Vai trò của Phật giáo với sự nghiệp xây dựng và phát triển nhà nước phong kiến Đại Việt thời Lý -Trần

Đạo Phật giáo gắn bó mật thiết với vận mệnh dân tộc như hình với bóng, giáo lý đạo Phật đã ăn sâu hội nhập với các mặt sinh hoạt trong đời sống nhân dân, tư tưởng văn hoá, chính trị, như

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

TĂNG XUÂN DẪN

(Pháp danh Quảng Tiếp)

VAI TRÒ CỦA PHẬT GIÁO VỚI SỰ NGHIỆP

XÂY DỰNG VÀ PHÁT TRIỂN NHÀ NƯỚC PHONG KIẾN

ĐẠI VIỆT THỜI LÝ - TRẦN

LUẬN VĂN THẠC SĨ TRIẾT HỌC

Chuyên ngành: TÔN GIÁO HỌC

Mã số: 60.22.90

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS.TS NGUYỄN ANH TUẤN

HÀ NỘI - 2010

112

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Tình hình nghiên cứu 3

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 5

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 5

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

6 Đóng góp của luận văn 6

7 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn 6

8 Kết cấu luận văn 6

Chương 1: KHÁI QUÁT SỰ DU NHẬP PHẬT GIÁO VÀO VIỆT NAM VÀ PHẬT GIÁO THỜI LÝ - TRẦN 7

1.1 Khái quát sự du nhập Phật giáo vào Việt Nam (Từ đầu Công Nguyên đến kỷ X) 7

1.2 Khái quát về Phật giáo Việt Nam thời Lý - Trần 12

1.2.1 Quá trình phát triển của Phật giáo Việt Nam thời Lý - Trần 12

1.2.2 Đặc điểm của Phật giáo Việt Nam thời Lý - Trần 24

Chương 2: MỘT SỐ ĐÓNG GÓP CỦA PHẬT GIÁO ĐỐI VỚI SỰ NGHIỆP XÂY DỰNG VÀ PHÁT TRIỂN NHÀ NƯỚC PHONG KIẾN ĐẠI VIỆT THỜI LÝ - TRẦN 42

2.1 Đóng góp của Phật giáo đối với chính trị, pháp luật nhà nước phong kiến Đại Việt thời Lý - Trần 42

2.1.1 Phật giáo giữ vai trò ổn định chính trị xã hội 42

2.1.2 Đóng góp của Phật giáo đối với tinh thần nhân ái, khoan dung trong Pháp luật thời Lý - Trần 54

1

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Việt Nam là một quốc gia có nền văn hiến lâu đời, nhờ bản lĩnh độc lập

tự cường kết hợp truyền thống chống ngoại xâm, kể cả chống về mặt tư tưởng, cùng tính uyển chuyển, linh hoạt của cư dân lúa nước nên bất cứ một học thuyết nào từ bên ngoài một khi đã vào nước ta đều phải phục vụ cho cái đạo yêu nước yêu dân của dân tộc, phục vụ những yêu cầu cuộc sống của dân tộc Đạo Phật khi vào Việt Nam cũng chịu sự chi phối của quy luật đó Với tinh thần phá chấp triệt để và khả năng dung hợp rộng mở, với tính phóng khoáng và dân chủ của mình, đạo Phật đã bắt gặp tinh thần bình đẳng, dân chủ, lòng nhân ái của người dân ở đây nên đã dễ dàng hòa hợp và bắt rễ nhanh chóng, ảnh hưởng sâu rộng trong đời sống con người Việt Nam

Đạo Phật giáo gắn bó mật thiết với vận mệnh dân tộc như hình với bóng, giáo lý đạo Phật đã ăn sâu hội nhập với các mặt sinh hoạt trong đời sống nhân dân, tư tưởng văn hoá, chính trị, như một dòng suối nhiệm mầu,

êm đềm nhẹ nhàng lan dần ngày càng thấm sâu vào lòng đất quê hương, mạch sống dân tộc được thấm nhuần vào giáo lý vị tha vô ngã Đạo Phật đã song hành cùng dân tộc trải qua nhiều triều đại suốt mấy ngàn năm lịch sử và in đậm dấu ấn oai hùng trong công cuộc xây dựng và phát triển đất nước ở mọi thời đại, đạo Phật luôn "kề vai sát cánh" và hoà mình cùng dân tộc góp phần

tô lên những trang sử vẻ vang đầy tự hào của dân tộc

Đặc biệt, thời Lý - Trần với hào khí Đông A trỗi dậy bừng bừng tinh thần của một dân tộc bước vào thời kỳ độc lập tự chủ, cũng là thời kỳ hưng thịnh, vàng son của Phật giáo Việt Nam Phật giáo Lý - Trần với tinh thần tùy tục, tùy duyên, hòa quang đồng trần, cư trần lạc đạo, nhập thế hành đạo nên

2

đã sản sinh ra những Thiền sư luôn luôn hướng về cuộc sống, hòa nhập với thời cuộc Các Thiền sư luôn tận tụy hy sinh cho đất nước, cho dân tộc, luôn quan tâm tới vận mệnh của quốc gia, dân tộc, ra sức đóng góp tài đức xây dựng và phát triển đất nước

Nhà nước phong kiến Đại Việt thời Lý - Trần luôn quan tâm đến đời sống vật chất của dân, làm cho dân giàu nước mạnh bằng cách mở mang nông nghiệp, giao thông thủy lợi, miễn giảm tô thuế khi có hiện tượng thiên tai loạn lạc Tuy nhiên, điều không kém phần quan trọng là Nhà nước còn quan tâm đến đời sống tinh thần của dân - một sức mạnh vô hình trong dựng nước thời bình cũng như trong chống giặc thời chiến Sẽ là sai lầm khi nghĩ rằng vì các vua Lý - Trần phần đông đều là tín đồ của đạo Phật nên dân cũng sùng Phật Trong thực tế, đạo Phật đã có một vai trò tích cực trong đời sống xã hội, cũng như trong bộ máy Nhà nước từ rất sớm

Nhà nước tiếp thu Nho giáo, sử dụng Nho giáo như một công cụ đào tạo quan lại, quản lý đất nước cai trị nhân dân, tạo thêm sức mạnh cho nhà nước, nhưng lúc bấy giờ Nho giáo chưa thật ăn sâu, bén rễ vào nước ta Nhà nước

Lý - Trần rất tôn trọng đạo Phật Các vua Lý - Trần còn muốn tạo nên một thiền phái riêng của Đại Việt - phái Trúc Lâm thời Trần Thánh Tông, Trần Nhân Tông Tiếp thu thành tựu văn minh của nhân loại vì nhu cầu phát triển

xã hội, xây dựng đất nước gắn liền với nuôi dưỡng, vun đắp gia tài văn hóa dân tộc, trong đó có tôn giáo, tín ngưỡng trong thời bình các vua Lý - Trần đã gắn bó với dân, quan tâm đến đời sống tâm linh của dân như của chính bản thân mình Nhà vua, triều đình tôn thờ, sùng bái cái mà nhân dân sùng bái, tôn thờ

Phải chăng, ở đây có một mối liên kết chặt chẽ về mặt tinh thần, nhiều khi còn bền vững hơn về vật chất, và do đó đã góp phần không nhỏ tạo nên

3

sức mạnh "cả nước góp sức" trong thời chiến? "Không mấy khó hiểu khi có những Nhà vua - Phật - Chiến sĩ tập hợp một dân tộc - đệ tử Phật - chiến sĩ sẵn sàng vũ trang đánh thắng mọi kẻ thù xâm lược để giữ nước, giữ

nhà"[72;81] Nhà nước phong kiến Đại Việt đã lấy phương châm "trị nước

chăn dân", dựa vào lòng dân để xây dựng và phát triển đất nước Đó là tinh thần nhân ái, thân dân của thời đại mà tư tưởng đạo Phật còn bao trùm trong

xã hội từ cung đình cho tới dân gian Quản lý đất nước, cai trị dân, lập pháp

và hành pháp đều xuất phát từ chữ nhân Nhưng thời Lý - Trần chữ "nhân" không phải mang nội dung giai cấp sâu sắc của Nho giáo, mà là chữ "nhân" theo quan điểm "từ bi, bác ái", "cứu nhân, độ thế" của nhà Phật Sự gặp gỡ rất gần gũi những tư tưởng cao đẹp của đạo Phật với tư tưởng "thương dân như con", "lấy dân làm gốc" của các vua Lý - Trần đã góp phần không nhỏ tạo nên sức mạnh "cả nước góp sức" trong chiến thắng quân Tống (1075 – 1077)

và ba lần chiến thắng quân Nguyên Mông (1258; 1285; 1288)

Như vậy, có thể nói rằng Phật giáo đã ảnh hưởng rất lớn đối với sự nghiệp xây dựng và phát triển nhà nước Việt Nam nói chung và đặc biệt là nhà nước phong kiến Đại Việt thời Lý - Trần nói riêng Do đó, nghiên cứu vấn đề này không chỉ có ý nghĩa nền tảng góp phần và khẳng định những giá trị to lớn mà Phật giáo đã đóng góp cho dân tộc, để hiểu đúng hơn về vai trò, tầm quan trọng, của Phật giáo đối với đất nước, khuyến khích Phật giáo đóng góp nhiều hơn nữa vào sự nghiệp xây dựng và phát triển dân tộc Chính vì

vậy, chúng tôi chọn đề tài “Vai trò của Phật giáo với sự nghiệp xây dựng và

phát triển Nhà nước phong kiến Đại Việt thời Lý - Trần”

2 Tình hình nghiên cứu

Từ trước đến nay có rất nhiều học giả trong và ngoài nước nghiên cứu

về Phật giáo nói chung và Phật giáo thời Lý - Trần nói riêng Có thể kể đến

các công trình sau: Nguyễn Lang, Việt Nam Phật giáo sử luận gồm 2 tập,

4

Nxb Văn học Hà Nội, năm 2000; Nguyễn Đăng Thục, Lịch sử Phật giáo Việt

Nam, Nxb Thành hội Phật giáo TP Hồ Chí Minh, năm1991; Nguyễn Tài Thư, Lịch sử Phật giáo Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội, năm 1988; Thích Đức

Nghiệp, Đạo Phật Việt Nam, Nxb Thành hội Phật giáo TP Hồ Chí Minh, năm 1995; Lê Mạnh Thát, Lịch sử Phật giáo Việt Nam, 2 tập, Nxb TP Hồ Chí Minh, năm 1999; Nguyễn Bích Ngọc, Nhà Lý trong văn hóa Việt Nam, Nxb Thanh Niên, Hà Nội, 2009; Nguyễn Bích Ngọc, Nhà Trần trong văn hóa

Việt Nam", Nxb Thanh Niên, Hà Nội, 2009…

Các cuốn sách trên đã cung cấp một bức tranh tổng thể về lịch sử Phật giáo Việt Nam: Thân thế, sự nghiệp của các nhà truyền Phật giáo đầu tiên vào Việt Nam; Vai trò của Phật giáo trong các triều đình với các chức danh chính thức như Quốc sư, Tăng lục và Ký lục được đặt trong triều Lý; Sự tham gia của các thiền sư vào các công việc triều chính; Các chuyến du hành sang Ấn

