Chiến lược an ninh quốc gia Liên bang Nga duới chính quyền tổng thống V. PUTIN 2000-2008

Văn kiện này là hệ thống các quan điểm chính trị cơ bản trong chính sách của nhà nước Liên bang Nga về bảo đảm an ninh cho cá nhân, xã hội và nhà nước, bảo vệ đất nước trước những mối đe

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN THỊ MINH PHƯỢNG

CHIẾN LƯỢC AN NINH QUỐC GIA LIÊN BANG NGA DƯỚI CHÍNH QUYỀN

TỔNG THỐNG V.PUTIN

2000 - 2008

LUẬN VĂN THẠC SĨ CHUYÊN NGÀNH QUAN HỆ QUỐC TẾ

HÀ NỘI - 2010

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN THỊ MINH PHƯỢNG

CHIẾN LƯỢC AN NINH QUỐC GIA

LIÊN BANG NGA DƯỚI CHÍNH QUYỀN

MỤC LỤC

Trang

CHƯƠNG 1 Những nhân tố tác động tới việc hình thành Chiến lược

an ninh quốc gia Liên bang Nga dưới chính quyền Tổng thống V.Putin 2000 - 2008

11

1.2 Những xung đột trong Cộng đồng các quốc gia độc lập 15

1.4 Sự xuất hiện của vị Tổng thống mới - V.Putin 27

CHƯƠNG 2 Nội dung cơ bản của Chiến lược an ninh quốc gia Liên

bang Nga dưới chính quyền Tổng thống V.Putin 2000 -

2008

30

2.3 Các nguy cơ đe dọa đối với an ninh quốc gia Liên bang Nga 35

2.4 Đảm bảo an ninh quốc gia của Liên bang Nga 41

2.4.1 Những nhiệm vụ chủ yếu nhằm đảm bảo an ninh quốc gia 41

2.4.2 Đảm bảo an ninh quốc gia trong lĩnh vực đối nội 43

2.4.2.1 Đảm bảo an ninh quốc gia trong hoạt động kinh tế đối nội 43

2.4.2.3 Đảm bảo an ninh quốc gia trong một số lĩnh vực đối nội khác 48

2.4.3 Đảm bảo an ninh biên phòng, thông tin, quân sự và phòng

chống tội phạm quốc tế

50

2.4.4 Đảm bảo an ninh quốc gia trong lĩnh vực đối ngoại 54

CHƯƠNG 3 Thực thi Chiến lược an ninh quốc gia Liên bang Nga

dưới chính quyền Tổng thống V.Putin 2000 - 2008

60

3.1 Thực thi Chiến lược an ninh quốc gia Liên bang Nga trong

hai nhiệm kỳ của Tổng thống V.Putin

60

3.3 Tác động của việc thực thi Chiến lược an ninh quốc gia tới

mối quan hệ giữa Liên bang Nga với một số đối tác

80

3.4 Mối quan hệ Nga - Việt trong hai nhiệm kỳ của Tổng

thống V.Putin

87

3.5 Những điều chỉnh trong Chiến lược an ninh quốc gia Liên

bang Nga thời kỳ mới

90

TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

1 Lý do lựa chọn đề tài

Trong cục diện của Trật tự thế giới hai cực thời kỳ Chiến tranh lạnh, Liên bang Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết (gọi tắt là Liên Xô) có vị thế quốc tế đặc biệt quan trọng Sự tan rã của Liên Xô đã tác động lớn đến những thay đổi trong tương quan lực lượng trên thế giới, đồng thời tạo nên những chuyển biến mạnh mẽ trong nền chính trị thế giới và quan hệ quốc tế của các nước cũng như các khu vực trên phạm vi toàn cầu

Liên bang Nga, khi còn là một trong mười lăm nước Cộng hòa thuộc Liên

Xô, đã luôn có tiếng nói quyết định trong hầu hết các công việc nội trị và giữ vai trò quan trọng trên trường quốc tế Từ sau năm 1991, bước lên vũ đài quốc tế với tư cách là một quốc gia độc lập, Liên bang Nga đã trải qua những giai đoạn khó khăn, thăng trầm và đang không ngừng cố gắng để lấy lại hình ảnh là một cường quốc thế giới - người kế tục Liên Xô Đặc biệt, dưới chính quyền của Tổng thống Vladimir Putin (V.Putin) - vị Tổng thống thứ hai của Liên bang Nga (2000 - 2008), với tiềm năng sẵn có về địa lý tự nhiên, tài nguyên, dân số và bằng hàng loạt các biện pháp cải cách được tiến hành trong mọi lĩnh vực từ kinh tế, chính trị, văn hóa - xã hội đến

an ninh, quân sự, ngoại giao, Liên bang Nga đã từng bước tăng cường sức mạnh

quốc gia và vị thế quốc tế của mình Từ một nước Nga hỗn loạn với một nền kinh tế lạc hậu, nền chính trị rệu rã và quân sự bị thách thức nghiêm trọng, chính quyền Tổng thống V.Putin đã vực dậy Liên bang Nga để trở thành một nước Nga tự tin tiến bước trên con đường phát triển

Theo đánh giá của các nhà nghiên cứu, để đạt được những thành công như vậy, chính quyền Tổng thống V.Putin đã có những bước điều chỉnh các chính sách của quốc gia một cách đúng đắn, kịp thời Ngay sau khi trở thành quyền Tổng thống Liên bang Nga tháng 12 năm 1999, V.Putin ra chỉ thị số 24 ngày 10/01/2000 phê duyệt “Chiến lược an ninh quốc gia Liên bang Nga” Văn kiện này là hệ thống các quan điểm chính trị cơ bản trong chính sách của nhà nước Liên bang Nga về bảo đảm an ninh cho cá nhân, xã hội và nhà nước, bảo vệ đất nước trước những mối đe dọa từ bên ngoài và bên trong trong mọi lĩnh vực của cuộc sống Chiến lược an ninh quốc gia Liên bang Nga năm 2000 đã được sử dụng làm cơ sở hoạch định chính sách đối nội và đối ngoại của nhà nước Liên bang Nga dưới chính quyền Tổng thống V.Putin nhằm nâng cao nội lực cũng như ảnh hưởng của Liên bang Nga trên trường quốc tế khi bước vào thế kỷ XXI

Cũng trong giai đoạn Tổng thống V.Putin lãnh đạo nước Nga, quan hệ hợp tác giữa Liên bang Nga với Việt Nam đã có những thay đổi tích cực Sau một thời

kỳ ngưng trệ do hậu quả của việc Liên Xô tan rã, với những điều chỉnh trong các chính sách của chính quyền Tổng thống V.Putin, quan hệ với Việt Nam đã dần phục hồi và có những bước phát triển tốt đẹp Trước nhiều biến động phức tạp của tình hình thế giới, hai nước đều đang tiếp tục tiến hành các biện pháp cải cách trên mọi lĩnh vực cả đối nội và đối ngoại Trong bối cảnh đó, việc tăng cường quan hệ đối tác chiến lược đã được khẳng định vào năm 2001 có ý nghĩa quan trọng đối với cả Liên bang Nga và Việt Nam góp phần vào việc duy trì môi trường hòa bình, ồn định nhằm củng cố, phát triển đất nước và hội nhập quốc tế

Xuất phát từ vị trí quốc tế của Liên bang Nga trong quá khứ, hiện tại và tương lai, từ ý nghĩa của mối quan hệ Việt - Nga cùng với mong muốn tiếp tục phát triển mối quan hệ ấy, việc nghiên cứu tình hình, chính sách đối nội và đối ngoại cũng như những thay đổi lớn lao của đất nước này, đặc biệt dưới chính quyền Tổng thống V.Putin 2000 - 2008 có ý nghĩa quan trọng cả về lý luận và thực tiễn đối với Việt Nam Nghiên cứu về nước Nga sẽ góp phần nhận thức đúng đắn những thay đổi trong tình hình mọi mặt của Liên bang Nga, chính sách qua các thời kỳ Tổng thống cũng như tìm hiểu và xác định những cơ sở từ việc thực thi các chính sách của Liên bang Nga nhằm thúc đẩy mối quan hệ hợp tác với Việt Nam trong những năm tới

Với những lý do trên, tôi đã quyết định lựa chọn đề tài “Chiến lược an ninh quốc gia Liên bang Nga dưới chính quyền Tổng thống V.Putin 2000 - 2008” - văn kiện bao gồm những đường hướng quan trọng nhất trong chính sách của nhà nước Liên bang Nga giai đoạn 2000 - 2008 - làm luận văn thạc sỹ của mình

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Cuối thế kỷ XX, đầu thế kỷ XXI, kể từ khi V.Putin xuất hiện trên chính trường nước Nga với tư cách là vị Tổng thống thứ hai, Liên bang Nga đã khoác lên mình một diện mạo mới, nhiều đổi thay về mọi mặt Cũng từ thời điểm này, có rất nhiều nghiên cứu xoay quanh nhân vật V.Putin - vị Tổng thống được người dân Nga và thế giới nhìn nhận là đã góp phần quan trọng làm nên những thay đổi đó Những học giả ở nhiều nước trên thế giới, bằng nhiều thứ tiếng khác nhau đã nghiên cứu về tiểu sử của V.Putin, về con đường đến với cương vị Tổng thống Liên bang Nga, về các chính sách của nhà nước giai đoạn những năm ông cầm quyền và thành quả của những chính sách đó…

Ở Việt Nam, những nghiên cứu về Liên bang Nga không phải là mới mẻ Đây là đề tài mà các nhà nghiên cứu Việt Nam luôn quan tâm, nghiên cứu, phân tích xuất phát từ vị thế của Liên bang Nga trên trường quốc tế cũng như từ vị trí của

mối quan hệ Việt - Nga, Nga - Việt trong chính sách của hai nước Đặc biệt, những năm đầu thế kỷ XXI, trước những thay đổi của nước Nga dưới chính quyền Tổng thống V.Putin, các nhà nghiên cứu đã tiếp tục lựa chọn đề tài về nước Nga giai đoạn này và con người của V.Putin nhằm bổ sung thêm vào kho kiến thức về Liên bang Nga qua các thời kỳ lịch sử

Có thể chia những nghiên cứu xoay quanh nhân vật V.Putin theo hai nhóm: Nhóm thứ nhất là những nghiên cứu về Tổng thống V.Putin như các cuốn sách Putin - Sự trỗi dậy của một con người của Trương Dự (2006), Bản lĩnh Putin của Đường Anh Hào - Triệu Anh Ba (2008), Các đời Tổng thống Nga của Leonid Mlechin (2008)… Những tác phẩm này tìm hiểu về tiểu sử của V.Putin, về con đường từ một nhà tình báo KGB đến với cương vị Thủ tướng rồi Tổng thống Liên bang Nga và cũng đề cập đến một số chính sách quan trọng trong những năm lãnh đạo đất nước của Tổng thống V.Putin Các nghiên cứu đã cho chúng ta thấy được con người từ tính cách, sở thích, bản lĩnh đến con đường sự nghiệp của V.Putin

