Tìm hiểu hiện tượng bị bắt nạt ở học sinh phổ thông

Trần Văn Công, Bahr Weiss, David Cole, 2009 Một nghiên cứu khác về hiện tượng bị bắt nạt đã được thực hiện bởi hai tác giả Phạm Thị Ánh, Nguyễn Thị Si với đề tài “Quan hệ giữa hiện tượn

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÀNH TÂM LÝ HỌC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Thị Minh Hằng

Hà Nội - 2011

có nhiều bài báo trên các trang web điện tử đề cập đến vấn đề này như: vnexpress.net; dantri.com.vn với các trường hợp: tháng 3 năm 2009, em P.M.V., nam, là một học sinh khuyết tật, đang học lớp 7 tại trường THCS X.L., Hà Nội, liên tục bị bạn bè làm nhục hội đồng như đánh, trêu chọc thái quá, gây tổn thương cơ thể… khiến em bỏ học, sợ đến trường Tháng 4 năm

2009, em L.T.N.N., nữ, học lớp 8 THCS Thủy Phương, Thừa Thiên Huế, bị bạn bè đánh tập thể khiến em lo sợ và hoảng loạn Đau lòng hơn, trường hợp

em T.M.T., nam, PTCS P.H., lớp 9, Củ Chi, do bị một bạn đánh, hành hung,

đã đâm bạn khiến bạn đó tử vong và T.M.T bị phạt 5 năm tù Hơn nữa trong thời gian gần đây, dư luận hết sức đau lòng và phẫn nộ trước những trường hợp các bạn học sinh đánh tập thể và lột áo của nữ sinh Dân trí

(dantri.com.vn) ngày 01/04/2009 có bài viết “Bị đánh tập thể, một nữ sinh ngất xỉu”, ngày 12/03/2010 có bài viết: “Thêm một clip học sinh bị bạn hành hung dã man”, “Sốc với clip nữ sinh đánh đập xé áo bạn trên phố”; đặc biệt, ngày 06 tháng 03 năm 2011 trên vietnamnet.vn có tin bài “Lộ clip tụt quần bạn giữa sân trường”

Có thể nhận thấy rằng, vấn đề học sinh bắt nạt nhau đã rung nhiều hồi chuông báo động trong xã hội Điều đặc biệt là, những học sinh này đều đang

ở trong độ tuổi thanh thiếu niên - độ tuổi mà các em đang hình thành và phát triển nhân cách Vấn đề bắt nạt đã để lại hậu quả nặng nề cho cả những học sinh bắt nạt và những học sinh bị bắt nạt Tuy nhiên, đến thời điểm này chưa

có nhiều nghiên cứu thật sự nghiêm túc về vấn đề này Cho đến thời điểm hiện nay ở nước ta mới chỉ có bài báo của tác giả Trần Văn Công1 nghiên cứu

về vấn đề bắt nạt của học sinh nhưng được tiến hành trên trẻ em ở Mỹ2 Bên cạnh đó, vấn đề này đã được sinh viên của Đại học Giáo dục - Đại học Quốc

gia Hà nội đề cập đến trong báo cáo khoa học “Quan hệ giữa hiện tượng bị bắt nạt và nhận thức bản thân ở học sinh” (Phạm Thị Ánh, Nguyễn Thị Si,

2010) Tuy nhiên, trong khuôn khổ báo cáo khoa học này, hai tác giả tập trung

đi sâu tìm hiểu mối quan hệ giữa hiện tượng bị bắt nạt và tự nhận thức bản thân của học sinh

Xuất phát từ những lý do trên chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài:

“Tìm hiểu hiện tượng bị bắt nạt ở học sinh phổ thông”

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu và khái quát tài liệu nhằm làm sáng tỏ một số vấn đề lý luận có liên quan đến đề tài

- Triển khai nghiên cứu để làm sáng tỏ thực trạng vấn đề bị bắt nạt ở học sinh phổ thông và những vấn đề liên quan đến hiện tượng này

- Xây dựng chân dung học sinh bị bắt nạt điển hình

1 Giảng viên đại học Giáo dục, nghiên cứu sinh tại đại học Vanderbilt, Mỹ

2 Trần Văn Công, Bahr Weiss, David Cole Bị bắt nạt bởi bạn cùng lứa và mối liên hệ tới nhận thức bản

- Đưa ra một số kiến nghị nhằm giảm thiểu vấn đề bị bắt nạt ở học sinh

phổ thông

4 Đối tượng nghiên cứu

Hiện tượng bị bắt nạt ở học sinh phổ thông

5 Khách thể và địa bàn nghiên cứu

Nghiên cứu trên học sinh khối lớp 4, 5 của trường tiểu học Tiền Tiến - Thanh Hà - Hải Dương, học sinh của trường trung học cơ sở (THCS) Tiền Tiến - Thanh Hà - Hải Dương và học sinh của trường trung học phổ thông (THPT) bán công Thanh Bình - Thanh Hà - Hải Dương

6 Thời gian nghiên cứu

Từ tháng 11 năm 2009 đến tháng 08 năm 2011

7 Phương pháp nghiên cứu

7.1 Phương pháp phân tích tài liệu

Phương pháp phân tích tài liệu: tìm hiểu những nghiên cứu và số liệu

sẵn có từ các bài báo khoa học, các luận văn, luận án, các trang web của các

tổ chức y tế, các viện nghiên cứu và các trường đại học Qua đó, làm nổi bật các vấn đề có liên quan đến đề tài: khái niệm công cụ, các hình thức bị bắt nạt, đặc điểm, nguyên nhân, cách thức ứng xử của học sinh khi bị bắt nạt

7.2 Thang đo bị bắt nạt

Chúng tôi sử dụng thang đo bị bắt nạt của Mynard và Joseph (2000) để xác định được hiện tượng bị bắt nạt ở học sinh: các hình thức bị bắt nạt, mức

độ học sinh bị bắt nạt

7.3 Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi

Ngoài thang đo bị bắt nạt, chúng tôi cũng thiết kế một bảng hỏi để tìm hiểu các vấn đề liên quan đến hiện tượng bị bắt nạt như: nguyên nhân bị bắt nạt, cảm xúc của học sinh khi bị bắt nạt, đối tượng bắt nạt, cách thức ứng phó của học sinh khi bị bắt nạt

7.4 Phương pháp hỏi chuyện lâm sàng

Phương pháp này được sử dụng nhằm tìm hiểu những thông tin sâu hơn

và rộng hơn về hiện tượng bị bắt nạt ở học sinh: nguyên nhân, cường độ, tần suất, những biểu hiện, ý nghĩ, cảm xúc, cách ứng xử, giải quyết…của học sinh

bị bắt nạt

7.5 Phương pháp nghiên cứu trường hợp

Phương pháp này nhằm làm sáng tỏ chân dung học sinh bị bắt nạt Qua đó, chúng tôi muốn làm sáng tỏ hơn về hiện tượng bị bắt nạt ở học sinh phổ thông

7.6 Phương pháp xử lý số liệu bằng thống kê toán học

Chúng tôi sử dụng phầm mềm SPSS 16.0 để thống kê và xử lý số liệu Qua đó vấn đề nghiên cứu sẽ làm sáng tỏ

8 Giả thuyết nghiên cứu

- Học sinh phổ thông bị bắt nạt chiếm một tỷ lệ khá lớn với nhiều hình thức khác nhau

- Có sự khác nhau về mức độ, hình thức biểu hiện, nguyên nhân của hiện tượng bị bắt nạt theo cấp học, giới tính…của học sinh

- Những học sinh bị bắt nạt có nhiều cách ứng xử khác nhau, trong đó bao gồm cả những cách thức ứng xử tiêu cực

NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN

1.1 Tổng quan nghiên cứu về hiện tƣợng bị bắt nạt

1.1.1 Tình hình nghiên cứu về hiện tượng bị bắt nạt ở nước ngoài

Trên thế giới, hiện tượng bắt nạt và bị bắt nạt đã được nghiên cứu từ khá lâu Ngay từ thập niên 70, Dan Olweus, một nhà khoa học Na Uy đã có nghiên cứu đầu tiên về vấn đề này Những nghiên cứu gần đây càng cho thấy

sự phức tạp và mối nguy hại của những hành vi bắt nạt ở tuổi học trò Bắt nạt

có thể bao gồm ít nhất ba đặc điểm (1) Cố ý gây hại cho người bị bắt nạt; (2) Hành vi được lặp đi lặp lại, vì thế nên thường làm cho nạn nhân sợ sệt và lo lắng thường xuyên; (3) Và luôn có sự chênh lệch về quyền lực Kẻ bắt nạt thường to lớn hơn, đông hơn về số lượng, khéo léo nhanh nhẹn hơn, học giỏi hơn, đến từ gia đình giàu có thế lực hơn

Hiện nay, trên thế giới có rất nhiều nghiên cứu liên quan đến hiện tượng bị bắt nạt Sau đây, chúng tôi xin trích dẫn một số đề tài trên thế giới nêu lên thực trạng hiện tượng bị bắt nạt

Năm 2002, Amie E Green và Thomas H Ollendick3 đã nghiên cứu

“Nạn nhân bắt nạt, tự đánh giá bản thân và lo âu ở học sinh tiểu học” trên

279 học sinh lớp 6, lớp 7, lớp 8, trong đó học sinh nam chiếm 47%, học sinh

nữ chiếm 53% Nghiên cứu này đã chỉ ra rằng 75/279 chiếm 27.7% học sinh

bị bắt nạt Trong đó, học sinh nam bị bắt nạt chiếm 55% (n=41) và nữ chiếm 45% (n=34) (Amie E Green và Thomas H Ollendick, 2002)

Một nghiên cứu khác có tên: “Mối quan hệ giữa hiện tượng bắt nạt và

lo âu xã hội với sự cô đơn ở thanh thiếu niên” được tiến hành bởi Eric A

Storch và Marla R Brassard ở trường đại học Columbia và Carrie L

Masia-3 Ông Thomas H Ollendick làm việc tại trung tâm nghiên cứu về trẻ em, khoa Tâm lý học, viện nghiên cứu bách khoa Virginia và đại học của Mỹ

Warner ở trung tâm nghiên cứu trẻ em ở đại học NewYork vào năm 2003 Nghiên cứu này được triển khai trên 383 học sinh đang học lớp 10 và lớp 11 của trường Northeastern Kết quả nghiên cứu cho thấy 27 34% học sinh bị bắt nạt, trong đó học sinh nam bị bắt nạt nhiều hơn học sinh nữ