Độ và Trung Quốc tìm Phật pháp của các thiền sư; Biên soạn lại và truyền bá trong nước các sách kinh điển Phật giáo; Những tư tưởng thế giới quan, nhân sinh quan, đạo đức của Phật giáo và sự nội địa hoá những tư tưởng đó cho phù hợp với hoàn cảnh Việt Nam; Xây dựng chùa chiền, kiến trúc, âm nhạc

và văn hoá Phật giáo nói chung ở Việt Nam; Các triều đại Lý và Trần là giai đoạn Phật giáo phát triển toàn thịnh nhất trong lịch sử Phật giáo Việt Nam, nên các tài liệu trên phần lớn đều dành thời lượng đáng kể khảo cứu Phật giáo giai đoạn này

Ngoài ra, các tạp chí như Nghiên cứu Tôn giáo; Triết học; Công tác

Tôn giáo… cũng thường xuyên dành số trang nhất định in các bài nghiên cứu

Phật giáo Việt Nam thời Lý – Trần Chẳng hạn "Phật giáo Việt Nam hiện nay

học tập và tiếp thu được gì ở Phật giáo đời Trần" tác giả Minh Chi, Tạp chí

Nghiên cứu Tôn giáo, số 1, năm 2005, trang 31; "Phật giáo và mối liên hệ với

xã hội Đại Việt thời Trần thế kỷ XIII - XIV, tác giả Nguyễn Thị Phương Chi,

5

Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 7, năm 2008, "Vai trò của Phật giáo đối với

sự ổn định và phát triển xã hội', Nguyễn Thị Ngọc Lan, Nguyễn Thế cường,

Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 12 năm 2008; Nguyễn Hùng Hậu (1990),

"Tinh thần nhập thế của Phật giáo Việt Nam thời Lý - Trần, Tạp chí Phật giáo

và văn hóa dân tộc, Phân viện Nghiên cứu Phật học, Hà Nội… Các bài báo

này đều có giá trị nhất định, đáp ứng phần nào những yêu cầu tìm hiểu các vấn đề lịch sử Phật giáo và ảnh hưởng của nó tới sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước Việt Nam nói chung, nhà nước phong kiến Lý - Trần nói riêng

Tuy nhiên, những công trình liên quan đến chủ đề mà luận văn này nghiên cứu còn ít được đề cập hoặc ở một số tài liệu đã có nhưng chưa được

trình bày thành hệ thống Đó là lý do để chúng tôi làm luận văn này

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu: Phân tích vai trò của Phật giáo Việt Nam với sự

nghiệp xây dựng và phát triển nhà nước Đại Việt thời Lý - Trần từ đó rút ra bài học lịch sử khi nghiên cứu vai trò của Phật giáo Việt Nam

Nhiệm vụ nghiên cứu: Luận văn phân tích và làm sáng tỏ về:

- Khái quát sự du nhập Phật giáo vào Việt Nam và đặc điểm của Phật giáo Việt Nam thời Lý - Trần

- Vai trò của Phật giáo với sự nghiệp xây dựng và phát triển Nhà nước phong kiến Đại Việt thời Lý - Trần

- Rút ra bài học lịch sử rút ra từ nghiên cứu vai trò của Phật giáo đối với việc xây dựng nhà nước trong thời kỳ Lý – Trần

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận: Luận văn được thực hiện trên cơ sở lý luận của chủ

nghĩa Mác - Lênin về tôn giáo, triết học tôn giáo

Phương pháp nghiên cứu: Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên

cứu của Triết học Mác –Lênin và Tôn giáo học mác xít

6

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Phật giáo với sự nghiệp xây dựng và phát triển

nhà nước phong kiến Đại Việt thời kỳ Lý - Trần

Phạm vi nghiên cứu: Một số đóng góp của Phật giáo với sự nghiệp xây

dựng phát triển nhà nước phong kiến Đại Việt thời Lý - Trần (từ thế kỷ thứ X đến cuối thế kỷ XIV) trên các lĩnh vực: chính trị, đạo đức, pháp luật; kiến trúc, điêu khắc, văn học nghệ thuật

6 Đóng góp của luận văn

Phân tích vai trò, vị trí của Phật giáo đối với sự nghiệp xây dựng và phát triển nhà nước phong kiến Đại Việt thời Lý - Trần Qua đó liên hệ với thực tiễn vai trò của Phật giáo Việt Nam hôm nay đối với việc xây dựng và phát triển nhà nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam theo mục tiêu: Dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ và văn minh

7 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

- Phân tích vai trò của Phật giáo đối với việc xây dựng Nhà nước phong kiến Đại Việt thời Lý - Trần trên các lĩnh vực: chính trị, pháp luật; kiến trúc, điêu khắc và văn học nghệ thuật từ đó rút ra bài học lịch sử để phát huy vai trò của Phật giáo đối với công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta trong thời đại ngày nay

Luận văn có thể làm tài liệu tham khảo cho việc hoạch định chính sách tôn giáo của Đảng và Nhà nước ta đối với Phật giáo Mặt khác còn làm tài liệu cho việc nghiên cứu và giảng dạy về tôn giáo nói chung, Phật giáo nói riêng Đặc biệt là nghiên cứu về Phật giáo Việt Nam thời Lý - Trần

8 Kết cấu luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tham khảo nội dung của luận văn gồm 2 chương 5 tiết

đó có Việt Nam

Qua sử liệu, ta có thể khẳng định Phật giáo truyền vào Việt Nam từ đầu Công nguyên, thế kỷ I bằng hai con đường: Một là, con đường biển từ phương Nam Ấn Độ trực tiếp truyền sang; Hai là, con đường bộ từ phương Bắc truyền xuống Bằng con đường biển từ phương Nam, Phật giáo truyền vào Việt Nam rất sớm và sớm hơn bằng con đường bộ từ phương Bắc xuống

8

Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Lang trong Việt Nam Phật giáo sử luận, tập 1, thì thời kỳ ấy đạo Phật được truyền trực tiếp từ Ấn Độ sang bằng con đường biển cùng với các thương nhân Các thương nhân Ấn Độ thường đưa các nhà sư theo các thuyền buôn để cầu nguyện cho sự bình an và thuận buồm xuôi gió Họ là những người đầu tiên truyền đạo Phật vào nước ta với tín ngưỡng đơn sơ: thờ Phật, đốt trầm, tụng kinh, chữa bệnh, trừ tà và bày phép cúng dường, bố thí cho dân bản địa cùng truyền pháp Tam quy Ngũ giới cho

cư dân ở đây chứ chưa có sự truyền giảng kinh điển gì "Những người Giao Chỉ theo đạo Phật thì đạo Phật đây cũng chỉ mới là những sinh hoạt tín ngưỡng đơn sơ của người cư sĩ, giới hạn trong sự tụng đọc Tam quy, cúng dường Phật tháp và bố trí cho người đau ốm đói khổ mà thôi, chứ chưa có sự học hỏi kinh điển và chế độ tăng sĩ…."[31;25 -26]

Trước hết phải kể đến hai nhà sư Ấn Độ và Trung Á sang truyền giáo ở Việt Nam là Ma Ha Kỳ Vực (Marajavaka), Khâu Đà La (K'sudara) đến Việt Nam cuối thế kỷ thứ II SCN Hai ông đến Việt Nam trước khi vào Trung Quốc Tuy chỉ có Khâu Đà La ở lại, còn Ma Ha Kỳ Vực tiếp tục đến Lạc Dương Những hoạt động truyền giáo và tu hành của Khâu Đà La gắn với truyền thuyết về Nàng Man Nương và việc thờ Tứ Pháp (Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện) đã mang đậm dấu ấn của cư dân nông nghiệp lúa nước vùng Đồng bằng Sông Hồng

Sau hai nhà truyền giáo nói trên là một số nhà truyền giáo Ấn Độ như Khương Tăng Hội, Chi Lương Cương, giữa thế kỷ III SCN, và sau đó nữa là Đạt Ma Đề Bà, khoảng thế kỷ thứ IV SCN…Khương Tăng Hội (K'ang Seng Houei) là người gốc Khương Cư (Sogdiane) sinh ra tại Giao Châu chỉ khoảng đầu thế kỷ III, năm 10 tuổi ông xuất gia tu hành, sau đó năm 247, ông sang Giang Đông (Trung Quốc) truyền giáo Ông là người học rộng, giỏi cả tiếng Phạn và tiếng Hán, ông biên dịch nhiều tác phẩm Phật học có giá trị như Lục

9

độ Tập kinh, Tiểu phẩm Bát Nhã… Các tác phẩm của Khương Tăng Hội mang đậm tư tưởng Thiền, do vậy có thể coi ông là người đầu tiên đưa tư tưởng Thiền vào Việt Nam Chi Lương Cương (Kalaruci) hay Chi Lương Cương Lâu Chí (Kalyanaruci), Hán dịch là Chân Hỷ, người xứ Nhục Chi (Tukhary) đến Giao Châu (tên của nhà Đông Ngô gọi sau khi chiếm được Giao Chỉ của Nam Việt) và Quảng Châu tu hành và truyền giáo vào khoảng thế kỷ III Ở Giao Châu, Chi Lương Cương được sự giúp đỡ của Đạo Thanh - một tăng sỹ đất Giao Châu, đã dịch kinh Pháp Hoa Tam muội trong tập Đại thừa kinh để giúp đỡ cho việc tu học Đạt Ma Đề Bà (Dharmadeva) người Ấn

Độ đến Giao Châu vào khoảng nửa cuối thế kỷ V sau đó sang Trung Quốc Tại Việt Nam ông dịch nhiều sách trong đó có quyển Niết bàn luận

Thời kỳ này, Phật giáo với hệ thống kinh điển đại thừa mang tính Thiền học của Phật giáo vùng Bắc Ấn đã truyền vào Việt Nam Bên cạnh đa số các nhà truyền giáo là người Ấn Độ là một số nhà truyền giáo Trung Quốc sang Việt Nam như Mâu Tử (cuối thế kỷ II), Du Pháp Lan (giữa thế kỷ IV), Du Đạo Toái (giữa thế kỷ IV),…

Theo Nguyễn Lang và các nhà nghiên cứu Phật giáo sử thì Bắc Ấn và vùng đầu tiên dùng kinh văn hệ Bát nhã (Prajna) như "Kim Cương", "Tượng Đầu Tịnh Xá", "Bát Thiên Tụng Bát Nhã", "Bát Nhã Tâm Kinh", "Bát Nhã Ba

La Mật", "Đại Bát Niết Bàn", v.v Chẳng hạn, kinh "Kim Cương" là một cuốn kinh Đại thừa phật giáo thuộc kinh văn hệ Bát nhã phổ biến và có vị trí quan trọng trong Phật giáo, trong Thiền giới Trung Quốc, Việt Nam Nhờ bộ kinh này mà Lục tổ Huệ Năng ở Trung Quốc, nhà vua - Thiền sư Trần Thái Tông ở Việt Nam đã đắc pháp, ngộ đạo khi đọc đến "Ưng vô sở trụ nhi sinh

kỳ tâm" mà Huệ Năng có ghi lại trong "Pháp bảo đàn kinh" và Trần Thái Tông có viết trong "Thiền tông chỉ nam tự" Nhờ hệ thống kinh văn hệ Bát nhã mà thể kỷ thứ II sau Công nguyên, Long thọ Bồ Tát (Nagarjanna) đã viết

