Những khó khăn tâm lí trong hoạt động giải quyết tình huống sư phạm của sinh viên trường Cao đẳng sư phạm Hà Tây

Bài tập tình huống với trẻ em bằng cách này hay cách khác hình dung về các sự vật cụ thể và điều đó làm cho các em dễ dàng hơn khi đưa nó về dạng bài tập… [9, tr.167] V.A.Cancalich trong

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

LUẬN VĂN THẠC SĨ TÂM LÝ HỌC

Người hướng dẫn khoa học: TS Phạm Thị Thu Hoa

Hà Nội – 2014

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đề tài nghiên cứu là kết quả quá trình làm việc của tôi dưới sự hướng dẫn của TS Phạm Thị Thu Hoa Những nội dung tham khảo được trích dẫn từ tài liệu có nguồn gốc rõ ràng Kết quả nghiên cứu thực tiễn

là do tôi trực tiếp tiến hành khảo sát và chưa được công bố ở bất cứ công trình khoa học nào

Tôi xin chịu trách nhiệm về mọi nội dung trong đề tài

Tác giả

Thân Thị Hoa

LỜI CẢM ƠN

Lời đầu tiên tôi xin trân trọng cảm ơn các thầy, cô giáo Khoa Tâm lý học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội đã tạo điều kiện thuận lợi và giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu tại Khoa

Tôi xin bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc tới TS Phạm Thị Thu Hoa người hướng dẫn khoa học đã có những định hướng quan trọng và tận tình giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài này

Tôi xin trân trọng gửi lời cảm ơn tới các thầy, cô giáo Tổ bộ môn Tâm lý – công tác đội, Trường Cao đẳng Sư phạm Hà Tây, các em sinh viên Trường Cao đẳng Sư phạm Hà Tây đã nhiệt tình tham gia trả lời phiếu hỏi và giúp đỡ tôi hoàn thành Luận văn này

Tôi xin gửi đến các anh chị em, bạn bè đồng nghiệp và gia đình những người đã giúp đỡ tôi trong thời gian học tập và nghiên cứu lòng biết ơn vô hạn

Xin trân trọng cảm ơn!

Tác giả Luận văn

Thân Thị Hoa

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 9

Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 13

1.1 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 13

1.1.1 Những nghiên cứu về khó khăn tâm lý 13

1.1.2 Những nghiên cứu về khó khăn tâm lý của sinh viên khi giải quyết tình huống sư phạm 16

1.2 Một số vấn đề lí luận về khó khăn tâm lý của sinh viên khi giải quyết tình huống sư phạm 19

1.2.1 Tình huống sư phạm 21

1.2.2 Khó khăn tâm lý Error! Bookmark not defined 1.2.3 Khó khăn tâm lý trong khi giải quyết tình huống sư phạm của sinh viên 32

1.3 Biểu hiện của khó khăn tâm lý khi giải quyết tình huống sư phạm 37

1.4 Nguyên nhân gây ra khó khăn tâm lý khi giải quyết tình huống sư phạm của sinh viên 40

1.5 Ảnh hưởng của khó khăn tâm lý tới hoạt động giải quyết tình huống sư phạm của sinh viên 41

1.6 Một số đặc điểm của sinh viên sư phạm 43

Chương 2: TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 47

2.1 Nội dung và tiến trình nghiên cứu 47

2.1.1 Giai đoạn nghiên cứu lí luận 48

2.1.2 Giai đoạn xây dựng và lựa chọn bộ công cụ nghiên cứu 49

2.1.3 Giai đoạn nghiên cứu thực trạng 50

2.2 Phương pháp nghiên cứu 52

2.2.1 Phương pháp nghiên cứu lí luận: 52

2.2.2 Phương pháp điều tra thực tiễn 52

TIỂU KẾT CHƯƠNG 2 57

CAO ĐẲNG SƯ PHẠM HÀ TÂY 58

3.1 Vài nét về khách thể nghiên cứu 58 3.2 Nhận thức, thái độ, hành vi ứng xử của sinh viên trường CĐSP Hà Tây trong quá trình học tập và rèn luyện nghiệp vụ giải quyết tình huống sư phạm 58 3.2.1 Nhận thức của sinh viên trường CĐSP Hà Tây về sự cần thiết của hoạt động rèn luyện nghiệp vụ giải quyết tình huống sư phạm và khó khăn tâm lý khi giải quyết tình huống sư phạm 58 3.2.2 Thái độ - cảm xúc của sinh viên trong học tập và thực hành giải quyết tình huống sư phạm 64 3.2.3 Hành vi ứng xử sư phạm khi học tập và rèn luyện nghiệp vụ giải quyết tình huống sư phạm của sinh viên trường CĐSP Hà Tây 68 3.3 Thực trạng khó khăn tâm lý khi giải quyết tình huống sư phạm của sinh viên trường CĐSP Hà Tây 70 3.3.1 Tự đánh giá của sinh viên về khó khăn tâm lý khi giải quyết tình huống sư phạm 70 3.3.2 Đánh giá của giảng viên về khó khăn tâm lý của sinh viên khi giải quyết tình huống sư phạm 75 3.4 Ảnh hưởng của khó khăn tâm lý đến hoạt động giải quyết tình huống

sư phạm của sinh viên trường Cao đẳng Sư phạm Hà Tây 77 3.4.1 Mức độ ảnh hưởng của khó khăn tâm lý đến việc giải quyết tình huống sư phạm của sinh viên 78

3.4.2 Cách khắc phục khó khăn tâm lý khi giải quyết tình huống sư phạm

của sinh viên trường CĐSP Hà Tây 81

3.5 Nguyên nhân của những khó khăn tâm lý khi giải quyết tình huống sư phạm của sinh viên trường CĐSP Hà Tây 83

3.5.1 Nguyên nhân chủ quan 83

3.5.2 Nguyên nhân khách quan 88

TIỂU KẾT CHƯƠNG 3 90

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 91

1 Kết luận 91

2 Kiến nghị 93

TÀI LIỆU THAM KHẢO 95

PHỤ LỤC 98

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài:

Khó khăn tâm lý là hiện tượng tâm lý cá nhân phổ biến, bất kỳ cá nhân nào khi tham gia hoạt động cũng gặp khó khăn tâm lý nhất định Đặc biệt đối với việc giải quyết tình huống sư phạm thì khó khăn tâm lý xảy ra thường xuyên hơn, Việc giải quyết tình huống sư phạm là một hoạt động rất quan trọng và cần thiết đối với người giáo viên Công việc này không được lên lịch trình cụ thể, tiết mấy, ngày bao nhiêu phải thực hiện, nhưng nó lại luôn mang đến cho người giáo viên rất nhiều những khó khăn, trăn trở Những khó khăn này chủ yếu là những khó khăn về mặt tâm lý của người giáo viên Như việc không kiềm chế được cảm xúc, chưa có kinh nghiệm giải quyết những vấn đề đang gặp phải…

Trong thực tế, tình huống sư phạm luôn xảy ra bất ngờ và thường có ảnh hưởng không tốt đến quá trình dạy học và giáo dục học sinh Khi xảy ra

tình huống sư phạm, người giáo viên thường chưa chuẩn bị sẵn sàng về mặt

tâm lý Hơn thế, mỗi tình huống sư phạm xảy ra lại có căn nguyên khác nhau, đối tượng khác nhau với những đặc điểm tâm lý của đối tượng không bao giờ

giống nhau Trong khi đó, để giải quyết tình huống sư phạm luôn phải đảm

bảo những nguyên tắc về tính mô phạm, tính giáo dục, tôn trọng nhân cách người học sinh, đồng cảm với học sinh, và có niềm tin vào học sinh Chính vì vậy, việc phải đưa ra cách ứng xử ngay, nhưng vẫn phải tuân theo những nguyên tắc mô phạm, nên đã gây ra khó khăn cho người giáo viên Đặc biệt, đối với mỗi SV, thời gian học tập và tích lũy kinh nghiệm sống còn chưa nhiều Hơn nữa, tính cách còn quen bộc trực, nghĩ gì nói đấy Khi giải quyết THSP còn chưa linh hoạt, mềm dẻo còn dập khuôn máy móc Do vậy, sẽ càng gặp nhiều khó khăn tâm lý khi giải quyết tình huống sư phạm Những KKTL

trong việc giải quyết tình huống sư phạm mà SV thường gặp phải như: vốn hiểu biết, kinh nghiệm về các vấn đề trong hoạt động dạy học và trong cuộc sống còn ít; bản lĩnh nghề nghiệp chưa vững vàng, khả năng giải quyết vấn đề trước đám đông còn non nớt vì vậy việc chỉ ra được những KKTL và tìm ra cách khắc phục những KKTL mà SV gặp phải là một việc làm quan trọng và

cần thiết

Qua thực tế công tác giáo dục cho thấy, nếu không được rèn luyện về mặt kĩ năng, không được chuẩn bị chu đáo về mặt tâm lý thì không chỉ SV, những giáo viên trẻ mà bất cứ giáo viên nào cũng có thể mắc phải những sai lầm khi giải quyết THSP và có thể để lại những hậu quả nghiêm trọng Ngược lại, nếu SV được rèn luyện tốt các kỹ năng giải quyết tình huống sư phạm, được trau dồi và hoàn thiện những phẩm chất nhân cách cần thiết thì sẽ tránh được những KKTL nhất định