Nghiên cứu của Storch năm 2005 với đề tài “Nạn nhân bắt nạt và lo âu

xã hội ở thanh thiếu niên: một viễn cảnh nghiên cứu” đã chỉ ra rằng có

khoảng 22,6% trẻ mẫu giáo bị bắt nạt từ mức độ trung bình đến nghiêm trọng,

khoảng 10% trẻ từ 8 đến 12 được bạn cùng lớp xem là “nạn nhân thường xuyên” của bắt nạt (Brock, 2005)

Bắt nạt không chỉ gây hậu quả xấu cho nạn nhân trong thời điểm bị bắt nạt (Claghan & Joseph, 1995; Olweus, 1993, 1997; Rigby, 1998; Slee, 1996),

mà còn gây hậu quả về mặt phát triển cảm xúc sau này của trẻ (Kochenderfer

& Ladd, 1996; Olweus, 2001) Hiện tượng bị bắt nạt có thể khiến môi trường học đường kém thân thiện, thậm chí kém an toàn cho học sinh Bắt nạt cũng

có thể có những hậu quả lâu dài, cho cả nạn nhân (học sinh bị bắt nạt) và thủ phạm (học sinh đi bắt nạt)

Hai tác giả Eliza Ahmed4 và Valerie Braithwaite thực hiện đề tài

nghiên cứu “Bắt nạt và bị bắt nạt: nguyên nhân có liên quan đến cả gia đình

và trường học” trên 610 khách thể gồm phụ huynh và con của họ trong độ

tuổi từ 9-12 Kết luận chính của đề tài chỉ ra rằng cả hai hệ thống gia đình và nhà trường có thể cùng nhau gây lên hầu hết những ảnh hưởng đến cách thức can thiệp đối với vấn đề bắt nạt (Eliza Ahmed và Valerie Braithwaite, 2004)

Như vậy, chúng ta nhận thấy, đã có những nghiên cứu khá sớm về hiện tượng bắt nạt và bị bắt nạt Những nghiên cứu này tập trung làm sáng tỏ các vấn đề của hiện tượng này như: đặc điểm của hiện tượng bắt nạt, tỷ lệ bắt nạt theo giới, hậu quả của hiện tượng bị bắt nạt…Không chỉ dừng lại ở đó, các

nghiên cứu trên thế giới còn nghiên cứu mối liên hệ giữa hiện tượng bắt nạt với các yếu tố trầm cảm, lo âu, sự cô đơn…Kết quả của những nghiên cứu này đã làm sáng tỏ hơn hiện tượng bắt nạt và bị bắt nạt cũng như góp phần làm giảm hiện tượng này

1.1.2 Một vài nét về tình hình nghiên cứu hiện tượng bị bắt nạt ở Việt Nam

Trong cuộc đời, mỗi người đều ít nhất bị bắt nạt một lần Hiện tượng bắt nạt ngày càng trở thành vấn đề nghiêm trọng và được toàn xã hội quan tâm Trên thế giới, hiện tượng này đã được đề cập rất nhiều trong các báo cáo, nghiên cứu khoa học Hiện nay, ở Việt Nam, vấn đề này cũng được quan tâm đến rất nhiều và được thể hiện qua việc hàng hoạt các sự kiện liên quan đến vấn đề bị bắt nạt được báo chí và dư luận quan tâm Ngày 30 tháng 07 năm

2009, trên vnexpress.net có đưa tin “Học sinh lớp 7 trường trung học cơ sở Xuân La - Hà Nội thường xuyên bị các bạn kéo vào nhà vệ sinh đánh đập, lột quần áo, lôi đi khắp hành lang” Trên báo dantri.com đưa tin vì mâu thuẫn,

một học sinh nữ ở Huế hai lần bị bạn kéo vào nhà vệ sinh dùng giầy cao gót nện vào mặt Khi bị cảnh cáo, học sinh này đã kéo các bạn ở trường khác đến đánh làm học sinh nữ này bị ngất xỉu (dantri.com, ngày 01.04.2009)

Ngoài hai trường hợp ở trên, còn rất nhiều các bài báo nêu lên hiện tượng bắt nạt ở học sinh Hiện tượng này ngày càng nghiêm trọng và hết sức phẫn nộ Trước thực tế đó, Bộ giáo dục đã yêu cầu các Sở báo cáo về bạo lực học đường Trên báo Dân trí, thứ trưởng Bộ giáo dục đào tạo Nguyễn

Thị Nghĩa phát biểu rằng: “Khi xem clip nữ học sinh đánh nhau trên báo Dân trí tôi thực sự rất choáng và thấy quá ghê sợ với hình ảnh phản giáo dục này… Tôi rất sốt ruột và đã yêu cầu Vụ Công tác Học sinh- Sinh viên chỉ đạo Sở GD-ĐT Hà Nội cần điều tra ngay xem ở trường nào và nhờ công

an vào cuộc”

Trên các báo, ngoài việc đưa tin về sự việc học sinh bắt nạt nhau, chúng tôi cũng nhận thấy, bắt đầu rải rác có những bài báo viết về hiện tượng này Trên trang web http://kynangsong.xitrum.net có đăng bài viết về hiện tượng bắt nạt do tác giả Ngô Thu Hiền biên dịch từ tài liệu của Family Resouce Trong bài viết này, tác giả nêu lên một số cách thức giúp cha mẹ cần phải ứng xử khi con mình bị bắt nạt Một số cách thức mà bài báo này nêu lên như: tìm kiếm sự giúp đỡ của giáo viên hoặc nhà tâm lý học học đường; không khuyến khích con tấn công lại khi bị bạn bắt nạt; giúp con thực tập những gì sẽ nói với kẻ bắt nạt; giúp con trở thành người quả quyết; khuyên con nên đi cùng bạn tới trường5 Trên trang báo vietnamnet.vn, ngày

16/03/2010 cũng có bải viết mang tên “hiệp hội chống bắt nạt quốc tế khuyên phụ huynh 5 điều” Trong bài biết này, tác giả nêu lên một số vấn đề như:

hành vi bắt nạt là gì? Những dấu hiệu nhận biết con mình đang liên quan đến hành vi bắt nạt, nguyên nhân khiến trẻ con bắt nạt nhau, hậu quả do hành vi bắt nạt gây ra và những điều cha mẹ nên làm gì khi con mình bị bắt nạt 6

Thạc sĩ Võ Thị Hoàng Yến7 có bài viết “Bắt nạt - một kiểu bạo hành chốn học đường” trên trang wed drdvietnam.com Trong bài viết tác giả nêu

lên hậu quả, nguyên nhân và những dạng nạn nhân của hiện tượng bị bắt nạt Tác giả cũng lý giải nguyên nhân vì sao những đứa trẻ bị bắt nạt lại lựa chọn cách thức im lặng cũng như đưa ra lời khuyên cho các bậc cha mẹ nên làm gì khi con mình bị bắt nạt

Không chỉ dừng lại ở đó, hiện nay ở Việt Nam đã có những bài báo, nghiên cứu khoa học phân tích sâu sắc về hiện tượng bị bắt nạt Tạp chí Tâm

lý học số 11 tháng 11 năm 2009 có đăng bài viết “Bị bắt nạt bởi bạn cùng lứa

và mối liên hệ với nhận thức bản thân, trầm cảm ở học sinh phổ thông” của

5 http://kynangsong.xitrum.net/giadinh/146.html

6 huynh-5-dieu-899017/

http://www.vietnamnet.vn/giaoduc/201003/Hiep-hoi-chong-bat-nat-quoc-te-khuyen-phu-tác giả Trần Văn Công và Bahr Weiss, David Cole (2009) Nghiên cứu này được thực hiện trên 400 học sinh ở một trường tiểu học nông thôn và một trường trung học ở trung tâm bang Tennessee, Mỹ, trong đó 100 học sinh lớp

3, 96 học sinh lớp 4, 100 học sinh lớp 5 và 104 trẻ lớp 6 Nghiên cứu này đã chỉ ra rằng 25.5% trẻ thường xuyên bị ít nhất một hình thức bắt nạt ẩn/quan

hệ như bị nói xấu, tung tin đồn; 10.75% trẻ thường xuyên bị ít nhất một hình thức bắt nạt ngoài/cơ thể như đấm, đá, đánh 28.75% trẻ thường xuyên bị ít nhất một hình thức bắt nạt nào đó ở bắt nạt ẩn/quan hệ hoặc bắt nạt ngoài/cơ thể; 7.25% trẻ thường xuyên bị bắt nạt cả ẩn/quan hệ và ngoài/cơ thể, ít nhất một hình thức bắt nạt ở mỗi loại Nếu tính cả hai hình thức bị bắt nạt, tỉ lệ sẽ

là 28.75% Như vậy, cứ khoảng 3 em học sinh thì có 1 em bị ít nhất một hình

thức bắt nạt nào đó Nghiên cứu này cũng chỉ rõ nữ giới bị bắt nạt ẩn/quan hệ nhiều hơn nam và bị bắt nạt ngoài/cơ thể ít hơn nam Nói cách khác, nam bị bắt nạt về mặt cơ thể, bạo lực nhiều hơn nữ và ít bị bắt nạt hơn về mặt lời nói, quan hệ (Trần Văn Công, Bahr Weiss, David Cole, 2009)

Một nghiên cứu khác về hiện tượng bị bắt nạt đã được thực hiện bởi hai

tác giả Phạm Thị Ánh, Nguyễn Thị Si với đề tài “Quan hệ giữa hiện tượng bị bắt nạt và nhận thức bản thân ở học sinh phổ thông” Nghiên cứu này được

thực hiện trên 161 học sinh từ 3 trường Tiểu học và 1 trường trung học cơ sở thuộc các tỉnh: Bắc Ninh, Bắc Giang và Hà Nội Nghiên cứu này đã đưa ra kết

luận: “Tỉ lệ trẻ bị bắt nạt là đáng báo động: trong số 100 trẻ thì có 38 trẻ (hơn 1/3) thường xuyên hoặc luôn luôn bị ít nhất một hình thức bắt nạt Phổ biến nhất là bắt nạt về các mối quan hệ như bêu xấu, làm bạn bè xa lánh”