10

bộ" Trung Quán luận" nổi tiếng với tư tưởng Vô trụ, Siêu việt hữu vô, Chân không Bộ luận này đã có ảnh hưởng sâu rộng trong thiền giới ở Trung Quốc

và Việt Nam Tư tưởng "Chân không" của bộ luận cũng chính là chủ đề của

bộ kinh "Bát thiên tụng Bát nhã" mà Khương Tăng Hội đã dịch ở nước ta vào thế kỷ thứ III Các nhà nghiên cứu còn cho rằng đây là bộ kinh văn hệ Bát nhã

xuất hiện xưa nhất ở Việt Nam.[31;80]

Tư tưởng Phật giáo Đại thừa ở Việt Nam cũng đã có trước đó với tác phẩm "Lý hoặc luận" của Mâu Bác ở thế kỷ thứ II Tiếp đến là một loại tác phẩm dịch, chú sớ, đề tựa của nhiều nhà Phật học đều là những bộ kinh thuộc hệ thống Thiền học Đại thừa như "An ban thủ ý kinh" bàn về phép thiền quán sổ tức (phép đếm hơi thở) do Khương Tăng Hội dịch; chú sớ:

"Pháp hoa tam muội kinh" do Cương Lương Lâu Chí và Đạo Thanh dịch Bấy nhiêu cũng đủ khẳng định ở thời kì đầu, Phật giáo truyền vào nước ta chủ yếu là Phật giáo Đại thừa với khuynh hướng Thiền học và kinh điển chủ yếu là kinh văn hệ Bát nhã xuất hiện ở Bắc Ấn Để đến thế kỷ IV- V tại Giao Châu, Thiền học Đại thừa cũng đã được phát triển với các bậc danh tăng như Huệ Thắng, Đạo Thiền …… Và các vị này còn truyền bá Thiền học Đại thừa sang tận Trung Quốc, trước khi tổ Tỳ Ni Đa Lưu Chi sang Việt Nam truyền dòng Thiền đầu tiên

Từ khi ngài Tỳ Ni Đa Lưu Chi đem dòng Thiền của mình truyền sang nước ta vào thế kỷ thứ VI, thì Phật giáo Việt Nam lúc bấy giờ lại có thêm một mối giao lưu - tiếp biến khác đó là Phật giáo Thiền tông từ Ấn Độ sang Trung Quốc rồi truyền đến Việt Nam với hệ thống kinh Đại thừa thuộc văn

hệ Bát nhã nhấn mạnh tư tưởng "Vô trụ", "Siêu việt hữu vô" Tuy Tỳ Ni Đa Lưu Chi đắc pháp với tổ thứ 3 Tăng Xán của dòng Thiền Bồ Đề Đạt Ma ở Trung Quốc nhưng Tỳ Ni Đa Lưu Chi lại ít chịu ảnh hưởng Thiền học của thầy mình mà lại chịu ảnh hưởng của Phật giáo Thiền ở Ấn Độ bấy giờ Lúc

11

này, Phật giáo Mật tông Ấn Độ và Tây Tạng đã phát triển mạnh Theo nghiên cứu Nguyễn Lang thì Mật giáo (Mật tông) là giai đoạn phát triển thứ 3 của lịch sử Phật giáo Đại thừa Ấn Độ (giai đoạn thứ nhất là Bát nhã, giai đoạn thứ hai là Duy Thức) Giáo lý và thực hành của Mật tông có nét gần gũi tương đồng với Thiền tông như nhấn mạnh sự trọng của tọa thiền, trực cảm tâm linh,

sử dụng những thoại đầu, công án với những hình ảnh cụ thể, dùng những mật ngữ để khai mở trí tuệ giác ngộ, sử dụng thần chú ấn quyết… để hỗ trợ đắc lực cho sự Thiền quán hành đạo Vì thế mà Phật giáo Mật tông đã bao trùm mọi tín ngưỡng bình dân trong lòng nó tại Ấn Độ cũng như ở Việt Nam (Giao Châu) lúc bấy giờ Riêng ở nước ta, khuynh hướng này rất phù hợp với tín ngưỡng dân gian thờ Phúc thần, Nhiên thần, thờ Mẫu, tín ngưỡng vật linh

…., đồng thời phù hợp với phong tục người Việt nên nó trở thành một yếu tố khã quan trọng trong sinh hoạt Thiền môn.[31;126-127]

Sang thế kỷ thứ IX, Phật giáo Việt Nam còn có thêm một mối giao lưu- tiếp biến khác là Thiền tông Trung Quốc truyền sang với dòng Thiền Vô Ngôn Thông Thiền phái này mang đậm dấu ấn Thiền học Trung Hoa với tư tưởng chân lý ở ngay trong lòng mình, Phật tại tâm Chân lý đó con người có thể tu chứng trực tiếp chứ không cần nắm bắt qua ngôn ngữ, văn tự Thiền phái Vô Ngôn Thông chủ trương "bất lập văn tự, trực chỉ nhân tâm, kiến tính thành Phật" Đó chính là pháp môn Đốn ngộ mà lục tổ Huệ Năng đã đề ra trước đó Sau này tổ Bách Trượng cũng đã phát biểu: "Tâm địa nhược không, tuệ nhật tự chiếu" (Nếu đất tâm trống không, thì mặt trời trí tuệ sẽ tự chiếu sáng) [31;149]

Tóm lại, Phật giáo Việt Nam thời Lý - Trần được kế thừa và phát triển trên cơ sở của ba mối giao lưu - tiếp biến bởi có 3 nguồn du nhập trước đó:

12

Một là, Phật giáo Đại thừa với khuynh hướng Thiền học từ Bắc Ấn trực tiếp truyền sang bằng đường biển vào cuối thế kỷ thứ I trước Công nguyên, cũng có thể vào những năm đầu sau Công nguyên với kinh văn hệ Bát nhã

Hai là, Thiền tông Ấn Độ truyền sang Trung Quốc rồi đến Việt Nam bởi vai trò của ngài Tỳ Ni Đa Lưu Chi vào thế kỷ thứ VI với tư tưởng "Vô trụ", "Siêu việt hữu -vô"

Ba là, Thiền tông Trung Quốc truyền vào Việt Nam bởi vai trò của ngài

Vô Ngôn Thông vào thế kỷ thứ IX với pháp môn Đốn ngộ và tư tưởng Phật tại tâm

Như vậy, trong lịch sử Phật giáo Việt Nam, từ thế kỷ VI đến thế kỷ X vẫn được xem là giai đoạn truyền giáo Tuy nhiên, giai đoạn này ảnh hưởng của các nhà truyền giáo Ấn Độ giảm dần, trong khi đó các nhà truyền giáo Trung Quốc tăng lên Đáng chú ý hơn cả là việc phái Thiền Trung Quốc du nhập vào Việt Nam Sự xuất hiện của hai dòng Tỳ Ni Đa Lưu Chi và Vô Ngôn Thông đã sản sinh ra nhiều bậc Cao Tăng, nhiều nhà Phật học uyên thâm, có những vị trí rất nổi tiếng trong lịch sử Phật giáo và lịch sử dân tộc Thời kỳ trước thế kỷ X có các Thiền sư như Cảm Thành, Pháp Hiền, Thông Biện, Định Không, Thiện Hội…

Mười thế kỷ đầu truyền bá vào Việt Nam, mặc dù trong hoàn cảnh đất nước bị xâm lược và đô hộ nhưng Phật giáo đã tạo ra được ảnh hưởng ban đầu trong nhân dân và có những chuẩn bị rất căn bản cho sự phát triển mới trong giai đoạn đất nước độc lập, tự chủ

1.2 Khái quát về Phật giáo Việt Nam thời Lý - Trần

1.2.1 Quá trình phát triển của Phật giáo Việt Nam thời Lý - Trần

Năm 938, với sự kiện Ngô Quyền đánh thắng quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng, đã mở ra một kỷ nguyên mới cho dân tộc Kỷ nguyên độc lập tự

13

chủ, chấm dứt một nghìn năm Bắc Thuộc, bước vào thời kỳ quân chủ phong kiến trung ương tập quyền

Từ buổi đầu của kỷ nguyên độc lập tự chủ và thống nhất đất nước (từ thế

kỷ X đến thế kỷ XIV, thời Đinh - Lê - Lý - Trần) Phật giáo có vị trí quan trọng nhất trên vũ đài chính trị và tư tưởng của nước nhà Đặc biệt, trong thời

kỳ Lý - Trần Phật giáo tỏ ra gắn bó với Nhà nước Đại Việt và có ảnh hưởng lớn lao đối với công cuộc xây dựng và phát triển đất nước

Năm 1010, Lý Công Uẩn lên ngôi và đã lập nên triều đại Nhà Lý (1009 1225), đặt hiệu là Lý Thái Tổ Năm 1054, sau khi lên ngôi, Lý Thánh Tông đặt quốc hiệu nước ta là Đại Việt Nhà Lý trải qua 9 triều vua: Lý Thái Tổ (1010-1028), niên hiệu Thuận Thiên; Lý Thái Tông (1028-1054), niên hiệu Thiên Thành, Thống Thụy, Càn Phù Hữu Đạo, Minh Đạo, Thiên Cảm Thánh Võ; Lý Thánh Tông (1054-1072), niên hiệu Long Thụy Thái Bình, Chương Thánh Gia Khánh, Long Chương Thiên Tự, Thiên Chúc Bảo Tượng, Thần Võ; Lý Nhân Tông (1072-1127), niên hiệu Thái Ninh, Quảng Hữu, Hội Phong, Thiên Phù Khánh Thọ; Lý Thần Tông (1128-1138), niên hiệu Thiên Thuận, Thiên Chương Bảo Tự; Lý Anh Tông (1138-1175), niên hiệu Thiệu Minh, Đại Đinh, Thiên Cảm Chí Bảo; Lý Cao Tông (1176-1210), niên hiệu Trịnh Phù, Thiên Tư Gia Thụy, Trị Bình Long Ứng; Lý Huệ Tông (1121-1224), niên hiệu Kiến Gia; Lý Chiêu Hoàng (1224-1225), niên hiệu Thiên Chương Hữu Đạo

-Vương triều Lý đã có công làm cho nước Đại Việt trở thành một quốc gia cường thịnh trong suốt hơn hai thế kỷ Bộ máy nhà nước phong kiến tập quyền được tổ chức hoàn bị từ trung ương tới địa phương Hình thư - bộ luật thành văn đầu tiên được công bố Trong thì ổn định và phát triển, ngoài thì đánh Tống, bình Chiêm thắng lợi Đặc biệt, với việc dời kinh đô từ Hoa Lư vè

14

Thăng Long (1010), nhà Lý đã mở đầu cho thời kỳ văn hóa mới của Việt Nam

- Văn hóa Thăng Long

Tuy nhiên, đến đời vua Lý Cao Tông và Lý Huệ Tông do ăn chơi vô độ,

bỏ bê triều chính làm cho chính sự hành pháp không rõ ràng, gian giả nổi lên, đói kém liên miên, cơ nghiệp nhà Lý bắt đầu suy tàn đã dẫn đến việc lên ngôi của nhà Trần vào năm 1225 với công lao của Trần Thủ Độ Nhà Trần tồn tại 175 năm, từ năm 1225 đến 1400 với 12 triều vua: Trần Thái Tông (1225-1258), niên hiệu Kiến Trung, Thiên Ứng Chính Bình, Nguyên Phong; Trần Thánh Tông (1258-1278), niên hiệu Thiệu Long, Bảo Phù; Trần Nhân Tông (1279-1293), niên hiệu Thiệu Bảo, Trùng Hưng; Trần Anh Tông (1293-1314), niên hiệu Hưng Long; Trần Minh Tông (1314-1329), niên hiệu Đại Khánh, Khai Thái; Trần Hiến Tông (1329-1341), niên hiệu Khai Hựu; Trần Dụ Tông (1341-1369), niên hiệu Thiệu Phong, Đại Trị; Trần Nghệ Tông (1370-1372), niên hiệu Thiệu Khánh; Trần Duệ Tông (1373-1377), niên hiệu Long Khánh; Trần Phế Đế (1377-1388), niên hiệu Xương Phù; Trần Thuận Tông (1388-1398), niên hiệu Quang Thái; Trần Thiếu Đế (1398-1400), niên hiệu Kiến Tân