Nhóm thứ hai là những nghiên cứu về các chính sách của Liên bang Nga và

về tình hình mọi mặt của nước Nga dưới chính quyền Tổng thống V.Putin Có thể

kể đến các cuốn sách: Nước Nga trước thềm thế kỷ XXI của A.P Côchétcốp (2004), Chuyển đổi kinh tế thị trường của Liên bang Nga những năm đầu thế kỷ XXI của Nguyễn Đình Hương (2005), Nước Nga trên trường quốc tế hôm qua, hôm nay và ngày mai của Hà Mỹ Hương (2006), Chiến lược đối ngoại của các nước lớn

và quan hệ với Việt Nam của Nguyễn Xuân Sơn - Nguyễn Văn Du (đồng chủ biên) (2006), Liên bang Nga trên con đường phát triển những năm đầu thế kỷ XXI của Nguyễn An Hà (chủ biên) (2008), Kinh tế - xã hội Liên bang Nga thời kỳ hậu Xô viết của Nguyễn Thị Huyền Sâm (2009), Ngoài ra còn rất nhiều bài viết đăng trên các tạp chí của Nga cũng như trên các tạp chí của Việt Nam: Россия 2004 của Примаков Е., Русская Газета (№ 17/1 - 2005), Россия в 2000 - 2004 годах на пути к государственному капитализму của Радыгин А., Вопросы экономики

(№ 4 - 2004), Российские интересы в АТР của М Титаренко, Азия и Африка (№ 4 - 2005), Kinh tế Liên bang Nga hai thập niên đầu thế kỷ XXI của Nguyễn Văn Tâm, Tạp chí Kinh tế Châu Á - Thái Bình Dương (Số 44 - 2004), Liên bang Nga những năm đầu thế kỷ XXI: thực trạng và triển vọng của Nguyễn Quang Thuấn, Tạp chí Thông tin đối ngoại (Số 3 - 2006),… Đây là mảng đề tài rất rộng được nhiều nhà nghiên cứu đi sâu phân tích tìm hiểu về các chính sách của Liên bang Nga dưới chính quyền Tổng thống V.Putin trong nhiều lĩnh vực, cả đối nội, đối ngoại, từ kinh tế, đến chính trị, ngoại giao… và nêu lên những thay đổi trong các chính sách đó so với các giai đoạn trước Đồng thời các nghiên cứu cũng nhằm mục đích phác họa bức tranh mọi mặt của đất nước Liên bang Nga dưới chính quyền Tổng thống V.Putin để từ đó cho thấy các yếu tố cấu thành nên nội lực quốc gia cũng như vị thế quốc tế của đất nước này trong giai đoạn 2000 - 2008

Có thể thấy rằng đã có rất nhiều nghiên cứu về Liên bang Nga và về Tổng thống V.Putin Tuy có khác nhau về quy mô công trình, phạm vi nghiên cứu nhưng các nhà khoa học đều thống nhất rằng các chính sách của chính quyền Tổng thống V.Putin đã giúp Liên bang Nga có những thay đổi tích cực về mọi mặt và mặc dù còn rất nhiều khó khăn nhưng nước Nga ngày nay đang ngày càng lấy lại được ảnh hưởng đối với thế giới và khu vực

Liên quan đến văn kiện “Chiến lược an ninh quốc gia Liên bang Nga” năm

2000, các nhà nghiên cứu phân tích Chiến lược an ninh quốc gia Liên bang Nga nhằm mục đích làm rõ các chính sách cụ thể trong từng lĩnh vực khác nhau để đi đến khẳng định vai trò quan trọng của văn kiện là cơ sở hoạch định các chính sách của nhà nước dưới chính quyền Tổng thống V.Putin Luận văn mong muốn bổ sung những nghiên cứu toàn diện về Chiến lược an ninh quốc gia Liên bang Nga, việc thực thi và những thành quả cũng như những vấn đề còn tồn tại dưới chính quyền Tổng thống V.Putin 2000 - 2008

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu đề tài

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là Chiến lược an ninh quốc gia Liên bang Nga dưới Chính quyền Tổng thống V.Putin

Luận văn sẽ trình bày, phân tích các nội dung sau:

- Những nhân tố tác động tới việc hình thành Chiến lược an ninh quốc gia Liên bang Nga năm 2000

- Nội dung văn kiện “Chiến lược an ninh quốc gia Liên bang Nga” được công

bố kèm theo chỉ thị số 24 ngày 10/01/2000, với các nội dung cơ bản như: vị thế quốc tế và các lợi ích quốc gia của Liên bang Nga; những mối đe dọa đối với an ninh quốc gia cùng các chính sách của nhà nước và việc thiết lập hệ thống thực hiện các chính sách đó nhằm đảm bảo an ninh quốc gia Liên bang Nga

- Việc thực thi và đánh giá kết quả thực hiện Chiến lược an ninh quốc gia dưới chính quyền Tổng thống V.Putin cũng như những điều chỉnh trong thời kỳ Tổng thống kế nhiệm - Dmitri Medvedev (D.Medvedev)

Đồng thời, luận văn cũng phân tích tác động của việc thực thi Chiến lược an ninh quốc gia Liên bang Nga tới mối quan hệ giữa Liên bang Nga với một số đối tác và quan hệ với Việt Nam trong hai nhiệm kỳ của Tổng thống V.Putin

Về phạm vi nghiên cứu, luận văn tìm hiểu Chiến lược an ninh quốc gia Liên bang Nga dưới chính quyền Tổng thống V.Putin 2000 - 2008 Tuy nhiên để làm rõ hơn Chiến lược an ninh quốc gia trong giai đoạn này, luận văn sẽ phân tích tình hình thế giới, khu vực và Liên bang Nga từ những năm cuối thế kỷ XX

Từ những phân tích trên, luận văn mong muốn trả lời câu hỏi: Nước Nga dưới chính quyền Tổng thống V.Putin đã có những thành công và hạn chế gì trong việc bảo vệ an ninh quốc gia để góp phần quan trọng vào việc nâng cao nội lực cũng như vị thế trên trường quốc tế?

4 Phương pháp nghiên cứu

Từ các nguồn tài liệu sưu tầm được, luận văn được thực hiện trên cơ sở vận dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu như phương pháp logic, phương pháp lịch sử, phương pháp so sánh, phương pháp tổng hợp, hệ thống….Trong đó, phương pháp lịch sử và phương pháp so sánh là chủ yếu

Bằng các phương pháp nghiên cứu, luận văn đã luận giải về sự hình thành, quá trình thực thi và đánh giá kết quả thực hiện Chiến lược an ninh quốc gia Liên bang Nga dưới chính quyền Tổng thống V.Putin, góp phần làm sáng tỏ những điều chỉnh về chiến lược, chính sách và những thay đổi tích cực cũng như những vấn đề còn tồn tại của nước Nga trong những năm đầu thế kỷ XXI

5 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục, luận văn gồm ba chương:

* Chương 1 trình bày những nhân tố tác động tới việc hình thành Chiến lược

an ninh quốc gia Liên bang Nga dưới chính quyền Tổng thống V.Putin 2000 - 2008 Chương này tập trung phân tích những nhân tố từ tình hình thế giới, tình hình khu vực và nước Nga vào những năm cuối của thế kỷ XX Đồng thời, cũng đề cập đến nhân tố cá nhân nhà lãnh đạo - Tổng thống V.Putin trong việc hình thành Chiến lược an ninh quốc gia Liên bang Nga

* Chương 2 giới thiệu những nội dung cơ bản trong văn kiện “Chiến lược an

ninh quốc gia Liên bang Nga” được công bố kèm theo chỉ thị số 24 ngày 10/01/2000 của Tổng thống V.Putin

* Chương 3 phân tích các chính sách cụ thể trong từng lĩnh vực nhằm thực

thi Chiến lược an ninh quốc gia Liên bang Nga và đánh giá về thành tựu, thách thức trong quá trình thực thi đó cũng như tác động tới mối quan hệ giữa Liên bang Nga với một số đối tác, khu vực Ngoài ra, cũng trình bày về mối quan hệ Nga - Việt trong giai đoạn 2000 - 2008, dưới chính quyền Tổng thống V.Putin Phần cuối cung

cấp một số điều chỉnh của Chiến lược an ninh quốc gia Liên bang Nga trong giai đoạn sau khi kết thúc nhiệm kỳ Tổng thống của V.Putin

* * *

Với tất cả những nghiên cứu, phân tích được trình bày, luận văn “Chiến lược

an ninh quốc gia Liên bang Nga dưới chính quyền Tổng thống V.Putin 2000 - 2008” mong muốn trở thành một tài liệu tham khảo cho bạn đọc rộng rãi có quan tâm tới Liên bang Nga cũng như tới mối quan hệ hợp tác giữa hai quốc gia Việt Nam và Liên bang Nga trong quá khứ, hiện tại và tương lai

CHƯƠNG 1 NHỮNG NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG TỚI VIỆC HÌNH THÀNH

CHIẾN LƯỢC AN NINH QUỐC GIA LIÊN BANG NGA

DƯỚI CHÍNH QUYỀN TỔNG THỐNG V.PUTIN 2000 - 2008

Chiến lược an ninh quốc gia phản ánh lợi ích của quốc gia - dân tộc đồng thời

là công cụ bảo vệ lợi ích đó, là đường lối chỉ đạo việc huy động và phối hợp mọi nguồn lực quốc gia, mọi điều kiện khách quan bên trong và bên ngoài để bảo vệ lợi ích quốc gia, chủ yếu là đảm bảo an ninh, môi trường quốc tế thuận lợi cho sự phát triển, bảo đảm khẳng định và nâng cao địa vị của nước đó trên trường quốc tế

Để hình thành chiến lược an ninh quốc gia, bất kỳ một quốc gia nào cũng phải xuất phát từ tình hình thế giới, khu vực cũng như dựa trên thực lực của đất nước và quan điểm lãnh đạo của giới cầm quyền

Tháng 12 năm 1997, Tổng thống B.Yeltsin đã phê duyệt “Học thuyết an ninh quốc gia Liên bang Nga” với nội dung bao gồm các định hướng, nguyên tắc chính của nền chính trị quốc gia, làm cơ sở cho việc tổ chức triển khai các kế hoạch thuộc lĩnh vực bảo đảm an ninh quốc gia Tuy nhiên, trong bối cảnh đất nước, quốc tế lúc bấy giờ cùng với sự suy giảm uy tín của Tổng thống B.Yeltsin và Chính phủ của ông, văn kiện này đã mất đi vai trò là văn kiện chủ đạo trong việc lãnh đạo đất nước thoát khỏi khó khăn về mọi mặt và tìm lại vị trí xứng đáng trong cộng đồng quốc tế