Qua quan sát và phỏng vấn những SV đang học tập tại trường cho thấy,

SV Trường CĐSP Hà Tây gặp rất nhiều khó khăn tâm lý khi giải quyết các tình huống sư phạm Chính vì vậy, việc tìm hiểu những KKTL mà SV gặp phải trong khi giải quyết THSP và tìm ra nguyên nhân, để từ đó đưa ra một số kiến nghị giúp SV khắc phục tối ưu những KKTL, đó là một việc làm có ý nghĩa hết sức quan trọng

Xuất phát từ những lí do như trên, chúng tôi chọn đề tài nghiên cứu của

Luận văn là: “Những khó khăn tâm lý trong hoạt động giải quyết tình huống

sư phạm của sinh viên trường cao đẳng sư phạm Hà Tây”

2 Mục đích nghiên cứu:

Tìm hiểu KKTL trong hoạt động giải quyết tình huống sư phạm của SV trường cao đẳng sư phạm Hà Tây Từ đó, đề xuất một số kiến nghị nhằm

giảm bớt những KKTL mà SV trường Cao đẳng sư phạm Hà Tây gặp phải

trong khi giải quyết tình huống sư phạm

3 Đối tƣợng nghiên cứu

Nghiên cứu KKTL của SV trường CĐSP Hà Tây trong hoạt động giải quyết tình huống sư phạm

4 Khách thể nghiên cứu

- Khách thể được lựa chọn nghiên cứu là: 105 SV năm thứ 2 và 110 SV năm thứ 3 của trường cao đẳng sư phạm Hà Tây

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

5.1 Hệ thống hóa những vấn đề lý luận có liên quan đến vấn đề nghiên cứu

5.2 Khảo sát thực trạng KKTL trong khi giải quyết tình huống sư phạm của SV Trường Cao đẳng sư phạm Hà Tây, cũng như xác định các nguyên nhân gây ra KKTL khi giải quyết tình huống sư phạm của họ

5.3 Đề xuất một số kiến nghị nhằm giảm bớt KKTL khi giải quyết tình huống sư phạm của SV Trường Cao đẳng sư phạm Hà Tây

6 Giả thuyết khoa học

Sinh viên trường Cao đẳng sư phạm Hà Tây còn gặp nhiều khó khăn tâm lí khi giải quyết tình huống sư phạm ở các mặt nhận thức, thái độ và hành

vi Mỗi khó khăn tâm lý có mức độ ảnh hưởng khác nhau đến việc giải quyết tình huống sư phạm của sinh viên Có nhiều nguyên nhân gây ra KKTL ở SV khi giải quyết các tình huống sư phạm Các nguyên nhân này có ảnh hưởng ở mức độ khác nhau đến việc giải quyết tình huống sư phạm của SV, trong đó nguyên nhân chủ quan có ảnh hưởng nhiều hơn cả Nếu có các biện pháp tích

cực, phù hợp tác động, hỗ trợ sẽ giúp cho SV Trường Cao đẳng sư phạm Hà Tây giảm bớt những KKTL đó

7 Giới hạn phạm vi nghiên cứu của đề tài

Đề tài tập trung nghiên cứu những KKTL của SV trong hoạt động giải quyết THSP khi học tập tại trường và trong đợt đi kiến tập, thực tập trên SV năm thứ 2 và SV năm thứ 3 của các khoa tự nhiên, khoa xã hội, khoa ngoại ngữ

8 Phương pháp nghiên cứu

8.1 Phương pháp nghiên cứu lý luận

8.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

8.2.1 Phương pháp điều tra bằng phiếu hỏi

8.2.2 Phương pháp quan sát, dự giờ

8.2.3 Phương pháp phỏng vấn sâu

8.2.4 Phương pháp nghiên cứu sản phẩm hoạt động

8.2.5 Phương pháp thống kê toán học

1.1.1 Những nghiên cứu về khó khăn tâm lý

Đã có nhiều công trình trong và ngoài nước nghiên cứu về KKTL như:

* Ở nước ngoài:

D.Torrington cho rằng có một số vấn đề chung hay làm giảm hiệu quả trong tương tác, đó chủ yếu là những cung cách người ta hay chọn để nghe điều họ muốn nghe Căn cứ phán đoán là lập trường của một người khi nhìn một vấn đề và nhận thức về vấn đề sẽ được hình thành qua viễn cảnh đó chứ không phải qua sự thật “trừu tượng” Ấn tượng sẵn là sự dự kiến chuẩn mực hóa về những người có một số nét đặc trưng nổi bật, như suy nghĩ mọi nhà toán học đều kém trong việc sử dụng ngôn ngữ… điều này rõ ràng là không

có căn cứ, nhưng chúng ta đang ngả về thiên hướng có thể thích nghe một người nào đó nói ra điều chúng ta mong chờ, chứ không phải điều họ muốn nói [31, tr.22]

V.V.Đavưđôp cho rằng đối với học sinh các lớp khác nhau, việc giải bài tập có khó khăn đặc biệt… Số lượng các trường hợp giải được bài tập bằng số ít hơn so với giải bài tập tình huống Ở đây có liên quan đến các trở ngại lớn của việc đưa chúng về dạng bài tập so với các bài tập tình huống Bài tập tình huống với trẻ em bằng cách này hay cách khác hình dung về các sự vật cụ thể và điều đó làm cho các em dễ dàng hơn khi đưa nó về dạng bài tập… [9, tr.167]

V.A.Cancalich trong nghiên cứu của mình đã đưa ra một số khó khăn trong giao tiếp của SV sư phạm như: Không biết cách dàn xếp, tổ chức một cuộc tiếp xúc, không hiểu đặc điểm của đối tượng giao tiếp, thụ động trong giao tiếp, có tâm trạng lo lắng sợ hãi, lúng túng khi điều khiển trạng thái tâm lý bản thân trong giao tiếp, mối quan hệ qua lại chưa được xây dựng linh hoạt, bắt chước máy móc cách ứng xử của người giáo viên khác [7, tr.38]

* Ở trong nước:

Năm 1996, trong luận án “Nghiên cứu những trở ngại tâm lý trong giao tiếp của SV với học sinh khi thực tập tốt nghiệp” tác giả Nguyễn Thị Thanh Bình đã đưa ra khái niệm, chỉ ra bản chất, biểu hiện, nguyên nhân, phân loại những trở ngaị tâm lý đến hiệu quả của quá trình giao tiếp, đồng thời bước đầu thử nghiệm thành công biện pháp tác động nhằm khắc phục những trở ngại tâm lý trong giao tiếp Tác giả đã phát hiện được 8 trở ngại tâm lý: lúng túng khi điều khiển giao tiếp của học sinh; sợ mắc sai lầm sư phạm; không trùng hợp tâm thế giữa SV và học sinh; chưa làm chủ được trạng thái tâm lý của bản thân; thiếu tiếp xúc với học sinh; hiểu biết chưa đầy đủ về học sinh… [4, tr.28]

Trong cuốn “Hoạt động sư phạm là quá trình sáng tạo” (1981) các tác giả của Viện nghiên cứu Đại học và Trung học chuyên nghiệp đã khẳng định

khó khăn điển hình nhất của giáo viên trong giai đoạn công tác đầu tiên là kém khả năng điều khiển những trạng thái tâm sinh lý của bản thân và thiếu cảm hứng sáng tạo trong giờ học, thiếu tự tin trong giao tiếp với học sinh, không biết khắc phục cảm giác khó chịu, trong môi trường làm việc với nhiều người, trong tiếp xúc trực tiếp với họ… do không biết điều chỉnh bộ máy tâm sinh lý, đặc biệt trong môi trường công tác với nhiều người, nên xuất hiện trạng thái xúc động mạnh, cảm giác không thỏa mãn với bản thân mình, rồi tiếp đến tình trạng chóng bị mệt mỏi vì thể lực căng thẳng… [35, tr.13]

Tác giả Nguyễn Văn Lê trong cuốn “Sự giao tiếp sư phạm” cho rằng có các trở ngại trong giao tiếp sư phạm như: Sự quá chênh lệch giữa người phát và người thu (tuổi tác, cương vị, môi trường xã hội – văn hóa); Khả năng xây dựng và trình bày bản thông điệp của người diễn đạt thông tin (nói rõ ràng, diễn cảm, biểu cảm được thái độ, đáp ứng trúng các đặc điểm tâm lý của người nghe, duy trì được sự chú ý của đối tượng…); Các trạng thái sinh lí hiện hữu của những người đối thoại; Các yếu tố tâm lý (những chấn thương tình cảm, những sự khác nhau về chính kiến, những xung đột, những sự tưởng tượng, sự đánh giá về người khác, những định kiến); Các trở ngại do môi trường tự nhiên, xã hội [21, tr.71]