Như vậy, chúng ta nhận thấy, ở Việt Nam, hiện nay đã có những bài viết về hiện tượng bị bắt nạt và bước đầu đã có những nghiên cứu khoa học về hiện tượng này Tuy nhiên, những tài liệu này đều là những bài viết tổng hợp hoặc được biên dịch từ tài liệu nước ngoài, hoặc là nghiên cứu viết bằng tiếng

việt nhưng thực hiện trên khách thể nước ngoài Cho đến thời điểm hiện nay, mới chỉ có một nghiên cứu khoa học của sinh viên về mối quan hệ giữa hiện tượng bị bắt nạt và nhận thức bản thân của học sinh và chưa có một nghiên cứu chính thức nào về hiện tượng bị bắt nạt ở học sinh phổ thông Hơn nữa,

có thể nhận thấy hiện tượng bắt nạt và bị bắt nạt mới chỉ được đề cập rải rác ở các báo, những công trình nghiên cứu khoa học về hiện tượng này hầu như chưa có Trong khi đó, đây là một hiện tượng khá phổ biến ở học sinh Việt Nam Các nhà khoa học cần làm rõ một số khía cạnh như: tỷ lệ học sinh bị bắt nạt, các hình thức bị bắt nạt, địa điểm, nguyên nhân, hậu quả của việc bị bắt nạt, mối liên hệ giữa việc bị bắt nạt với yếu tố giới, cấp học, học lực…

1.2 Một số vấn đề lý luận

1.2.1 Khái niệm bắt nạt và người bắt nạt

Theo Từ điển Tiếng Việt của Hoàng Phê, bắt nạt được hiểu là cậy thế, cậy quyền dọa dẫm để làm cho phải sợ, ví dụ như bắt nạt trẻ con, ma mới bắt nạt ma cũ (Hoàng Phê, 2001)

Ở nước ngoài đã có nhiều nghiên cứu về vấn đề bắt nạt Mỗi tác giả có nhiều quan niệm cũng như cách hiểu khác nhau về vấn đề này

Tác giả Banks (1997) cho rằng bắt nạt bao gồm những hành vi trực tiếp như trêu chọc, chửi mắng, đe dọa, đánh, và chiếm đồ của nạn nhân bị bắt nạt

Theo Ahmad & Smith (1994) và Smith & Sharp (1994) học sinh nam thường liên quan tới các hình thức bắt nạt trực tiếp Ngược lại, học sinh nữ thường liên quan tới các hình thức gián tiếp, tập trung vào việc làm tổn hại quan hệ của nạn nhân với bạn bè khác qua phát tán tin đồn và cô lập nạn

nhân Cụ thể hơn là những hành vi nói xấu sau lưng, “buôn dưa lê bán dưa chuột”, hướng người khác có cùng cái nhìn đố kị và tiêu cực về phía đối

phương, làm cho đối phương bị mọi người ghét, ác cảm, không chơi cùng

Batsche & Knoff và Olweus (1994) cho rằng thành tố then chốt của bắt nạt, kể cả trực tiếp hay gián tiếp, là những hăm dọa về cơ thể và tâm lý xuất hiện lặp lại có thể tạo ra những mẫu hành vi quấy rầy và lạm dụng nạn nhân

Rigby (1998) cho rằng bắt nạt là bất cứ hành vi nào có ý định làm tổn thương người khác về cơ thể hay cảm xúc Nó bao gồm không chỉ những hành động nhìn thấy được như đấm, đá, gọi tên và trêu chọc mà còn phát tán tin đồn, chế nhạo các khuyết tật về cơ thể, giễu cợt về sắc tộc, ngăn không cho chơi với nhóm bạn, làm nhục, hoặc kể cho người khác chuyện mà nạn nhân muốn giấu (Salmon, James, Cassidy & Javolyoes, 2000) Bắt nạt xuất hiện khi một học sinh ngoan cố và lặp lại việc thể hiện sức mạnh đối với người khác

với mục đích thù địch và có ý làm hại (Lumsden, 2002) Thuật ngữ "bắt nạt"

chứa đựng một diện rộng các hành vi cơ thể và lời nói theo cách gây hấn hoặc chống đối xã hội Bắt nạt có thể bao gồm sỉ nhục, trêu chọc, lạm dụng về từ ngữ hay cơ thể, đe dọa, làm nhục, quấy rầy và tấn công

Các nghiên cứu trước đây thường tập trung vào bắt nạt bên ngoài/cơ thể, thường nhấn mạnh hành vi của nam giới Gần đây các nghiên cứu mở rộng ra và bao gồm cả bắt nạt ẩn/quan hệ, có lẽ là toàn diện hơn trong việc mô tả bắt nạt mục tiêu cả ở nữ và nam (Crick và cộng sự, 1999) Bắt nạt bên ngoài/cơ thể xuất hiện khi một đứa trẻ bị làm hại hay điều khiển bởi các đe dọa và tổn hại cơ thể (Crick & Bigbee, 1998) Bắt nạt ẩn/quan hệ là hành vi có mục đích làm hại các mối quan hệ bạn bè, phá vỡ tình bạn, và làm phát tán tin đồn xấu (Crick & Bigbee, 1998; Grotpeter & Crick, 1996; Hawker & Boulton, 2000)

Như vậy, theo chúng tôi, có thể hiểu “Bắt nạt là bất cứ hành vi hay lời nói nào

đó lặp đi lặp lại cố tình gây tổn thương đến cơ thể hoặc tâm lý của người khác

Khái niệm bắt nạt với khái niệm bạo lực và gây hấn có mối liên quan rất chặt chẽ với nhau, có nghĩa là đều muốn nói đến những hành vi và lời nói nào đó lặp đi lặp lại cố tình gây tổn thương đến cơ thể hoặc tâm lý người

khác Tuy nhiên, những khái niệm trên không phải là một, với khái niệm bắt nạt thường được sử dụng với lứa tuổi học sinh Còn đối với khái niệm bạo hành và gây hấn có thể dùng ở mọi đối tượng Hơn nữa, những khái niệm này

có sự khác nhau về cách phân loại và mức độ

Ngoài ra, chúng ta có thể hiểu “người bắt nạt là cá nhân hoặc nhóm người cố tình sử dụng lời nói hoặc hành vi nào đó lặp đi lặp lại nhằm gây tổn thương đến cơ thể hoặc tâm lý của người khác

Đặc điểm của hành vi bắt nạt

Tìm hiểu đặc điểm của hành vi bắt nạt, chúng tôi xin tập trung vào một

số đặc điểm sau:

Thứ nhất là về độ tuổi: hành vi bắt nạt dường như có xu hướng thay đổi

theo độ tuổi (Olweus, 1991; Perry và cộng sự, 1988; Rivers và Smith, 1994; Whitney và Smith, 1993) Hiện tượng bắt nạt phổ biến ở trẻ em từ tiểu học đến THPT Tuy nhiên, hiện tượng này cũng có ở trẻ mẫu giáo nhưng ít phổ biến hơn Tỷ lệ về giới tính ở các dạng bắt nạt đều phù hợp cho cả trường Tiểu học và THCS (Rivers và Smith, 1994) Các nhà nghiên cứu như Perry và cộng sự (1988) cho rằng có hai loại bắt nạt là bắt nạt thể chất và bắt nạt lời nói Ông cũng chỉ ra rằng bắt nạt trực tiếp về mặt thể chất giảm đi theo độ tuổi; tuy nhiên bắt nạt lời nói không giảm mà còn tăng lên ở mọi độ tuổi Nhưng các báo cáo đã chỉ ra rằng bắt nạt giảm đi theo độ tuổi, tức là trẻ càng lớn thì càng ít bị bắt nạt Genta và cộng sự (1996) chỉ ra rằng tỷ lệ bắt nạt giảm đi theo độ tuổi ở tất cả các dạng bắt nạt: bắt nạt thể chất, bắt nạt lời nói trực tiếp và bắt nạt gián tiếp

Thứ hai về giới tính: các nghiên cứu đều khẳng định bắt nạt có ở cả

nam và nữ Tuy nhiên, ở nữ giới thì phổ biến về hình thức bắt nạt về lời nói, trong khi đó, ở nam giới thì lại bắt nạt về thể chất nhiều hơn Điều đó có nghĩa là, học sinh nam có xu hướng xử dụng những hành vi bạo lực như: đấm,

đá, đẩy…làm người khác bị thương về mặt thể chất Trong khi đó, nữ giới lại

có xu hướng làm tổn thương người khác bằng lời nói

Thứ ba là về hành vi: các nghiên cứu chỉ ra rằng những nhóm học sinh

bắt nạt thường có xu hướng quấy rối và sử dụng những kiểu bạo lực khác để dành vị thế xã hội đối với những nhóm bạn cùng trang lứa và sự thừa nhận của nhóm (Baldry, 1998) Sự đồng tình của những người bạn cùng trang lứa cho những hành vi bắt nạt có ý nghĩa như là dấu hiệu bắt đầu cho những cuộc chiến và phá vỡ lớp học (Boulton& Smith, 1994) Menesini, Melan và Pignatti (2000) đã quan sát sự tương tác giữa những học sinh bắt nạt với những học sinh bị bắt nạt và quyền lực trong các trò chơi liên quan đến sự cạnh tranh và sự hợp tác Các nhà nghiên cứu quan sát thấy rằng những đứa trẻ bắt nạt có xu hướng chỉ huy nhiều hơn những đứa trẻ bị bắt nạt, đồng thời chúng cũng có cảm giác tự mãn nhiều hơn Một điều thú vị nữa là, Menesini

và cộng sự (2000) đã phát hiện ra rằng những đứa trẻ bắt nạt không biểu lộ những hành vi hung tính; đúng hơn là những hành vi hung tính hầu như thể hiện rất ít trong suốt trò chơi Byrne (1994) đã nêu lên rằng những đứa trẻ bắt nạt có xu hướng bốc đồng hơn những đứa trẻ bị bắt nạt và chúng không ý thức được về những chuẩn mực xã hội

Thứ tư là về gia đình: nghiên cứu của Bowers, Smith và Binney năm

1992 cũng như nghiên cứu của Berdondini và Smith năm 1996 đã chỉ ra những đứa trẻ bắt nạt thường sống trong gia đình thường thiếu vắng sự có mặt của người bố Những đứa trẻ này, cả nam và nữ, chúng có khuynh hướng ít được khuyến khích, ủng hộ trong gia đình của mình (Bower và cộng sự, 1992) Mức độ giao tiếp thấp có xu hướng tương quan với mức độ bắt nạt cao

ở trẻ nam, nhưng không có xu hướng tương quan với mức độ bắt nạt cao ở trẻ

nữ ở cùng một độ tuổi (Rigby, 1994) Hơn nữa, Rigby đã chỉ ra rằng những đứa trẻ bắt nạt có nhiều khả năng được sinh ra ở những gia đình mà ít có sự

quan tâm chăm sóc về mặt tâm lý Similary, Baldry và Farrington (2000) cho biết những đứa trẻ bắt nạt có xu hướng thiếu sự động viên khuyến khích của

bố mẹ, mặt khác, những bậc cha mẹ này thường là những người độc đoán và rất nghiêm khắc