“Chiến lược an ninh quốc gia Liên bang Nga” được Tổng thống V.Putin phê duyệt vào tháng 1 năm 2000 có nghĩa là chỉ hơn 2 năm sau khi “Học thuyết an ninh quốc gia Liên bang Nga” của Tổng thống B.Yeltsin được thông qua Mặc dù vậy, nếu xem xét những nhân tố tác động tới việc hình thành Chiến lược an ninh quốc gia Liên bang Nga (2000) cần phải xuất phát từ tình hình thế giới, khu vực và tình

hình Liên bang Nga suốt thập niên cuối cùng của thế kỷ XX - từ sau khi Liên Xô tan rã

1.1 Tình hình thế giới

Tình hình thế giới những năm cuối thế kỷ XX có nhiều diễn biến phức tạp Cuối năm 1991, chế độ xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô và các nước Đông Âu sụp đổ,

tương quan lực lượng quốc tế và trật tự thế giới đã thay đổi căn bản Cuộc

chiến tranh lạnh kéo dài trong nhiều năm giữa hai phe đứng đầu là Liên Xô và Mỹ đại diện cho hai chế độ xã hội khác nhau, một bên là Xã hội chủ nghĩa và một bên

là Tư bản chủ nghĩa đã chấm dứt Một môi trường quốc tế mới được mở ra vừa tạo những cơ hội, vừa tạo những thách thức đối với các nước trên thế giới cũng như đối với Liên bang Nga

Trước hết, chiến tranh lạnh chấm dứt cho thấy xu hướng đối thoại, hợp tác đang thay thế dần xu hướng đối đầu trước kia Đây là điều kiện thuận lợi để Liên bang Nga cũng như nhiều nước trên thế giới thuộc phe xã hội chủ nghĩa trước đây

và các nước đang phát triển hay chậm phát triển mở rộng quan hệ hợp tác trên mọi lĩnh vực với tất cả các nước trên thế giới, đặc biệt là các nước tư bản chủ nghĩa

Mặt khác, chiến tranh lạnh kết thúc đánh dấu khởi điểm thế giới bước vào một quá trình hình thành trật tự thế giới mới chưa xác định rõ ràng với sự nổi trội của Mỹ

Sau khi Liên Xô tan rã, Mỹ có cơ hội thực hiện mưu đồ chi phối và bá chủ thế giới Mỹ tiến hành điều chỉnh các chiến lược quốc gia, chính sách đối nội cũng như đối ngoại nhằm củng cố vị trí siêu cường duy nhất của mình Với chiến lược toàn cầu, Mỹ đã cho thấy tham vọng mở rộng bá quyền khắp thế giới, từ Âu sang Á nhằm xây dựng một trật tự thế giới mới do Mỹ đứng đầu

Bên cạnh một siêu cường - nước Mỹ, vũ đài chính trị quốc tế còn ghi nhận sự nổi lên của một Liên minh Châu Âu (EU) với cố gắng ổn định và đẩy mạnh liên kết

để phát triển, một Đông Á với Nhật Bản vẫn tiếp tục phát triển, Trung Quốc, Hàn Quốc đang trên đà đi lên như vũ bão, Ấn Độ như một ẩn số khó dự đoán… và một nước Nga với rất nhiều kế thừa và cả gánh nặng từ Liên Xô đang từng bước khắc phục những khó khăn để cố gắng vươn mình tìm lại vị trí xứng đáng trên trường quốc tế

Trong bối cảnh đó, quan hệ lợi ích và sự nảy sinh mâu thuẫn lợi ích giữa các nước lớn diễn biến đầy phức tạp: Quan hệ Trung - Mỹ nhiều lúc căng thẳng, có lúc dịu đi xung quanh vấn đề Đài Loan; quan hệ Nga - Nhật về tranh chấp quần đảo Kurin; thái độ khác nhau của các nước lớn về vấn đề hai miền Triều Tiên và vấn đề hạt nhân ở Cộng hòa dân chủ nhân dân Triều Tiên; vấn đề tranh chấp Biển Đông,.v.v [23, tr 35] Mặt khác, các nước lớn lại cần hợp tác với nhau Các quan

hệ tay đôi như Mỹ - Trung, Mỹ - Nga, Nga - Trung, Trung - Nhật, Nhật - Nga, Trung - Ấn, Mỹ - Ấn, Ấn - Nga, các quan hệ tay ba như Mỹ - Nhật - Trung, Mỹ - Nhật - Nga,…đan xen nhau, trong đó có những quan hệ đồng minh, đối tác và đối thủ, hợp tác và cạnh tranh, kiềm chế và tiếp xúc

Với bối cảnh chính trị thế giới như vậy, hầu như các nước, đặc biệt là các nước lớn đều có sự thay đổi căn bản hoặc điều chỉnh với mức độ lớn các chiến lược, chính sách quốc gia của mình Đây cũng chính là việc mà Tổng thống V.Putin đã làm với nước Nga trước những biến động chung của thời đại

Việc hoạch định chiến lược của các quốc gia còn chịu sự chi phối bởi những

xu hướng phát triển của kinh tế thế giới và các khu vực Những xu hướng lớn của

nền kinh tế thế giới từ cuối thế kỷ XX là toàn cầu hóa kinh tế, tự do hóa thương mại, những tiến bộ vượt bậc về khoa học và công nghệ và tác động của chúng đối với kinh tế thế giới hay sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế tri thức

Hiện nay, với các xu hướng này, các quốc gia có thể nhanh chóng hội nhập và tiếp cận thị trường thế giới, tiếp cận được những thành quả sáng tạo về khoa học công nghệ, về tổ chức quản lý, về sản xuất và kinh doanh nhằm thúc đẩy cải cách sâu

rộng nền kinh tế quốc gia và sự hợp tác khu vực, nâng cao khả năng cạnh tranh trong nền kinh tế thế giới Tuy nhiên, các nước đều hiểu rằng với những xu hướng

đó không chỉ tạo ra những khả năng, địa bàn rộng lớn cho sự phát triển kinh tế mà còn dẫn đến những mâu thuẫn, xung đột, những cạnh tranh gay gắt, những biến động về thị trường, về cung cấp nguyên vật liệu, năng lượng hay những thay đổi đột ngột về tương quan lực lượng kinh tế trên thế giới

Trên bản đồ kinh tế thế giới sau chiến tranh lạnh không thể không nhắc đến nhân tố Mỹ với vị trí đứng đầu thế giới về kinh tế, dẫn đầu trong lĩnh vực khoa học

- công nghệ cao Mỹ vừa là đối tác lớn nhất, thị trường lớn nhất và cũng là đối thủ cạnh tranh lớn nhất của các nước lớn Giờ đây, sức mạnh kinh tế của Mỹ đang bị cạnh tranh bởi EU, Nhật Bản, Trung Quốc và Ấn Độ EU là một siêu cường kinh tế, không thua kém Mỹ về tổng sản phẩm quốc nội (GDP), chỉ số xuất nhập khẩu…, nhưng về vốn vẫn thua kém Mỹ và nhiều mặt quan trọng khác, đặc biệt về khoa học

- công nghệ [23, tr 32] Trung Quốc - xét riêng trên lĩnh vực kinh tế - có một vị trí rất quan trọng, là một thị trường lớn với khoảng 1,3 tỷ dân, là nước có tốc độ tăng trưởng kinh tế cao nhất thế giới trong hàng chục năm qua Nhật Bản vẫn là một người khổng lồ về kinh tế, là một trong ba trụ cột của kinh tế thế giới Ấn Độ cũng đang có những bước phát triển nhanh chóng trên nhiều lĩnh vực đặc biệt là phát triển dịch vụ trong lĩnh vực công nghệ thông tin và các dịch vụ hiện đại Những trung tâm này đang đe dọa tới vị trí đứng đầu của Mỹ trong nền kinh tế thế giới đồng thời cũng đang cạnh tranh với nhau để củng cố vị thế của mình

Trong cục diện kinh tế thế giới như vậy, để hoạch định được các chiến lược quốc gia, các nước lớn đều nỗ lực tối đa trong việc dự báo những biến động của kinh tế thế giới và những diễn biến về tương quan lực lượng giữa các cường quốc, các khối trong lĩnh vực kinh tế Trên bản đồ kinh tế thế giới đó, nước Nga chưa thể khắc phục được hết khó khăn để trở thành siêu cường kinh tế song với việc hình thành Chiến lược an ninh quốc gia Liên bang Nga, Tổng thống V.Putin hướng tới

ổn định an ninh kinh tế, ngày càng nâng cao địa vị kinh tế của nước Nga trong tương quan giữa các nước lớn

Trong quá trình hoạch định chiến lược quốc gia, các quốc gia còn phải chú

trọng tới các nhân tố như tài nguyên thiên nhiên (đặc biệt là dầu mỏ), tài nguyên

chất xám.v.v Từ những năm cuối thế kỷ XX và trong nhiều thập niên tới, cuộc

cạnh tranh để giành giật tài nguyên thiên nhiên và tài nguyên chất xám còn diễn ra

và ngày càng gay gắt hơn Bên cạnh đó, những cuộc chiến tranh cục bộ, xung đột

vũ trang, xung đột dân tộc, tôn giáo, tranh chấp lãnh thổ, chạy đua vũ trang, hoạt động can thiệp, lật đổ còn xảy ra ở nhiều nơi với tính chất phức tạp ngày

càng tăng và khó dự đoán Cục diện thế giới là bất ổn, không thái bình, căng thẳng, luôn xáo trộn với sự bùng nổ của các cuộc chiến tranh, xung đột cục bộ dưới nhiều hình thức, cả về an ninh truyền thống và an ninh phi truyền thống [32, tr 64] Đồng

thời, thế giới cũng phải đối diện với nhiều nguy cơ gây bất ổn khác Chủ nghĩa thực dân cũ đã bị sụp đổ lại gia tăng chủ nghĩa dân tộc cực đoan, chủ nghĩa ly khai dân tộc, phân biệt chủng tộc và cực kỳ dã man là chủ nghĩa phát xít mới, chủ nghĩa khủng bố Nạn buôn lậu vũ khí, các tổ chức maphia và tội phạm quốc tế, nạn ô nhiễm môi trường và các dịch bệnh lạ.v.v cũng ngày càng gia

tăng trên phạm vi toàn cầu Những nguy cơ này đang trở thành mối đe dọa lớn đối với hòa bình, an ninh và sự phát triển bền vững của toàn nhân loại

Những đặc điểm tình hình thế giới như vậy có tác động tới tất cả các quốc gia trên thế giới, đòi hỏi các quốc gia đều phải có sự điều chỉnh các chiến lược, chính sách cho phù hợp với tình hình mới V.Putin phê duyệt Chiến lược an ninh quốc gia Liên bang Nga với mục đích đưa đất nước từng bước khắc phục khó khăn, ổn định tình hình trong nước và hướng tới vị trí xứng đáng trong một trật tự thế giới mới