Tóm lại, trong những nghiên cứu trên về KKTL ở các hoạt động thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau, các tác giả trong và ngoài nước đã đề cập đến những KKTL, những biểu hiện cụ thể của những KKTL và nguyên nhân làm nảy sinh những khó khăn tâm lý Kết quả nghiên cứu của những công trình trên đã góp phần không nhỏ cho việc tìm hiểu những KKTL của cá nhân trong các hoạt động khác nhau Chúng tôi đã tiếp thu ý kiên của các tác giả từ những công trình nghiên cứu trên để vận dụng vào việc nghiên cứu những

1.1.2 Những nghiên cứu về khó khăn tâm lý của sinh viên trong khi giải quyết tình huống sư phạm

* Những nghiên cứu ở nước ngoài:

Ph.N.Gônôbôlin cho rằng người giáo viên cần phải có những phẩm chất tâm lý nhất định, nếu thiếu các phẩm chất tâm lý này thì họ gặp nhiều khó khăn về tâm lý trong công tác dạy học và giáo dục học sinh Tác giả còn khẳng định những phẩm chất có ý nghĩa lớn trong đời sống và hoạt động của người giáo viên là sự suy nghĩ thận trọng, tính lạc quan sư phạm và sự gần gũi chân thành đối với trẻ, thể hiện ở lòng thương yêu trẻ

và có khả năng hòa mình vào cuộc sống của các em, hiểu rõ tâm tư tình cảm của các em, đồng thời cũng trẻ trung như các em một cách đúng lúc Nếu làm được như vậy, điều này sẽ được củng cố dần dần trong tính cách,

nó sẽ tạo khả năng cho người giáo viên dễ dàng nắm vững hoạt động sư phạm của mình Như vậy, nếu người giáo viên bị thiếu hụt về những phẩm chất tâm lý cá nhân như trên sẽ tạo ra những KKTL trong hoạt động

sư phạm của mình [10, tr.211]

X.I.Kixêgôv khi phân tích về hoạt động sư phạm có đối tượng là con người đã khẳng định hoạt động này rất phức tạp, đòi hỏi sự sáng tạo, không thể hành động theo một khuôn mẫu cứng nhắc, mà khi xử lý các tình huống

sư phạm đòi hỏi tính mềm dẻo ở mức độ cao [16, tr.17]

N.I.Bônđarepxcaia khi nói đến vấn đề chuẩn bị cho SV làm công tác giáo dục ở trường phổ thông bà đã nhấn mạnh đến vai trò của năng lực sư phạm đối với người thầy giáo Bà cho rằng ngoài những yêu cầu về kiến thức chuyên môn phong phú, còn cần phải có năng lực giải quyết khéo léo, linh hoạt các tình huống sư phạm [6, tr.28]

Trong các nghiên cứu của các tác giả đều thống nhất: Tình huống sư phạm là tình huống có vấn đề nảy sinh trong quá trình dạy học và giáo dục việc giải quyết tốt các tình huống sư phạm là thể hiện năng lực sư phạm của người giáo viên Khả năng giải quyết tình huống sư phạm của sinh viên còn hạn chế, cần được rèn luyện thường xuyên, liên tục Việc nâng cao năng lực giải quyết tình huống sư phạm cho sinh viên là một nhiệm vụ chủ yếu, cần được quan tâm của nhà trường sư phạm

* Những nghiên cứu ở trong nước:

Trong báo cáo tổng kết đề tài nghiên cứu khoa học cấp bộ “Một số trở ngại tâm lý trong xử lý THSP của SV ” tác giả Nguyễn Thị Thanh Bình đã phát hiện có 9 trở ngại tâm lý thường xuất hiện ở SV trường Đại học sư phạm

Hà Nội khi họ tham gia hoạt động giải quyết THSP, đó là: thụ động trong giải quyết THSP, thiếu tự tin vào khả năng của bản thân, không hứng thú với việc giải quyết THSP, sợ mắc sai lầm khi giải quyết THSP, chưa làm chủ được trạng thái cảm xúc và hành vi của bản thân, chưa nắm được quy trình giải quyết THSP, lúng túng khi giải quyêt THSP, khó huy động kiến thức và kinh nghiệm vào giải quyết THSP, ngại ngùng khi đứng ở vị trí người giáo viên… Mức độ biểu hiện của các trở ngại tâm lý khác nhau là khác nhau Có nhiều nguyên nhân chủ quan và khách quan gây ra trở ngại tâm lý ở SV khi giải quyết THSP, nguyên nhân chủ quan ảnh hưởng nhiều hơn nguyên nhân khách quan Đề tài cũng đã có những tác động thử nghiệm nhằm hạn chế những trở ngại tâm lý cho SV khi giải quyết THSP và đã thu được kết quả tốt Mức độ trở ngại tâm lý ở SV sau thời gian thử nghiệm có giảm đi rõ rệt [5]

Trong nghiên cứu “Những KKTL trong việc giải quyết THSP của

SV dân tộc Khmer Khoa sư phạm, trường Đại học An Giang” của Trần

Thị Huyền đã chỉ ra những biểu hiện của KKTL ở SV khi giải quyết THSP đó là: chưa biết cách vận dụng những kiến thức đã học vào việc giải quyết THSP; thụ động trong giờ học; lúng túng khi giáo viên yêu cầu đưa ra cách giải quyết THSP; chưa tự giác đưa ra cách giải quyết THSP…

tổ chức quá trình thực nghiệm bằng cách cung cấp kiến thức, hình thành

kĩ năng giải quyết THSP và đo kết quả thay đổi ở SV sau khi thực nghiệm kết thúc [15]

Trong luận án tiến sĩ của Đoàn Thị Tỵ năm 2008 đã chỉ ra được 18 KKTL trong việc giải quyết THSP của SV Đại học Hải Phòng Những KKTL này được thể hiện ở ba mặt: Nhận thức, thái độ và hành vi Cụ thể những KKTL trong nhận thức của SV có: Vốn kinh nghiệm và vốn hiểu biết về hoạt động sư phạm còn hạn chế; Hiểu biết tâm sinh lý học sinh còn ít; Tư duy và

óc tưởng tượng sư phạm hạn chế; Thiếu hiểu biết về quy trình giải quyết THSP; Hiểu biết về các môn khoa học chuyên ngành chưa cao Những KKTL biểu hiện ở mặt thái độ, cảm xúc: Động cơ chọn nghề chưa đúng theo nguyện vọng; Nhu cầu giải quyết THSP còn thấp; Chưa thực sự có hứng thú giải quyết THSP; E ngại khi phải xuất hiện trước tập thể; Hồi hộp lo lắng trước sự xuất hiện của THSP cần giải quyết nhanh; Mặc cảm khi đóng vai là người giáo viên Những KKTL biểu hiện ở hành vi, hành động: Hành vi ứng xử kém linh hoạt; Hành vi lúng túng thiếu tự tin khi giải quyết THSP; Hành vi bột phát ngẫu nhiên; Khả năng tự kiểm tra, tự điều chỉnh hành vi ứng xử yếu; Chưa tích cực luyện tập giải quyết các THSP; Hoạt động ngôn ngữ nói của

SV còn hạn chế; Khó khăn trong việc huy động kiến thức và kinh nghiệm giải quyết THSP Những nguyên nhân dẫn đến KKTL bao gồm cả nguyên nhân bên trong và nguyên nhân bên ngoài Đề tài cũng đã tổ chức quá trình thực nghiệm và đã thu được kết quả khả quan [32]

Nhìn chung, những nghiên cứu trên đều xoay quanh vấn đề tình huống

sư phạm, những khó khăn tâm lý trong hoạt động giải quyết tình huống sư phạm Các công trình nghiên cứu trên đều cung cấp được những cơ sở lí luận tương đối vững chắc về tình huống sư phạm, vấn đề giải quyết tình huống sư phạm, chỉ ra được những biểu hiện của KKTL ở SV khi giải quyết THSP và chỉ ra những nguyên nhân dẫn đến KKTL Bước đầu có tổ chức quá trình thực nghiệm để nhằm khắc phục KKTL đó

Song thiết nghĩ, đối với mỗi cá nhân khác nhau, sống và học tập ở những môi trường khác nhau, với những đặc điểm hoạt động, giao tiếp khác nhau sẽ có những KKTL trong cùng một hoạt động là không giống nhau

Kế thừa những kết quả nghiên cứu của các công trình trong và ngoài nước về vấn đề có liên quan, căn cứ vào mục đích và những nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài, chúng tôi sẽ đi sâu làm rõ thực trạng KKTL của SV trường Cao đẳng sư phạm Hà Tây trong hoạt động giải quyết tình huống sư phạm khi học tập tại trường Cao đẳng và khi xuống thực tập tại trường phổ thông

1.2 Một số vấn đề lí luận về khó khăn tâm lý của sinh viên trong khi giải quyết tình huống sƣ phạm

1.2.1 Khó khăn tâm lý

* Khái niệm Khó khăn tâm lý:

