Phật giáo với việc củng cố liên kết cộng đồng làng - xã Việt Nam hiện nay TT.PDF

Từ những suy nghĩ trên chúng tôi đã chọn đề tài - “Phật giáo với việc củng cố liên kết cộng đồng làng xã Việt Nam hiện nay” để nghiên cứu và hoàn thành luận văn thạc sĩ.. Trong khuôn k

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

VŨ BẢO TUÂN

Phật giáo với việc củng cố liên kết

Cộng đồng làng - xã việt nam hiện nay

LUẬN VĂN THẠC SĨ

HÀ NỘI, THÁNG 12 - 2011

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

VŨ BẢO TUÂN

Phật giáo với việc củng cố liên kết

Cộng đồng làng - xã việt nam hiện nay

LUẬN VĂN THẠC SĨ

NGÀNH : TRIẾT HỌC CHUYấN NGÀNH : TễN GIÁO

MÃ SỐ : 60.22.90

Ng-ời h-ớng dẫn: Ts L-u minh văn

MỤC LỤC

trang

Mở đầu 01

Chương 1 Khái niệm làng xã, làng ven đô và liên kết cộng đồng làng xã 06

1.1 Khái niệm làng xã 06

1.2 Khái niệm làng ven đô 11

1.3 Khái niệm liên kết cộng đồng làng xã 16

Chương 2 Vai trò của yếu tố Phật giáo đối với liên kết làng xã 21

2.1 Đặc điểm của Phật giáo Việt Nam 21

2.2 Chùa Phật giáo trong không gian văn hoá làng xã 26

2.3 Sự tác động của Phật giáo đến liên kết cộng đồng làng xã 38

Chương 3 Phật giáo với việc củng cố liên kết làng xã vùng ven đô hiện nay 52

3.1 Đô thị hoá vùng ven đô và sự tác động của nó đến liên kết làng xã vùng ven đô: Thực trạng và vấn đề 52

3.2 Tác động của Phật giáo đến việc củng cố liên kết làng xã vùng ven đô55 3.3 Một số khuyến nghị phát huy vai trò của Phật giáo với việc củng cố liên kết làng xã vùng ven đô hiện nay 63

Kết luận 70

Danh mục tài liệu tham khảo 72

TÓM TẮT LUẬN VĂN

PHẬT GIÁO VỚI VIỆC CỦNG CỐ LIÊN KẾT CỘNG ĐỒNG LÀNG - XÃ VIỆT NAM HIỆN NAY

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Về tính cấp thiết của đề tài

Thứ nhất, yếu tố làng xã đã tồn tại với tư cách là cấu trúc cộng đồng nền tảng

của xã hội Việt Nam trong suốt lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc ta Một trong những yếu tố làm nên sức mạnh của cộng đồng làng xã chính là sự liên kết bền chặt hay tính cộng đồng rất cao của nó Luận điểm này đã được các nhà khoa học thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau như sử học, nhân học, xã hội học, văn hóa học và triết học chứng minh và có quan điểm đồng thuận

Trong quá trình đổi mới và phát triển hiện nay của xã hội VN với đặc điểm căn bản là sự biến chuyển từ truyền thống sang hiện đại dưới sự tác động mạnh của các yếu

tố CNH, HĐH, của quá trình hội nhập và mở cửa Thực tiễn này tác động và tạo ra những biến đổi rất lớn của nông thôn Việt Nam hiện nay Thực tế hơn 20 năm đổi mới

ở nước ta chứng minh rằng, khu vực nông thôn có vị trí quan trọng về kinh tế, văn hóa, chính trị Sự bất ổn ở khu vực này có thể gây ra những ảnh hưởng tiêu cực đến quá trình phát triển hiện nay của đất nước Vì lẽ đó chúng tôi cho việc nghiên cứu liên kết cộng đồng làng xã là hướng đi cần thiết cho việc giải bài toán duy trì ổn định xã hội và khai thác nguồn lực nội sinh cho sự phát triển