1.2 Những xung đột trong Cộng đồng các quốc gia độc lập

Ra đời tháng 12 năm 1991, Cộng đồng các quốc gia độc lập (SNG) gồm nhiều nước cộng hòa thuộc Liên Xô trước đây được coi như là sự cứu vãn việc sụp

đổ của Liên bang Xô viết Cùng với thời gian, SNG đã có những bước phát triển mới với sự liên kết chặt chẽ hơn, nhất là về kinh tế và an ninh quốc phòng Tuy nhiên, trong quan hệ giữa các nước SNG vẫn còn tồn tại các cuộc xung đột - tranh chấp phức tạp trên nhiều lĩnh vực

Trước hết phải kể đến vấn đề người Nga ở các nước “cận ngoại biên” Vấn đề quyền của các dân tộc thiểu số nói chung, người Nga nói riêng ở các nước “cận ngoại biên” đã trở thành nguyên nhân hoặc là một trong những nhuồn gốc quan trọng nhất của phần lớn các cuộc xung đột trong không gian hậu Xô Viết Nước Nga luôn quan tâm sâu sắc tới vấn đề quyền công dân của những người nói tiếng Nga trong SNG Do chịu sự phân biệt đối xử ở một số nước SNG, nhiều người Nga

đã hồi hương về nước Chỉ tính riêng năm 1994, dòng người hồi hương đã lên đến gần ba triệu người [10, tr 88] Nước Nga mong muốn việc bảo vệ quyền con người

và các dân tộc thiểu số trở thành một trong những hoạt động chủ yếu của SNG Do vậy, đó cũng là một trong những ưu tiên cơ bản trong các chính sách của Nhà nước Liên bang Nga đặc biệt là chính sách đối ngoại

Vấn đề nổi cộm thứ hai tại khu vực này là tranh chấp giữa Nga và Ucraina Đây là hai nước cộng hòa lớn thuộc Liên Xô, hơn hẳn các quốc gia mới khác về dân

số, tiềm lực kinh tế và sức mạnh quân sự Quan hệ giữa hai nước này chứa đựng nhiều yếu tố bất lợi nhất cho xu hướng liên kết SNG mà tập trung là vấn đề xử lý kho vũ khí hạt nhân ở Ucraina, vấn đề Krym với hạt nhân là cảng Sevastopol và hạm đội Biển Đen Đây chính là ngòi nổ cho sự xung đột giữa hai quốc gia Tuy nhiên, do những khó khăn về kinh tế, sự bất ổn về chính trị và nhiều vấn đề phức tạp khác trong tình hình khu vực đặc biệt là chiến lược mở rộng của Khối quân sự Bắc Đại Tây Dương (NATO), các nước SNG nói chung, Nga và Ucraina nói riêng

đã có những nhượng bộ nhất định trong chiến lược và chính sách của từng quốc gia hướng tới cải thiện mối quan hệ giữa các nước

Một điểm nóng nữa trong khu vực chính là vùng Kavkaz Vì đây là địa bàn chiến lược quan trọng đối với cả Nga và các nước phần châu Á của Liên Xô, là cửa ngõ đi vào thế giới đạo Hồi, nên ở đây có nhiều nước tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp vào các xung đột (Ví dụ như xung đột giữa Azerbaijan và Armenia ở Nargonoi Karabakh, xung đột giữa Abkhazia đòi độc lập với Gruzia, giữa Chechnya muốn tách khỏi Liên bang Nga…) Do vậy, việc giải quyết xung đột ở khu vực này trở nên vô cùng phức tạp và luôn được sự quan tâm của các quốc gia

Sự mất ổn định trong SNG rõ ràng còn lâu dài và vai trò của Liên bang Nga thực sự quan trọng trong việc giảm thiểu phạm vi và kiềm chế xung đột trong những giới hạn nhất định Đó cũng chính là mong muốn của nước Nga được thể hiện trong việc hoạch định các chiến lược quốc gia của mình với mục đích vì một nền hòa bình chung trong không gian hậu Xô Viết

1.3 Khó khăn chồng chất trong nước

Sau khi Liên Xô sụp đổ, Liên bang Nga là quốc gia kế thừa chủ yếu Liên Xô với 70% lãnh thổ, 61% dân số, 70% ngoại thương, 60% công nghiệp, 90% dầu khí, 70% lực lượng quân sự, 80% kho vũ khí hạt nhân và 10/17 nhà máy điện hạt nhân [20, tr 16] Ngoài ra, Liên bang Nga còn nhanh chóng kế thừa quyền lợi và nghĩa

vụ của Liên Xô trên tất cả các bình diện Phương Tây và các nước lớn cũng tiếp nhận quy chế Liên bang Nga với tư cách là quốc gia kế tục Liên Xô, mà trước hết là chuyển giao cho nước Nga chiếc ghế Ủy viên thường trực Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc Và chỉ đến tháng 1 năm 1992, tức là rất nhanh sau khi Liên Xô tan rã, đã

có 131 nước trên thế giới công nhận nước Nga, còn các Đại sứ của Liên Xô được thừa nhận là Đại sứ Nga mà không cần chuyển giao đặc nhiệm - trao lại ủy nhiệm thư [22, tr 10]

Tuy nhiên, trong thực tế, những năm cuối của thế kỷ XX, Liên bang Nga chỉ được biết đến với tư cách là một “quốc gia hạng hai” cùng hàng loạt các khó khăn chồng chất về nhiều mặt

Ngày 12 tháng 12 năm 1993, Tổng thống B.Yeltsin tổ chức trưng cầu dân ý, thông qua Hiến pháp và bầu Quốc hội mới Với chế độ cộng hòa tổng thống và Quốc hội gồm hai viện là Thượng viện (Hội đồng liên bang) và Hạ viện (Đuma quốc gia), quyền lực tập trung chủ yếu trong tay Tổng thống, trực tiếp chỉ huy các

Bộ Quốc phòng, An ninh, Ngoại giao, Nội vụ B.Yeltsin đã dàn xếp với các lực lượng chính trị, ký kết thỏa ước cam kết không dùng vũ lực để giành chính quyền Tổng thống tiến hành thay đổi, đưa một số người có quan điểm cải cách ôn hòa vào chính phủ để giảm bớt sức ép của phe đối lập đối với chính phủ và Tổng thống Tuy nhiên, do ảnh hưởng của tình hình kinh tế và việc đưa quân vào Chechnya (12-1994), uy tín của Tổng thống và chính phủ sụt giảm nghiêm trọng Trong nội bộ chính phủ và giữa các phe phái diễn ra sự phân hóa gay gắt Tháng 6 năm 1995, Duma ra Nghị quyết bất tín nhiệm chính phủ Chernomyrdin Để tránh đổ vỡ và một phần do tương quan lực lượng chưa đủ áp đảo, hai bên đã phải đi đến một sự thỏa hiệp Tổng thống B.Yeltsin phải cách chức Bộ trưởng An ninh, Nội vụ và Bộ trưởng phụ trách các vấn đề dân tộc và chính sách khu vực, còn chính phủ Chernomyrdin được tiếp tục duy trì

Năm 1996 diễn ra cuộc bầu cử tổng thống nhiệm kỳ 4 năm (1996 - 2000), và B.Yeltsin lại tái đắc cử sau hai vòng bỏ phiếu để tiếp tục giữ chức Tổng thống Liên bang Nga nhiệm kỳ hai đến tháng 6 năm 2000 Trong nhiệm kỳ hai này, B.Yeltsin

đã làm nhiều việc để xoa dịu mâu thuẫn giữa các lực lượng chính trị nhưng đều không đạt được ý muốn Lực lượng cánh tả, lực lượng đối lập vẫn tiếp tục đấu tranh quyết liệt đòi thay đổi đường lối, luận tội và phế truất Tổng thống Bên cạnh đó là cuộc tranh giành giữa các đảng phái và đặc biệt là mâu thuẫn giữa chính quyền trung ương với các chủ thể của Liên bang Các khu vực, các nước Cộng hòa tự trị đấu tranh với chính quyền trung ương để đòi quyền tự chủ, tự quyết lớn hơn hoặc đòi ly khai Nóng bỏng và phức tạp nhất là vùng Bắc Kavkaz với vấn đề Chechnya

Trước tình hình tiềm ẩn nhiều nhân tố bất trắc như vậy, Tổng thống B.Yeltsin

đã tuyên bố từ chức trước thời hạn 6 tháng và đề nghị V.Putin, lúc đó là Thủ tướng lên nắm quyền Tổng thống Liên bang Nga Sau cuộc bầu cử tổng thống nhiệm kỳ III ngày 26/3/2000, V.Putin đã thắng cử và trở thành Tổng thống, chính thức mở ra một giai đoạn mới của đất nước Liên bang Nga

* Về kinh tế

Đặc điểm của nền kinh tế Liên bang Nga vào thập niên 90 của thế kỷ XX là bất ổn với hàng loạt các chỉ số lạm phát cao, tăng trưởng liên tục ở mức âm, các ngành sản xuất đều giảm sút, thiếu hụt triền miên tư liệu sản xuất và các mặt hàng thiết yếu phục vụ nhu cầu trong nước như lương thực, thực phẩm và hàng tiêu dùng

Căn nguyên của những bất ổn đó có nguồn gốc từ thời kỳ Xô viết trước đây Hậu quả của thời kinh tế bao cấp và 5 năm cải tổ thời Gorbachev (1986 - 1991) đã

để lại cho Liên bang Nga một di sản nặng nề trên mọi mặt của nền kinh tế Năm

1991, nước Nga bắt tay vào cải cách kinh tế trong điều kiện hết sức khó khăn Chương trình cải cách kinh tế “Liệu pháp sốc”, thả nổi giá cả, tư nhân hóa ồ ạt, cơ cấu lại nền kinh tế, tự do hóa kinh tế, bãi bỏ kiểm soát hối đoái, đã bị thất bại thảm

hại Thêm vào đó, xung đột vũ trang và khủng hoảng chính trị càng làm cho nền kinh tế nước Nga tiếp tục suy giảm

Mặt khác, việc Liên Xô tan rã làm cho quan hệ liên kết kinh tế giữa nước Nga với các nước Cộng hòa Xô viết trước đây - vốn là mối liên kết của một nền kinh tế thống nhất trong đa dạng - bị phá vỡ và gián đoạn Cùng với đó, sự giải thể của Hội đồng tương trợ kinh tế (SEV) đã ảnh hưởng lớn làm nước Nga mất đi phần thị trường nước ngoài truyền thống, nơi chiếm 2/3 hoạt động xuất nhập khẩu của Liên Xô trước đây