Theo từ điển Tiếng Việt, Hoàng Phê chủ biên: Khó khăn là có nhiều trở ngại hoặc thiếu thốn [24, tr 238]

Trong từ điển Anh – Việt: diffculty là khó khăn, chỉ sự khó khăn, sự khắc nghiệt đòi hỏi nhiều nỗ lực để khắc phục

Theo nghĩa như vậy ta có thể hiểu khó khăn chính là những điều gây cản trở, làm mất nhiều công sức, đòi hỏi nhiều nỗ lực để vượt qua

Tác giả Nguyễn Xuân Thức cho rằng: Những KKTL trong học tập là những cản trở tâm lý trong hoạt động học tập của SV Nếu tháo gỡ được những khó khăn đó thì sẽ nâng cao hiệu quả học tập cho SV [29, tr.31]

Tác giả Nguyễn Minh Hải cho rằng KKTL là những cản trở tâm lý, những rào cản tâm lý mà học sinh Tiểu học gặp phải khi tham gia giải các bài tập toán [12, tr.25]

Tác giả Đoàn Thị Tỵ khẳng định: KKTL là những thiếu hụt, những cản trở, những vướng mắc về mặt tâm lý của chủ thể cần vượt qua để thực hiện một nhiệm vụ hay một hành động nào đó [32, tr.38]

Tác giả Nguyễn Thị Thanh Bình cho rằng: KKTL là những yếu tố tâm

lý cản trở hoạt động của con người, làm giảm hiệu quả hoạt động [4, tr.29]

Thông thường nói đến “KKTL” trong hoạt động và hành vi chính là những thiếu hụt, vướng mắc, rào cản về mặt tâm lý, kìm hãm hoạt động đạt kết quả Nó như một “hàng rào tâm lý” ngăn cản hoạt động hoặc làm sai lệch kết quả hoạt động

Trong từ điển Tâm lý học, tác giả Vũ Dũng cho rằng: “hàng rào tâm lý

là trạng thái tâm lý thể hiện ở tính thụ động quá mức của chủ thể, gây cản trở trong việc thực hiện hành động” [8, tr.89]

Theo “Sổ tay tâm lí học” thì “hàng rào tâm lý” là trạng thái tâm lý thể hiện ở tính thụ động quá mức của chủ thể, gây cản trở, vướng mắc trong việc thực hiện hành động [34, tr.41]

Như vậy, “KKTL” cũng được hiểu như là những “hàng rào tâm lý” gây cản trở, vướng mắc trong quá trình hành động

Trong bất kỳ hoạt động nào, người thực hiện hoạt động đều có thể gặp khó khăn, trong đó có cả khó khăn về mặt tâm lý Những KKTL làm cho người thực hiện hoạt động không tiếp tục thực hiện được hoạt động, hoặc thực hiện hoạt động không có được kết quả như mong muốn Nguyên nhân

của những KKTL có cả những nguyên nhân chủ quan và những nguyên nhân khách quan Đó là môi trường tiến hành hoạt động, phương tiện thực hiện, điều kiện làm việc, hay do đặc điểm tâm sinh lý không phù hợp với hoạt động

đó, do thiếu kinh nghiệm, kĩ năng làm việc… để vượt qua được những khó khăn khách quan và chủ quan đó đòi hỏi con người phải có sự nỗ lực, cố gắng rất nhiều

Từ những ý kiến của các tác giả về KKTL như trên, chúng tôi đồng ý

với ý kiến của tác giả Đoàn Thị Tỵ: Khó khăn tâm lý là những thiếu hụt, những cản trở, những vướng mắc về mặt tâm lý của chủ thể cần vượt qua để thực hiện một nhiệm vụ hay một hành động nào đó

1.2.2 Tình huống sư phạm

1.2.2.1 Khái niệm tình huống sư phạm

Hoạt động dạy học và giáo dục, là quá trình tác động qua lại giữa giáo viên với học sinh, giữa học sinh với học sinh, giữa giáo viên với phụ huynh học sinh… nhằm mục đích cao cả phát triển nhân cách cho người học Trong quá trình này hay xảy ra nhiều THSP khác nhau Vậy THSP là gì?

Theo tác giả Nguyễn Ngọc Bảo: “THSP là tình huống mà trong đó xuất hiện sự căng thẳng giữa nhà giáo dục và người được giáo dục Để giải quyết tình huống đó đòi hỏi nhà giáo dục phải nhanh chóng phản ứng, phát hiện đúng tình hình, tìm ra những biện pháp giải quyết tối ưu tình hình đó nhằm hình thành và phát triển nhân cách người được giáo dục và xây dựng tập thể người được giáo dục đó vững mạnh” [3, tr 7]

Tác giả Bùi Ngọc Hồ đã viết: “THSP là tình huống có vấn đề, đó là mâu thuẫn giữa lý thuyết này với lý thuyết kia, giữa lý luận và thực tiễn, giữa thực tiễn nơi này với thực tiễn nơi khác THSP cũng có thể là một nghịch lý,

một sự kiện bất ngờ, một phương án phải lựa chọn trong nhiều phương án giải quyết” [13, tr.11]

Tác giả Bùi Thị Mùi cho rằng: “THSP là tình huống có vấn đề diễn ra đối với nhà giáo dục trong công tác giáo dục học sinh; trong tình huống đó nhà giáo dục bị đặt vào trạng thái lúng túng trước vấn đề giáo dục cấp thiết

mà họ cần giải quyết; bằng tri thức, kinh nghiệm và năng lực sư phạm vốn có

họ chưa thể giải quyết vấn đề đó, khiến họ phải tích cực xem xét, tìm tòi để có thể đề ra biện pháp giáo dục đối tượng một cách hợp lý nhằm đạt được hiệu quả giáo dục tối ưu, qua đó năng lực và phẩm chất sư phạm của họ cũng được củng cố, phát triển” [18, tr.16]

Theo tác giả Nguyễn Thị Thanh Bình: “THSP là toàn bộ những sự việc, hiện tượng, sự kiện bất ngờ, những nghịch lý nảy sinh trong hoạt động sư phạm, đòi hỏi tập thể hay cá nhân nhà sư phạm phải suy nghĩ, tìm kiếm, sử dụng các phương tiện, phương pháp và cách thức mới để giải quyết chúng một cách hợp lý, sáng tạo và có hiệu quả” [5, tr.19]

Tác giả Đoàn Thị Tỵ cho rằng: “THSP là tình huống chứa đựng mâu thuẫn cần giải quyết trong quá trình hoạt động sư phạm của người giáo viên Nhưng do những tri thức, kinh nghiệm, năng lực sư phạm vốn có của họ chưa thể giải quyết được, họ phải tích cực xem xét, tìm tòi để có thể tìm ra phương thức giải quyết mới hợp lý và có hiệu quả” [32, tr.22]

Trong những ý kiến của các tác giả trên, mỗi tác giả có những cách lý giải riêng về THSP, song đều có sự thống nhất đó là những tình huống có vấn

đề, nảy sinh trong môi trường sư phạm với một tính chất bất ngờ, đòi hỏi người thầy, cô giáo phải ứng xử ngay lập tức nhưng cần thiết phải hợp lý và

có hiệu quả cao

Như vậy, tình huống sư phạm nảy sinh trong hoạt động dạy học và giáo dục là do có những khó khăn mới nảy sinh, đó là khó khăn về mặt trí tuệ, cảm xúc mà người thầy giáo gặp phải khi đứng trước THSP Như việc chưa thuần thục về mặt kĩ năng, có thể sẽ dẫn đến khó khăn trong việc tìm tòi và lựa chọn các tri thức, phương pháp giải quyết hiệu quả nhất cho tình huống gặp phải Hoặc là quá nóng giận, không kiềm chế được cảm xúc của bản thân Tuy nhiên, mỗi THSP nảy sinh có thể gây khó khăn cho người này, nhưng cũng có thể không gây ra khó khăn đối với người khác Mức độ khác nhau đó tuỳ thuộc vào sự phức tạp khách quan của chính tình huống và sự phát triển nghề nghiệp của những nhà sư phạm

Từ những ý kiến của các tác giả trên, đề tài thống nhất với quan điểm

về THSP của tác giả Nguyễn Thị Thanh Bình: Tình huống sư phạm là toàn bộ những sự việc, hiện tượng, sự kiện bất ngờ, những nghịch lý nảy sinh trong hoạt động sư phạm, đòi hỏi tập thể hay cá nhân nhà sư phạm phải suy nghĩ, tìm kiếm, sử dụng các phương pháp, phương tiện và cách thức mới để giải quyết chúng một cách hợp lý, sáng tạo và có hiệu quả