Từ những phân tích ở trên, chúng ta có thể hiểu khái niệm học sinh phổ

thông bắt nạt là: “học sinh phổ thông bắt nạt là những em trong độ tuổi từ 6 đến 18 tuổi đang ngồi trên ghế nhà trường mà cố tình sử dụng lời nói hoặc hành vi lặp đi lặp lại nhằm gây tổn thương đến cơ thể hoặc tâm lý của những bạn học sinh khác”

1.2.2 Khái niệm bị bắt nạt và người bị bắt nạt

Nghiên cứu của Olweus năm 1991 đã chỉ ra rằng một trong bẩy đứa trẻ

ở Na Uy đã từng ở trong tình trạng bắt nạt thì đều là người bắt nạt hoặc bị bắt nạt Nghiên cứu này cũng cho biết khoảng 9% khách thể tham gia nghiên cứu

là người bị bắt nạt và 7% là người bắt nạt Similary, Stephenson và Smith (1990) đã chỉ ra 25% trẻ em có liên quan đến việc bắt nạt người khác hoặc là nạn nhân của việc bắt nạt Đặc biệt, trong đó, 10% trẻ là người bắt nạt và 7% trẻ là người bị bắt nạt

Ngoài những nghiên cứu ở trên, trên thế giới còn nhiều nghiên cứu khác chỉ ra mối quan hệ giữa trẻ bắt nạt và trẻ bị bắt nạt Có thể một trẻ bắt nạt sẽ có một hoặc nhiều trẻ bị bắt nạt và ngược lại, có thể có nhiều trẻ bắt nạt nhưng chỉ có một trẻ bị bắt nạt

Trẻ bị bắt nạt xuất hiện khi có những trẻ đi bắt nạt Nghiên cứu chỉ ra trẻ bị bắt nạt thường nhỏ hơn và yếu hơn so với trẻ bắt nạt (Hoover và Hazler, 1001; Olweus, 1991, 1997) Voss và Mulligan (2000) đã chỉ ra rằng những đứa trẻ thấp bé thường bị bắt nạt gấp hai lần so với những đứa trẻ cao lớn Stephenson và Smith (1990) cũng cho thấy những đứa trẻ bị bắt nạt có xu

hướng thiếu “sức mạnh thể chất” Hơn nữa, khi nói về cảm giác thua kém về

mặt thể chất, những trẻ bị bắt nạt thường tin rằng chúng ít có khả năng hơn những người bạn cùng trang lứa (Austin và Joseph, 1996; Boulton và Smith, 1994; Callaghan và Joseph, 1995; Mynard và Joseph, 1997)

Những trẻ bị bắt nạt thường bị trầm cảm nhiều hơn (Austin và Joseph, 1996; Craig, 1998; Kaltiala Heino và cộng sự, 1999; Neary và Joseph, 1994),

ít có cảm giác hạnh phúc đối với bản thân mình và trong những tình huống khác nhau (Slee và Rigby, 1993; Slee, 1995) Cleary (2000) cho rằng những người trước đây đã bị bắt nạt thì có ý tưởng tự sát hoặc ý tưởng giết người nhiều hơn so với những người chưa bị bắt nạt

Như vậy, có thể nhận thấy những trẻ bị bắt nạt thường là trẻ người bé hơn yếu hơn những trẻ bắt nạt Mặt khác, những trẻ này thường có cảm giác yếu kém về mặt thể chất và năng lực của bản thân Những trẻ bị bắt nạt cũng

là những người bị nhiều tổn thương về mặt tâm lý

Năm 1991, trong nghiên cứu của mình Olweus đã đưa ra định nghĩa về

bị bắt nạt như sau: một đứa trẻ bị bắt nạt hoặc là nạn nhân của hiện tượng bắt nạt khi nó thường xuyên bị hứng chịu những hành động tiêu cực của một đứa trẻ hoặc một nhóm những đứa trẻ khác Đó là hành động tiêu cực mà người nào đó cố tình hoặc chủ ý gây ra, gây tổn thương hoặc làm cho người khác lo lắng bằng cách sử dụng sức mạnh thể chất, từ ngữ hoặc bằng cách nào đó như nét mặt, cử chỉ điệu bộ tiêu cực và cố ý loại ra khỏi nhóm

Trong một nghiên cứu khác có tên “Bản chất và hậu quả của việc bị bắt nạt bởi những bạn cùng trang lứa” tác giả Stephen E Brock đã đưa ra

định nghĩa về bị bắt nạt như sau: bị bắt nạt bởi bạn cùng trang lứa là hậu quả của những hành động gây hấn cố ý của một hoặc một nhóm bạn cùng trang lứa được tạo ra từ sự chênh lệch về số lượng hoặc sức mạnh đối với những người bị bắt nạt Mục tiêu của những người bắt nạt là gây tổn hại đến thân thể và/hoặc các mối quan hệ xã hội Những trẻ bị bắt nạt có thể hoặc không thể có

khả năng ứng phó với những hành vi gây hấn này Cũng như hậu quả của những hành vi gây hấn, những trẻ bị bắt nạt có thể bị làm tổn thương, bị lạm dụng hoặc giảm lòng tự trọng Những hành vi này diễn ra trong một thời gian nhất định

Qua những nghiên cứu ở trên, chúng ta có thể hiểu “Bị bắt nạt là việc một cá nhân hay một nhóm người nào đó bị tổn thương về mặt thể chất hoặc tâm lý do hành vi hoặc lời nói cố ý được lặp đi lặp lại của người khác gây ra”

Từ đó, có thể hiểu người bị bắt nạt chính là những cá nhân hoặc nhóm người bị tổn thương về thể chất hoặc tâm lý bởi những lời nói hoặc hành vi được lặp đi lặp lại và cố tình của người khác

Đặc điểm của bị bắt nạt

Qua tìm hiểu, chúng tôi nhận thấy, các nghiên cứu trên thế giới về hiện tượng bị bắt nạt, họ đã chỉ ra một số đặc điểm của những trẻ bị bắt nạt như sau:

Thứ nhất là về giới: các nghiên cứu chỉ ra rằng hiện tượng bị bắt nạt có

sự khác biệt về giới Hình thức bị bắt nạt về thể chất và bị bắt nạt về quan hệ phụ thuộc vào giới của người bắt nạt và người bị bắt nạt Con gái bị bắt nạt quan hệ và bắt nạt lời nói trực tiếp nhiều hơn là con trai (Boulton, 1996; Lagerspetz và cộng sự, 1988; Rivers và Smith, 1994) Con trai bị bắt nạt thể chất nhiều hơn con gái (Lagerspetz và cộng sự, 1988; Rivers và Smith, 1994; Vernberg và cộng sự, 1999) Likewise, Hoover và cộng sự (1992) và Olwers (1993a) đã quan sát những bạn gái đi bắt nạt người khác và nhận thấy chúng

sử dụng ý nghĩa của lời nói để nhạo báng và trêu chọc nhiều hơn là bắt nạt trực tiếp về mặt thể chất Vernberg và cộng sự (1999) đã chỉ ra rằng con gái thường ít bị bắt nạt về một số khía cạnh như: nhạo báng, đe dọa, bị đánh, bị đuổi đánh hơn là con trai Con gái lại có xu hướng bị loại trừ ra khỏi các hoạt động xã hội nhiều hơn con trai

Thứ hai là về độ tuổi: nghiên cứu trên học sinh từ lớp 7 đến lớp 12 ở Úc,

Peterson và Rigby (1999) đã chỉ ra rằng tỷ lệ trẻ bị bắt nạt giảm đi theo độ tuổi Ngoài ra, nhiều nghiên cứu của các tác giả khác như: Similary, Olwers (1993); Salmivalli, Lappalainen và Lagerspets (2000), cũng nhận thấy, trẻ càng lớn thì càng ít bị bắt nạt hơn Nghiên cứu của Olwers cũng cho biết học sinh bị bắt nạt trong quá trình học bởi những học sinh lớn tuổi hơn (Olwers, 1993)

Thứ ba là về gia đình: những nghiên cứu về khía cạnh gia đình đã phát

hiện ra một số điều khá thú vị

Baldry và Farrington (1998) đã chỉ ra rằng phần lớn cha mẹ của những trẻ bị bắt nạt có phong cách giáo dục độc đoán Những đứa trẻ gái có mức độ giao tiếp ít với các thành viên trong gia đình có xu hướng bị bắt nạt nhiều hơn

là đi bắt nạt (Ribly, 1994) Horne, Glaser và Sayger (1994) mô tả những người bị bắt nạt là những người khép kín trong các mối quan hệ gia đình, đặc biệt là trong mối quan hệ với mẹ Do vậy, chúng giảm khả năng thiết lập các mối quan hệ với những bạn cùng trang lứa, từ đó tăng nguy cơ bị bắt nạt Bowers và cộng sự (1992) đã chỉ ra những thành viên trong gia đình của những trẻ bị bắt nạt có sự cố kết cao Bowers, Smith và Binney (1994) thực hiện lại nghiên cứu của mình và cho biết gia đình của trẻ bị bắt nạt thường có những rắc rối trong cấu trúc gia đình Kết quả nghiên cứu của Bigby, Slee và Cunningham (1999) cho thấy những kiểu cha mẹ bảo vệ con quá mức thì ít có khả năng biết được con bị bắt nạt Troy và Sroufe (1987) quan tâm đến vai trò của sự gắn bó trong quá trình đứa trẻ bị bắt nạt bởi những bạn cùng trang lứa

ở độ tuổi trước khi đi học Những đứa trẻ không có sự gắn bó hoặc gắn bó không an toàn thì có xu hướng bị bắt nạt nhiều hơn những đứa trẻ có gắn bó

an toàn và không bị bắt nạt trước đây

Duncan (1999b) quan tâm tới số lượng anh chị em ruột bắt nạt nhau và

số lượng học sinh bắt nạt ở trường Kết quả nghiên cứu cho thấy có 30% học sinh được hỏi cho biết đã từng bị bắt nạt ở nhà bởi anh chị em ruột của mình

Từ những phân tích ở trên về việc bị bắt nạt và người bị bắt nạt, chúng ta

có thể hiểu: “học sinh phổ thông bị bắt nạt là những em có độ tuổi từ 6 đến 18 tuổi đang ngồi trên ghế nhà trường bị tổn thương về cơ thể và tâm lý do hành vi hoặc lời nói cố tình được lặp đi lặp lại của những bạn học sinh khác gây ra”