Dưới triều Trần, nhà nước phong kiến trung ương tập quyền được khôi phục và củng cố Bộ sách Thông chế được biên soạn xác định các quy chế luật lệ, lễ nghi của nhà nước Sản xuất nông nghiệp phát triển với chính sách Điền trang thái ấp Văn học nghệ thuật cũng phát triển để khẳng định và mở rộng văn hóa Thăng Long Đặc biệt, tinh thần dân tộc đã được phát huy và nâng cao qua ba lần đại thắng quân Nguyên - Mông dưới sự lãnh đạo của những vị anh hùng dân tộc như Trần Thái Tông, Trần Thánh Tông, Trần Nhân Tông, Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn…

Triều Lý được xem là triều đại Phật giáo đầu tiên ở Việt Nam Lý Công Uẩn (Lý Thái Tổ) - người sáng lập triều Lý xuất thân từ chốn Thiền môn,

15

học trò của Lý Khánh Vân và là đệ tử của Thiền sư Vạn Hạnh, nên ông đã hết lòng ủng hộ Phật giáo Sau lễ đăng quang, Lý Thái Tổ liền ra sắc lệnh ban phẩm phục cho hàng tăng sỹ Năm 1010, sau khi dời đô về Thăng Long, cùng với việc xây dựng kinh thành mới, ông chủ trương cho xây chùa tháp trong cả nước, trong đó ban hai vạn quan tiền để xây dựng mới và sửa chữa những ngôi chùa lớn ở Thăng Long như chùa Hưng Thiên, chùa Vạn Tuế, chùa Thắng Nghiêm, chùa Thiên Vương, chùa Cẩm Y, chùa Thánh Thọ, chùa Thiên Quang Ông cũng cho xây đồng loạt tám ngôi chùa ở phủ Thiên Đức, (nay là Từ Sơn, Bắc Ninh) quê hương của nhà vua Năm 1019, Lý Thái

Tổ ra chiếu khuyến khích việc xuất gia tu hành Năm 1024, vua Lý Thái Tổ ban sắc xây dựng chùa Chân Giáo trong thành nội làm nơi thờ Phật và để các nhà sư đến giảng pháp Năm 1026, Lý Thái Tổ ban sắc đúc chuông cho các chùa Hưng Thiên, chùa Đại Giáo, chùa Thắng Nghiêm… Có thể nói rằng, dưới triều vua Lý Thái Tổ, được sự hỗ trợ của Phật giáo, sự hướng dẫn, giúp đỡ trực tiếp của các bậc cao tăng như Thiền sư Đa Bảo, Thiền sư Sùng Phạm, nhất là vai trò của Quốc sư Vạn Hạnh, xã hội Đại Việt được ổn định, lòng dân an định, quốc gia hưng thịnh Nền độc lập được bảo vệ, quân phong kiến phương Bắc không quấy nhiễu mà quan hệ giao hòa Các nước Chiêm Thành, Chân Lạp ở phía Nam chịu triều cống

Vua Lý Thái Tổ (1028-1054) noi gương vua cha cũng hết lòng hỗ trợ cho Phật giáo phát triển Lý Thái Tông là Thiền giả đời thứ bảy của phái Thiền Vô Ngôn Thông, ông thường tham vấn thiền chỉ với Thiền sư Thiền Lão nổi tiếng bấy giờ Năm 1031, sau khi đánh thắng quân Chiêm Thành ở Châu Hoan (Nghệ An ngày nay), Lý Thái Tông cho xây dựng 95 ngôi chùa để

tạ ơn, đồng thời ông miễn thuế cho dân một năm Ông cũng cho người sang Trung Quốc thỉnh Đại Tạng Kinh về để hỗ trợ cho việc mở mang Phật giáo

Từ năm 1036 đến năm 1041, Lý Thái Tông cho tạc hàng ngàn tượng Phật,

"Trẫm ở trong cung nào là lò sưởi ngự, nào áo lót cầu còn rét như thế này, nghĩ đến người tù giam trong ngục, khổ sở về gong cùm, chưa biết rõ ngay gian, mà ăn không no bụng, áo không kín mình, gió rét khổ thân, hoặc có kẻ chết không đáng tội, trẫm rất thương xót Vậy hạ lệnh cho Hữu ty phát chăn chiếu và mỗi ngày hai lần phát cơm"[12;294]

Dưới thời trị vì của Lý Thánh Tông, nhiều chùa tháp được xây dựng và trùng tu, nhiều tượng Phật được tạc mới ở các chùa Năm 1056, Lý Thánh Tông cho xây tháp Báo Thiên - một trong bốn công trình mỹ thuật được xây dựng dưới triều Lý bao gồm Tháp Báo Thiên, chuông Quy Điền, vạc Phổ Minh, tượng Quỳnh Lâm, gọi là "An Nam tứ đại khí"

Tuy không xuất gia tu hành nhưng Lý Thánh Tông được suy tôn là Tổ thứ mười hai của phái Thiền lớn trong thời kỳ này là Tỳ Ni Đa Lưu Chi Đặc biệt, ông còn được suy tôn là người khai lập và là tổ thứ hai của một phái thiền mới: Thiền Thảo Đường Năm 1096, Lý Thánh Tông đem quân dẹp giặc Chiêm Thành, khi về Thăng Long ông đem theo nhiều tù binh để ban phát cho các quan tướng làm tạp dịch Trong số quan tướng được ban thưởng có vị Tăng Lục Một lần vị Tăng Lục đi vắng người tù binh làm tạp dịch thấy trên bàn có quyển Ngũ Lục chép tay, trong đó có những đoạn chép sai, tiện bút ông ta sửa luôn Thấy vậy, vị Tăng Lục báo cho Lý Thánh Tông Lần hỏi ra mới rõ người tù bình đó là Thiền sư Thảo Đường từ Trung Quốc tới Chiêm

để làm cố vấn cho triều đình Năm 1105, Lý Nhân Tông cho sửa chùa Diên Hựu, đào hồ trồng sen và xây một tháp cao trước chùa Lý Nhân Tông hai lần sai sứ sang Trung Quốc thỉnh kinh (lần thứ nhất 1081 do sứ Dương Dũng Luật thực hiện, lần thứ hai năm 1098 do sứ Nguyễn Văn Tình thực hiện)

Dưới thời trị vì của các vị vua khác của triều Lý, nhất là những vị vua cuối đời Lý, vì nhiều nguyên nhân, Phật giáo tuy không còn thịnh như trước nhưng vẫn giữ được ảnh hưởng ở triều đình và cả trong nhân gian

Triều Lý - triều đại Phật giáo có những nhà sư nổi tiếng về việc tu hành

và những đóng góp đối với đất nước, như Vạn Hạnh, Viên Thông, Huệ Sinh, Viên Chiếu, Mãn Giác, Không Lộ, Chân Không, Giác Hải, Từ Đạo Hạnh Đồng thời các nhà sư này cùng với nhà Lý tạo nên diện mạo Văn hóa Đại Việt đặc sắc

Dưới triều đại nhà Trần, Phật giáo Việt Nam phát triển đạt tới mức cực thịnh và trở thành quốc đạo Các vua đầu tiên của triều Trần là Trần Thái Tông sau khi không bằng lòng với việc Thái sư Trần Thủ Độ vì cơ nghiệp nhà Trần, bắt ông bỏ vợ là Chiêu Thánh để lấy chị dâu là Thuận Thiên - vợ của

18

anh trai là Trần Liễu, ông đã vào Yên Tử để tu Tại đây ông được Trúc Lâm Quốc sư trụ trì chùa Hoa Yên động viên trở về ngôi báu ở Thăng Long: "trong núi vốn không có Phật, Phật ở trong tâm ta Nếu tâm ta lắng lại và trí tuệ xuất hiện thì đó chính là Phật Nếu bệ hạ giác ngộ được tâm ấy thì tức khắc thành Phật ngay tại chỗ, không phải đi tìm cực nhọc bên ngoài Phật tức tâm, tâm tức Phật" (bài tựa Thiền Tông Chỉ Nam) [31;216]

Trong ba mươi năm ở ngôi (1225-1258) Trần Thái Tông vừa trị quốc

an dân, vừa nghiên cứu Phật học, trở thành người có trình độ Phật học uyên thâm Nhà vua thường đàm luận về Phật học với những vị sư nổi tiếng của Việt Nam và Trung Quốc như Ứng Thuận, Tức Lục, Đại Đăng, Thiên Phong…Bản thân Trần Thái Tông đã viết sáu tác phẩm, hoặc là sách Phật luận, hoặc là sách văn thơ mang tư tưởng Phật giáo, như Thiền Tông Chỉ Nam, Lục thời sám hối khoa nghi, Kim cương tam muội chú giải, Bình đẳng

lễ sám văn, Thái Tông thi tập, Khóa hư lục Những sách viết về Phật giáo của Trần Thái Tông chịu ảnh hưởng của Thiền Tông, Tịnh Độ Tông, Nho giáo và Đạo giáo, nhất là Thiền Vô Ngôn Thông qua Quốc Sư Trúc Lâm, thiền Lâm

Tế qua cư sỹ Thanh Phong (người Trung Quốc) Tư tưởng Phật giáo của Trần Thái Tông nhấn mạnh con người sinh, lão, bệnh, tử là khổ, là vô ngã, vô thường; con người cần được giác ngộ, cần phải làm việc lành, tránh việc dữ,

tu nhân tích đức, chuyên cần tu niệm, và nhất là phải hành thiền Ông viết về sắc thân của con người và sự giác ngộ bằng bài kệ:

"Vô vi chân nhân thịt đỏ au

Hồng hồng, trắng trắng khéo lừa nhau

Ai hay mây cuốn trời quang tạnh Hiện rõ bên trời dáng núi cao" [31;245]

vô thường, về sự giác ngộ:

"Sắc tức thị không, không tức thị sắc

Chư Phật ba đời tạm thời bày đặt Không chẳng phải sắc, sắc chẳng phải không Thể tính sáng trong, không hề còn mất"

(Sắc tức thị không, không tức thị sắc Tam thế Như Lai phương tiện lực Không bổn vô sắc sắc vô không Thể tính minh minh phi thất đắc) (Trúc Thiên dịch) [31;264-265]

Hoặc "Khi mê thấy không sắc

Khi ngộ hết sắc không Sắc không và mê ngộ Xưa nay vỗn lẽ đồng"[31;270-271]

20

Là nhà Thiền học nổi tiếng nhưng Tuệ Trung Thượng Sỹ rất gắn bó, hòa nhập với cuộc sống và nhân gian Ông không câu nệ, cố chấp mà sống ung dung tự tại gắn bó với thiên nhiên