1.2.2.2 Đặc điểm của tình huống sư phạm

Trịnh Trúc Lâm và Nguyễn Văn Hộ cho rằng, Tình huống sư phạm đó

là sự thiếu hụt hoặc chưa xuất hiện kịp những tri thức và phương thức hành động để giải quyết vấn đề Sự xuất hiện vấn đề tạo ra những kích thích ban đầu đòi hỏi chủ thể phải giải quyết, chủ thể nhận thức và chấp nhận vấn đề như một câu hỏi cần có lời giải…Tình huống sư phạm chính là tình huống có vấn đề Tình huống sư phạm rất phong phú và đa dạng, được tạo nên bởi khả năng nhận thức, kinh nghiệm của người thầy, tính phức tạp của các điều kiện sống của mỗi cá nhân, khả năng nhạy bén, bản lĩnh, sáng tạo của người thầy [20, tr.56]

Tác giả Lã Văn Mến cho rằng tình huống sư phạm có những đặc điểm:

- Tính có vấn đề của tình huống sư phạm: Trong hoạt động sư phạm có rất nhiều THSP khác nhau, nhưng chúng đều có chung đặc điểm là luôn chứa đựng những mâu thuẫn Đó là mâu thuẫn giữa yêu cầu, nhiệm vụ giáo dục với khả năng đáp ứng của giáo viên, học sinh, phương tiện, điều kiện… mâu thuẫn này được thể hiện rất đa dạng trong các THSP Khi nhà giáo dục nhận

ra được mâu thuẫn trên sẽ hiểu về mâu thuẫn – “vấn đề” trong tình huống theo quan niệm của bản thân Như vậy, việc giải quyết tình huống sư phạm lại phụ thuộc vào khả năng nhận thức, kinh nghiệm, năng lực, nhu cầu giải quyết tình huống, trình độ nghề nghiệp… của người thầy giáo

- Tính phức tạp của tình huống sư phạm: những biểu hiện bên ngoài của THSP ồn ào hay không ồn ào chưa nói lên được tình huống đó có thực chất là đơn giản hay phức tạp Mà tính phức tạp của THSP đó là do nguồn gốc của những mâu thuẫn khác nhau trong cùng một tình huống tạo nên sự phức tạp của THSP bởi việc giải quyết được tình huống sư phạm này không

hề đơn giản Vấn đề quan trọng ở chỗ giáo viên nhận thức được đâu là mâu thuẫn chủ yếu cũng như nguồn gốc của nó trong mỗi THSP cụ thể Đây chính

là tiền đề về mặt nhận thức không thể thiếu để họ có được biện pháp đúng đắn trong việc giải quyết THSP

- Tính bất ngờ của tình huống sư phạm: THSP có thể xuất hiện bất cứ lúc nào trong suốt tiến trình hoạt động sư phạm Yếu tố khách quan tạo nên tính bất ngờ của THSP đó chính là sự phát triển tâm lý của học sinh và sự phức tạp của quá trình giáo dục Tính bất ngờ của tình huống giáo dục thường làm cho nhà giáo dục lúng túng, mất bình tĩnh gây khó khăn cho việc giải quyết chúng [19, tr.29]

Tóm lại, mỗi quan điểm về đặc điểm của THSP đều nói lên được những yếu tố cơ bản của một THSP như yếu tố bất ngờ, tính phức tạp và tính

có vấn đề Chúng tôi lựa chọn quan điểm của Lã Văn Mến là quan điểm để

xem xét về đặc điểm của THSP

1.2.2.3 Cấu trúc tâm lý của tình huống sư phạm

Trong hoạt động dạy học của các thầy cô giáo bên cạnh công việc dạy

học tri thức, kĩ năng, kĩ xảo còn luôn kèm theo công tác giáo dục đối với học

sinh Dạy học và giáo dục là hai hoạt động được diễn ra đồng thời và luôn

luôn đan xen vào nhau không có sự tách bạch rõ ràng Chính vì vậy, THSP

cũng có cả tình huống liên quan đến hoạt động dạy học gọi là tình huống dạy

học Và tình huống liên quan đến nội dung giáo dục đạo đức, kỹ năng sống,

ứng xử… cho học sinh gọi là tình huống giáo dục THSP được tạo thành bởi

các yếu tố đó là: Cái chưa biết, cái đã biết và nhu cầu nhận thức kích thích

việc giải quyết các THSP nảy sinh

Cái chưa biết là cái mà chủ thể phải nhận thức để giải quyết xong

THSP Là những tri thức, phương pháp hành động trong việc giải quyết THSP

mà chủ thể phải tìm kiếm Đây là thành phần chính trong THSP Sự thành

công đến đâu trong việc giải quyết những THSP phụ thuộc vào việc nhận thức

ra cái chưa biết của chủ thể

Cái đã biết chính là những tri thức, kinh nghiệm, khả năng sáng tạo

của mỗi người trong quá trình giải quyết tình huống sư phạm Cái đã biết

ở mỗi người là không giống nhau, nó chính là công cụ để chủ thể biết

phân tích tình huống và biết đưa ra các cách giải quyết khác nhau và trên

cơ sở đó lựa chọn ra một cách giải quyết nào là sáng suốt nhất Khả năng

này càng cao thì quá trình giải quyết tình huống sư phạm lại càng dễ

dàng, nhanh chóng và hiệu quả hơn

Nhu cầu nhận thức kích thích việc giải quyết các tình huống sư phạm nảy

sinh Yếu tố này tạo nên tính toàn vẹn của tình huống sư phạm Khi tình huống

sư phạm có tác dụng kích thích nhu cầu giải quyết THSP ở sinh viên thì tình huống sư phạm phải bao gồm tính mới lạ và tính rõ ràng của các sự kiện

Nhìn chung, việc giải quyết tình huống sư phạm liên quan đến cả hai mặt đó là những cái chưa biết, những mâu thuẫn của tình huống là mặt khách quan và yếu tố tâm lý của người giáo viên trong quá trình giải quyết tình huống sư phạm như nhu cầu, hứng thú, vốn hiểu biết, kinh nghiệm, khả năng sáng tạo, kĩ năng, kĩ xảo…

1.2.2.4 Phân loại tình huống sư phạm

Tình huống sư phạm luôn có tính bất ngờ về thời gian xuất hiện và các yếu tố cấu thành nên tình huống đó Có thể nói, tình huống sư phạm rất đa dạng và phong phú Khi căn cứ vào thời gian, không gian ta có THSP diễn ra vào đầu giờ học, cuối giờ học, ở trong lớp học hay ngoài nhà trường Khi căn

cứ vào tính chất mâu thuẫn nhận thức ta có THSP đơn giản và THSP phức tạp (mâu thuẫn căng thẳng có sự đụng chạm đến uy tín, phẩm chất, nhân cách của nhiều đối tượng khác nhau trong đó có danh dự của thầy cô giáo…) Tuy nhiên, phân loại theo cách có thể bao quát được hết các THSP và định hướng được cách giải quyết mâu thuẫn đó nên căn cứ vào chính mâu thuẫn nảy sinh trong tình huống đó Theo cách làm này, chúng tôi có những loại THSP mang tính khái quát như sau:

* Tình huống sư phạm xuất hiện do sự chưa phù hợp của thực trạng học sinh với yêu cầu giáo dục tại thời điểm hiện tại

Tình huống chứa đựng sự nhận thức lệch lạc về các phẩm chất đạo đức,

ý chí Đây là tình huống khá phổ biến ở lứa tuổi học sinh trung học cơ sở Lứa tuổi này được gọi là tuổi “khủng hoảng”, lứa tuổi có nhiều đột biến cả về sự phát triển sinh lý và tâm lý Đồng thời do tư tưởng muốn vươn lên làm người lớn, nên ở các em diễn ra quá trình nhận thức mạnh mẽ về các chuẩn mực đạo đức Quá trình nhận thức về các chuẩn mực đạo đức của lứa tuổi thiếu niên

không chỉ từ nhà trường, gia đình và xã hội mà quan trọng hơn đó là nhận thức từ bạn bè Tuy nhiên, những nguồn tri thức đó không phải lúc nào cũng thống nhất về nội dung Trong những trường hợp khác nhau, thậm chí đối lập đứa trẻ sẽ thực sự gặp phải khó khăn trong việc lựa chọn cho mình một quan điểm đúng đắn Hơn nữa ở lứa tuổi này chưa có tính độc lập rõ nét mặc dù chúng đang cố gắng thể hiện mình Trong hoàn cảnh như vậy dễ hiểu vì sao

có sự lệch lạc trong nhận thức về các phẩm chất đạo đức, ý chí

Các tình huống chứa đựng sự nhận thức lệch lạc về các phẩm chất đạo đức, ý chí sẽ dẫn đến những phản ứng sai lệch ở học sinh trung học cơ sở như giúp đỡ bạn bằng cách cho bạn coi bài trong khi thi, đánh nhau vì nghĩ như vậy là dũng cảm… Để giải quyết tình huống này cần tác động tới mặt nhận thức của học sinh để chúng có nhận thức đúng đắn về phẩm chất ý chí, đạo đức

