Vấn đề nhiều nghĩa giữa các bài ca dao trữ tình của người Việt

Phạm Hải TriềuVÂN ĐỂ NHIỂU NGHĨA Glửn các Bài Cfl DAO TRỮ TÌNH CỦA NGƯÒI VIỆT Chuyên ngành : Văn học dân gian... GIỮA CÁC BÀI CA DAO TR Ữ TÌNHChương II NHIỀU NGHĨA G IỮ A CÁC BÀI CA DAO

Phạm Hải Triều

VÂN ĐỂ NHIỂU NGHĨA

Glửn các Bài Cfl DAO TRỮ TÌNH

CỦA NGƯÒI VIỆT

Chuyên ngành : Văn học dân gian

GIỮA CÁC BÀI CA DAO TR Ữ TÌNH

Chương II

NHIỀU NGHĨA G IỮ A CÁC BÀI CA DAO T R Ữ TÌNH

I- N guyên nhản do hoàn cảnh sáng tác và tính 38 chất ngắn gọn của ca dao

II- N guyên nhàn do phương thức hát đối đáp 48 III- N guyên nhân do các bài ca dao được sáng tác 54

ở những thời đại khác nhau

" H ọ c th ầ y k h ô n g t à y h ọ c b ạ n ' , “ Đ ư ợ c mùa cau đau mùa

l ú a , đ ư ợ c m ù a l ú a ú a m ù a c a u" n g ư ờ i ta c ó thể dễ dàng

x á c n h ậ n đ ó là tụ c n g ữ t h ì n g ư ờ i ta l ạ i c ó t h ể p h â n v â n

k h ôn g b iết những d òn g dưới đây là ca dao hay là tục ngữ

+ Chuông khánh còn ch ẳn g ăn ai Nữa là mảnh chĩnh v ứt n g o à i b ờ tre.

+ Hoa t ư ơ i đan g đ ợ i g i ó đông Gái x in h x in h đến có c h ồ n g t h ì thôi.

n h ư n g ô n từ v à c á c h t h ể h i ệ n C ó n h à n g h i ê n cứ u v ă n h ọ c

đ ẵ đưa n g ô n n g ữ văn h ọ c đến trình đ ộ n g h ê thuật, n h iê u

k h i đ ạ t đến đ ộ tr o n g s ắ n g c ổ điển." [ 2 1 - T r l 8 ]

C h ẳ n g h ạ n n h ư h a i b à i c a d a o s a u :

+ N g à y đ i trú c chửã mọctoiăng

N g à y v ê trú c đẵ c ao b ằ n g n gọn tre

+ Bồn h ữ n ê n k i ề n g v ộ i tàn

Đ ó đ ừ n g sần n ã o , k b i ế n đ à y c à n g s ầ u t h ê m

c ấ u tạ o l ạ i c h o p h ù h ợ p p h o n g c á c h c h u n g c ủ a n h à th ơ trong tác phẩm.

b ì n h g i á m ộ t b à i ca d a o , đ ặ c b i ệ t là m ô i t r ư ờ n g d i ẻ n x ư ớ n g

và n g ư ờ i d iễ n x ư ớ n g

Từ mộ t v à i điể m phân tích ở trên, c h ú n g ta thấy c á c tác

g i ả d â n g i a n đã đ ó n g g ó p k h ô n g n h ỏ v à o v ố n từ v ự n g c ủ a dân t ộ c , tạo n ên c á i r i ê n g của ca d ao và trang bị c h o các

II- LỊCH SỬ VẤN ĐỀ :

Do mục đ íc h của c u ố n s á c h , trong c ô n g trình Thi pháp

ca d a o , tác giả N g u y ễ n Xuân Kính m ớ i chỉ dành gần bảy

t r a n g (từ t r a n g 8 0 đ ế n t r a n g 8 6 ) đ é c ậ p đ ế n v ấ n đé n à y Trước đó bài báo “H i ể u l ờ i n g ư ờ i x ư a qua m ộ t b à i ca d a o

c ổ “ c ủ a H à Q u a n g N ă n g là m ộ t g ợ i ý q u ý b á u đ ố i v ớ i

c h ú n g tôi N g o à i n h ữ n g tài li ệ u vừa n ê u , c h ú n g tô i chưa thấy tác giả nào đẻ cập đến h iệ n tượ ng nh iể u ng hĩ a giữa các bài ca dao.