1.2.3 Một số hình thức bị bắt nạt thường gặp

Chúng ta nhận thấy rằng học sinh bị các bạn cùng trang lứa bắt nạt bằng nhiều cách khác nhau: đánh, doạ đánh, chửi mắng, gọi bằng biệt danh xấu, cách ly cô lập…Có nhiều kiểu phân loại hành vi bị bắt nạt khác nhau

Trong nghiên cứu mình vào năm 1999, Crick và cộng sự đã chỉ ra rằng trong những nghiên cứu trước đây thường tập trung vào bị bắt nạt bên ngoài/cơ thể, thường nhấn mạnh hành vi của nam giới Tuy nhiên, gần đây các nghiên cứu mở rộng ra và bao gồm cả bị bắt nạt ẩn/quan hệ, có lẽ là toàn diện hơn trong việc mô tả bắt nạt mục tiêu cả ở nữ và nam (Crick và cộng sự, 1999)

1.2.3.1 Bị bắt nạt về thể chất/ bên ngoài

Bị bắt nạt về thể chất là một hiện tượng nghiêm trọng Nó không chỉ ảnh hưởng đến người bắt nạt, bị bắt nạt mà còn ảnh hưởng đến cả những học sinh chứng kiến Phụ huynh, giáo viên và những người lớn có liên quan cần phải nhận thức đúng về hiện tượng này cũng như là cách thức xử lý hiệu quả

Bị bắt nạt về thể chất xảy ra khi một người bị người khác sử dụng công khai những hành động cơ thể để áp đặt ưu thế sức mạnh của họ lên người đó

Bị bắt nạt về thể chất bao gồm những hành vi như đá, đấm, đánh hoặc những hành động tấn công về mặt thể chất khác Bị bắt nạt thể chất dễ dàng được xác định bởi vì những hành vi này rất rõ ràng

Trên thực tế, chúng ta nhận thấy rằng, giữa những học sinh cùng trang lứa có nhiều hành vi tiêu cực về mặt thể chất như: đánh nhau, trộm cắp, quấy rối tình dục Tuy nhiên, những điều này không được coi là bị bắt nạt về thể chất, trừ khi:

- Một nạn nhân bị bắt nạt liên tục trong một thời gian tương đối

- Hành vi bắt nạt có ý định làm tổn thương, xấu hổ hoặc đe dọa nạn nhân

- Những hành vi xảy ra trong tình huống mất cân bằng về mặt quyền lực, chẳng hạn như kẻ bắt nạt mạnh hơn hoặc có vị thế cao hơn người bị bắt nạt

Bị bắt nạt thể chất xảy ra thường xuyên, nhất là ở trường, mặc dù nó cũng có thể xảy ra trên đường đến trường và về nhà sau giờ học Học sinh trung học cơ sở là độ tuổi bắt nạt phổ biến nhất, với gần như tất cả các học sinh THCS bị ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp bởi hiện tượng bắt nạt

Qua các nghiên cứu chúng ta thường thấy rằng kiểu bị bắt nạt này thường có ở con trai nhiều hơn con gái (Ahmad & Smith, 1994 và Smith & Sharp, 1994) Tuy nhiên, con gái cũng có thể là người bắt nạt hoặc là nạn nhân của bị bắt nạt về thể chất Những người bắt nạt có thể có nhiều lý do để bắt nạt người khác Ví dụ như, muốn kiểm soát người khác nhiều hơn, muốn người khác nể phục mình Những người bắt nạt thường mạnh hơn về thể chất

so với những người bị bắt nạt và chúng thường có nhiều bạn bè ủng hộ cho hành vi của chúng Tuy nhiên, những học sinh bắt nạt người khác thường gặp khó khăn trong việc kiểm soát bản thân, chấp hành các chuẩn mực và chăm sóc cho người khác Ngoài ra, chúng thường có nguy cơ cao gặp các vấn đề trong cuộc sống sau này, ví dụ như: bạo lực, vi phạm luật pháp, thất bại trong các mối quan hệ hoặc nghề nghiệp

Những người bị bắt nạt thể chất thường yếu hơn về mặt thể chất so với những người bắt nạt Việc bị bắt nạt có thể gây ra hậu quả nghiêm trọng cho người bị bắt nạt như đánh giá thấp bản thân, trầm cảm, rối loạn học đường và thậm chí, đôi khi còn có cả hành vi bạo lực

Một số dấu hiệu có thể nhận thấy trẻ bị bắt nạt về thể chất như:

- Từ trường về nhà với những vết bầm tím, xây sát hoặc những thương tích không rõ nguyên nhân

- Muốn mang vũ khí đến trường

- Nói rằng chúng sẽ tự tử hoặc bạo lực đối với người khác

Nếu phát hiện ra học sinh bị bắt nạt, người lớn cần thể hiện tình yêu và

sự hỗ trợ cho các em Hãy giải thích cho chúng rằng bắt nạt không phải là lỗi của họ và những gì kẻ bắt nạt làm là sai Đồng thời, có thể nói chuyện với trẻ

bị bắt nạt để biết được thời điểm trẻ bị bắt nạt và bị bắt nạt như thế nào Sau

đó, sẽ nói chuyện với giáo viên và cán bộ quản lý trường học về vấn đề này Chúng ta lưu ý là không nên khuyến khích những trẻ em bị bắt nạt chống cự lại Với những trẻ bị bắt nạt về thể chất, các em nên ở với bạn bè hoặc người lớn để có thể giúp ngăn chặn việc bị bắt nạt Nếu các em đang phải vật lộn với những cảm xúc trầm cảm hay giận dữ thì nên đưa các em đến gặp các nhà tham vấn để họ giúp các em đối phó với những cảm xúc này

Các bậc cha mẹ nên thường xuyên nói chuyện với con cái mình về những gì diễn ra ở trường, bao gồm cả việc nói chuyện về bạn bè của con Nếu như biết được con mình đã từng bị bắt nạt hoặc nhìn thấy hiện tượng bắt nạt, cha mẹ nên khuyến khích các em không nên hỗ trợ việc việc bắt nạt, thậm chí chỉ là xem và nên báo cáo nếu hiện tượng bắt nạt xảy ra Tùy thuộc vào tình hình, các em có thể khuyên can, hỗ trợ cho những người người bị bắt nạt hoặc ít nhất là nói với người lớn

1.2.3.2 Bị bắt nạt ẩn/ bị bắt nạt về quan hệ/ bị bắt nạt về lời nói

Hầu hết nọi người khi nói về bắt nạt, họ thường nghĩ tới bị bắt nạt về thể chất Tuy nhiên, còn một hình thức bị bắt nạt khác, tinh vi hơn, khó nhận biết hơn, đó chính là bị bắt nạt ẩn hay còn gọi là bị bắt nạt về quan hệ hoặc bị bắt nạt về lời nói Bị bắt nạt về lời nói thường tập trung vào việc sử dụng lời nói để lăng mạ, xỉ nhục, bôi nhọ, hoặc nói xấu, cô lập…đối với người khác Với hình thức bị bắt nạt về lời nói, mục tiêu là hạ thấp người bị bắt nạt Trong khi đó người bắt nạt được nhìn nhận là có tầm ảnh hưởng lớn và đầy quyền lực Những trẻ bắt nạt tập trung vào việc tạo ra một tình huống mà người bị bắt nạt bị chi phối bởi những kẻ bắt nạt Điều này thường gặp ở cả hình thức

bị bắt nạt thể chất và bị bắt nạt lời nói

Nếu như hình thức bị bắt nạt về thể chất thường gặp ở nam nhiều hơn thì với hình thức bị bắt nạt về lời nói thì gặp nhiều ở nữ hơn Nhìn chung, nữ giới thường tinh vi hơn và gây ra hậu quả nặng nề hơn so với nam giới Nữ giới thường sử dụng bắt nạt về lời nói cũng như các kỹ thuật loại trừ ra khỏi nhóm

xã hội để thống trị những người khác và thể hiện sức mạnh của bản thân

Hình thức bị bắt nạt lời nói để lại hậu quả theo nhiều cách khác nhau

Bị bắt nạt về lời nói có thể ảnh hưởng đến tự đánh giá bản thân, cảm xúc và tâm lý của trẻ Hình thức bắt nạt này có thể dẫn đến việc đánh giá thấp bản thân, thậm chí bị trầm cảm và các vấn đề khác Trong một số trường hợp bị

bắt nạt về lời nói có thể làm cho trẻ bị bắt nạt chán nản, cảm giác tồi tệ và thậm chí có thể sử dụng chất gây nghiện hoặc tự tử Cuối cùng có thể nhận thấy, lời nói có sức mạnh riêng của mình, và thực tế bắt nạt lời nói đôi khi gây

ra hậu quả nghiêm trọng hơn bắt nạt thể chất, ngay cả khi người bắt nạt không

hề đặt một ngón tay vào người bị bắt nạt

Giáo viên, cha mẹ và những người có liên quan rất khó phát hiện ra trẻ

bị bắt nạt về lời nói, vì hình thức bắt nạt này không gây ra tổn thương về mặt

cơ thể Tuy nhiên, các bậc cha mẹ nên quan tâm và biết những gì đang xảy ra với con mình Một số dấu hiệu để nhận biết được trẻ có bị bắt nạt về lời nói hay không, ví dụ như: trẻ miễn cưỡng đi học, nói rằng không có ai thích mình hoặc trầm cảm, kết quả học tập giảm sút hoặc thay đổi nhiều trong thói quen

ăn uống, ngủ nghỉ

Như vậy, có thể thấy một số khó khăn để đối phó với những trẻ bắt nạt lời nói, nhưng điều đó không có nghĩa là không có giải pháp để tránh hiện tượng này Dưới đây là một số điều có thể giúp trẻ đối phó với những bạn bắt nạt lời nói:

- Lờ những người bắt nạt đi: điều này có thể là khó khăn, nhưng nếu trẻ

có thể bỏ qua những lời lăng mạ và không có phản ứng gì thì những kẻ bắt nạt

sẽ cảm thấy nhàm chán và chuyển sang một mục tiêu khác mà chúng cảm thấy thú vị hơn

- Nói với một người có quyền lực: một giáo viên đáng tin cậy có thể làm cho mọi thứ dễ dàng hơn một chút Một điều đáng lo ngại là rất khó để nói trẻ bắt nạt lời nói đối với trẻ khác, thậm chí rất khó để trừng phạt chúng vì rất khó khăn để chứng minh chúng đã tham gia vào hành vi bắt nạt lời nói Tuy nhiên, hãy khuyến khích trẻ nói với một ai đó ở trường học để được hỗ trợ