Thứ hai, Thực tế lịch sử cũng chỉ ra rằng, sự liên kết chặt chẽ của cộng đồng

làng xã là kết quả tổng hợp của nhiều yếu tố như lịch sử, kinh tế, văn hóa, chính trị…

và cả yếu tố Phật giáo Không thể phủ nhận rằng, Phật giáo từ khi du nhập vào Việt Nam và được bản địa hóa đã trở thành một bộ phận hữu cơ của đời sống văn hóa làng

xã Điều này đem lại cho Phật giáo lợi thế trong việc góp phần củng cố tính cộng đồng

của các cư dân làng xã, mặc dù đó không phải là nhân tố duy nhất và thậm chí quan

trọng nhất

Và có một thực tế nữa không thể bỏ qua, đó là số lượng phật tử và những người tham gia các sinh hoạt của Phật giáo ngày càng gia tăng Dù nguyên nhân của điều đó

2

kết cộng đồng của xã hội nông thôn hiện nay là việc theo chúng tôi là rất đáng nghiên cứu

Từ những suy nghĩ trên chúng tôi đã chọn đề tài - “Phật giáo với việc củng cố

liên kết cộng đồng làng xã Việt Nam hiện nay” để nghiên cứu và hoàn thành luận văn

thạc sĩ

2 Tình hình nghiên cứu

Thưa các Thầy cô trong Hội đồng, qua thực tế triển khai luận văn chúng tôi nhận thấy những tài liệu đề cập trực tiếp hoặc gián tiếp đến hướng nghiên cứu của đề tài là không nhỏ, do những giới hạn khác nhau, trong đó có thời gian, chúng tôi không

hy vọng có thể bao quát đầy đủ tài liệu Trong khuôn khổ những tài liệu đã nghiên cứu, chúng tôi chia các tư liệu theo 4 chủ đề chính sau đây:

(1) Nhóm các tài lệu về chủ đề làng xã VN

(2) Nhóm các tài liệu về chủ đề làng ven đô

(3) Nhóm các tài liệu về chủ đề liên kết cộng đồng làng xã

(4) Nhóm các tài liệu về chủ đề về Phật giáo và vai trò Phật giáo trong củng cố liên kết cộng đồng làng xã

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

- Mục đích: Nghiên cứu sự tác động của Phật giáo đến việc củng cố liên kết

cộng đồng làng xã Việt nam hiện nay

- Nhiệm vụ nghiên cứu: từ mục đích trên luận văn xác định 3 nhiệm vụ nghiên cứu chính sau đây:

+ Hình thành các khái niệm công cụ: làng xã, làng ven đô, liên kết cộng đồng làng xã

+ Phân tích tác động Phật giáo đến củng cố liên kết cộng đồng làng xã

+ Khuyến nghị giải pháp khai thác yếu tố Phật giáo góp phần củng cố liên kết cộng đồng làng xã

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Sự tác động của yếu tố phật giáo đến củng cố liên kết cộng đồng làng xã Việt Nam

- Phạm vi nghiên cứu: Với tên đề tài, khái niệm làng xã Việt Nam hiện nay là đủ rộng, nó đòi hỏi người nghiên cứu hướng vào những vấn đề chung, phổ quát cho tất cả các loại hình làng xã Đó là một khó khăn không nhỏ Vả lại, một trong những đặc trưng rất quan trọng của Phật giáo là sự tụ hội ở ngôi chùa với tư cách là thiết chế gắn chặt với những cộng đồng cư dân cụ thể, và đó cũng chính là điểm mạnh của Phật giáo

Để khai thác những đặc điểm đó, chúng tôi hướng nghiên cứu của mình vào mô hình

làng ven đô, là mô hình đang có những biến động lớn so với các làng thuần nông Vì

thế trong công trình này chúng tôi dành sự chú ý thích đáng đến loại hình làng ven đô

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

- Cơ sở lý luận: Đề tài luận văn trên thực tế không bó hẹp trong khung khổ của chỉ một lĩnh vực khoa học, vì vậy khi xác định cơ sở lý luận của luận văn chúng tôi lựa chọn như sau: Lý luận Triết học Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng và Nhà nước về xã hội, sự phát triển xã hội; Lý luận Tôn giáo học, trong đó chú trọng đến những công trình nghiên cứu về phật giáo; Kế thừa những thành tựu nghiên cứu có liên quan đến đề tài từ các lĩnh vực: Lịch sử Việt Nam, Dân tộc học, Văn hóa Việt Nam, lý luận về phát triển…