III- TƯ LIỆU SỬ DỤNG :

T à i l i ệ u đ ư ợ c d ù n g p h â n t í c h c h ủ y ế u là b ộ KHO TÀNG

CA DAO NGƯỜI VIỆT v à m ộ t s ố tập b i ê n s o ạ n ca d a o k h á c

đã x u ấ t b ả n T r o n g k h i p h â n t í c h c h ú n g t ô i s ẽ g h i rõ x u ấ t

xứ của bài ca dao tro ng những sác h b iê n s o ạ n , sưu tầm.

IV- PHƯƠNG PHÁP N G H IÊ N cứu :

N ế u n h ư t r o n g c h ư ơ n g I c h ú n g t ô i s ử d ụ n g ờ m ứ c đ ộ c a o

p h ư ơ n g p h á p m ô tả t h ì ở c h ư ơ n g II p h ư ơ n g p h á p s o s á n h s ẽ đắc dụng khi n g ư ờ i v i ế t lý g i ả i n g u y ê n nhân h iệ n tượng

n h i ề u n g h ĩ a g i ữ a c á c b à i ca d a o N g o à i ra c á c p h ư ơ n g p h á p

p h â n t í c h v à t ổ n g h ợ p c ũ n g đ ư ợ c s ử d ụ n g ở m ứ c đ ộ đ á n g kể.

C h ư ơ n g I

GI l m CAC B; Kỉ CA D'AO TR ữ TINH

là c á i ph ân , là cái nển tạo nên những tư t ư ở n g , nh ữn g yếu

tố mạnh mẽ c h o bao đêm hẹn hò và ước mơ lứa đ ô i :

Nhan sắ c ấy có khi là cái d u y ê n , chứ k h ô n g thuần túy là

da trắng t ó c dài, là l ô n g mày là l i ễ u đ áng trăm quan tiền

Mà c ó k h i nhan sắc đó là :

G i ó đ ư a m ư ờ i t ả m l á m e

M ặ t r ỗ h o a m è ă n n ó i c ó d u y ê n

Trong mười tiêu c h u ẩ n t h ư ơ n g , yêu này, ở bài nào tiêu

A i cũ n g hiểu rằng b ài ca dao k h ô n g n ó i c h u y ệ n hoa mà

là c h o thấy c ô gá i h ỏ i c h à n g trai là th i ếu g ì c o n gá i trẻ,

x i n h mà anh lại c ư ớ i n g ư ờ i v ợ vừa g i à , vừa xấ u Chàng trả

l ờ i : t u y v ậ y n g ư ờ i v ợ đ ó b ẻ n b ỉ c h ị u đ ự n g đ ư ợ c n h ữ n g k h ó

k h ă n g i a n k h ổ c ủ a c u ộ c s ố n g , c h ứ k h ô n g n h ư c ô g á i trẻ đ ẹ p

k ia c h ư a q u e n n ắ n g g i ó v ấ t v ả s ớ m c h i ẻ u , th à r ằ n g :

đã hàm chứa nhi éu tư tưở ng của n g h ệ sỹ dân g ia n gửi

g ắm Vựa lúa là mộ t gia tài l ớ n , mộ t ước mơ k h ô n g c h ỉ của

n g ư ờ i n ô n g dân bình th ườ ng mà của cả địa chủ Chữ n g h ĩ a ,

n g h i ê n bút c ũ n g là mộ t tài sản - m ộ t tài sản k h ô n g p h ải dễ tìm k i ế m N ó đ òi h ỏi m ộ t sự cần m ẫ n , tự tin và tr on g tâm

C h i v u i b ằ n g g ỏ i c á n h ồ n g

C h i v u i b ằ n g d ư ợ c t i n c h ồ n g v i n h q u y

T h i đ ổ là là m n ê n d a n h g i á , đ ư ợ c từ b ạ c h đ in h trở t h à n h ông cử, ông n g h è N g ư ờ i thi đỗ lú c v in h quy bái tổ được dân là n g đ ó n r ư ớ c v à đ ư ơ n g n h i ê n v õ n g anh đ i tr ư ớ c v õ n g

n h i é u k h i rất hà k h ắ c S o n g đ ể b ả o v ệ q u y ể n l ợ i c ủ a m ì n h ,

n ó i l ê n tâm tư và n g u y ê n v ọ n g của c h ị e m , c á c tác giả dân

R ư ợ u n g o n c á i c ặ n c ũ n g n g o n

Y ê u e m b ấ t l u ậ n c h ồ n g c o n m ấ y l ầ n

N o n c a o c ũ n g c ó đ ư ờ n g t r è o

Đ ư ờ n g d ẫ u h i ể m n g h è o c ũ n g c ó l ố i đ i

T ro n g ca d a o c ò n c ó k h ô n g ít b à i n ó i v ẻ c ô n g l a o củ a cha mẹ v ớ i c o n cái :