Trần Nhân Tông (1258-1308) tên là Trần Khâm, con đầu vua Trần Thánh Tông và Hoàng Thái Hậu Nguyễn Thánh Thiên Cảm Trần Nhân Tông

là vua thứ ba của nhà Trần, lên ngôi năm 20 tuổi Với chính sách đại đoàn kết toàn dân, vua Trần Nhân Tông đã hai lần tổ chức kháng chiến chống quân Nguyên (1258-1285) thắng lợi vẻ vang Ở ngôi được 15 năm, năm 1293, Trần Nhân Tông truyền ngôi cho con là Anh Tông và làm Thái Thượng Hoàng Sau đó năm 1299, ông lên núi Yên Tử xuất gia tu hành, hiệu là Hương Vân Đại Đầu Đà, còn gọi là Trúc Lâm Yên Tử Sau khi trở thành Thiền sư, Trần Nhân Tông vân du khắp nơi để thuyết pháp, hành thiền Ông từng đến chùa Phổ Minh ở Thiên Trường, chùa Sùng Nghiêm ở Chí Linh, chùa Báo Ân ở Siêu Loại, chùa Vĩnh Nghiêm ở Lạng Giang Năm 1031, Trần Nhân Tông sang Chiêm Thành để tìm hiểu Phật giáo và xây dựng mối quan hệ hòa bình với Chiêm Thành Trong dịp này ông hứa gả Công chúa Huyền Trân cho vua Chiêm Thành là Chế Mân Trần Nhân Tông vừa là vua, vừa là nhà Thiền học, vừa là nhà thơ lớn Ông sáng tác nhiều thơ văn, trong đó có 5 tác phẩm lớn, như Thiền Lâm chiết chỉ ngữ lục, Trúc Lâm hậu lục, Thạch thất mỵ ngữ, Đại hương Hải Ấn thi tập, Tăng già toái sự Thơ văn Trần Nhân Tông chịu ảnh hưởng sâu sắc tư tưởng triết học Phật giáo, thể hiện tính nhất quán giữa đạo với đời, giữa xuất thế và nhập thế Ông viết về triết lý nhà Phật bằng câu kệ rất tiêu biểu:

"Mọi Pháp đều không sinh Mọi pháp đều không diệt Nếu hiểu được như thế

21

Chư Phật thường hiện tiền Chẳng đi cũng chẳng lại"

(Nhất thiết pháp bất sinh Nhất thiết pháp bất diệt Nhược năng như thị giải Chư Phật thường hiện tiền

Hà khứ lai chi hữu) [31;310]

Cũng bằng triết lý Phật giáo, Trần Nhân Tông nhìn cuộc đời rất ung dung tự tại:

"Số đời một hơi thở

Tình đời hai biển trăng Cung ma đâu sá kể Nước Phật một trời xuân"

(Thế số nhất tức mặc Thời tình lưỡng hải ngân

Ma cung hồn quản thậm

Phật quốc bất thăng xuân) [31;308-309]

Trần Nhân Tông là nhà Thiền học nhưng ông không thoát ly cuộc đời

và thế sự Ông là một nhà Thiền học lớn, góp phần cho triết học Phật giáo Việt Nam phát triển rực rỡ Thơ văn của Trần Nhân Tông đã góp phần rất quan trọng tạo ra dòng văn học Phật giáo đặc sắc và nổi tiếng thời Lý - Trần

Dưới triều Trần, ở Việt Nam xuất hiện phái Thiền Trúc Lâm Yên Tử Thực ra Thiền Trúc Lâm Yên Tử là hệ thứ tư của truyền thống Yên Tử thuộc

22

Thiền Vô Ngôn Thông, nhưng đến đời vua Trần Nhân Tông trở thành một thiền phái riêng có tư tưởng nhập thế với ba vị tổ sư là Trần Nhân Tông (1258-1308), Pháp Loa (1284 - 1330), và Huyền Quang (1254-1334) Nét đặc sắc của Thiền Trúc Lâm Yên Tử là quy tụ được tất cả các dòng Thiền thuần túy Việt Nam và là nền móng đầu tiên cho việc thống nhất Phật giáo ở Việt Nam, nên còn được gọi là Phật giáo Nhất Tông hay Giáo hội Phật giáo Việt Nam Tuy nhiên, Thiền Trúc Lâm Yên Tử chỉ tồn tại trong khoảng thời gian ngắn nhất, khi nhà Trần đổ thì Thiền Trúc Lâm Yên Tử cũng không còn với

tư cách là một tông phái như trước nữa

Dưới triều Trần, có nhiều nhà sư nổi tiếng được sử sách ghi nhận, trong

đó nổi bật là hai vị thiền sư Pháp Loa và Huyền Quang… Pháp Loa tên thật là Đồng Kiên Cương, sinh năm 1284 tại làng Đồng Hòa (Nam Sách, Hải Dương) Từ nhỏ Pháp Loa rất thông minh và mến mộ đạo Phật Năm 1304, Pháp Loa xuất gia nhân chuyến vân du giảng thiền và chấn chỉnh đạo pháp của Trần Nhân Tông về vùng Nam Sách Năm 1038, Pháp Loa được truyền Tâm ấn và trở thành ngôi tổ thứ hai của phái Thiền Trúc Lâm Dưới sự lãnh đạo của Pháp Loa và các vị tổ sư, phái Trúc Lâm - Giáo hội Phật giáo Việt Nam ngày càng lớn mạnh, liên tục lập giới đàn để giảng kinh, truyền giới, in Đại tạng kinh, xây chùa, đúc tượng, tổ chức kinh tế nhà chùa, làm phúc lợi xã hội Pháp Loa cũng biên soạn nhiều sách về Phật giáo, như: Thạch thất mị ngữ niệm tụng, Tham thiền chỉ yếu, Pháp hoa kinh khoa sơ, Bát nhã tâm kinh khoa sớ, Lăng già kinh khoa sớ, Niết bàn kinh khoa sớ, Pháp sự khoa văn Những sách do Pháp Loa biên soạn không chỉ giảng luận về thiền học và hướng dẫn thực hành tu thiền mà còn có giá trị văn chương sâu sắc

Huyền Quang tên là Lý Tải Đạo, sinh năm 1254 quê ở làng Vạn Tải, Lạng Giang Huyền Quang dung mạo lạ thường, thông minh, học một biết mười Năm 20 tuổi, Huyền Quang thi đỗ Trạng nguyên và ra làm quan Vì

23

tài cao học rộng, ông thường được nhà vua cử tiếp sứ phương Bắc Năm

1305, khi 51 tuổi, sau 20 năm làm quan, Huyền Quang dâng sớ xin từ quan

để xuất gia tu hành sau khi cùng vua Trần Anh Tông đến chùa Vĩnh Nghiêm nghe Pháp Loa thuyết pháp Năm 1036, ông thụ giới với Bảo Phúc tại chùa

Vũ Ninh Huyền Quang được coi là sư tổ thứ ba của phái Thiền Trúc Lâm Sau khi Pháp Loa và Trần Nhân Tông viên tịch, Huyền Quang là người lãnh đạo phái Thiền Trúc Lâm Yên Tử - Giáo hội Phật giáo Việt Nam

Dưới triều đại nhà Trần, với sự ủng hộ, cổ vũ của các vua quan và sự xuất hiện của phái Thiền Trúc Lâm, Phật giáo phát triển rất mạnh từ triều đình đến làng quê thôn dã Thời kỳ này, chùa tháp ở cung đình không xây dựng thêm nữa nhưng nhà vua cho tu bổ khang trang, và nhất là cho xây dựng thêm nhiều chùa ở khắp mọi nơi, hầu như mỗi một làng có một chùa, hình thành cơ

sở chùa làng cùng với đình làng tạo thành nét đặc trưng của làng quê Việt Nam Riêng dưới thời Thiền sư Pháp Loa, ông đã cho xây dựng năm bảo tháp

và hai cơ sở hành đạo lớn ở Quỳnh Lâm và Báo Ân, xây hơn 200 Tăng đường, đúc 1.300 tượng Phật bằng đồng Năm 1322, sau khi nghe Thiền sư Pháp Loa thuyết pháp, các quan trong triều đã cúng dường cả nghìn tượng Phật Năm 1324, riêng quan Tư đồ Văn Huệ Vương và công chúa Thượng Trân cúng dường 900 lượng vàng để đúc tượng Phật Di Lặc Việc in kinh sách cũng được các vị tổ sư Trúc Lâm quan tâm Năm 1331, Thiền sư Pháp Loa giao cho Thiền sư Bảo Sát tổ chức in Đại Tạng Kinh được đưa từ Trung Quốc về từ thời nhà Lý, được lưu giữ ở Phủ Thiên Trường Năm 1391, các tăng sỹ và cư sỹ đã hiến máu in 5.000 quyển Kinh Đại tạng cất ở chùa Quỳnh Lâm Mười năn sau, 1329, Thiền sư Pháp Loa lại cho in 5.000 quyển bao gồm

các sách của Trần Thái Tông, Tuệ Trung Thượng Sỹ, Pháp Loa…[31;319,

320,321] Việc đào tạo Tăng sỹ, truyền giới pháp cũng được quan tâm Riêng Thiền sư Pháp Loa với tư cách đứng đầu Giáo hội, ông đã mở nhiều giới đàn

24

truyền giới Bồ tát cho vua quan, hoàng thân quốc thích triều đình và ngoài xã hội Nhờ vậy chỉ sau 20 năm, dưới sự lãnh đạo của Thiền sư Pháp Loa, số tăng ni cả nước tăng lên đến 15.000 vị Cùng với việc tổ chức các Phật sự lớn nói trên, Phật giáo Việt Nam giai đoạn này được sự hỗ trợ của triều đình mở rộng cơ sở vật chất, nhất là về ruộng đất Năm 1038, vua Trần Anh Tông lấy

100 mẫu ruộng của dòng họ nhà Trần cúng cho chùa Báo Ân, lấy 500 mẫu ruộng và năm vạn quan tiền cúng thiền sư Pháp Loa để hỗ trợ cho Tam Bảo

và bố thí cho người nghèo Hoàng Thái Hậu Bảo Từ cúng 300 mẫu ruộng cho chùa Siêu Loại, Tư đồ Huệ Vương cúng 7.000 quan tiền và 75 mẫu ruộng cho chùa Quỳnh Lâm

Tóm lại, hai triều Lý - Trần là hai triều đại phong kiến vững bền nhất trong lịch sử phong kiến Việt Nam, là hai triều địa có những thành tích về văn trị và võ công hiểm hách trong lịch sử nước ta Đây cũng là hai triều đại mà Phật giáo đã phát triển hưng thịnh chưa từng thấy, đã đóng góp rất tích cực và năng động cho sự nghiệp xây dựng, bảo vệ và phát triển nhà nước phong kiến Đại Việt Mặc dù, cuối triều Trần, nhất là khi nhà Trần suy yếu và Phật giáo cũng không còn giữ được ảnh hưởng như trước nữa Nhưng Phật giáo Lý - Trần vẫn mãi là mốc son chói ngời trong lịch sử Phật giáo Việt Nam, đánh dấu bước ngoặt mới trong lịch sử Phật giáo, khẳng định được căn tính của Phật giáo dân tộc đó là tính nhập thế tích cực Phật giáo Việt Nam thời Lý - Trần đã phát huy vai trò tích cực tiến bộ của đạo Phật để phục vụ cho công cuộc xây dựng, phát triển và bảo vệ tổ quốc chăm lo tới đời sống nhân dân Vượt qua khuôn khổ cổ điển, những học thuyết Nhân trị và Pháp trị của Trung Quốc, tinh thần nhập thế của Phật giáo Lý - Trần vẫn sáng mãi trong sự nghiệp xây dựng và phát triển xã hội Việt Nam