- Để thực hiện luận văn này tác giả sử dụng các phương pháp nghiên cứu chung như phân tích, so sánh, tổng hợp, lôgic – lịch sử Đồng thời, tác giả sử dụng những phương pháp nghiên cứu chuyên ngành tôn giáo học…

6 Kết cấu của luận văn: Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham

khảo, kết cấu của luận văn gồm 3 chương, 10 tiết

PHẦN NỘI DUNG

Chương 1: Khái niệm làng xã, làng ven đô và liên kết cộng đồng làng xã

Trong chương này tác giả luận văn tập trung làm rõ 3 khái niệm với tư cách là những khái niệm công cụ của luận văn

1 Khái niệm làng xã:

Để trình bày nội dung khái niệm này tác giả luận văn đã dựa vào di sản kinh điển, cụ thể đó là quan niệm của Mác về phương thức sản xuất châu Á và quan niệm của Lênin về nông dân và tâm lý tiểu nông, đồng thời từ khảo cứu các định nghĩa “làng

4

chúng tôi đi lựa chọn khái niệm làng xã với 4 nội dung chính như sau: (1) Làng xã – cộng đồng cư trú; (2) Làng vừa là cộng đồng kinh tế, vừa là cộng đồng văn hóa, và vừa

là một đơn vị hành chính; (3) Làng có cấu trúc cư dân phức tạp, trong đó trục chính là quan hệ dòng họ; (4) cơ cấu tổ chức của làng: ngõ xóm, họ, giáp

2 Khái niệm làng ven đô:

- Trước hết chúng tôi xin có vài lời giải thích sự hiện diện của hiện tượng ”làng ven đô” và cùng với nó là khái niệm mô tả hiện tượng này trong luận văn Như chúng

ta đã biết trong quá trình hiện đại hóa, đô thị hóa cũng là xu hướng tất yếu và ngày càng mở rộng về không gian và vai trò Vì vậy, nghiên cứu sự tác động của quá trình này đến không gian – xã hội nông thôn qua mẫu ”Làng ven đô” là bước cần thiết để hình dung sự vận động của ”làng xã truyền thống”

- Kế thừa những thành quả nghiên cứu về lịch sử đô thị hóa ở VN và những tài liệu nghiên cứu đương đại về loại hình ”làng ven đô”, tác giả luận văn chú ý đến một

số nội dung chính của khái niệm ”Làng ven đô”(tr 15,16) gồm: (1) Địa giới – làng nông nghiệp tiếp giáp khu vực nội đô; (2) Về cơ cấu dân cư – đặc điểm chính là cấu trúc dân cư của làng xã truyền thống bị phá vỡ; (3) Về kinh tế - chuyển sang sản xuất hàng thương phẩm là loại hình chủ yếu; (4) Về văn hóa – sự xuất hiện của văn hóa đô thị

3 Khái niệm liên kết cộng đồng làng xã

- Từ quan niệm của chủ nghĩa Mác về quan hệ xã hội và kế thừa những nghiên cứu của một số tác giả khác, tác giả luận văn ý thức rằng đây là khái niệm phức tạp, vì vậy chúng tôi lựa chọn một số lớp nghĩa của khái niệm này để có thể giải đáp được ở chừng mực nhất định vai trò của yếu tố Phật giáo đóng góp vào quá trình duy trì, củng

cố, tạo dựng liên kết cộng đồng làng xã

- Từ hình dung trên chúng tôi chú ý tới nội hàm sau của khái niệm liên kết cộng đồng làng xã: (1) Liên kết cộng đồng được hiểu gồm 2 quá trình: sự gắn bó tức là mức

độ chia sẻ và sự đồng thuận giữa các thành viên; và sự xã hội hoá tức là cách thức cộng đồng tương tác với các thành viên để giải quyết các vấn đề của cá nhân và liên kết các

cá thể; (2) Chỉ ra một số yếu tố chi phối liên kết cộng đồng làng xã gồm 5 yếu tố