Đây là tâm trạng của những nàng dâu :

Những hiện tượng vừa nêu chính là hiện tượng nhiều

n g h ĩ a giữa c á c bài ca dao Trong c h ư ơ n g ti ếp thep c h ú n g tôi xin được lý g i ả i n g u y ê n nhân của h i ệ n t ượng này.

K h i ê m , N g u y ễ n D u , N g u y ễ n C ô n g Trứ, N g u y ễ n K h u y ế n , Tú Xương Ng ư ờ i sáng tác và lưu t ruyén ca dao có thể là một

n h o s i n h h a y c h ữ ( t ư ơ n g t r u y ề n h ồ i t r ẻ N g u y ễ n D u , P h a n

B ộ i C h â u đ ê u t h í c h đ i h á t p h ư ờ n g v ả i ) , n h ư n g đa p h ầ n là những người n ô n g dân : cô t hôn nữ, anh trai cày, bà ru cháu, mẹ ru c o n , bác thợ m ộ c , anh l ái đò Những n g ư ờ i đó

v ừ a là m l ụ n g v ừ a s i n h h o ạ t v ă n n g h ệ :

+ B a o g i ờ c h o đ ế n t h á n g H a i

Tuy vậy những bài dài như t hế c h i ế m tỷ lệ ít ỏi trong kho tàng ca dao n g ư ờ i Việt Th e o kết quả n g h i ê n cứu của

H o à n g T i ế n Tựu ( 1 9 6 4 ) v à c ủ a N g u y ễ n X u â n K í n h ( 1 9 9 2 )

s ố bài ca dao g ồ m hai d ò n g thơ ( m ộ t c ặ p l ụ c b á t ) c hi ế m từ

50% trở lên Số bài ca dao có độ dài từ hai dòng đến bốn dòng chi ếm trên 70 % [ 1 7 - T r l 2 0 , 1 21 ] Hi ện thực thì phong phú và da dạng, tì nh cảm của con ng ư ờ i thì nhi éu cung bậc, do tư duy của n g ư ờ i xưa, do tính chất ngắn gọn như

đã phân tích thường mỗ i bài ca dao phản ánh được một

H , N X B V H 1 9 7 2 )', L ý hang ca dao ( s á c h H á n N ô m ) ; Nam

âm sư l oai ( s á c h H á n N ô m , Vũ C ô n g T h à n h s o ạ n n ă m

N ế u như9 5 % c ác bài ca dao ( c ó t h ể g ọ i là t h ơ ca tr ữ '

t ìn h d â n g i ã n ) đ ư ợ c s á n g t á c t h e o t h ể l ụ c b á t t h ì c á c nhà thơ của d ò n g văn h ọ c vi^t rất ít khi thổ lộ tâm tình bằng

t hể t hơ dân t ộc này Tr uy ệ n Ki êu của N g u y ễ n Du không

p h ả i là thơ trữ tì nh Đ ế n N g u y ễ n K h u y ế n ( 1 8 3 5 - 1 9 0 9 ) , ông

k h ô n g làm bài thơ trữ tình nà o t he o t hể lục bát Con cháu

c ó h ỏ i lý do thì ô n g c h o bi ế t : Bao nh i ê u cái hay của thể

t hơ cụ Tiên Đ i é n đã l àm hết cả rồi Trước N g u y ễ n Khu y ế n

là N g u y ễ n Cô n g Trứ ( 1 7 7 8 - 1 8 5 8 ) , ông c ũ n g hầu như khô ng

l àm t h e o t hể l ụ c bát; đ ó n g g ó p n ổ i bật của thi sỹ đối với

l ị c h sử văn h ọ c dân t ộc thể h i ệ n ỏ thể thơ hát nói Còn

T r ầ n T ế X ư ơ n g ( 1 8 7 0 - 1 9 0 7 ) , ô n g rất ít s á n g tác t h e o t h ể

t hơ l ục bát n h ư n g bài * Đ i h á t m ấ t ô m vẫn có độ dài hơn

n h ữ n g b à i c a d a o p h ổ b i ế n Sau Trần T ế X ư ơ n g là Tả n Đ à ( 1 8 8 8 - 1 9 3 9 ) Đ i ề u đáng chú ý ở thi* sỹ núi Tản s ô n g Đà là