Từ vô vàn những khó khăn như thế nên điểm nổi bật của nền kinh tế Liên bang Nga trong giai đoạn này là lạm phát phi mã và luôn có nguy cơ trở thành siêu lạm phát Cùng với lạm phát cao, nền kinh tế Liên bang Nga rơi vào tình trạng suy thoái kéo dài, GDP luôn tăng trưởng âm trừ năm 1997 và 1999 nhưng cũng chỉ đạt được ở mức thấp (0,4% năm 1997 và 1,8% năm 1999) [19]

Nền công nghiệp Liên bang Nga sa sút nghiêm trọng Việc sử dụng không hết công suất của các nhà máy, xí nghiệp công nghiệp trở nên phổ biến Kéo theo đó

là sự giảm sút công việc và khối lượng lao động ở nhiều ngành khác nhau Năng suất lao động trong công nghiệp cũng liên tục giảm Vì vậy, sản lượng công nghiệp của Liên bang Nga trong tổng sản lượng công nghiệp toàn thế giới thời gian 1992 -

1997 giảm 2 lần (từ 3,5% xuống 1,8%) [19]

Trong nông nghiệp, mặc dù là nước có tiềm năng phát triển nông nghiệp, nhưng vào thập niên cuối cùng của thế kỷ XX, Liên bang Nga lại luôn phải đối mặt với tình trạng thiếu hụt lương thực, thực phẩm Năng suất, sản lượng nông nghiệp

và chăn nuôi đều giảm Do đó, trong nhiều năm, Liên bang Nga đã buộc phải ưu tiên chiến lược nhập khẩu lương thực, thực phẩm phục vụ nhu cầu trong nước

Cơ cấu kinh tế của Liên bang Nga thời kỳ này thay đổi theo hướng không hợp lý Tỷ trọng các ngành công nghiệp nhiên liệu, năng lượng, điện, kim loại màu

và đen giữ vai trò lớn trong tổ hợp kinh tế quốc dân (chiếm 15% GDP, 50% tổng

sản lượng công nghiệp và 70% tổng sản phẩm xuất khẩu) Hàm lượng kỹ thuật, công nghệ trong các sản phẩm của nền kinh tế rất thấp [19]

Đối lập với thực trạng kinh tế trên, nền kinh tế ngầm lại phát triển rất nhanh (từ 1992 - 1994, kinh tế ngầm chiếm 9 - 10% GDP, năm 1995 là 20%, 1996 là 23% [19]) mà nổi bật là sự liên quan giữa hàng loạt ngân hàng và các xí nghiệp liên doanh với các nhóm tội phạm có tổ chức Hoạt động kinh tế ngầm còn có sự câu kết chặt chẽ giữa các nhà chính trị và thương nhân ở các khu vực thuộc Liên bang Sự phát triển của kinh tế ngầm làm tăng thất thu ngân sách và cũng là nguồn gốc của tình trạng chảy vốn ra nước ngoài với số lượng lớn - khoảng 20 tỷ đôla Mỹ mỗi năm chủ yếu để tẩu tán tài sản hoặc để rửa tiền

Thêm vào đó, nước Nga phải đối mặt với một tình hình tài chính phức tạp, nợ nước ngoài chồng chất Vào thời điểm này, Liên bang Nga nợ các nước phương Tây hơn 150 tỷ đôla Mỹ và vay Quỹ tiền tệ quốc tế (IMF) gần 20 tỷ đôla Mỹ

Có thể thấy rằng, nước Nga đứng trước nguy cơ tụt hậu về kinh tế ngày càng

xa so với các nước công nghiệp phát triển Và theo những chỉ số khách quan của tiềm lực kinh tế (GDP, tăng trưởng GDP/năm, GDP/người), Liên bang Nga đang bị đẩy vào số các “quốc gia hạng hai” và rơi vào vị trí bất lợi trong phân công lao động quốc tế

* Về xã hội

Khủng hoảng chính trị, khủng hoảng kinh tế và công cuộc cải cách kinh tế bất thành đã tác động sâu sắc đến tình hình xã hội Liên bang Nga những năm cuối thế kỷ XX Đây là giai đoạn mà đời sống nhân dân vô cùng khó khăn, giáo dục và khoa học xuống cấp nghiêm trọng, xuất hiện nhiều xung đột dân tộc dẫn đến hiện tượng đòi ly khai khỏi nhà nước Liên bang

Trong tiến trình cải cách, tình trạng phân hóa giàu nghèo trong xã hội Liên bang Nga ngày càng lớn Sự chênh lệch thu nhập năm 1992 không vượt quá 4,5 lần nhưng đến năm 1993 đã tăng lên 7,8 lần và đến năm 1995 là 10 lần Việc thực hiện

tư nhân hóa một cách ồ ạt các doanh nghiệp nhà nước đã dẫn đến tình trạng thất nghiệp tăng nhanh ở Liên bang Nga Số người thất nghiệp năm 1993 chiếm 5% lực lượng lao động, năm 1996 chiếm 8,9% (số liệu thống kê của Tổ chức Lao động quốc tế) Đến năm 1999, do tác động của cuộc khủng hoảng tài chính tiền tệ, tỷ lệ thất nghiệp tăng, chiếm tới 14,2% lực lượng lao động (số liệu của Ủy ban Thống kê nhà nước Liên bang Nga) [19] Đa phần dân số ở tầng lớp bình dân và tầng lớp dưới

có tâm trạng không hài lòng với công cuộc cải cách và tiếc nuối cuộc sống thời kỳ

Xô viết Và hậu quả tất yếu là các cuộc đấu tranh của các tầng lớp này đã nổ ra dưới hình thức chủ yếu là mít tinh, biểu tình

Tội phạm cũng là vấn đề nhức nhối trong xã hội Liên bang Nga thời kỳ này Nhiều tổ chức maphia Nga xuất hiện, không chỉ là dạng tội phạm có tổ chức mà còn thực hiện hành vi chiếm hữu và phân phối lại một cách bất hợp pháp tài sản xã hội, phản ánh những đặc quyền hoặc quyền lực của các nhóm, các phe phái cũng như mối quan hệ giữa các nhà lãnh đạo cao cấp và các nhóm hay phe phái đó Nạn tham nhũng đã trở thành một hiện tượng phổ biến trong xã hội Bên cạnh đó, tình trạng vi phạm pháp luật và phạm tội nghiêm trọng của trẻ em cũng tăng cao Tội phạm vị thành niên ngày càng tăng Trong thời gian từ 1991 - 1998, số tội phạm nghiêm trọng do trẻ em gây ra như giết người, cướp của, phá hoại tăng 2,9 lần, số tội phạm

vị thành niên tăng 28% trong tổng số các vụ phạm pháp [19]

Tình trạng sức khỏe của nhân dân Nga xấu đi nhanh chóng Nguyên nhân là

do thay đổi mức sống, chế độ lao động, chế độ trợ cấp, chế độ ăn uống sút kém gây

ra Một bộ phận lớn dân cư Nga không kịp thích nghi với điều kiện mới đã bị bần cùng hóa, dẫn đến làm chấn động tâm lý và thần kinh của họ Nhiều người Nga mắc các bệnh tâm thần khác nhau hoặc đang cần có sự trợ giúp về liệu pháp tâm lý Nghiên cứu của các nhà khoa học trong những năm 1992 - 1993 kết luận rằng, cứ 3 người lớn tuổi thì có 1 người cần đến sự giúp đỡ về tâm lý để đối phó với chứng trầm cảm [20, tr 23] Tuổi thọ trung bình giảm rõ rệt, đứng vào vị trí thấp nhất

châu Âu: Trung bình tuổi thọ nam giới là 57 - 58, nữ giới là 70 - 71, kém các nước phát triển ở châu Âu, Bắc Mỹ, Nhật Bản khoảng 8 - 10 năm [19]

Cùng với khủng hoảng về kinh tế, chính sách giáo dục thay đổi, chất lượng của hệ thống giáo dục Liên bang Nga - một thế mạnh trong thời kỳ Xô viết bị giảm sút nghiêm trọng Ở tất cả các cấp giáo dục từ mầm non đến chuyên nghiệp, dạy nghề và giáo dục đại học, số học sinh, sinh viên đến trường giảm Kéo theo đó là số lượng các trường giáo dục chuyên nghiệp và dạy nghề giảm Chất lượng giảng dạy của nhiều ngành học cũng sút kém nghiêm trọng Một phần nguyên nhân của tình trạng này là do mối quan hệ chặt chẽ giữa giáo dục và khoa học mà khoa học thời

kỳ này đang chịu thiệt hại khủng khiếp do nạn “chảy máu chất xám” Trong thời gian từ 1992 - 1996, số lượng các nhà khoa học ra nước ngoài tương đối lớn, dao động ở mức 7000 - 40.000 người Nhiều nghiên cứu viên bỏ ra nước ngoài làm việc lâu dài hoặc làm việc theo hợp đồng Trong số đó có cả những nhà khoa học đầu ngành đã từng có đóng góp lớn cho nền khoa học Liên Xô trước kia và khoa học Liên bang Nga sau này, nhất là trong lĩnh vực khoa học cơ bản (vật lý lý thuyết, hóa học…) Nạn “Chảy máu chất xám” đã làm giảm hẳn số lượng cán bộ khoa học trong các cơ sở nghiên cứu (từ 1991 đến 1999, số lượng cán bộ nghiên cứu giảm 41,4%) Điều này đã làm suy thoái tiềm năng trí tuệ của Liên bang Nga và dẫn đến

sự suy thoái về kỹ thuật, suy giảm khả năng giúp đất nước thoát khỏi khủng hoảng

Ngoài ra, Liên bang Nga vốn là một quốc gia rộng lớn, đa dân tộc với lịch sử, văn hóa phong phú, đa dạng nên việc duy trì một trật tự xã hội ổn định trên toàn Liên bang sau hàng loạt các biến động chính trị, xã hội vào giai đoạn này là hết sức khó khăn Các mâu thuẫn về dân tộc, sắc tộc, tôn giáo … bùng phát là nguy cơ tiềm

ẩn để chủ nghĩa ly khai, chủ nghĩa khủng bố xuất hiện Để giải quyết vấn đề này, Chính phủ Liên bang Nga đã tiến hành các cuộc chiến tranh nhưng hậu quả của nó rất nặng nề Những thương vong, mất mát của quân đội, dân thường và cuộc sống

cực khổ của những người tỵ nạn đã trở thành một vấn đề xã hội nóng bỏng, ảnh hưởng trực tiếp tới an ninh, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ của Liên bang Nga