Tình huống chứa đựng thái độ chưa đúng, thậm chí sai trái với người khác như người lớn, cha mẹ, thầy cô giáo, bạn bè, trẻ em… Thái độ sai trái thường bắt nguồn từ sự nhận thức lệch lạc thậm chí cố tình làm trái sự nhận thức Trong trường hợp này những nhận thức sai lạc là do quan điểm của mỗi cá nhân mà ít liên quan đến những nguồn cung cấp tri thức Như việc trêu trọc những bạn có hoàn cảnh gia đình éo le như cha mẹ li dị, hoặc trêu bạn là đứa không có bố…hoặc là có biểu hiện vô lễ với giáo viên Vấn đề thái độ chưa đúng trong tình huống này phức tạp hơn so với tình huống trên, bởi đó là sự lệch lạc trong nhận thức Để giải quyết vấn

đề này cũng phức tạp và mất nhiều thời gian, công sức vì phải thay đổi cả quan điểm của một cá nhân

Tình huống chứa đựng sự lệch chuẩn của hành vi Có những hành vi lệch chuẩn của tuổi học sinh trung học cơ sở như vi phạm quy chế thi, vi phạm nội quy lớp học, hay gây gổ đánh nhau với bạn bè, cãi lại thầy cô

giáo… Hành vi được hiểu là sự thống nhất của nhận thức và thái độ là sự phản ánh ra bên ngoài của thế giới quan, niềm tin của cá nhân Như vậy, vấn

đề lệch chuẩn của hành vi trong tình huống này chính là sự lệch chuẩn của nhân cách Để thay đổi hành vi của cá nhân phải thay đổi được cả nhận thức

và thái độ của cá nhân đó Đây là một vấn đề không phải dễ dàng thực hiện trong một sớm một chiều

* Tình huống sư phạm xuất hiện do giáo viên chưa thỏa mãn được yêu cầu của giáo dục đối với bản thân họ Việc người giáo viên đứng trên bục giảng phải được đảm bảo về sự thành thục ở kỹ năng nghiệp vụ sư phạm, sự vững vàng về kiến thức chuyên môn, đáp ứng được đầy đủ những yêu cầu về phẩm chất và năng lực của người thầy giáo Khi người giáo viên không thỏa mãn được những yêu cầu đó có thể sẽ đẩy họ rơi vào những tình thế khó khăn cho chính họ Có thể đó là khi kiến thức truyền đạt của giáo viên chưa chính xác và học sinh đã lên tiếng thắc mắc Với những sự tự ái cá nhân nhất thời đã khiến cho họ chưa biết cách ứng xử thông minh và hiệu quả trong những tình huống đó Như vậy, tự bản thân người giáo viên do còn chưa thỏa mãn được những yêu cầu, đòi hỏi của nghề dạy học đã khiến cho bản thân rơi vào tình huống có vấn đề cho chính mình Để giải quyết vấn đề trong những tình huống này phải do chính người giáo viên tự nhận ra sự thiếu sót của bản thân

để hoàn thiện chính mình để đáp ứng được những yêu cầu đòi hỏi của nghề trồng người

* Tình huống sư phạm xuất hiện do chính yêu cầu giáo dục chưa phù hợp với thực tế giáo dục Có những yêu cầu giáo dục đặt ra quá cao đối với người học về mặt kiến thức, cũng như thời gian học tập… nó gây ra trạng thái mệt mỏi, chán nản, không hoàn thành nhiệm vụ từ phía người thực hiện những yêu cầu là học sinh Thực tế này có thể làm nảy sinh những THSP như học sinh không tập trung, chú ý trong giờ học, không làm bài tập về nhà…

Cách giải quyết cho tình huống sư phạm này chỉ có thể là việc điều chỉnh được yêu cầu của giáo dục cho phù hợp thực tế của học sinh tại trường Sự điều chỉnh này có thể là điều chỉnh về việc biên soạn lại chương trình theo hướng giảm tải những kiến thức lý thuyết… hoặc là cụ thể hóa những yêu cầu giáo dục cho phù hợp của từng khả năng học sinh nhưng không được mâu thuẫn với yêu cầu chung Việc làm này phải do giáo viên thực hiện

cụ thể

Tóm lại, tình huống sư phạm xảy ra thường xuyên trong quá trình dạy học và giáo dục Thông thường, tình huống sư phạm xảy ra là do những điều chưa biết mâu thuẫn với những điều đã biết Mâu thuẫn có khi thể hiện thiên về lĩnh vực dạy học như việc thầy giáo giảng sai kiến thức

và học sinh đưa ra những thắc mắc… Mâu thuẫn có khi thể hiện thiên về lĩnh vực giáo dục như việc học trò bị mất tiền trong lớp của mình chủ nhiệm… nhìn bề ngoài các THSP có vẻ giống nhau Do vậy người thầy giáo cần phải phân biệt được vấn đề nào chứa đựng trong tình huống này, cũng như nguồn gốc của nó trong mỗi tình huống Người thầy giáo phải biết kết hợp được lý thuyết và kinh nghiệm thực tiễn một cách hài hòa, mang đậm tính giáo dục Làm được như vậy, nhất đinh người thầy giáo sẽ thành công

1.2.2.5 Quy trình giải quyết tình huống sư phạm

* Các nguyên tắc giải quyết tình huống sư phạm:

Mục đích của quá trình dạy học là phát triển toàn diện nhân cách người học Để đạt được mục đích này, người thầy giáo phải biết giải quyết tốt những tình huống sư phạm Trong thực tế, khi đối mặt với những THSP người giáo viên thường bị chi phối bởi những cảm xúc nóng giận, khó kiềm chế được của bản thân Do vậy, việc đặt ra những nguyên tắc khi giải quyết THSP rất quan trọng Đó là:

Bảo đảm tính giáo dục: Tình huống sư phạm luôn chứa đựng trong nó

nhiều mâu thuẫn Giải quyết tốt các tình huống sư phạm cũng có nghĩa là thực hiện được mục tiêu giáo dục đặt ra Khi có những THSP có liên quan đến người giáo viên, mỗi thầy cô giáo phải thực sự khách quan, nghiêm khắc với chính mình, dám nhận lỗi khi bản thân phạm lỗi Nếu tìm cách giải quyết đại khái hoặc bỏ qua vì sợ ảnh hưởng xấu đến uy tín của bản thân sẽ trở thành một tấm gương xấu cho học sinh noi theo

Tôn trọng nhân cách học sinh: Nguyên tắc này đòi hỏi người giáo viên

phải đối xử với học sinh như một nhân cách đang phát triển, không được sỉ nhục, đánh đập học sinh dưới mọi hình thức Tôn trọng học sinh còn cần thể hiện ở việc luôn hỗ trợ, giúp đỡ học sinh trong những hoàn cảnh khó khăn Khi gặp phải THSP, nhiều thầy cô giáo không kiềm chế được cảm xúc nóng giận, nên rất dễ gây ra những hành vi làm tổn thương đến nhân cách của học sinh Đây cũng trở thành một nguyên nhân làm cho học sinh mất đi sự tôn trọng đối với giáo viên

Đồng cảm với học sinh: Có nhiều trường hợp do quá bức xúc với

những sự việc học sinh gây ra, nên nhiều thầy cô thường mắng mỏ, trách móc học sinh của mình ngay khi chưa tìm hiểu rõ căn nguyên sự việc Khi giáo viên lắng nghe học sinh để thấu hiểu những căn nguyên sự việc, hiểu được những cảm xúc của các em học sinh, biết đặt mình vào vị trí của học sinh để hiểu chúng, đây mới là căn cứ xác đáng nhất để đưa ra cách giải quyết cho THSP Đồng cảm với học sinh sẽ tạo ra sự gần gũi thân mật giữa giáo viên với học sinh, tạo cho các em học sinh có cảm giác được an toàn Làm được như vậy cũng giúp cho việc hình thành những hành vi ứng xử đúng mực, nhân hậu của học sinh

Có niềm tin đối với học sinh: đó là sự nhiệt tình muốn học sinh của

mình được tiến bộ Mỗi học sinh “hư” gây ra những vấn đề khiến các thầy cô

giáo phải lao tâm khổ tứ, mất rất nhiều thời gian Nếu có niềm tin vào sự tiến

bộ của học trò, mỗi thầy cô phải nhìn thấy cái “hư” ở học sinh này chỉ là một hành vi đó hư, chứ không phải nhân cách của học sinh đó “hư” Chính vì vậy, giáo viên phải biết đặt niềm tin vào những mặt tốt của học sinh trong mọi tình huống Niềm tin này sẽ giúp cho giáo viên tìm ra được biện pháp giáo dục tốt nhất đối với học sinh, đồng thời sẽ là điểm tựa vững chắc để học sinh đó phấn đấu vươn lên

* Các bước giải quyết tình huống sư phạm:

Giải quyết một vấn đề được hiểu là “làm cho không còn vấn đề nữa” và

nó được diễn ra trên cơ sở các bước của một quá trình tư duy

Quá trình tư duy theo K.K.Platonov diễn ra qua 5 giai đoạn:

Giai đoạn 1: Nhận thức vấn đề, chủ thể giải quyết THSP phải nhận thức được vấn đề mấu chốt đặt ra trong tình huống đó là gì