(tr.19,20), trong đó yếu tố Phật giáo thuộc nhóm các yếu tố văn hóa

Chương 2: Vai trò của yếu tố Phật giáo đối với liên kết làng xã

Trong chương này tác giả tập trung làm rõ một số nội dung sau đây:

1 Khái quát về Phật giáo và Phật giáo Việt Nam:

sống cộng đồng làng xã, hiện diện ở mức độ nhiều ít khác nhau trong hầu hết các hoạt động chu trình sống của người làng xã

- Đi sâu phân tích 3 Đặc điểm lớn của Phật giáo Việt Nam: Tinh thần dung hoà khai phóng; Tinh thần nhập thế và Bình dân hoá Đây là những điểm mạnh cho phép kiến giải vai trò của Phật giáo trong việc tạo dựng củng cố liên kết cộng đồng làng xã Việt Nam thông qua ảnh hưởng về: Quan niệm nhân sinh; Văn hoá đạo đức; Đời sống tâm linh

2 Vai trò của chùa Phật giáo trong không gian làng xã:

Thông qua phân tích các sinh hoạt văn hóa làng xã và sinh hoạt tôn giáo gắn với vai trò của chùa Phật giáo, tác giả luận văn chứng minh rằng chùa Phật giáo đã đóng vai trò quan trọng trong đời sống văn hóa tinh thần của cộng đồng làng xã và từ ưu thế riêng của mình Phật giáo đã góp phần quan trọng củng cố, gìn giữ tính cộng đồng của làng xã

Chương 3: Phật giáo với việc củng cố liên kết làng xã vùng ven đô hiện nay

Trong chương này chúng tôi trình bày 3 nội dung chính sau đây :

1 Thực trạng và vấn đề của quá trình đô thị hóa vùng ven đô và tác động của nó đến liên kết làng xã :

Các số liệu khảo cứu được dẫn trong luận văn về cư dân, về kinh tế, về văn hóa

xã hội và về quy hoạch đã chỉ ra rằng sự tác động của quá trình đô thị hóa vùng ven đô

là hiện tượng mang tính tổng hợp, với nhiều đặc tính và nhiều chiều kích khác nhau Nói cách khác ở đó đã xuất hiện những đặc điểm và quá trình chứa chất những khác biệt đủ lớn so với sự vận động của mô hình làng truyền thống

2 Tác động của Phật giáo đến củng cố liên kết làng xã vùng ven đô :

Ý tưởng chủ đạo của nội dung này là thông qua phân tích vị trí hiện nay của yếu

tố Phật giáo trong đời sống văn hóa vùng ven đô, chúng tôi nhận diện giới hạn vai trò

6

của Phật giáo trong tổng thể những yếu tố tác động đến liên kết cộng đồng làng xã Đó

là hướng vào củng cố nền tảng đạo đức, truyền thống nhân ái của cộng đồng

3 Khuyến nghị phát huy vai trò của Phật giáo với việc củng cố liên kết cộng đồng làng xã ven đô :

Xuất phát từ những nghiên cứu bước đầu như đã trình bày ở các phần trên, những khuyến nghị được rút ra từ luận văn này tập trung vào 3 điểm chính sau đây :

Thứ nhất, Có thể khai thác ảnh hưởng tích cực của Phật giáo đối với củng cố đời

sống đạo đức, từ đó hướng vào củng cố tính cộng đồng làng xã

Thứ hai, Phật giáo có thể tham gia tích cực vào việc điều hòa mâu thuẫn xã hội Thứ ba, Thông qua những chương trình hoạt động cộng đồng phật giáo góp

phần hình thành thái độ sống hòa đồng, có trách nhiệm với bản thân và với xã hội của

con người, trong đó đối tượng chính là tầng lớp thanh, thiếu niên

Cuối cùng phần kết luận tác giả luận văn chỉ ra rằng những nghiên cứu của chúng tôi ở đây mới chỉ là những bước đi ban đầu Và để có thể có nhận diện và khai thác hợp lý, hiệu quả vai trò của yếu tố Phật giáo trong tạo dựng môi trường xã hội lành mạnh cần có những nghiên cứu sâu hơn nữa