ở c h ỗ ô n g s á n g tác môt sô bài thơ ngắn g ọ i và làm t he o lôi

p h o n g d a o t ứ c là t h e o t h ể ca d a o N g o à i ra ở n h ữ n g b à i t h ơ trữ tình v i ế t t h e o thể lục bát không t he o l ố i phong dao, thơ

c ủa ô n g dài hơn Chúng tôi đã khảo sát sáng tác của ông

nam nữ thanh n i ê n đã l i ê n tục trổ tài * N h ữ n g c ô n g t r ì n h

d â n t ộ c ta m à c ó " [ 7 ]

Dù là l ờ i của một h o ặ c hai n gười , hoặc một nhóm n gười ,

dù b ó n g g i ó xa gần, ví von đến đâu chúng ta c ũng nhận thấy l ố i đối đáp của nhân dân lao động xưa, đác bi ệt là nam nữ thanh ni ê n Mà những đèm hát, những ngày hội

N g h e t i n e m b u ô n b á n t à i t ì n h

H ỏ i e m c o n c á r ô m ấ y v ẩ y , c o n c à k ì n h m ấ y x ư ơ n g ?

Đ ể chứng tỏ mì nh t h ô n g mi nh sắc s ả o , bên nữ hát trả lời khá hóm hỉ nh và chủ đ ô ng dồn đối phương bằng môt câu

h ỏ i k h á c :

A n h v ê đ ế m m ạ g i ữ a n ư ơ n g

Đ ế m n g ư ờ i g i ữ a c h ợ t h ì e m m ớ i đ ế m đ ư ợ c x ư ơ n g cá

k ì n h

N h ư n g k h ô n g phải lúc nào cũng ứng đáp trôi chảy, một

t rong hai bên c ó khi bị dồn v à o thế bí H o ặ c bi ết bẻn A nêu

Có k h ô n g ít t rường hợp nhi éu n g ư ờ i có gia đình vẫn say mê

đi hát, vẫn đ ó n g những vai l i ê n anh l i ê n chị tình tứ Có thể

l ú c đố họ c hưa c ó từ đóng kị ch nhưng c hí nh ca dao đã có bài n ó i vé h i ệ n t ượng này :

A i c ó c h ồ n g n ó i c h ồ n g đ ừ n g s ợ

A i c ó v ợ n ó i v ợ đ ừ n g g h e n

III- NGUYÊN NHÂN DO CÁC BÀI CA DAO Đ ư ợ c SÁNG TÁC

T R O N G N H Ữ N G GI A I Đ O Ạ N L Ị C H s ử K H Á C N H A U

Kho tàng ca dao n g ư ờ i Vi ệt được nảy si nh, p h á t triển và

bả o lưu cùng với sự vận đông của l ị ch sử Do vậy trong

q u á t r ì n h n g h i ê n cứ u sưu tầ m c h ú n g ta k h ô n g t h ể l ã n g quên, nói cách khác cần lưu ý tới sự chổng lấp các lớp

n g h ĩ a Vì t heo chúng tôi con mắt của người đương đại

B á n h c ô d u k í c h s á n g n g à y c ó n g o n ? [3 2 - T r 5 6 0 ] Sau khi Lê Lợi l ãnh đạo quân dân ta tiến hành c uộc khởi

n g h ĩ a L a m S ơ n t h ắ n g l ợ i , t i ế p đ ó đ á n h t a n đ ư ợ c v i ệ n b i n h

c ủ a g i ặ c , s a u h a i m ư ơ i n ă m t ạ m t h ờ i bị m ấ t n ư ớ c , n h à n d â n

Đ ạ i V i ệ t h à o h ứ n g x â y d ự n g c u ộ c s ô n g m ớ i , k h ô i p h ụ c lạ i những gì vê mặt vản hóa bị giặc ngoại x â m cố tình dập vùi