1.2.2 Đặc điểm của Phật giáo Việt Nam thời Lý - Trần

25

Thời Lý - Trần (1009-1400) là giai đoạn thiết lập chế độ phong kiến Việt Nam và triều đình đang trên bước đường xây dựng và phát triển Trong bối cảnh đó, Phật giáo đã được tạo mọi điều kiện để phát triển mang lại sự thịnh vượng cho triều đại này suốt hơn 4 thế kỷ (như đã trình bày ở phần trên), đã sản sinh ra những giá trị vật chất và tinh thần cao cả, ảnh hưởng đến tất cả các mặt chính trị, pháp luật, văn hóa xã hội…của đất nước Đại Việt Nếu như so với Phật giáo Tiền Đại Việt (Phật giáo thời kỳ du nhập từ đầu Công Nguyên đến thế kỷ X) thì Phật giáo Đại Việt thời Lý - Trần có những đặc điểm cơ bản như sau:

Thứ nhất, Phật giáo Lý - Trần là thời kỳ phát triển toàn thịnh, chiếm địa

vị thượng phong trong hệ tư tưởng Tam giáo Phật giáo được phát triển lấn át Nho giáo, Đạo giáo từ cung đình đến nhân gian Phật giáo trở thành Quốc giáo và nền đức trị

Phật giáo thời Lý - Trần không chỉ là nhu cầu tín ngưỡng mà đã trở thành giá trị tinh thần chủ đạo của một quốc gia, một dân tộc Khi trở thành quốc giáo thì Phật giáo trước hết tác động vào bộ máy công quyền Các vua

Lý - Trần không những là người mộ đạo mà còn là những người sáng tạo ra những giá trị tư tưởng của Phật giáo, cho nên trong việc cầm quyền luôn mang đậm dấu ấn của những tư tưởng đó

Từ thời Lý, các vua đã thấm nhuần lời chỉ bảo của Thiền sư Pháp Thuận: "Vô vi ngự cung điện, Muôn xứ hết đao binh" nên chính bản thân các vua đã tự trau dồi những giá trị đạo đức như: vị tha, từ, bi, hỉ, xả, triết lý sống nhập thế…đồng thời phổ biến những tư tưởng và cách sống tốt đẹp rộng khắp trong dân chúng

Thời hưng thịnh của nhà Lý và nhà Trần đều có "trí tuệ và đạo đức ngự cung điện", đó cũng là thời kỳ vương triều cai quản đất nước bằng "đức trị"

26

nhiều hơn "pháp trị" Khi mới lên ngôi, Lý Công Uẩn ra lệnh hủy bỏ hết mọi hình cụ trong ngục và cho xây dựng nhiều chùa mới trong nước Lý Thánh Tông là người nổi tiếng nhân từ, một hôm thiết triều, ông chỉ vào công chúa Động Thiên mà bảo các quan rằng:"Ta yêu con ta, cũng như lòng ta làm cha mẹ dân, nhân dân không biết mà mắc vào hình pháp, ta lấy làm thương Từ nay về sau, không cứ gì tội nặng hay nhẹ, đều nhất luật

khoan giảm"[12;296] Đến thời Trần thì có những quan điểm nổi tiếng của

Trần Hưng Đạo như "Phụ Tử chi binh", "Khoan thư sức dân làm kế sâu gốc, bền rễ…", "Lấy dân làm gốc"…

Những thời kỳ đức trị thịnh hành cũng là thời kỳ mà đất nước thịnh vượng đạt nhiều thành tựu về kinh tế, xã hộ, văn hóa giáo dục và có sức mạnh chiến thắng kẻ thù xâm lược, giữ vững độc lập dân tộc

Thứ hai, Phật giáo Việt Nam thời Lý - Trần với tinh thần tùy tục, tùy

duyên, hòa quang đồng trần, cư trần lạc đạo, nhập thế hành đạo nên đã sản sinh ra những Thiền sư luôn luôn hướng về cuộc sống, hòa nhập với cuộc đời Điều này còn cắt nghĩa tại sao ở nước ta thời nào cũng có những vị Thiền sư tận tụy hy sinh cho đất nước, cho dân tộc và nhiều ngôi chùa lại thờ các vị anh hùng cứu nước, anh hùng văn hóa

Phật giáo Thiền tông Việt Nam được thành lập có tổ chức hệ thống trước hết phải kể đến dòng thiền Nam Phương (Tỳ Ni Đa Lưu Chi) ở chùa Pháp Vân và sau đó là dòng Quán Bích (Vô Ngôn Thông) ở chùa Kiến sơ Hai dòng Thiền này đã phát triển đến đỉnh cao ở thời Lý - Trần với những tên tuổi của các vị Thiền sư có công lao to lớn đối với dân tộc trong buổi phục hưng như: Pháp Thuận, Vạn Hạnh, Minh Không, Khanh Hỷ, Diệu Nhân … dòng Nam Phương; Khuông Việt, Viên Chiếu, Thông Biện (tức Trí Không), Mãn Giác, Ngộ Ấn ……dòng Quán Bích Dòng Thiền Trúc Lâm là một bước

27

nhảy vọt của tư tưởng Phật giáo Việt Nam, đã có nhiều đóng góp lớn cho văn hóa dân tộc, là một dòng Thiền độc đáo mang đậm bản sắc dân tộc với hệ thống tổ chức và kinh điển như một tôn giáo riêng biệt Bên cạnh đó thì dòng Nam Phương và Quán Bích cũng đều có những vị Thiền sư đóng vai trò tích cực, nhập thế, có nhiều đóng góp lớn cho dân tộc trong buổi đầu phục hưng Nhiều vị sư đã mở trường dạy học đào luyện nhân tài cho đất nước, có vị đã đại diện triều đình tiếp sứ thần nhà Tống như Khuông Việt, Pháp Thuận, có

vị đã hiến kế giúp vua đuổi Tống, bình Chiêm như Vạn Hạnh và còn rất nhiều việc làm tích cực khác nữa của các vị mà sử sách xưa cho chép lại

Thật khó có thể tìm hiểu tư tưởng triết lý của hai dòng Thiền trên một cách có hệ thống, bởi các vị hầu như trước tác rất ít, hoặc có trước tác nhưng

do chiến tranh, thiên tai nên đã thất truyền! Hơn nữa, Thiền đạo vốn chủ trương "bắt lập văn tự", xem văn tự chỉ là phương tiện để đạt đến cứu cánh Chú ý "không lập văn tự" chứ không phải phải "không dùng văn tự" Thiền vốn theo phương pháp Tâm truyền Qua một số bài văn, bài kệ, ta có thể nói rằng, cũng như Thiền tông truyền thống, chú trọng Thiền định, nhờ Thiền định mới có thể tiếp cận được chân lý, mới giải thoát, cùng với pháp môn Đốn ngộ và chủ trương " trực chỉ nhân tâm, kiến tính thành Phật, giáo ngoại biệt truyền" Nhà Phật đã cho rằng tất cả hiện thực của thế giới khách quan là tạm

bợ, hư ảo, không có thật như nó vốn có Khi bàn về bản thân, nguồn gốc sinh

tử, nguồn gốc vạn sự vạn vật, các vị lý giải theo quan điểm nhất nguyên, với quan niệm "tâm pháp nhất thư", "vạn vật nhất thế" như Giác Tính Hải Chiếu Thiền sư viết trong bài bia chùa Linh Xứng núi Ngưỡng Sơn (Thanh Hóa):

"Vạn là sự tan rã của nhất, nhất là nguồn gốc của vạn (….) ôm cái nhất

để thâu tóm cái vạn"[45;361] Đại Xả thì cho rằng vạn vật, con người gốc ở tứ đại hợp lại và do ngũ uẩn mà duyên thành, nhưng thật ra vốn là hư không, chẳng thể truy tìm nguồn gốc: "Tứ xà đồng kiệp bản nguyên không, Ngũ uẩn

28

sơn cao diệc bất tòng"[45;514] (Đất nước gió lửa cùng chung trong hộp [vật chất, thực ra] vốn là hư không, Năm yếu tố [sắc, thụ, tưởng, hành, thức làm thành thân thể và tâm trí con người] tuy như núi cao song cũng chẳng có

nguồn gốc); Trường Nguyên thì nói nó " Đình độc vạn vật, dữ vật vi xuân"

[45;475] (Sinh ra muôn vật, và trường tồn với muôn vật) Các vị cũng bàn đến lẽ sinh tử và xem dó là chuyện sinh hóa của chư pháp, là lẽ tự nhiên của tuần hoàn Nhiều khi, các thiền sư Lý - Trần đã tiếp thu tư tưởng Phật học và kiến giải chân lý theo chỗ tỏ ngộ của mình Có vị đã đề ra thuyết lý với những

lý giải mới, theo yêu cầu dân tộc như thuyết "Tâm pháp nhất như" của Cứu Chỉ, thuyết "Tam ban" của Ngộ Ấn v.v… Dĩ nhiên, chúng ta không đòi hỏi nhiều ở các vị phải đảo lộn hoặc phá bỏ nguyên lý Thiền truyền thống, hoặc cải cách Thiền học mà vấn đề là xét xem các thiền sư thời ấy đã áp dụng Thiền học vào hoàn cảnh hiện tại của đất nước như thế nào? Một điểm đáng chú ý nữa là các vị thiền sư Lý- Trần đã tóm thâu những tư tưởng uyên áo và

ẩn súc của Thiền đạo bằng một vài câu ngắn gọn đầy hình ảnh thi ca diễm lệ Đây là một hình thức mềm dẻo, nói bóng gió, dùng hình thức ngụ ngôn hoặc thí dụ để dẫn dắt người học đạo dễ tiếp thu chân lý Các bài kệ đó đã được thi

vị hóa, nhiều khi nếu tách riêng ra, người ta sẽ nhầm là thơ chứ không phải

kệ Rất nhiều bài kệ mà sách "Thiền uyển tập anh ngữ lục" đã chép lại có giá trị văn học, giàu hình ảnh, đầy chất thơ, hơn là tính triết lý khô khan, đúng như Kiều Thu Hoạch đã khẳng định: "Thiền sư Lý - Trần tỏ ra rất sở trường trong việc hình tượng hóa giáo lý Phật giáo"[29;64] Đây cũng là một trong những nét đặc thù của Phật giáo Thiền tông thời Lý - Trần

Khác với Thiền tông Ấn Độ và Trung Quốc, Phật giáo Việt Nam đã kết hợp với tín ngưỡng bản địa, với yếu tố thần thuật của Đạo giáo pháp thuật nên mới có câu chuyện những thiền sư tiên đoán việc xã tắc như Vạn Hạnh, dùng pháp thuật để chữa bệnh trừ tà, để giáng long phục hổ, hay bay trên