Như vậy, xã hội rối loạn, phức tạp và mất phương hướng kéo dài sau sự kiện Liên Xô sụp đổ vào năm 1991 đã gây ra rất nhiều khó khăn cho công cuộc xây dựng

và tái thiết Liên bang Nga những năm tiếp theo

* Về quân sự

Sau khi Liên Xô tan rã, Liên bang Nga được kế thừa phần lớn di sản quân sự khổng lồ của Liên Xô Trong số 1.387 đầu đạn tên lửa vượt đại châu (tên lửa hạt nhân tầm xa) của Liên Xô, nước Nga giữ tới 1.035 Mỹ và các nước phương Tây luôn luôn tuyên bố chỉ dành cho một mình nước Nga quyền thừa kế Liên Xô với tư cách là một cường quốc hạt nhân [22, tr 11] Các nhà lãnh đạo 4 nước có vũ khí hạt nhân của Liên Xô trước đây (Liên bang Nga, Ucraina, Kazakhstan, Belarus) cũng đi đến thỏa thuận quyền bấm nút hạt nhân thuộc về Tổng thống Liên bang Nga

Về hải quân, Liên Xô có 4 hạm đội thì nước Nga được kế thừa 3 hạm đội: Hạm đội Thái Bình Dương, Hạm đội Biển Bắc và Hạm đội Baltic Ngoài ra Liên bang Nga còn có Phân đội Hải quân Caspi và Căn cứ hải quân St.Peterburg Đội ngũ sĩ quan và thủy thủ của Hải quân Nga vào thời điểm đó là khoảng 420.000 người, với hàng trăm tầu ngầm, chiến hạm lớn, hàng ngàn máy bay trên biển

Về không quân và lục quân, Liên bang Nga cũng nắm phần lớn lực lượng, nhất là lực lượng quân sự chiến lược với 71 sư đoàn, 2.380 máy bay chiến đấu, 70 máy bay ném bom hạng nặng, v.v cùng hàng triệu sĩ quan, binh lính và các loại vũ khí hiện đại [22, tr 11]

Như vậy, về quân sự, trên thế giới chỉ có Liên bang Nga là cường quốc duy nhất có khả năng đối trọng với Mỹ Tuy nhiên, cơ sở vật chất - kỹ thuật của các di sản quân sự mà nước Nga được thừa hưởng từ Liên Xô cũng đã phần nào xuống cấp Việc nâng cấp, bảo dưỡng, hiện đại hóa lực lượng vũ trang cũng như phục hồi các cơ sở hạt nhân là một thách thức lớn đối với Liên bang Nga trong điều kiện nền

kinh tế khó khăn, tài chính hạn hẹp và đã thực sự trở thành gánh nặng đối với đất nước vào thập niên cuối cùng của thế kỷ XX

* Vị thế quốc tế

Vị thế của Liên bang Nga trên trường quốc tế đã giảm sút mạnh Thực chất, Liên bang Nga chưa có được vai trò và vị trí quốc tế mà Liên Xô đã từng nắm giữ Liên Xô từng là chỗ dựa vững chắc, nguồn giúp đỡ vật chất và tinh thần to lớn, có hiệu quả, nguồn cổ vũ cho phong trào giải phóng dân tộc và phong trào cách mạng thế giới Với tư cách là siêu cường, Liên Xô trước đây đã thực sự giữ vai trò chủ đạo trong việc tạo ra và duy trì thế cân bằng chiến lược với Mỹ và các nước phương Tây Đến lúc này, vai trò và ảnh hưởng của Liên bang Nga là quá mờ nhạt Sự suy giảm vị thế của Liên bang Nga gắn liền với cuộc khủng hoảng chính trị, kinh tế, xã hội trầm trọng bên trong đất nước làm yếu đi nhiều lần nội lực của quốc gia Liên bang Nga còn phải đối mặt với một thực tế rất bất lợi khi trật tự thế giới hai cực tan

rã, nước Nga không còn kẻ thù công khai và trực tiếp nhưng cũng không có đồng minh lẫn đối tác tin cậy - những nước có thể giúp đỡ Nga trong trường hợp xảy ra nguy cơ đe dọa đến lợi ích sống còn của Nga

Trong bối cảnh đó, ban lãnh đạo Liên bang Nga đã lựa chọn đường lối đối ngoại “định hướng Đại Tây Dương” với mục tiêu bao trùm là nhanh chóng cải thiện quan hệ với các nước phương Tây nhằm tranh thủ sự ủng hộ mọi mặt mà trước hết

là kinh tế để nước Nga sớm trở thành thành viên của câu lạc bộ các nước tư bản chủ nghĩa phát triển Tuy nhiên, kết quả mà Liên bang Nga đạt được không như mong muốn Nước Nga cũng nhận được những khoản tín dụng và viện trợ tài chính nhất định nhưng luôn đi kèm những điều kiện nghiêm ngặt như với các nước đang phát triển và không thể đủ đối với một nền kinh tế xuống dốc Những cải cách nóng vội, rập khuôn theo kiểu phương Tây cũng chỉ dẫn đến sự bế tắc Bên cạnh đó, mong muốn của Tổng thống B.Yeltsin là Liên bang Nga nhanh chóng trở thành hội viên chính thức của nhóm các nước công nghiệp phát triển nhất (G7) chỉ được đáp lại

bằng thái độ lạnh nhạt, hờ hững và phân biệt đối xử Tại các Hội nghị G7 trong thời gian 1995 - 1998, Tổng thống Liên bang Nga chỉ được mời tham dự thảo luận ở lĩnh vực chính trị, còn lĩnh vực kinh tế, các nước G7 khẳng định rằng Liên bang Nga còn nhiều yếu kém nên chưa đủ sức tham dự [20, tr 247] Với những thất bại của

“định hướng Đại Tây Dương”, nước Nga đã buộc phải điều chỉnh chính sách đối ngoại theo hướng “cân bằng Đông Tây” Tuy nhiên, sự điều chỉnh dưới thời Tổng thống B.Yeltsin nặng về tuyên bố, tuyên ngôn hơn là được thực thi trên thực tế nên hiệu quả của chính sách đối ngoại trong việc thực hiện các mục tiêu đối nội và đối ngoại chưa cao [23, tr 93] Vị thế quốc tế của Liên bang Nga suy giảm rõ rệt

Ảnh hưởng của Nga bị sụt giảm ngay cả đối với các nước SNG và các nước

Xã hội chủ nghĩa trước đây Nhiều nước ở Đông Âu có xu hướng gia nhập EU và NATO Nhiều nước ở châu Á, cụ thể là Trung Á đang rơi vào vòng ảnh hưởng của Trung Quốc hoặc của Mỹ Với tình hình còn nhiều khó khăn về mọi mặt, đặc biệt là kinh tế, Liên bang Nga không đủ khả năng để giành ưu thế so với Mỹ Ảnh hưởng của Mỹ và NATO ngày càng lớn ngược lại với vai trò mờ nhạt của Liên bang Nga trong việc giải quyết các vấn đề quốc tế như cuộc chiến tranh vùng Vịnh, xung đột

ở Kosovo, cuộc chiến tranh ở Nam Tư v.v Trong quan hệ chính trị quốc tế, nước Nga rơi vào nguy cơ cô lập, bị gạt ra ngoài lề châu Âu và thế giới, hầu như đứng tách biệt khỏi xu thế khu vực hóa và quốc tế hóa Liên bang Nga trong giai đoạn này chỉ đóng vai trò khiêm tốn như một nhân tố cân bằng chính trị; tuy kế thừa Liên

Xô song không còn vai trò của một siêu cường thực sự

Tóm lại, nước Nga trở thành quốc gia độc lập trong tình trạng suy yếu toàn diện: kinh tế khủng hoảng trầm trọng, chính trị không ổn định, sức mạnh quân sự giảm sút, vị thế quốc tế và phạm vi ảnh hưởng bị co hẹp đáng kể Trước tình hình

đó, Liên bang Nga cần có điều chỉnh về chiến lược, triển khai mạnh mẽ hàng loạt các chính sách nhằm đưa đất nước nhanh chóng thoát ra khỏi khủng hoảng, khôi phục lại vị trí cường quốc của mình và cần có một vị “thuyền trưởng” mới

1.4 Sự xuất hiện của vị Tổng thống mới - V.Putin

V.Putin tên đầy đủ là Vladimir Vladimirovich Putin, sinh ngày 7/10/1952 tại Leningrad hay còn gọi là St.Peterburg (trước năm 1914 và từ năm 1991 đến nay), trong một gia đình bình dân Mẹ ông là công nhân trong một nhà máy và cha ông làm việc trong lực lượng hải quân, tại hạm đội tầu ngầm rồi chuyển sang lực lượng

bộ binh vào Thế chiến thứ hai Putin tốt nghiệp khoa Luật thuộc Đại học quốc gia St.Peterburg năm 1975 và trong thập niên 1990, nhận bằng phó tiến sỹ kinh tế học tại Học viện Mỏ ở St.Peterburg Ông học Judo - một môn võ của Nhật Bản vì theo ông môn võ đó cho biết phải tôn trọng đối thủ và hạ sách khi sử dụng vũ khí

Sau khi tốt nghiệp đại học, V.Putin được tuyển dụng vào Ủy ban an ninh quốc gia (KGB) Từ 1985 đến 1990, KGB chuyển Putin sang làm việc tại Dresden, Cộng hòa dân chủ Đức Khi nước Đức thống nhất, ông được gọi về nước và quay trở lại Leningrad, làm việc tại Ban Quan hệ quốc tế, Đại học quốc gia Leningrad Năm 1991, ông được chỉ định làm lãnh đạo Ủy ban quốc tế trong Văn phòng thị trưởng St.Peterburg, với trách nhiệm tăng cường quan hệ quốc tế và đầu tư nước ngoài Năm 1994, V.Putin trở thành Phó chủ tịch thứ nhất thành phố St Peterburg

Từ tháng 7 năm 1998, ông là một trong các nhà lãnh đạo của Cơ quan An ninh Liên bang Nga (FSB - Cơ quan kế tục KGB)

V.Putin được Tổng thống B.Yeltsin chỉ định làm Thủ tướng Chính phủ vào tháng 8 năm 1999 - vị thủ tướng thứ năm của nước Nga trong khoảng thời gian chưa đầy mười tám tháng Khi được chỉ định, rất ít người tin rằng, Putin có thể giữ ghế lâu hơn so với những người tiền nhiệm Tuy nhiên thực tế không phải như vậy Hình ảnh một quan chức ngành an ninh tiếp cận và xử lý vấn đề khủng hoảng Chechnya một cách cứng rắn của V.Putin đã nhanh chóng lôi cuốn sự ủng hộ của dân chúng Và đến 31/12/1999, B.Yeltsin bất ngờ tuyên bố từ chức Theo Hiến pháp, V.Putin được chỉ định làm Tổng thống (tạm quyền) và chính thức trở thành vị

tổng thống thứ hai của nhà nước Liên bang Nga sau cuộc bầu cử tổng thống ngày 26/3/2000