- Không nên tự trách bản thân mình: khi rơi vào tình trạng bị bắt nạt lời nói, trẻ không nên tự trách bản thân mình hoặc có những hành vi xâm hại tới bản thân Vì điều đó sẽ tạo sự thích thú và lặp lại hành vi bắt nạt của những

- Cố gắng tập trung vào bạn bè của mình: nếu con của bạn có những người bạn thân thì bạn hãy khuyến khích trẻ gắn bó với các bạn để có được cảm giác tích cực Ngoài ra, một số trẻ bị bắt nạt có thể hạn chế được tình trạng trên nếu có bạn bè xung quanh

- Tìm kiếm những niềm vui khác: sau khi kết thúc việc học ở trường, khuyến khích trẻ tham gia vào các hoạt động khác nhau để lấy lại được sự cân bằng tâm lý Đồng thời, trang bị cho trẻ những kiến thức, kỹ năng sống để trẻ

có thể tự bảo vệ bản thân

Như ở trên chúng tôi đã nói, có nhiều cách phân loại hành vi bị bắt nạt khác nhau Có những tác giả chia thành hai loại, nhưng cũng có thể có cách chia khác Trong khuôn khổ luận văn của mình, chúng tôi sử dụng thang đo bắt nạt của Joseph và Mynard Trong thang đo này, hai tác giả đã đưa ra những nội dung để đo được 5 hình thức bị bắt nạt khác nhau là: bị bắt nạt về thể chất, bị bắt nạt về quan hệ, bị bắt nạt về giá trị, bị bắt nạt về sở hữu và bị bắt nạt về truyền thông Cách phân chia này sẽ giúp cho nhà nghiên cứu có cái nhìn cụ thể rõ ràng về các hình thức bị bắt nạt ở học sinh phổ thông Từ đó

sẽ có được giải pháp hữu hiệu nhất để giảm thiểu hiện tượng này

1.2.4 Các yếu tố ảnh hưởng đến hiện tượng bắt nạt và bị bắt nạt

1.2.4.1 Do gia đình Lối giáo dục của gia đình và cách cư xử của các

thành viên trong gia đình với nhau cũng góp phần tạo nên những đứa trẻ có tính khí hung hăng và hay bắt nạt người khác Trong các gia đình mà cha mẹ hay chửi mắng, đánh đập con, và thường xuyên gây gổ đánh nhau hoặc gia đình có anh chị em hay bắt nạt nhau cũng là môi trường thuận lợi cho những hành vi hung hăng hay bắt nạt phát triển Các em lớn lên trong những gia đình này xem bắt nạt như một việc bình thường, và muốn tồn tại thì mình cũng phải biết cách phản kháng hay bắt nạt lại người khác

Ngoài ra, phương pháp giáo dục của bố mẹ cũng ảnh hưởng nhiều đến hành vi bắt nạt và bị bắt nạt Những trẻ mà bố mẹ có phong cách giáo dục độc đoán thường là những người phục tùng hoặc phản ứng mạnh Với những trẻ phục tùng thì thường là nạn nhân của hiện tượng bị bắt nạt Ngược lại, với những trẻ có phản ứng mạnh thì thường là chủ thể đi bắt nạt người khác

1.2.4.2 Do môi trường học đường Môi trường học tập, mối quan hệ

trong nhà trường và sự giám sát của nhà trường đóng vai trò rất quan trọng trong việc tạo điều kiện phát triển hay giảm bớt sự thường xuyên và mức độ trầm trọng của nạn học sinh bắt nạt nhau Ở trường, các em học sinh cá biệt (và thường có khuynh hướng trở thành kẻ đi bắt nạt hoặc bị bắt nạt) không cảm thấy mình được mong đợi vì các em luôn bị đổ thừa là tác nhân làm giảm thành tích của lớp, của trường

1.2.4.3 Do đặc điểm tâm lý cá nhân Kết quả các nghiên cứu cũng như

quan sát cũng đã chỉ ra rằng những trẻ hiền lành hoặc nhút nhát quá thường là nạn nhân của việc bị bắt nạt Với những em này, các em thường không dám bộc lộ quan điểm của mình cũng như không biết cách tự bảo vệ cho bản thân Điều đó dẫn tới các em sẽ là tâm điểm để những bạn khác chú ý đến để bắt nạt Bên cạnh đó, các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng những trẻ đi bắt nạt thường

là những trẻ quản lý cảm xúc kém hơn, dễ bộc lộ những hành vi gây hấn hơn

và thường là những người thích thể hiện quyền lực và sức mạnh của mình đối với người khác

1.2.5 Hậu quả của việc bị bắt nạt

Dễ dàng nhận thấy việc bị bắt nạt, đặc biệt là bị bắt nạt về mặt thể chất gây ra những hậu quả từ ít nghiêm trọng cho đến nghiêm trọng về mặt cơ thể như: đau đớn, bị trầy xước, bị thương, bị chảy máu…Có những trường hợp nghiêm trọng có thể phải đi viện như vỡ đầu, chấn thương nặng, thậm chí có thể dẫn đến tử vong Với những tổn thương về mặt thể chất thì nó biểu hiện

ngay và chúng ta dễ dàng quan sát và nhận biết được Tuy nhiên, việc bị bắt nạt không chỉ để lại những hậu quả về mặt thể chất mà nó còn để lại những hậu quả nặng nề về mặt tâm lý Thông thường, chúng ta nhận thấy, bị bắt nạt

để lại hậu quả trên cả hai phương diện là hành vi và cảm xúc Những trẻ bị bắt nạt nhiều thường có những biểu hiện về rối loạn hành vi: chống đối hoặc từ chối việc đi học, sử dụng những chất kích thích, có những hành vi gây hấn đối với người khác…Bên cạnh đó, những em này thường có những khó khăn cảm xúc kèm theo như: lo lắng, sợ hãi, trầm cảm hoặc các khó khăn tâm lý khác

Có thể nhận thấy, bắt nạt ở trường học thường được coi là vấn đề nghiêm trọng về mặt cá nhân, xã hội và giáo dục, ảnh hưởng tới không ít học sinh Bắt nạt cũng gây ảnh hưởng xấu ngay cả đối với người đi bắt nạt Học sinh chuyên bắt nạt học sinh khác thường phát triển thành "thú vui" trong việc thể hiện sức mạnh và uy thế đối với nạn nhân và không thể phát triển sự đồng cảm với người khác Cứ như vậy, những trẻ đó có thể sẽ dần hình thành những hành vi phạm pháp và tội ác (Ross W., 2006)

Các nghiên cứu chỉ ra rằng bắt nạt liên quan tới giá trị bản thân nói chung, nhiều lĩnh vực của khả năng mà trẻ nhận thức về mình, cũng như kiểu gán ghép trầm cảm (depressive attributional style) (ví dụ như Andreou, 2001; Boulton & Smith, 1994; Callaghan & Joseph, 1995; Gibb, Abramson, & Alloy, 2004; Prinstein, Cheah, & Guyer, 2005) Những nghiên cứu này cung cấp những bằng chứng đầu tiên cho mối liên hệ giữa bắt nạt và nhận thức bản thân, nhưng chúng cũng gợi ý các xu hướng cho các nghiên cứu sau này Có rất ít nghiên cứu về nguồn gốc của những nhận thức trầm cảm có phân biệt giữa bắt nạt bên ngoài/cơ thể và bắt nạt ẩn/quan hệ Hunter và Boyle (2002)

đã tìm ra rằng bắt nạt ẩn/quan hệ, có tiềm năng bị cô lập cũng như khó chống lại, có thể nguy hại hơn kiểu bắt nạt ngoài/cơ thể Những nhà nghiên cứu khác lại cho rằng bị bắt nạt cả bên ngoài/cơ thể và ẩn/quan hệ sẽ để lại kết quả

nghiêm trọng hơn là bị một loại bắt nạt (Ladd & Ladd, 2001; Prinstein, Boerger, & Boerger, & Vernberg, 2001) Trong một nghiên cứu đa phân tích (meta-analysis) các nghiên cứu trong 20 năm về bắt nạt và kém thích nghi, Hawker và Boulton tìm ra rằng cả bắt nạt bên ngoài/cơ thể và bắt nạt ẩn/quan

hệ đều liên quan tới trầm cảm nhiều hơn bất cứ rối loạn nào

Gibb, Benas, Crossett, và Uhrlass (2007) đã thực hiện nghiên cứu hồi tưởng ở những người lớn trẻ tuổi, tập trung vào hậu quả của lịch sử bị bạn bè bắt nạt và ứng xử không tốt của bố mẹ vào các triệu chứng trầm cảm hiện tại

Họ cũng kiểm tra liệu nhận thức tích cực và tiêu cực có vai trò trong các mối quan hệ này hay không Các tác giả tìm ra rằng mức độ cao của nhận thức tiêu cực và mức độ thấp của nhận thức tích cực giải thích đáng kể mối quan hệ giữa các báo cáo về bị bạn cùng lứa bắt nạt và các triệu chứng trầm cảm hiện tại Trong nghiên cứu của Rosen, Milich, và Harris (2007) về mối quan hệ giữa bắt nạt mục tiêu và sự hình thành của nhận thức bản thân tiêu cực (liên quan tới bắt nạt), các tác giả tìm ra quan hệ cùng chiều của bắt nạt bạn tới quá trình nhận thức bản thân hoặc quá trình nhận thức có liên quan tới việc bị bắt nạt

Nghiên cứu của NCS Trần Văn Công và cộng sự (2010) cũng đã chỉ ra rằng bắt nạt ẩn/quan hệ có hiệu ứng lớn hơn bắt nạt ngoài/cơ thể đối với trầm cảm Ngoài ra, tác giả cũng cho biết hầu hết hiệu ứng của bắt nạt đối với trầm cảm là thông qua hiệu ứng của nhận thức bản thân Có nghĩa là, sự khác nhau giữa các chủ thể về mức độ bị bắt nạt mà họ trải nghiệm có liên quan tới sự khác nhau giữa các chủ thể về trầm cảm, nhưng hầu hết mối quan hệ đó là do

sự khác nhau về sơ đồ nhận thức của các chủ thể

Vấn đề cuối cùng liên quan đến giới Bắt đầu từ khoảng lớp bảy, nữ giới phát triển trầm cảm nhiều hơn hai lần so với nam giới (Hankin & Abramson, 2001) Nolen-Hoeksema và Girgus (1994) cho rằng sự khác nhau này là do những yếu tố nguy cơ có ở nữ nhiều hơn nam Đối với bắt nạt mục

tiêu, nam có thể bị bắt nạt bề ngoài/cơ thể, trong khi nữ thường bị bắt nạt ẩn/quan hệ (Crick, 1996; Crick & Bigbee, 1998; Crick & Grotpeter, 1995; French, Jansen, & Pidada, 2002; Galen & Underwood, 1997; Prinstein và cộng sự, 2001) Rose và Rudolph (2006) cho rằng bằng chứng khác biệt giới trong bắt nạt ẩn/quan hệ có thể khác nhau phụ thuộc vào độ tuổi Mặc dù bắt nạt về mặt quan hệ có liên quan tới những vấn đề hướng nội cho cả nam và

nữ, một số bằng chứng đã gợi ý rằng mối quan hệ này mạnh hơn ở nữ (Prinstein và cộng sự, 2001)