29

không, đi dưới nước như Nguyễn Minh Không; để trả thù cho cha, hay để đầu thai như Từ Đạo Hạnh v.v… Phật giáo thời Lý- Trần đã kết hợp với Mật tông được truyền vào nước ta sớm nhất là vào khoảng nửa cuối thế kỷ X mà chứng

cớ là các cột kinh Đà La Ni tìm thấy ở Hoa Lư (Ninh Bình)[42;39-50] Mật tông thường pha trộn với tín ngưỡng cổ truyền Việt Nam; đồng hóa những phương thuật của Đạo giáo pháp thuật, rồi ảnh hưởng trong quần chúng bằng phép chữa bệnh trừ tà Phật giáo Thiền tông thời Lý - Trần còn kết hợp với Tịnh Độ tông Qua tín ngưỡng của nhân dân bấy giờ, Tịnh Độ tông đi vào quần chúng bằng con đường thuyết giáo từ bi, cứu khổ, cứu nạn, bằng cách dựng lên một cõi Tịnh Độ, Tây phương cực lạc mà nơi đó có Phật A Di Đà sẵn sàng tiếp đón những người khi sống trên trần thế đã hành thiện tu phúc, niệm phật, trai giới, cầu vãng sinh Tịnh Độ tông còn dựng lên hình ảnh vị Bồ tát đắc đạo nhưng vì thương xót chúng sinh khổ não nên ở lại trần thế cứu vớt

họ Hình tượng vị Bồ tát này chúng ta thường gặp trong văn học dân gian: Phật và Quan Thế Âm, tiêu biểu cho sức mạnh kỳ diệu và tình thương bao

la Không phải ngẫu nhiên mà Thiền phái Thảo Đường đời Lý đã xây dựng chùa Một Cột (bên cạnh chùa Diêu Hựu) với mái chùa cong vút, chạm hoa sen nghìn cánh, trong đó lại thờ đức Quan Thế Âm Dù việc này được vua

Lý Thánh Tông cho xây dựng trên cơ sở giấc mộng của bà mẹ là Hoàng hậu Mai Thị Cũng không phải ngẫu nhiên mà "Khóa hư lục" được Trần Thái Tông biên soạn để tín đồ đọc tụng 6 lần trong một ngày đêm để giữ cho 6 căn (nhãn, nhĩ, tỵ, thiệt, thân, ý) được thanh tịnh (Lục thời sám hối khoa nghi) cũng chỉ vì Tịnh độ tông chủ trương trì kinh niệm Phật để giữ tâm được lặng lẽ thanh tịnh; để sám hối tội căn kiếp trước và để rửa sạch tội lỗi hàng ngày mắc phải

Thứ ba, Phật giáo Lý - Trần đề cao trí tuệ, từ bi và sáng tạo: Tinh thần

từ bi của Phật giáo thời Lý - Trần thể hiện trong đường lối trị nước bằng đức

30

trị Trí tuệ Phật giáo hướng đến cách giải quyết vấn đề không thuần túy lý luận hay siêu nghiệm mà hướng tới những biện pháp cụ thể, rất gần gũi với đời sống người dân và công cuộc xây dựng, phát triển nhà nước phong kiến Đại Việt Phật giáo Lý - Trần chủ động gạn lọc, tiếp thu cái hay, gạt bỏ cái

dở, từ đó sáng tạo ra một xã hội thường xuyên đổi mới, trẻ trung và cập nhật với thời thế, có nhiều sinh khí Điều này được thể hiện rõ ràng qua việc sáng tạo ra hai dòng Thiền riêng của Đại Việt là Thảo Đường và Trúc Lâm Yên Tử

Một là, Thiền phái Thảo Đường: Do âm hưởng của hào khí vừa chiến thắng giặc ngoài, do điều kiện đất nước được phục hưng, do muốn xây dựng một ý thức hệ độc lập để tương xứng với một đất nước độc lập về chính trị, kinh tế, quân sự, mà ý thức hệ ấy không thể nào khác hơn là Phật giáo Thiền Tông đang thịnh hành và phổ biến trong nhân dân, nên vua Thánh Tông nhà

Lý mới xây dựng một Thiền phái mới: phái Thảo Đường mà chùa Một Cột là chứng tích văn hóa tiêu biểu hiện còn Theo "An Nam chí lược", "Thiền uyển tập anh ngũ lục" và sau này các sách của Trần văn Giáp: "Les Boudhisme en Annam des origines au XIIIe siecle (1932), của Mật Thể: "Việt Nam Phật giáo

sử lược" (1941) có nêu lại, thì Thiền phái Thảo Đường do vua Lý Thánh Tông và Thiền sư Thảo Đường lập nên tại chùa Khai Quốc ( Trấn Quốc), kinh

đô Thăng Long [58;133-134]

Khi Lý Thánh Tông đem quân chinh phạt Chiêm Thành, có bắt được một số tù binh, trong đó có một Thiền sư người Trung Quốc, thuộc dòng Thiền Tuyết Đậu Minh Giác, đang cùng thầy truyền đạo ở Chiêm Thành, nhà vua giao cho quan Tăng Lực làm giúp việc Một hôm vị Tăng lục đi vắng trong lúc đang viết dở cuốn Ngũ lục, sư Thảo Đường xem xong, có chữa lại, khi Tăng lục trở về đọc, thấy vậy lấy làm lạ tâu lên vua Nhà vua hỏi vê Phật pháp thì sư Thảo Đường ứng đối trôi chảy, nên mời làm Quốc sư Ông là

31

người có đức hạnh, nên vua bái làm thầy, về sau sư ngôi yên mà tịch Dòng Thiền này truyền được 5 đời, gồm 18 người, tôn Lý Thánh Tông làm sư tổ khai sơn, và hầu như chỉ truyền thừa trong giới quan lại trí thức của triều đình mà thôi

Khó mà tìm hiểu được triết lý phái Thảo Đường vì hiện nay tài liệu viết

về Thiền phái này không có là bao Thơ, văn, kệ của phái này hầu như không còn lại gì Chỉ biết "Việt sử lược", "Đại Việt sử ký toàn thư" ghi rằng: Hoàng hậu Mai Thị nằm mộng thấy mặt trăng sa vào bụng, nhân đó có mang rồi sinh

ra Lý Thánh Tông Khi làm vua Lý Thánh Tông ham mê nghiên cứu Phật học; nhân chuyện nằm mộng của mẹ, nhà vua mới cho xây chùa Một Cột thờ đức Quan Thế Âm Cuộc đời chính trị của nhà vua với chính sách khoan dân

và nhân từ: sai lập chùa đền, giảm nhẹ hình phạt, sai phát chăn chiếu cho tù nhân và cho ăn uống đầy đủ trong ngày đông giá rét, thương dân như con mình, sửa Văn Miếu, tô tượng Khổng Tử, cho hoàng tử học Nho học…Sử còn chép rằng, vợ ông tức Ỷ Lan thay chồng cầm quyền nhiếp chính trị an khi ông cầm quân đi chinh phạt Chiêm Thành, đức độ của bà đã cảm hóa được nhân dân nên được tôn vinh là Quan Âm nữ

Về yếu chỉ của dòng Thiền này, trong bài văn "Cảnh Sách", sư Thảo Đường đã nêu lên quan điểm: Thiền bản vô môn, phi túc cụ linh căn, đa địa

kỳ đồ, mạt kiếp dung lưu, thành môn ngộ nhập Quán tâm vi tế, như vô bát nhã chi tuệ, hãn năng giai chứng Duy hữu niệm phật nhất môn, tối vi điệp cảnh Tự cổ chí kim, ngu trí đồng tu, nam nữ cộng thú, vạn vô nhất thất như

tứ liệu giả sở minh Chỉ yếu tự biện khẳng tâm, vật nghi tự chi bắt đắc 82] (Tạm dịch: Thiền vốn không có cửa vào nhất định, không phải người có

[41;80-đủ linh căn, thì phần nhiều rơi vào đường lầm lạc, trọn đời trôi nổi, khó mà giác ngộ Phép quán tâm thì rất tế nhị tinh vi, nếu không có trí tuệ bát nhã, ít

có thể đạt tới chứng nghiệm Chỉ có lối niệm Phật là rất mau lẹ tiện lợi Từ

32

xưa đến nay, người thông minh kẻ ngu độn cùng từ được, đàn ông đàn bà đều chuộng, muôn người không một ai sai lầm như bốn lời đã tỏ rõ Chỉ cần tự phân tích lấy tâm của mình, chớ có nghi ngờ mình làm không được)

Chỉ bấy nhiêu đó, ta có thể thấy được tinh thần và tư tưởng của dòng Thiền Thảo Đường là sự kết giữa Nho và Phật, giữa Thiền tông và Tịnh Độ tông (thiền quán gắn với tụng niệm, nhờ vào tha lực, thờ Phật bà Quán Thế Âm) Thiền quán là con đường tự lực, đốn ngộ, phù hợp với người bình dân,

ít căn cơ Vì thế mà Lý Thánh Tông cùng các triều thần cố gắng vun đắp cho dòng Thiền này Như thế, so với Thiền nguyên thủy và Thiền Việt Nam trước

đó thì dòng Thiền Thảo Đường có khác, nội dung phần nào phù hợp với yêu cầu của dân tộc bấy giờ

Hai là, Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử: Nối tiếp việc làm của nhà Lý, các nhà vua Trần cũng vì yêu cầu của thời đại nên đã xây dựng một ý thức hệ độc lập Cuộc ra đi của hai ông cháu nhà Trần (Thái Tông và Nhân Tông) là minh chứng hùng hồn cho việc xây dựng trên Nếu cuộc ra đi của Thánh Tông không trọn vẹn, thì cuộc ra đi của Nhân Tông đã toại nguyện và nhà vua đã tiến hành công việc này một cách vững chắc, toàn diện và triệt để Kết quả là Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử ra đời với hệ thống tổ chức và kinh sách như một tôn giáo độc lập

Tìm hiểu hệ thống Thiền học Trúc Lâm Yên Tử không chỉ đơn thuần là tìm hiểu giáo chỉ của ba vị Tổ: Nhân Tông, Pháp Loa, Huyền Quang mà còn phải tìm hiểu tư tưởng cùng vai trò đóng góp của hai nhân vật trước đó: Trần Thái Tông và Tuệ Trung Thượng Sỹ Trần Tung [5;116-117]

Trước hết hãy tìm hiểu ý nghĩa của việc thành lập Thiền phái này Về vấn đề này, có lẽ chưa có ai phân tích sâu sắc và xác đáng như Nguyễn Duy Hinh, đại để ông cho rằng, Thiền Tông với lý thuyết duy tâm khách quan, với