Hi ện nay c h ú n g t ôi chưa tìm được nhi éu dẫn chứng thật

x á c đáng của h i ê n t ương mà trong dó có những bài ca dao

ở n h ữ n g t h ờ i đ ạ i k h á c n h a u d i ẻ n tả n h ữ n g n ộ i d u n g k h á c

nhau vồ c ù n g mộ t vấn đé N h ư n g ở t rong tục ngữ thì chúng

k h ô n " H o ặ c c â u t ụ c n g ữ c ổ ' m i ế n g trầu là đầu câu

chuyên" đã được những n ă m bảy mươi, tám mươi đổi

t h à n h * S ô n g Cầu là đầu câu t r u ỵ è n m ( Sông Cầu là m ộ t

lo ạ i th u ố c lá q u ý h iếm lú c b ấ ỵ g iờ ).

N h ư vậy sau khi nêu thêm những dẫn chứng trong kho

t à n g t ụ c n g ữ , c h ú n g t ô i tin r ằ n g c ó m ộ t n g u y ê n n h â n tạ o nên sự đa nghĩa giữa các bài ca dao là do những thành phần ấy được s áng tác trong những thời gian khác nhau,

và c á c h n ó i đơn gi ản * T ơ d u y t h ơ d â n g i a n c h ủ y ế u

d ù n g t h s o t á c s o s á n h đ ố i c h i ế u H ọ c ó t h ợ c t ế s i n h

d â n g i a n t ạ o n ê n n é t k h u b i ệ t gi ữa ca d a o và t h ơ , l àm nên

v ẻ đ ẹ p đ ặ c s ắ c c ủ a ca d a o mà t h ơ k h ô n g c ó

TRẨN T Ế X Ư Ơ N G

( 1 8 7 0 - 1 8 0 7 )

rỜ J 7C<Ẩ& M c Ầ C Ĩ Ô

Đêm q u a anh d ế n chồi đây

Giầy chân anh dận, ô tay anh cẩm Rạng ngày, sang trống canh năm

A n h d ậ y, e m h ã y c ò n n ằ m trơ trơ

H ỏ i ô, ô m ất bao g iờ

H ỏi em, em cứ ỡm ờ không thưa

S ợ k h i r à y g i ó m a i m ư a

L ấ y g ì đ i sớm vê trưa với tình ?

Chẳng qua muôn sự tạ i trời Thôi th ô i xin chớ dài lờ i làm chi Nắng thì nắng cũng có khi Mưa th ì mưa cũng có k ì mà thôi Thực tình anh có thương tôi Thì anh cứ việc độ i trời mà lên Nhược bằng ông có bắt đén Thì tô i đên cả i đắt tiên bằng ba.

1-Trần Thị An -“Về một phương diện nghệ thuật của ca dao tình yêu’7/-Tạp chí van học-H, 1990? số 6

2 -N g u y ễ n Phan cảnh - Nqôn n a ữ thơ - NXB Đại học và Giáo dục chuyên nghiệp, H, 1987

3-Mai Ngọc Chừ-“ Ngôn ngữ ca daoViệt Nam"// -Tạp chí Văn học-H, 1991, số 2

4-M ai Ngọc Chừ -Vắn thơ Viẽt Nam dưới ánh sáng ngôn

n g ữ h o c - N X B Đại học và Giáo dục chuyên nghộp, H, 1991

5 - Vũ Dung,Vũ Thúy Anh,Vũ Quang Hào - Ca d a o trữ tỉnh Viẽt N a m - N X B Giáo dục,Hà N ội 1994

6-Cao Huy Đỉnh - "Lối đối đáp trong ca dao trữ tĩn h ”//- Tạp chí văn học-Hà Nội -1966 - số 9

7-Cao Huy Đỉnh -Tìm hiểu tiến trình văn hoc dân gian

Viẽt N a m -N X B Khoa học xã hội, H, 1974

8-Hà M inh Đức -Thơ vả mấv vân đế thơ Viẽt Nam hiên

đãi - N X B Khoa học xã hội, H, 1974

9 - N gu yền Thiện Giáp (chủ biên),Đoàn Thiện Thuật, Nguyễn

M inh Thuyết - Dấn luân naốn naữ hoc-NXB Giáo dục,Hà Nọi 1994

10-Hát cửa đỉnh Lỗ Khẽ - sở văn hóa và Hội văn nghê

Hà N ộ i xuất bản, 1980