Giai đoạn 2: Xuất hiện các liên tưởng, đó là các tri thức kinh nghiệm có liên quan đến vấn đề mấu chốt vừa được nhận thức trong giai đoạn 1

Giai đoạn 3: Sàng lọc liên tưởng và hình thành giả thuyết Chọn lọc ra những kiến thức, kinh nghiệm nào là phù hợp nhất cho tình huống Trên cơ sở

đó hình thành phương án giải quyết

Giai đoạn 4: Kiểm tra và chính xác hóa giả thuyết Lựa chọn phương án giải quyết tối ưu nhất trong số những phương án đã đưa ra Kết quả kiểm tra

sẽ dẫn đến sự khẳng định, phủ định, chính xác hóa giả thuyết đã nêu Trong trường hợp giả thuyết bị phủ định thì một quá trình tư duy mới tiếp tục

Giai đoạn 5: Giải quyết nhiệm vụ khi giả thuyết đã được kiểm tra và khẳng định đúng đắn, nhiệm vụ đặt ra được giải quyết Cũng có khi nhiệm vụ này được giải quyết lại xuất hiện một nhiệm vụ mới

Theo tác giả Nguyễn Như An có 6 bước giải quyết tình huống sư phạm

Bước 1: Phân tích dữ kiện của bài tập THSP để định hướng cách giải quyết

Bước 2: Biểu đạt vấn đề cần giải quyết

Bước 3: Đề ra giả thuyết Tùy theo yêu cầu, đòi hỏi của bài tập THSP

mà có thể đề ra các bước giải quyết khác nhau

Bước 4: Chứng minh giả thuyết SV dựa vào vốn hiểu biết và kinh nghiệm sáng tạo, sử dụng các thao tác trí tuệ để luận chứng cho tính đúng đắn của giả thuyết

Bước 5: Kiểm tra và tự kiểm tra độ tin cậy của giả thuyết Nếu giả thuyết sai phải đề ra giả thuyết mới

Bước 6: Rút ra kết luận

Nhìn chung các cách giải quyết trên đều cho rằng để giải quyết THSP theo đúng hướng thì khâu quan trọng đầu tiên là phải xác định đúng vấn đề mấu chốt nhất trong tình huống Mỗi THSP lại không giống nhau nên không

có một cách thức nào là chuẩn xác để mang ra áp dụng cho mọi tình huống Điều quan trọng nhất để giải quyết thành công các THSP là mỗi người giáo viên phải tích lũy cho mình những tri thức, kinh nghiệm, kĩ năng, kĩ xảo… để làm công cụ tốt trong xử lý mọi THSP

1.2.3 Khó khăn tâm lý trong khi giải quyết tình huống sư phạm của sinh viên

Tác giả Lã Văn Mến quan niệm KKTL trong việc giải quyết THSP là

tổ hợp các thuộc tính, các trạng thái tâm lí, các đặc điểm nhân cách làm cho

SV không phát huy được năng lực của mình trong quá trình giải quyết các THSP nảy sinh [19, tr.83]

Tác giả Đoàn Thị Tỵ cho rằng: KKTL trong việc giải quyết THSP là những thiếu hụt, những cản trở, những vướng mắc về mặt tâm lý của chủ thể

tương lai) khó làm chủ hành vi ứng xử của mình Vì vậy việc giải quyết THSP chưa đạt được kết quả mong muốn, hoặc có thể mắc phải những sai lầm nhất định trong quá trình giải quyết chúng [32, tr.44]

Tác giả Nguyễn Thị Thanh Bình cho rằng: KKTL trong khi giải quyết THSP là những đặc điểm tâm lý cá nhân thể hiện sự không phù hợp giữa nhận thức, xúc cảm và hành vi của cá nhân với nội dung, đối tượng và hoàn cảnh hoạt động, làm cản trở quá trình giải quyết THSP, cản trở việc hình thành kĩ

năng giải quyết THSP, làm cho hoạt động đó kém hiệu quả [5, tr.31]

Như vậy có thể thấy KKTL trong khi giải quyết THSP là những yếu tố tâm lý cản trở việc hình thành kĩ năng giải quyết THSP, cản trở hoạt động rèn luyện nghiệp vụ sư phạm của SV, làm cho hoạt động này kém hiệu quả.Tuy nhiên, có SV có khả năng giải quyết tốt các THSP nhưng cũng có SV năng lực giải quyết THSP còn yếu Nguyên nhân của hiện tượng trên là do bản thân

SV không phát huy được các yếu tố tâm lý cá nhân

KKTL trong quá trình giải quyết tình huống sư phạm trước tiên là những khó khăn về mặt nhận thức, vốn hiểu biết, kinh nghiệm hoạt động trong lĩnh vực sư phạm, và các cách thức hay quy trình để giải quyết THSP… của SV còn thiếu hụt, chưa nắm chắc Đó còn là tổ hợp các thuộc tính, các trạng thái tâm lý, đặc điểm nhân cách… là yếu tố cản trở, gây khó khăn cho

SV khi tham gia giải quyết THSP Mỗi cá nhân tham gia giải quyết THSP có những đặc điểm tâm lý, nhân cách riêng, vì vậy những KKTL xuất hiện ở họ cũng khác nhau

Như vậy, có thể khẳng định có những SV có khả năng giải quyết tốt các THSP là do họ nhận thức được các cách thức, quy trình giải quyết THSP

và phát huy được những đặc điểm tâm lý cá nhân Bên cạnh đó, có những SV năng lực giải quyết THSP còn yếu là do họ không phát huy được các yếu tố trên, thụ động… khi tham gia giải quyết THSP

Khi nói đến những khó khăn tâm lý trong khi giải quyết THSP cần thấy được:

- Khó khăn tâm lý là một hiện tượng tâm lý cá nhân phổ biến, bất kỳ cá nhân nào khi tham gia hoạt động cũng gặp những KKTL nhất định Đặc biệt đối với sinh viên khi giải quyết tình huống sư phạm thì khó khăn tâm lý xảy

ra thường xuyên hơn, nhất là ở giai đoạn đầu mới tập làm quen giải quyết THSP Bởi vì, sinh viên còn chưa nắm chắc những nguyên tắc, các bước giải quyết THSP và hơn thế kinh nghiệm hoạt động trong nghề dạy học, kinh nghiệm sống còn ít

- Tính đa dạng của khó khăn tâm lý phụ thuộc vào mức độ phù hợp giữa kiểu nhân cách với đặc điểm của hoạt động, điều kiện hoạt động

- Khó khăn tâm lý mang đậm tính chủ thể Trước một hoạt động cụ thể

cá nhân gặp ít hay nhiều KKTL phụ thuộc vào tâm thế, kinh nghiệm sống, nhận thức, xúc cảm, tình cảm… của mỗi người

- Khó khăn tâm lý cũng như bất kỳ hiện tượng tâm lý khác, đều có nguồn gốc từ thế giới khách quan, con người có thể nhận thức, kiểm soát và điều khiển được nó, nhằm hạn chế ảnh hưởng tiêu cực của KKTL tới hoạt động của con người

- Khó khăn tâm lý trong khi giải quyết THSP là một trong những nguyên nhân cơ bản làm giảm hiệu quả hoạt động rèn luyện nghiệp vụ sư phạm

Từ việc phân tích những đặc điểm của KKTL trong khi giải quyết THSP của sinh viên, chúng tôi thống nhất với ý kiến của tác giả Nguyễn Thị

Thanh Bình: Khó khăn tâm lý trong khi giải quyết THSP là những đặc điểm tâm lý cá nhân thể hiện sự không phù hợp giữa nhận thức, xúc cảm và hành vi của cá nhân với nội dung, đối tượng và hoàn cảnh hoạt động, làm cản trở

quá trình giải quyết THSP, cản trở việc hình thành kĩ năng giải quyết THSP, làm cho hoạt động đó kém hiệu quả

* Phân loại những khó khăn tâm lý trong việc giải quyết tình huống sư

phạm của sinh viên

- Căn cứ vào chức năng, nhiệm vụ của hoạt động sư phạm có hai loại KKTL xuất hiện trong khi giải quyết THSP đó là: Những KKTL xuất hiện khi giải quyết các THSP trong quá trình dạy học và những KKTL xuất hiện khi giải quyết các THSP trong quá trình giáo dục.Trong đó những KKTL trong các tình huống giáo dục thường diễn ra phức tạp hơn so với tình huống dạy học

- Căn cứ vào các yếu tố tâm lý trong đời sống tâm lý cá nhân [4, tr.22]

có thể chia các KKTL theo các mặt sau: Những khó khăn tâm lý về mặt nhận thức; Những khó khăn tâm lý về mặt thái độ - cảm xúc; Những khó khăn tâm

- Căn cứ vào tính phức tạp của THSP có thể phân chia những KKTL như sau:

Những KKTL xuất hiện khi SV phải giải quyết nhiều mâu thuẫn nảy sinh trong nhiều mối quan hệ