Như ở trên đã trình bày, những hậu quả về mặt cơ thể có thể dễ dàng quan sát và nhận thấy Nhưng những hậu quả về mặt tinh thần thì lâu biểu hiện, khó quan sát và nhận biết Vì thế các bậc cha mẹ, giáo viên nên có sự quan tâm tới những biểu hiện khác lạ ở con mình, đặc biệt là những biểu hiện

về mặt cảm xúc để có thể nhận biết trẻ có bị bắt nạt hay không Từ đó, đưa ra những giải pháp để hỗ trợ cho con em mình

Chương 2 TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 Một số đặc điểm về khách thể và địa bàn nghiên cứu

2.1.1 Một số đặc điểm về khách thể nghiên cứu

Chúng tôi nghiên cứu trên khách thể là học sinh phổ thông (từ lớp 4 cho đến lớp 12) Lý do khiến chúng tôi lựa chọn khách thể này là vì đây là lứa tuổi đang trong giai đoạn hình thành và phát triển nhân cách Chúng tôi nhận thấy rằng trong giai đoạn này, bạn bè cùng trang lứa có ảnh hưởng rất nhiều đến việc tự đánh giá bản thân ở trẻ Trẻ có thể trở nên tự tin, khẳng định được bản thân mình nếu nhận được sự ủng hộ và đồng tình của các bạn Nhưng ngược lại, trẻ cũng có thể tự ti, nhút nhát, và đánh giá thấp bản thân nếu bị các bạn chê bai, bài trừ…Mặt khác, quan sát cho thấy, giai đoạn này cũng là lứa tuổi mà các hình thức bắt nạt phổ biến nhất Hiện tượng bắt nạt có thể phổ biến ở lứa tuổi nhỏ hơn, nhưng dưới 8 tuổi thì các em chưa thể tự đọc và hoặc trả lời các bảng hỏi trên giấy một cách hiệu quả

Nghiên cứu này được triển khai trên 459 khách thể của ba cấp: tiểu học, trung học cơ sở, trung học phổ thông Số lượng học sinh của từng cấp được thể hiện ở bảng số liệu sau:

học sinh THCS chiếm nhiều nhất trong ba cấp Nguyên nhân dẫn đến sự chênh lệch này là do ở Tiểu học chúng tôi chỉ tiến hành nghiên cứu trên học sinh khối lớp 4 và 5; đối với THCS, chúng tôi nghiên cứu trên cả 4 khối lớp

từ lớp 6 đến lớp 9 và đối với THPT chúng tôi tiến hành trên 3 khối lớp 10, 11,

12 Số liệu cụ thể ở từng khối lớp thể hiện ở biểu đồ sau:

Biểu đồ 2.1 Số lƣợng học sinh theo khối lớp (%)

Biểu đồ trên cho thấy học sinh của từng khối lớp dao động từ 7.6% đến 15.9% Ngoài ra, ở cấp THPT, tỷ lệ học sinh tương đối đồng đều ở cả ba khối

Khi lựa chọn khách thể nghiên cứu, chúng tôi cố gắng lựa chọn tỷ lệ nam nữ tương đối giống với tỷ lệ nam nữ theo khảo sát dân số Kết quả cho thấy nam có 235 học sinh chiếm 51.20%, nữ có 224 học sinh, chiếm 48.80% Như vậy, xét về khía cạnh giới tính thì tỷ lệ nam nữ tương đối đồng đều

Ngoài yếu tố khối lớp, giới tính, chúng tôi còn tìm hiểu học lực của các học sinh tham gia nghiên cứu Kết quả được thể hiện ở bảng số liệu sau:

về học lực của học sinh ở cả ba trường được nghiên cứu Đồng thời, kết quả này cũng giống sự phân bố tự nhiên về học lực chung của cả nước

Tìm hiểu sự phát triển về mặt thể chất của học sinh so với các bạn cùng trang lứa, đa phần các em đều đánh giá sự phát triển của mình ở mức độ trung bình Sở dĩ, chúng tôi nghiên cứu điều này là vì chúng tôi nghĩ rằng sự phát triển về mặt thể chất có ảnh hưởng nhiều đến việc bắt nạt và bị bắt nạt Các nghiên cứu cũng chỉ ra, những bạn bắt nạt thường là những bạn cao lớn, còn những bạn bị bắt nạt thường là những bạn nhỏ bé hơn

Kết quả nghiên cứu cho thấy, đa phần học sinh tự đánh giá hình dáng của mình ở mức trung bình, tiếp đến là gầy và cuối cùng là béo, tương ứng với các số liệu là: 77.8%, 13.2% và 9.0% Bên cạnh đó, 67.2% học sinh cho rằng chiều cao của mình ở mức độ trung bình, 8.6% tự đánh giá mình thấp và 24.2% cho biết mình cao

Khi được hỏi về số bạn mà các em có, kết quả thu được cho thấy đa phần các em đều có từ 5 bạn trở lên chiếm 69%, có từ 1-3 người bạn và 4-5

những học sinh cho rằng mình không có người bạn nào chiếm tỷ lệ rất thấp, chỉ có 0.9% Chúng tôi thiết nghĩ, số bạn mà học sinh chơi cùng có ảnh hưởng nhiều đến việc trẻ bị bắt nạt hay không Những trẻ có ít bạn có xu hướng bị bắt nạt nhiều hơn Vì những trẻ này ít có sự ủng hộ và bảo vệ của các bạn

2.1.2 Một số đặc điểm về địa bàn nghiên cứu

Nghiên cứu này được tiến hành trên địa bàn huyện Thanh Hà - Hải Dương ở các trường là: trường tiểu học Tiền Tiến - Thanh Hà - Hải Dương, trường THCS Tiền Tiến - Thanh Hà - Hải Dương và trường THPT bán công Thanh Bình - Thanh Hà - Hải Dương

Xã Tiền Tiến là xã tiếp giáp với Thành phố Hải Dương, kinh tế ngày càng phát triển, đời sống của người dân ngày được nâng cao Vì vậy, người dân có nhiều điều kiện chăm sóc, đầu tư cho con cái Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của xã hội, ở Tiền Tiến cũng nảy sinh nhiều vấn đề đáng lo ngại như: tệ nạn trộm cắp, cờ bạc, đề đóm, đánh nhau, bạo lực…trong đó vấn đề học sinh bắt nạt nhau cũng được người dân quan tâm nhiều

Khảo sát ý kiến của một giáo viên chủ nhiệm lớp 6, cô cho biết: “Thật

sự, bây giờ hiện tượng học sinh bắt nạt nhau cũng rất đáng cần quan tâm Hôm trước chỉ vì một mâu thuẫn nhỏ mà học sinh gọi anh trai của mình đến đánh bạn Kết quả là bạn học sinh bị đánh bị thương nặng và phải nhập viện”(Giáo viên nữ, lớp 6, trường THCS Tiền Tiến - Thanh Hà - Hải Dương)

Ngoài ra, trong quá trình quan sát, chúng tôi nhận thấy, học sinh có nhiều hành vi bắt nạt nhau nhưng lại ít được giáo viên hoặc người lớn quan tâm Ví dụ như: học sinh bắn súng nước vào mặt, quần áo của bạn, đẩy bạn, đấm bạn ngay trong lớp, gọi bạn bằng biệt danh xấu (con cò, đần, ngốc…)…

Chính vì thế mà chúng tôi lựa chọn địa bàn này là địa bàn nghiên cứu cho đề tài của mình

2.2 Quy trình nghiên cứu

- Từ tháng 11 đến tháng 12 năm 2009: xây dựng đề cương nghiên cứu

- Từ tháng 12 năm 2009 đến tháng 06 năm 2010: xây dựng cơ sở lý luận của đề tài

- Từ tháng 07 đến tháng 12 năm 2010: tiến hành thu thập số liệu và xử

lý số liệu

- Từ tháng 01 năm 2011 đến tháng 08 năm 2011 : Viết báo cáo và hoàn thiện luận văn

2.3 Phương pháp nghiên cứu

2.3.1 Phương pháp phân tích tài liệu

Chúng tôi sử dụng phương pháp này để tìm hiểu những tài liệu, các nghiên cứu, số liệu, bài báo, bài viết có liên quan đến hiện tượng bị bắt nạt, lý luận về phương pháp nghiên cứu bắt nạt Thông qua đó, làm sáng tỏ một số vấn đề lý luận của đề tài như: khái niệm bắt nạt, bị bắt nạt, đặc điểm, hậu quả của hiện tượng bị bắt nạt…Từ đó, có thể làm sáng tỏ vấn đề cần nghiên cứu

2.3.2 Thang đo bị bắt nạt

Thang đo bị bắt nạt (MVPS): thang đo đa chiều về bị bắt nạt bởi bạn cùng lứa (Multidimensional Peer-Victimization Scale), gọi tắt là thang đo bị bắt nạt, được phát triển vào năm 1999 bởi hai tác giả Helen Mynard và Stephen Joseph, từ Khoa tâm lý học, trường Đại học Essex, Colchester, nước Anh Thang đo đã được chuẩn hóa trên 812 học sinh phổ thông Những phân tích về độ tin cậy đã cho thấy mức độ tin cậy từ chấp nhận được đến tốt, cho thấy thang đo có thể dùng để tìm hiểu việc trẻ bị bạn cùng lứa bắt nạt

Thang đo nói trên được một người Việt giỏi tiếng Anh dịch từ tiếng Anh sang tiếng Việt Sau đó, thang đo này được người Anh giỏi tiếng Việt

hiệu đính lại Ngoài ra, trước khi tiến hành khảo sát chính thức cho luận văn của mình, bản dịch của thang đo còn được một số học sinh lớp 4 đọc và đảm bảo tất cả những câu, từ trong thang đo dễ hiểu và các em đều hiểu chính xác