1 Biểu lộ tính độc lập dân tộc

2 Thay đổi phần nội dung và tiêu cực và thân ngoại

3 Ý đồ thống nhất ý thức hệ

4 Tự khoác cho mình chiếc áo của một tôn giáo mới [25;646]

Với những mục đích trên, dòng Thiền Trúc Lâm đã có những thành tựu

rõ rệt Bản thân và hành trạng vị sơ tổ Trúc Lâm đã là minh chứng cho một giáo chủ của Thiền phái mới này Trần Nhân Tông được tôn vinh là Phật hoàng với những huyền thoại: Phật giáng sinh (Biến Chiếu Tôn), Thần Tiên giáng trần (Kim Phật Kim Tiên đồng tử) Thái tử Khâm - Trần Nhân Tông một vị vua, một giáo chủ, một vị anh hùng Xưng là Phật vì sáng lập ra tôn giáo mới, gọi là Tiên vì phong cách tiêu dao kiểu Lão Trang Nói là người anh hùng vì đã chỉ huy đánh tan giặc Nguyên Mông hung hãn Cuộc đời hành đạo của Trần Nhân Tông chẳng khác nào đức Phật Thích Ca Trần Nhân Tông bỏ ngôi vào Yên Tử sơn, tắm ở Ngự Dội, thiền định dưới gốc cây Tất Bát La (Bồ Đề) Sau khi đắc đạo, Trần Nhân Tông dắt hai môn đệ là Pháp Loa, Huyền Quang đi thuyết pháp ở Sùng Nghiêm, Siêu Loại như đức Thích Ca dẫn dắt ngài Ca Diếp và An Nam Đà đi thuyết pháp khi ở Lộc Uyển, lúc ở Vương Xá Thành, ở vườn cây của Kỳ Đà, của trưởng giả Cấp Cô Độc, v.v Nếu đức Thích Ca nhập diệt trong tư thế nằm nghiêng, tay phải gối đầu, tay trái duỗi thẳng theo thân (tư thế nhập Niết bàn) thì Nhân Tông hóa theo kiểu

sư ngọa Tóm lại, để trở thành giáo chủ mới, Nhân Tông đã mô phỏng lại việc

34

làm của đức Phật Thích Ca ngày xưa Không phải ngẫu nhiên mà Nhân Tông cho xây dựng hệ thống kiến trúc Yên Tử thành ba bậc chính: Giải Oan, Vân Yên, Vân Tiêu và trên cùng là bia chữ Phật hòa nhập trong không gian bao la

để tượng trưng cho ba cõi: Dục giới, Sắc giới, Vô sắc giới và bia chữ Phật kia tượng trưng cho giải thoát Đây chính là biểu hiện quan niệm của Thiền phái Trúc Lâm [26;10-21] Tất cả là cơ sở để tìm hiểu tư tưởng của Thiền phái này Điều thuận lợi là các vị tổ Trúc Lâm và những vị đặt nền móng về tư tưởng cho Thiền phái đều có trước tác để lại, dù đã bị mất cũng khá nhiều, hiện chỉ còn một số, nên qua đó ta cũng có thể hiểu được tư tưởng của thiền phái Trúc Lâm tương đối có hệ thống Thư tịch cổ cho biết Trần Thái Tông viết khá nhiều, nhưng hiện chỉ còn "Khóa hư lục", "Thiền tông chỉ nam tự", "Lục thì sám hối khoa nghi", "Phổ thuyết", "Luận văn", "Ngữ lục", "Niêm tụng kệ" (tất

cả được người đời sau khắc in trong "Khóa hư lục") và một ít bài thơ; Tuệ Trung Thượng Sỹ thì còn thơ, kệ và "Thượng sỹ ngữ lục" (Đối cơ, tụng cổ); Trần Nhân Tông soạn "Thạch Thất mỵ ngữ", "Thiền lâm thiết chủy ngữ lục",

"Tăng già toái sự", "Đại Hương Hải ấn thi tập", "Cư trần lạc đạo phú", "Đắc thú lâm tuyền đạo ca"; nhưng hiện chỉ còn một bài phú, một bài ca và ngữ lục

"Sư đệ vấn đáp", bài văn "Thượng Sĩ hành trạng", cùng một số bài kệ, 32 bài thơ, một thư từ; Pháp Loa viết "Đoạn sách lục", "Tham Thiền chi yếu", hiện chỉ còn một bài kệ, một bài tán, một bài văn "Khuyến xuất gia tiền đạo ngôn", một ngữ lục "Trúc Lâm đại tôn giả thượng tọa thính sư thị chúng"; Huyền Quang trước tác "Ngọc tiên tập", "Vịnh Vân Yên tự phú" và soạn "Phổ Tuệ ngũ lục", hiện chỉ còn một bài phú và 24 bài thơ

Xét nội dung triết lý tư tưởng phái Trúc Lâm chủ yếu chúng tôi khảo sát "Khóa lục" và "Thượng sĩ ngữ lục", cùng "Thiền tông chỉ nam tự" vì quan một số tác phẩm còn lại của ba vị Tổ Trúc Lâm, về nội dung cơ bản là nhất trí với hai vị có công đầu trong việc đặt nền móng quan điểm tư tưởng và việc hình thành Thiền phái này

35

"Khóa hư lục" là một bản kinh Phật đời Trần dùng để đọc tụng sáu lần trong mọi ngày đêm, mỗi lần đọc tụng nhằm giữ một trong sáu căn cho thanh tịnh Đây là phần thực dụng của kinh Bên cạnh phần lý thuyết trình bày quan niệm của Thiền phái về vấn đề cơ bản của đạo Phật như Phật, Tâm, Thiền, Nhân sinh, Nguyên nhân của khổ đau và Giải thoát Nếu Thiền tông truyền thống thường thực hành Thiền định chứ không chú trọng Niệm, thì Thiền Trúc Lâm đã kết hợp cả hai: "Thiền định và niệm Phật" Một sự kết hợp giữa Tịnh độ tông và Thiền tông mà chúng tôi đã nêu ở trước Thiền Trúc Lâm ít nhiều còn có pha tạp màu sắc đạo giáo, chịu ảnh hưởng tư tưởng Lão- Trang Một số bài kệ, bài thơ của Tuệ Trung như "Sinh tử nhàn dĩ, Phóng cuồng ngâm" và đoạn trong "Khóa hư lục", "Cư trần lạc đạo phú", "Đắc thú lâm truyền thành đạo ca" là những dẫn chứng cho nhận định trên

Còn đây là sự kết hợp tư tưởng Lão Trang trong con người thiền sư với thú tiêu dao, tự tại, hòa đồng thiên nhiên chẳng khác nào một đạo sĩ ung dung, xem đời như giấc mộng:

- Chơi nước biếc, ẩn non xanh, nhân gian có nhiều người đắc ý,

Biết đào hồng, hay liễu lục, thiên hạ năng mấy chú tri âm [64;505]

- Núi hoang rừng quạnh, ấy là nơi dật sĩ tiêu dao,

Chiền vắng âm thanh, chỉn thực cảnh đạo nhân du hý [64;505]

- Y cẩu phù vân biến thái đa,

Du du đô phó mộng Nam kha

(Cuộc đời như đám mây nổi luôn đổi thay nhiêu vẻ,

Mơ màng đành phó cho giấc mộng Nam kha) [64;250]

Có lẽ, quay về với thiên nhiên là cách để các vị xa lánh cõi đời, để diệt dục, giúp cho tâm thanh tịnh mà hành Thiền, chứ không ngoài mục đích nào khác

36

Bàn về Phật, Trúc Lâm chủ trương "Phật không có trong núi mà chỉ có trong lòng" (Thiền tông chỉ nam tự) Trúc Lâm đã kế thừa ý kiến của Huệ Năng khi cho rằng "Phật và Thánh vốn không khác gì nhau" và bổ sung thêm, tuy đi hai con đường khác nhau nhưng cả hai cùng đưa con người đến một mục đích và chủ trương Phật, Thánh phân công hợp tác (Thiền tông chỉ nam tự) [64;28-29]

Như vậy, theo Trúc Lâm, Phật chính là ta, là tâm Một quan niệm đồng nhất trong sai biệt Nhờ quan điểm này mà Thiền phái Trúc Lâm gần gũi với

tư tưởng Thiền nguyên thủy hơn, dĩ nhiên, Trúc Lâm cũng có những kiến giải của riêng mình Trần Nhân Tông đã phát biểu:

- Chỉn bụt là lòng, sá ướm hỏi đòi cơ Mã Tổ

- Vậy mới hay: Bụt ở cùng nhà, chẳng phải tìm xa

- Nhân khuy bản ta nên tìm Bụt; đến cóc hay chỉn Bụt là ta [64;505] Phật là tâm Tâm là một cái gì trừu tượng như Phật tính: " Tâm vương

vô tượng hựu vô hình" [64;237]

Trúc Lâm chủ trương muốn hiểu rõ tâm phải ngồi Thiền Ngồi thiền

để tĩnh tâm, ngăn ác, hướng thiện Trúc Lâm không chon con đường ''Quán bích tọa thiền" mà chủ trương ''Niệm Phật, thụ giới và tọa Thiền'' Niệm Phật

là cách tự giáo dục, tự ức chế để giữ miệng và tâm thanh tịnh Thụ giới là cách răn giữ bản thân theo giới luật nhằm để cho thân trong sạch và không làm điều ác Niệm Phật, thụ giới, tọa thiền là cách giữ cho thân, khẩu, tâm của người học đạo không thể làm, nói, nghĩ đến điều ác Điều ác không sinh tức điều thiện phát phát khỏi Có lẽ vì thế mà Trần Thái Tông soạn khóa hư lục để người tù Phật tụng niệm Khóa hư lục còn trình bày về năm giới răn của Phật

mà người tu hành phải triệt để tuân theo Có điều, qua việc trình bày giới luật, Trúc Lâm đã biến nó thành những bài học luân lý hơn là giáo lý nhà Phật, với mục đích nhằm bình ổn trật tự xã hôi lúc bây giờ Khóa hư lục

37

khuyên răn con người không được tham lam của cải, sắc đẹp, rượu rồng, thịt béo, công danh phú quý Do lòng tham đó mà dẫn dắt người ta đi đến trộm cướp, bè phái, khinh vua, ghét cha, nhạo tăng, chửi Phật … Khóa hư lục còn kêu gọi con người nên làm việc thiện, bố thí cho kẻ nghèo, thương yêu người khác, tôn trọng phép nước, kính cha thờ vua … Đây chính là cốt lõi nhập thế của đạo Thiền Trúc Lâm

Thiền Trúc Lâm cũng phát biểu quan niêm về nhân sinh họ xem chuyện sống chết là thường tình và chấp nhận cuộc sống một cách khách quan, bài kệ, Khuyến chúng của Trần Thái Tông: ''Sinh lão bệnh tử, lý chi thường nhiên'' [30;55]; bài kệ của Trần Nhân Tông đọc cho Pháp Loa nghe trước khi tịch diệt: ''Nhất thiết pháp bất sinh, Nhất thiết pháp bất diệt''[30;62]

đã chứng minh cho quan niệm này Chính Tuệ Trung, người thầy của Nhân Tông, người có công đầu trong việc lập Thiền phái Trúc Lâm đã phát biểu: ''Phù sinh tử, lý chi thường nhiên, an đắc bi luyến, ưu ngô chân dã'' (Sống chết

là lẽ thường, làm gì phải xót thương quyến luyến làm rối chân tính của ta? (Thượng sĩ hành trạng)[64;544]

Cuộc sống là một thực thể tồn tại khách quan không thể phủ nhận nên thiền sư phái Trúc Lâm đều dửng dưng trước cái chết, xem cuộc đời là vô thường Chết chỉ là một chặng đường khác Như vậy, Thiền phái Trúc Lâm tiếp thu quan niệm nhân sinh của Đại Đại thừa Phật giáo Họ chấp nhận cuộc sống, cái chết mà không luyến tiếc Các vị quan niệm không có gì sinh ra hay mất đi nên làm gì có việc đi và đến Đó là quan niệm ''thân ảo ảnh chẳng khác phù vân'', ''Pháp thân thường trú, phổ mãn thái hư'' của đệ nhất tổ Trúc Lâm Trần Nhân Tông Các vị cho rằng cái thân đang tồn tại do dục Diệt được dục tức thoát khỏi sinh tử Quan niệm trên đã phản ánh một nhân sinh quan tương đối, không sa vào hai cực, không tham sống sợ chết một cách yếu đuối Phải chăng do hào khí thời đại, do cuộc đấu tranh sinh tử của thời Lý -