Những KKTL xuất hiện khi SV phải giải quyết những tình huống thiếu

dữ kiện, nhưng đòi hỏi phải ứng phó nhanh và kịp thời

- Căn cứ vào điều kiện hoàn cảnh nảy sinh THSP có thế phân chia KKTL:

Những khó khăn tâm lý xuất hiện khi sinh viên giải quyết THSP mô phỏng

Những khó khăn tâm lý xuất hiện khi sinh viên giải quyết tình huống

sư phạm nảy sinh khi các em xuống trường phổ thông thực tập

Những khó khăn tâm lý xuất hiện khi sinh viên giải quyết các THSP diễn ra trên lớp học, trong các giờ luyện tập thực hành, trong các hội thi nghiệp vụ sư phạm…

- Căn cứ vào kiểu loại nhân cách trong quá trình giao tiếp sư phạm xuất hiện những KKTL:

Những khó khăn tâm lý xuất hiện với kiểu nhân cách hướng nội: những giáo viên có nhân cách hướng nội thường gặp phải những KKTL như ít bộc lộ tình cảm, suy nghĩ của mình ra bên ngoài, có thể xuất hiện hàng rào tâm lý ngăn cách giữa giáo viên và học sinh

Những khó khăn tâm lý xuất hiện với kiểu nhân cách hướng ngoại những giáo viên có biểu hiện nhân cách hướng ngoại có thể gặp những khó khăn tâm lý như tính kiên trì, thận trọng thấp nhưng lại hòa đồng với học sinh, THSP được giải quyết nhanh chóng nhưng tính hiệu quả có thể không cao

- Căn cứ vào phong cách giao tiếp sư phạm có các khó khăn tâm lý khi giải quyết THSP như:

Những khó khăn tâm lý xuất hiện ở những giáo viên có phong cách giao tiếp dân chủ Nếu quá dân chủ giáo viên sẽ theo đuôi những đòi hỏi từ phía học sinh, tính quyết đoán không cao, dễ lúng túng, không tự chủ…

Những khó khăn tâm lý xuất hiện ở những giáo viên có phong cách độc đoán Giáo viên có phong cách giao tiếp này thường ít chú ý đến đặc điểm tâm sinh lý học sinh, thường áp đặt với học sinh Họ thường cho rằng phương

án giải quyết của mình là đúng đắn nhất, nhưng trên thực tế hiệu quả lại thấp

Những khó khăn tâm lý xuất hiện ở những giáo viên có phong cách tự

do Giáo viên có phong cách giao tiếp này thường dễ dãi với học sinh, hạn chế trong việc lựa chọn phương án giải quyết tối ưu, cách giải quyết thường là ngẫu nhiên, tùy hứng…

Đây là những cách phân loại khó khăn tâm lý có thể xuất hiện trong quá trình giải quyết THSP của sinh viên Những cách phân loại trên giúp chúng ta nhìn nhận về những KKTL khi sinh viên giải quyết THSP ở nhiều góc độ khác nhau Điều này có giá trị thực tiễn rất lớn, nó giúp chúng ta biết cách tác động, điều khiển, điều chỉnh và hỗ trợ cho sinh viên để giúp họ khắc phục được những khó khăn khi tham gia giải quyết các tình huống sư phạm,

từ đó họ sẽ nâng cao năng lực học tập nói chung và năng lực giải quyết THSP nói riêng

Căn cứ vào mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài, chúng tôi lựa chọn đi sâu vào nghiên cứu về những biểu hiện của khó khăn tâm lý ở ba mặt nhận thức, thái độ - cảm xúc, hành vi

1.3 Biểu hiện của khó khăn tâm lý trong hoạt động giải quyết tình huống sƣ phạm

Khó khăn tâm lý là hiện tượng tâm lý có thể xảy ra đối với bất kỳ cá nhân nào khi thực hiện hoạt động Trong hoạt động rèn luyện nghiệp vụ giải quyết THSP đòi hỏi cần có sự kết hợp của nhiều yếu tố khác nhau như kiến thức về tâm, sinh lý lứa tuổi, kiến thức chuyên môn, khả năng ứng xử nhanh nhạy, linh hoạt mềm dẻo, lời nói, tư thế, tác phong… cùng với tấm lòng yêu thương con người, lòng yêu nghề tha thiết… Do vậy, KKTL là hiện tượng khá phổ biến ở từng cá nhân trong quá trình giải quyết THSP, nó được biểu hiện ở ba mặt nhận thức, thái độ - cảm xúc và hành vi của cá nhân

- Về nhận thức:

Đây là yếu tố đầu tiên giúp con người có thể biết cách thực hiện hoạt động Từ những điều nhận thức được, con người thể hiện thái độ ra bên ngoài đồng thời có những hành vi tương ứng Nếu những điều con người nhận thức

là đúng sẽ hỗ trợ đắc lực cho hoạt động của con người đạt đến thành công Tuy nhiên, không phải lúc nào nhận thức của con người cũng đúng, như vậy

sẽ khiến những khó khăn trong hoạt động nói chung và giải quyết THSP nói riêng lại tăng thêm Nếu sinh viên không nhận thức đúng đắn về đối tượng tác động, không có những hiểu biết nhất định về hoạt động sư phạm thì chắc chắn

sẽ gặp phải những khó khăn trong quá trình giải quyết THSP Biểu hiện về mặt nhận thức của người gặp khó khăn tâm lý trong khi giải quyết THSP thường là:

+ Hiểu biết chưa đầy đủ về nội dung và cách thức giải quyết tình huống

- Về hành vi:

Hành vi hành động ứng xử là mặt biểu hiện ra bên ngoài của khả năng giải quyết THSP, nảy sinh trong quan hệ ứng xử giữa giáo viên với học sinh Hành vi ứng xử phù hợp, thông minh, mềm dẻo được hiểu là kết quả của sự phối hợp hài hòa, hợp lí của cả nhận thức, thái độ - cảm xúc, hành động, hành

vi, cử chỉ, điệu bộ, cách nói năng của giáo viên và học sinh trong một tình

huống cụ thể

Khó khăn tâm lý về hành vi hành động thường có những biểu hiện như: lúng túng trong lời nói, cử chỉ, điệu bộ Hạn chế về vốn từ và khả năng diễn đạt; thao tác, tư thế không thoải mái; hành động không đi đôi với lời nói…

Ba mặt biểu hiện trên về khó khăn tâm lý trong khi giải quyết tình huống sư phạm có mối quan hệ chặt chẽ với nhau Trong đó mặt nhận thức là định hướng, là cơ sở nền tảng cho thái độ - cảm xúc và hành động Mặt xúc cảm là động lực, tạo sức mạnh về ý chí và nghị lực, giúp cho nhận thức và hành động nhanh đi đến kết quả Mặt hành động là biểu hiện của hai mặt trên, đồng thời là kết quả của hành động Hoạt động sư phạm của người thầy giáo,

và hành động cần phải được luyện tập, củng cố thường xuyên thì kết quả hành động mới vững chắc

Vậy KKTL trong giải quyết THSP bao giờ cũng được bộc lộ ra bên ngoài qua các mặt nhận thức, xúc cảm, tình cảm và hành vi rất phong phú và phức tạp

1.4 Nguyên nhân gây ra khó khăn tâm lý trong khi giải quyết tình huống sƣ phạm của sinh viên

Vấn đề khó khăn tâm lý trong việc giải quyết tình huống sư phạm của sinh viên là một vấn đề khá trừu tượng, khó phát hiện và khó xác định Vì vậy, nghiên cứu về hiện tượng tâm lý này đã gặp phải không ít khó khăn Để tường minh một phần nào về vấn đề này cần phải tìm hiểu được nguyên nhân gây ra những khó khăn tâm lý trên Qua nghiên cứu một số các công trình khoa học của các tác giả như Nguyễn Thị Thanh Bình, Trần Thị Huyền, Đoàn Thị Tỵ, Lã Văn Mến… về các trở ngại, KKTL trong những hoạt động khác nhau như hoạt động giao tiếp, hoạt động học tập, hoạt động giải quyết tình huống sư phạm thấy rằng, các tác giả trên đều thừa nhận có nhiều nguyên nhân gây ra KKTL trong khi thực hiện hoạt động nói chung và hoạt động giải quyết THSP nói riêng, trong đó có nguyên nhân khách quan và nguyên nhân chủ quan

Trong quá trình tìm hiểu và nghiên cứu thực tế hoạt động rèn luyện nghiệp vụ sư phạm của sinh viên, chúng tôi thấy rằng có hai nhóm yếu tố khách quan và chủ quan gây nên những KKTL trong khi sinh viên giải quyết tình huống sư phạm

- Các yếu tố chủ quan: Do chưa hiểu biết về tầm quan trọng của việc rèn luyện kĩ năng giải quyết THSP Do chưa xác định đúng mục đích học tập Do thiếu hiểu biết về đặc điểm tâm sinh lí học sinh Do thiếu tự tin trong giao tiếp và chưa chủ động trong rèn luyện nghiệp vụ sư phạm Do