Về tính cách phẩm chất cá nhân, những cương vị, trọng trách đã nắm giữ trước khi lên làm tổng thống đã tôi luyện V.Putin nhiều đức tính cần thiết của một nhà lãnh đạo hàng đầu như tính tự tin, quyết đoán Kết hợp với sự rèn luyện Judo nghiêm túc, V.Putin là một người linh hoạt, khôn ngoan, mạnh mẽ và luôn chủ động Tất cả những phẩm chất đó cùng với việc được giáo dục từ nhỏ tinh thần luôn hướng về Tổ quốc nên ngay từ khi chỉ là nhân viên KGB và sau này là tổng thống, V.Putin luôn đặt ra mục tiêu hàng đầu là bảo vệ nước Nga, nhân dân Nga và khôi phục vị thế cường quốc của nước Nga Có thể nói, sau nhiều năm bê bối, thay đổi chính sách liên tục khiến dân chúng bất bình với Tổng thống B.Yeltsin và chính quyền của ông thì việc V.Putin thắng cử, lên nắm quyền đánh dấu một bước khởi đầu mới cho nước Nga trong giai đoạn lịch sử hậu Xô viết

Tháng 12 năm 1999, V.Putin tiếp nhận đất nước từ người tiền nhiệm với những khó khăn chồng chất Nhận thức được tình hình rối ren về mọi mặt, với những kiến thức và kinh nghiệm trong những năm tháng học tập, làm việc trước đây

và bằng bản lĩnh, phẩm chất cá nhân, V.Putin đã đề ra những quyết sách nhằm thay đổi đất nước, như việc đưa ra nhiều biện pháp tái lập quyền lực tuyệt đối của Kremlin với đời sống chính trị Nga, thông báo chỉ định 07 vị “đại diện toàn quyền” của tổng thống tại các vùng hay việc cho tiến hành cải cách triệt để hệ thống Thượng viện Nga, Ủy ban của Liên bang… Một trong những cơ sở quan trọng để đưa ra các quyết định đó chính là từ việc xác định rõ Chiến lược an ninh quốc gia Liên bang Nga Văn kiện Chiến lược này là cơ sở cho việc hoạch định chính sách của nhà nước trong suốt 2 nhiệm kỳ của Tổng thống V.Putin

* * *

Tựu trung lại, từ những cơ hội, những thách thức do tình hình quốc tế, khu vực và trong nước đem lại cho thấy sự cần thiết và tất yếu điều chỉnh trong chính

sách của nhà nước Liên bang Nga và đó chính là những nhân tố dẫn đến sự hình thành Chiến lược an ninh quốc gia Liên bang Nga năm 2000

Trước bức tranh toàn cảnh về nước Nga trong bối cảnh quốc tế và khu vực như vậy, các nhà lãnh đạo Liên bang Nga phải sáng suốt lựa chọn một cách đúng đắn con đường mà nước Nga sẽ đi V.Putin với việc phê duyệt “Chiến lược an ninh quốc gia Liên bang Nga” đã đề ra những chiến lược, sách lược quan trọng nhằm mục đích đưa nước Nga từng bước vượt qua muôn vàn khó khăn, ngẩng cao đầu bước vào thế kỷ XXI

CHƯƠNG 2 NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA CHIẾN LƯỢC AN NINH QUỐC GIA LIÊN BANG NGA

DƯỚI CHÍNH QUYỀN TỔNG THỐNG V.PUTIN 2000 - 2008

Chiến lược an ninh quốc gia Liên bang Nga được Tổng thống V.Putin phê duyệt ngày 10/01/2000 là văn kiện quan trọng hàng đầu, là cơ sở để đề ra các đường hướng chính cho chính sách đối nội và đối ngoại của nhà nước trong những năm đầu của thế kỷ XXI

So với “Học thuyết an ninh quốc gia Liên bang Nga” (1997), “Chiến lược an ninh quốc gia Liên bang Nga” (2000) về cơ bản bao quát các nội dung của Học thuyết và có những thay đổi quan trọng Văn kiện Chiến lược năm 2000 gồm 4 phần với nội dung như sau:

Phần 1 Nước Nga trong Cộng đồng thế giới: xác định các khuynh hướng của quan hệ quốc tế và vị trí của nước Nga trong cộng đồng thế giới

Phần 2 Các lợi ích quốc gia của Liên bang Nga

Phần 3 Các nguy cơ đe dọa đối với an ninh quốc gia Liên bang Nga

Phần 4 Đảm bảo an ninh quốc gia Liên bang Nga: xác định những hướng chính, những nhiệm vụ hàng đầu cũng như quy định về hệ thống đảm bảo an ninh quốc gia Liên bang Nga

2.1 Nước Nga trong Cộng đồng thế giới

Sau chiến tranh lạnh, thế giới đã và đang tồn tại những tiền đề khách quan cho việc hình thành một thế giới tương lai hòa bình, ổn định, an ninh và dân chủ hơn Những tiền đề đó được kể đến là những thành tựu kỳ diệu của cuộc cách mạng khoa học - công nghệ, là xu thế hợp tác phát triển, là xu hướng toàn cầu hóa làm gia

tăng sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các quốc gia… Nhìn chung, các nước đều điều chỉnh chiến lược, chính sách nhằm giành cơ hội thuận lợi để phát triển đất nước và xác lập vị trí tốt nhất theo khả năng trong cộng đồng thế giới

Tuy nhiên, như đã phân tích, tình hình thế giới 10 năm sau khi chiến tranh lạnh kết thúc vẫn diễn biến rất phức tạp Học giả Mỹ Paul Kennedy nhận xét: Điều hiển nhiên là “chiến tranh lạnh” đã kết thúc, song thế giới đứng trước không phải là

“một trật tự thế giới mới” mà là một hành tinh đầy nhiễu nhương và tan tác Điều này hoàn toàn đúng với nhiều khu vực, đặc biệt ở Trung Đông và Tây - Nam Á Hệ thống các quan hệ quốc tế có những đảo lộn với những biến chuyển sâu sắc dẫn đến thay đổi vị thế của nhiều quốc gia và sự tập hợp lực lượng mới trên thế giới Vậy, trật tự nào cho thế giới? hay thế giới sẽ ra sao? Đó là những câu hỏi được các chính trị gia và các học giả khắp nơi đi sâu nghiên cứu, tìm hiểu và đưa ra nhiều phương

Khuynh hướng thứ nhất: Nhiều nước và các tổ chức liên kết các nước đó đang cố gắng củng cố vị thế kinh tế, chính trị, hoàn thiện cơ chế quản lý đa phương đối với các diễn biến quốc tế Theo khuynh hướng này, các yếu tố kinh tế, chính trị, khoa học - kỹ thuật, môi trường sinh thái và thông tin ngày càng đóng vai trò quan trọng hơn

Khuynh hướng thứ hai thể hiện qua mưu toan thiết lập cơ chế các mối quan

hệ quốc tế dựa trên các nước phát triển phương Tây đứng đầu là Mỹ thống trị cộng đồng quốc tế, toan tính đơn phương và dùng vũ lực giải quyết các vấn đề mấu chốt

của thế giới, coi thường những chuẩn mực cơ bản của Luật pháp quốc tế Sự hình thành các mối quan hệ quốc tế dẫn đến tình trạng cạnh tranh cũng như dẫn đến tham vọng của một loạt các quốc gia muốn tăng cường ảnh hưởng của mình đối với nền chính trị thế giới bằng cách chế tạo vũ khí giết người hàng loạt Theo khuynh hướng này, vũ lực vẫn còn ý nghĩa đáng kể trong quan hệ quốc tế

Các nhà lãnh đạo Liên bang Nga cho rằng, nước Nga sẽ thúc đẩy việc hình thành ý tưởng thiết lập một thế giới đa cực theo khuynh hướng thứ nhất Trong tương lai, nước Nga sẽ liên kết rộng rãi hơn với nền kinh tế quốc tế, mở rộng hợp tác với các tổ chức kinh tế - tài chính thế giới Về mặt khách quan, lợi ích chung của Nga cũng như của nhiều nước khác vẫn tiếp tục được duy trì trong lĩnh vực an ninh quốc tế như: chống lại việc phổ biến vũ khí giết người hàng loạt, ngăn chặn và giải quyết các cuộc xung đột khu vực, đấu tranh chống khủng bố quốc tế và buôn bán

ma túy, giải quyết các vấn đề sinh thái toàn cầu đang trở nên nghiêm trọng trong đó

có việc bảo đảm an toàn hạt nhân và phóng xạ Bên cạnh đó, Liên bang Nga vẫn nhận định rằng có một số nước đang tăng cường các hoạt động nhằm làm suy yếu vị thế của nước Nga về chính trị, kinh tế, quân sự cũng như trong nhiều lĩnh vực khác Những ý đồ coi thường lợi ích của Nga trong việc giải quyết các vấn đề quốc tế lớn,

kể cả các cuộc xung đột, có thể làm tan vỡ nền an ninh và ổn định quốc tế cũng như kìm hãm những thay đổi tích cực đang diễn ra trong quan hệ quốc tế

Chiến lược an ninh quốc gia Liên bang Nga khẳng định rõ Liên bang Nga hiện tại là một trong những nước lớn nhất trên thế giới với lịch sử lâu đời và truyền thống văn hóa phong phú Mặc dù tình hình quốc tế có nhiều diễn biến phức tạp và những khó khăn trong nội bộ về nhiều mặt, nhưng với tiềm năng kinh tế, khoa học

kỹ thuật và quân sự cũng như vị trí chiến lược ở lục địa Âu - Á, Liên bang Nga đang và sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong các diễn biến quốc tế

2.2 Các lợi ích quốc gia của Liên bang Nga

Văn kiện Chiến lược an ninh quốc gia Liên bang Nga năm 2000 [theo bản tiếng Nga Концепция национальной безопасности Российской Федерации - Phụ lục 4] đã nêu rõ:

“Các lợi ích quốc gia của Liên bang Nga là tổng thể hài hòa các lợi ích cá nhân, xã hội và lợi ích nhà nước trong các lĩnh vực kinh tế, xã hội, nội trị, quốc tế, thông tin, an ninh quân sự, biên phòng, sinh thái và các lĩnh vực khác

Lợi ích cá nhân gồm việc đảm bảo thực hiện đầy đủ các quyền và tự do do Hiến pháp quy định, bảo đảm an ninh cá nhân, nâng cao chất lượng sống và mức sống, phát triển thể chất, tinh thần và trí tuệ của mọi công dân

Lợi ích xã hội bao gồm việc củng cố nền dân chủ, xây dựng Nhà nước pháp quyền và mang tính xã hội, đạt và duy trì hòa hợp xã hội, đổi mới nước Nga về tinh thần

Lợi ích nhà nước bao hàm sự bất di bất dịch của chế độ hợp hiến, chủ quyền

và toàn vẹn lãnh thổ của nước Nga, sự ổn định về chính trị, kinh tế và xã hội, đảm bảo chắc chắn nền pháp chế và duy trì trật tự luật pháp, phát triển hợp tác quốc tế bình đẳng và cùng có lợi.”