ý nghĩa mà nhà nghiên cứu muốn họ hiểu

Thang đo này được sử dụng nhằm tìm hiểu thực trạng những em học sinh

bị bắt nạt, mức độ và hình thức bị bắt nạt ở học sinh ở trường tiểu học Tiền Tiến

- Thanh Hà - Hải Dương, trường THCS Tiền Tiến - Thanh Hà - Hải Dương và trường THPT bán công Thanh Bình - Thanh Hà - Hải Dương Phân tích kết quả cho thấy thang đo có độ tin cậy cao, với hệ số Anpha Cronbach là 0.903

Cấu trúc của thang đo gồm có 5 tiểu thang đo là: bị bắt nạt về thể chất,

bị bắt nạt về quan hệ, bị bắt nạt về giá trị, bị bắt nạt về sở hữu và bị bắt nạt về truyền thông Mỗi tiểu thang đo có từ 6 đến 10 item

* Tiểu thang đo thứ nhất - bị bắt nạt về thể chất gồm có 8 item:

* Tiểu thang đo thứ hai - bị bắt nạt về quan hệ gồm 9 item:

4 Nói rằng em không thể chơi với họ được

5 Nói xấu sau lưng em với người khác

6

Cố tình làm cho bạn bè của em chống đối em

7 Ngăn không cho em tham gia vào việc gì đó

8 Khiến cho người khác không nói chuyện với em

9 Làm em hoảng sợ đến mức phải tránh xa Phân tích độ tin cậy của tiểu thang đo này, kết quả cho thấy tiểu thang

đo đủ độ tin cậy với hệ số Anpha Cronbach có giá trị là 0.762

* Tiểu thang đo thứ ba - bị bắt nạt về giá trị bao gồm 10 item:

1 Gọi em bằng biệt danh xấu

2 Chế nhạo về ngoại hình của em

Phân tích độ tin cậy của tiểu thang đo bị bắt nạt về giá trị, chúng tôi cũng nhận thấy tiểu thang đo này đảm bảo được độ tin cậy với hệ số Anpha Cronbach là 0.710

* Tiểu thang đo thứ tư - bị bắt nạt về sở hữu có 6 item:

1 Lấy cái gì của em mà em không đồng ý

2

Cố tình làm hỏng đồ của em

3 Bắt em đưa tiền

4 Lấy trộm tiền của em

5 Lấy trộm đồ của em

6 Bắt em lấy trộm đồ của người khác

Tiểu thang đo bị bắt nạt về sở hữu cũng đảm bảo được độ tin cậy với hệ

số Anpha Cronbach là 0.685

* Tiểu thang đo thứ 5 - bị bắt nạt về truyền thông, gồm 8 item:

1 Gửi tin nhắn ác ý hoặc đe dọa em trên mạng

2 Đăng những tin đồn ác ý hoặc không đúng về em lên mạng

3 Giả vờ là em để gửi hoặc đăng những tin trên mạng nhằm làm hại uy tín hay tình bạn của em

4 Đăng những bí mật hoặc những tấm ảnh riêng tư của em lên mạng mà không được em cho phép

5 Nhóm bạn trên mạng loại em ra và không cho em tham gia vào nhóm đó nữa

6 Nháy máy hoặc gọi điện trêu chọc để làm phiền em

7 Nhắn tin điện thoại nặc danh trêu chọc em

8 Ghi âm hoặc chụp hình em bằng điện thoại với mục đích xấu

Kết quả nghiên cứu cho thấy, tiểu thang đo này có độ tin cậy được chấp nhận với hệ số Anpha Cronbach là 0.713

Mỗi item của thang đo được đánh giá trên thang điểm 4: 1 là “không bao giờ”, 2 là “Thỉnh thoảng”, 3 là “Thường xuyên” và 4 là “Rất thường xuyên”

2.3.3 Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi

Ngoài việc sử dụng thang đo bị bắt nạt của Helen Mynard và Stephen Joseph, chúng tôi còn xây dựng một bảng hỏi để tìm hiểu về các yếu tố liên quan đến hiện tượng bị bắt nạt Bảng hỏi này gồm hai phần: phần 1 tập trung tìm hiểu các yếu tố liên quan đến hiện tượng bị bắt nạt, phần hai tìm hiểu một

số thông tin khác về khách thể

Phần 1 của bảng hỏi bị bắt nạt, gồm 8 câu, tìm hiểu các yếu tố như:

- Địa điểm bị bắt nạt: câu 1

- Đối tượng bắt nạt: câu 3

- Cảm xúc khi bị bắt nạt: câu 2 và câu 5

- Cách thức ứng xử khi bị bắt nạt: câu 4 và câu 6

- Nguyên nhân bị bắt nạt: câu 7

- Cách thức để giảm thiểu hiện tượng bị bắt nạt: câu 8

Phần hai tìm hiểu một số thông tin về khách thể nghiên cứu như: giới tính, lớp học, cấp học, hình dáng, chiều cao, học lực, bạn bè… Bởi theo chúng tôi, những yếu tố này có liên quan hoặc trực tiếp, hoặc gián tiếp đến việc bắt nạt và bị bắt nạt Thông thường, những học sinh có học lực giỏi, cao lớn và có nhiều bạn bè ít bị bắt nạt hơn những bạn có học lực yếu, nhỏ bé và

có ít bạn bè Một số nghiên cứu cũng chỉ ra rằng giữa những trẻ bắt nạt và bị bắt nạt thường có sự chênh lệch về mặt quyền lực, trẻ bắt nạt thường khỏe mạnh hơn và có vị thế xã hội cao hơn những trẻ bị bắt nạt Do vậy, những thông tin ở trên sẽ góp phần làm rõ hơn các vấn đề liên quan đến hiện tượng

bị bắt nạt ở học sinh

2.3.4 Phương pháp hỏi chuyện lâm sàng

Chúng tôi đã sử dụng phương pháp này đối với giáo viên và học sinh ở các trường trong địa bàn nghiên cứu để làm sáng tỏ hơn về thực trạng học sinh bị bắt nạt Đồng thời phương pháp này còn giúp chúng tôi có cái nhìn rõ hơn về cảm xúc và những cách thức ứng xử của học sinh khi bị bắt nạt

2.3.5 Phương pháp nghiên cứu trường hợp

Phương pháp này giúp cho nhà nghiên cứu hiểu được chân dung một

em học sinh điển hình về bị bắt nạt Để từ đó làm sáng tỏ hơn về hiện tượng

bị bắt nạt ở học sinh phổ thông Trong nghiên cứu này, chúng tôi giới thiệu chân dung học sinh L.T.H, học sinh lớp 5 trường tiểu học Tiền Tiến - Thanh

Hà - Hải Dương Kết quả khảo sát của thang đo bị bắt nạt cho thấy học sinh H

bị bắt nạt ở cả năm hình thức: bị bắt nạt về thể chất, bị bắt nạt về quan hệ, bị bắt nạt về giá trị, bị bắt nạt về sở hữu và bị bắt nạt về truyền thông

2.3.6 Phương pháp xử lý số liệu bằng thống kê toán học

Chúng tôi sử dụng phần mềm SPSS 16.0 để thống kê và xử lý số liệu Phương pháp này làm sáng tỏ kết quả của vấn đề cần nghiên cứu với các thông số như: tần số, tần suất, điểm trung bình, so sánh giá trị trung bình…Ngoài ra, chúng tôi còn sử dụng phép tương quan nhằm làm sáng tỏ mối liên hệ của các yếu tố cần quan tâm trong nghiên cứu như:

- Mối quan hệ giữa mức độ bị bắt nạt với giới tính của khách thể nghiên cứu

- Mối quan hệ giữa mức độ bị bắt nạt với cấp học của khách thể nghiên cứu

- Mối quan hệ giữa các hình thức bị bắt nạt với giới tính và cấp học của khách thể nghiên cứu

- Mối quan gệ giữa cách thức ứng xử của học sinh khi bị bắt nạt với cấp học và giới tính của khác thể nghiên cứu…

Chương 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

3.1 Thực trạng bị bắt nạt ở học sinh phổ thông

Để tìm kết quả của thang đo bị bắt nạt, chúng tôi xác định một trẻ có bị bắt nạt hay không, hoặc có bị bắt nạt ở một hình thức nào đó bằng cách tính tần suất và tỉ lệ những câu trả lời chọn phương án 3 (Thường xuyên) hoặc 4

(rất thường xuyên) Ví dụ trẻ chọn phương án 3 ở câu “Đấm tôi”, có nghĩa là

trẻ thường xuyên bị đấm bởi bạn khác, đó chính là một biểu hiện của bị bắt nạt bởi những bạn cùng trang lứa Kết quả thu được như sau:

3.1.1 Mức độ bị bắt nạt

Tìm hiểu về mức độ bị bắt nạt của học sinh phổ thông trên địa bàn huyện Thanh Hà - Hải Dương, kết quả từ thang đo bị bắt nạt của Helen Mynard và Stephen Joseph cho thấy có tới 56.21% học sinh bị bắt nạt Điều

đó có nghĩa là khoảng 2 bạn thì có một bạn bị ít nhất một hành vi bắt nạt của bất cứ hình thức nào ở mức độ thường xuyên trở lên Đây là một con số đáng báo động về thực trạng bắt nạt nhau ở học sinh phổ thông Ngoài ra, khi xét

về yếu tố giới và cấp học trong thực trạng bị bắt nạt ở học sinh, chúng tôi nhận thấy nam giới có xu hướng bị bắt nạt nhiều hơn nữ giới (nam: 59.57%, nữ: 52.68%); Số lượng học sinh bị bắt nạt giảm dần theo cấp học từ Tiểu học đến THPT (Tiểu học: 71.82%, THCS: 57.21%, THPT: 43.24%) Sự khác biệt

này có ý nghĩa về mặt thống kê với p=0.006

Mặt khác, tìm hiểu mối quan hệ giữa thực trạng bị bắt nạt và yếu tố liên quan như: giới tính, lớp, cấp học, độ tuổi…chúng tôi sử dụng phép tính tương quan Pearson trong SPSS, kết quả cho thấy tỷ lệ bị bắt nạt ở học sinh phổ

thông tỷ lệ nghịch với yếu tố lớp, cấp và tuổi với p= 0.01 Điều đó có nghĩa là

học sinh càng lên lớp cao, cấp cao và tuổi càng lớn thì càng ít bị bắt nạt hơn Bởi vì, khi học sinh lớn hơn, học ở lớp cao, cấp cao hơn thì các em có khả năng tự bảo vệ bản thân mình tốt hơn Đồng thời, các em cũng có nhiều kỹ