Tập hợp các lợi ích của cá nhân, xã hội và nhà nước xác định lợi ích quốc gia Liên bang Nga trong lĩnh vực kinh tế, xã hội, chính trị, quốc tế, an ninh quốc phòng, thông tin, văn hoá tinh thần và các lĩnh vực khác

Lợi ích quốc gia Liên bang Nga trong lĩnh vực kinh tế là vấn đề then chốt Việc giải quyết vấn đề tổng thể liên quan đến thực hiện các lợi ích quốc gia của Nga chỉ có thể trên cơ sở một nền kinh tế phát triển bền vững

Về mặt đối nội, lợi ích quốc gia của Liên bang Nga bao hàm việc duy trì sự

ổn định của chế độ hợp hiến, của các thể chế chính quyền Nhà nước, đảm bảo hòa bình dân sự và hòa hợp dân tộc, bảo đảm toàn vẹn lãnh thổ, thống nhất không gian pháp lý, trật tự luật pháp và hoàn thiện quá trình hình thành xã hội dân chủ cũng

như vô hiệu hóa những nguyên nhân và điều kiện hình thành chủ nghĩa cực đoan chính trị, chủ nghĩa ly khai dân tộc và hậu quả của chúng là xung đột xã hội, sắc tộc, tôn giáo và chủ nghĩa khủng bố

Lợi ích quốc gia trong lĩnh vực xã hội thể hiện ở việc bảo đảm mức sống cao cho nhân dân Lợi ích quốc gia trong đời sống tinh thần, thể hiện ở việc duy trì và củng cố những giá trị đạo đức xã hội, truyền thống ái quốc và nhân đạo cao cả, phát triển tiềm năng văn hóa và khoa học của đất nước

Trong lĩnh vực thông tin, lợi ích quốc gia của Nga là tuân thủ các quyền tự

do hợp hiến của công dân trong việc nhận và sử dụng thông tin, phát triển công nghệ viễn thông hiện đại, bảo vệ tiềm lực thông tin của nhà nước và chống bị thâm nhập trái phép

Lợi ích quốc gia về quân sự bao gồm trước hết là bảo vệ độc lập, chủ quyền

và toàn vẹn lãnh thổ của Liên bang Nga, ngăn chặn các cuộc xâm lược quân sự chống lại Nga và các đồng minh, bảo đảm các điều kiện phát triển hòa bình và dân chủ cho đất nước

Về biên phòng, lợi ích quốc gia bao gồm việc tạo ra các điều kiện chính trị, pháp lý, tổ chức và những điều kiện khác để bảo vệ vững chắc biên giới quốc gia của Liên bang Nga, đảm bảo việc tuân thủ các trật tự và các quy tắc hoạt động kinh

tế cũng như các hoạt động khác được luật pháp Nga quy định trên không gian biên giới của Liên bang Nga

Lợi ích quốc gia của Nga trong lĩnh vực sinh thái thể hiện qua việc duy trì và lành mạnh hóa môi trường xung quanh

Trong thời bình, lợi ích an ninh của Liên bang Nga là việc bảo vệ cá nhân, xã hội và Nhà nước trước chủ nghĩa khủng bố, gồm cả khủng bố quốc tế, cũng như trước các tình trạng khẩn cấp do thiên nhiên và công nghệ gây ra và hậu quả của chúng để lại Còn trong thời chiến, lợi ích an ninh là bảo vệ cá nhân, xã hội và Nhà

nước trước các hiểm họa khi tiến hành các hoạt động quân sự cũng như hậu quả của các hoạt động này

Lợi ích quốc gia trong lĩnh vực quốc tế thể hiện qua việc bảo vệ chủ quyền, củng cố vị thế của Liên bang Nga với tư cách là một cường quốc, một trong những trung tâm ảnh hưởng của thế giới đa cực, phát triển quan hệ bình đẳng và cùng có lợi với các cường quốc và các tổ chức quốc tế, trước hết với các nước SNG và với các đối tác truyền thống của Nga, tôn trọng tuyệt đối quyền và tự do của con người, không cho phép áp dụng những chuẩn mực mang tính nước đôi trong lĩnh vực này

Trên cơ sở bao quát các lợi ích quốc gia đã được nêu ra trong Học thuyết an ninh quốc gia (1997), Chiến lược an ninh quốc gia (2000) đã bổ sung lợi ích quốc gia trong lĩnh vực môi trường sinh thái Chính quyền Tổng thống V.Putin đã nhận thấy vai trò quan trọng của môi trường sinh thái ổn định bền vững đối với hàng loạt các lĩnh vực từ phát triển kinh tế, an ninh quốc phòng của đất nước tới bảo đảm đời sống văn hóa tinh thần của người dân

Văn kiện Chiến lược an ninh quốc gia Liên bang Nga đã khẳng định: Các lợi ích quốc gia Liên bang Nga mang tính lâu dài và là cơ sở xác định những mục tiêu

cơ bản, những nhiệm vụ chiến lược và trước mắt trong chính sách đối nội và đối ngoại của Nhà nước Các lợi ích quốc gia được bảo đảm thực hiện bởi các thể chế chính quyền Nhà nước, kể cả việc thông qua phối hợp với các tổ chức xã hội hiện hành trên cơ sở Hiến pháp và pháp luật Liên bang Nga

2.3 Các nguy cơ đe dọa đối với an ninh quốc gia Liên bang Nga

Văn kiện Chiến lược an ninh quốc gia Liên bang Nga đã chỉ rõ các nguy cơ bên trong và bên ngoài có thể đe dọa nền an ninh quốc gia Nga “Hiện trạng kinh tế đất nước, sự không hoàn thiện của hệ thống tổ chức chính quyền Nhà nước cũng như tổ chức xã hội, sự phân hóa về chính trị - xã hội, tình trạng tội phạm hóa các quan hệ xã hội, sự gia tăng tội phạm có tổ chức và gia tăng về quy mô của chủ nghĩa khủng bố, sự căng thẳng của các quan hệ sắc tộc và quan hệ quốc tế đang tạo

ra những nguy cơ to lớn cả từ bên trong lẫn bên ngoài đối với việc bảo đảm an ninh quốc gia Liên bang Nga” [Phụ lục 4]

2.3.1 Các nguy cơ trong nước

Xuất phát từ tình hình đất nước khó khăn trong nhiều lĩnh vực, văn kiện Chiến lược an ninh quốc gia Liên bang Nga đã nhấn mạnh trước hết tới các nguy cơ

từ trong nước

Trong lĩnh vực kinh tế, các nguy cơ hàng đầu và mang tính tổng thể chính là tổng sản phẩm quốc nội giảm sút, sức đầu tư và tiềm năng khoa học kỹ thuật xuống cấp, khu vực nông nghiệp đình trệ, hệ thống ngân hàng mất cân đối, nợ nhà nước với nước ngoài và trong nước tăng, chiều hướng xuất khẩu nặng về nhiên - nguyên liệu và năng lượng cũng như nhập khẩu thiên về lương thực, thực phẩm và hàng tiêu dùng, kể cả hàng thiết yếu Với những nguy cơ đó, nền kinh tế Liên bang Nga

sẽ rơi vào tình trạng sa sút, suy giảm nặng nề và kéo dài

Tiềm năng khoa học kỹ thuật và công nghệ của đất nước suy yếu Nhiều công trình nghiên cứu phát triển theo các hướng khoa học kỹ thuật có tầm quan trọng chiến lược bị cắt giảm Dòng chất xám trí tuệ chảy ra nước ngoài Đây là những nguy cơ làm cho Liên bang Nga mất vị thế tiên tiến trên thế giới, giảm tỷ trọng khoa học trong sản xuất, tăng sự lệ thuộc công nghệ vào nước ngoài và hủy hoại sức mạnh quốc phòng của đất nước

Những quá trình tiêu cực trong kinh tế và mưu đồ ly khai ở một số chủ thể thuộc Liên bang dẫn đến mất ổn định tình hình chính trị, làm suy yếu không gian kinh tế thống nhất và các bộ phận trọng yếu như công nghệ sản xuất, giao thông vận tải, hệ thống tài chính ngân hàng, tín dụng và hệ thống thuế, dẫn đến khả năng phá

vỡ không gian pháp lý thống nhất Việc không gian pháp lý thống nhất bị mờ nhạt

do xa rời nguyên tắc đặt chuẩn mực Hiến pháp lên trên các chuẩn mực của các chủ thể, sự quản lý nhà nước ở các cấp không suôn sẻ, là một nhân tố tiêu cực hàng đầu ảnh hưởng tới an ninh quốc gia, thậm chí cả sự toàn vẹn lãnh thổ của đất nước

Kinh tế chia rẽ, xã hội phân tán, các giá trị tinh thần bị đảo lộn đang làm căng thẳng hơn quan hệ giữa các khu vực với trung ương, đe dọa thể chế nhà nước Liên bang cũng như các thể chế kinh tế xã hội của nước Nga

Tư tưởng sắc tộc vị kỷ, trung dung và sô - vanh thể hiện trong hoạt động của một số tổ chức xã hội cũng như hiện tượng di dân không kiểm soát được tạo ra nguy

cơ gia tăng chủ nghĩa dân tộc, ly khai và tôn giáo cực đoan ở một số khu vực, dẫn tới các xung đột trầm trọng

Xã hội phân hóa thành nhóm nhỏ những người giàu, trong khi đại bộ phận dân chúng sống thiếu thốn, sống dưới mức nghèo khổ, nạn thất nghiệp gia tăng và không khí xã hội căng thẳng là những nguy cơ đe dọa an ninh quốc gia Liên bang Nga về mặt xã hội

Trong quá trình hình thành thể chế chính trị - xã hội và hoạt động kinh tế, nguy cơ tội phạm hóa các quan hệ xã hội xuất hiện và đang có chiều hướng tăng nhanh Những sai lầm mắc phải trong giai đoạn đầu cải cách các hệ thống kinh tế, quân sự và bảo vệ pháp luật cũng như trong các lĩnh vực hoạt động khác của Nhà nước, nền tảng pháp lý chưa hoàn thiện và Nhà nước chưa có chính sách xã hội đủ mạnh, sự xuống cấp về tinh thần - đạo đức trong xã hội là nhân tố chủ yếu kích thích tội phạm, đặc biệt là tội phạm có tổ chức và tham nhũng phát triển mạnh Những sai lầm này làm suy yếu cơ sở pháp lý kiểm soát tình hình đất nước Cơ cấu tội phạm luồn lách vào một số bộ phận chính quyền hành pháp và lập pháp, xâm nhập lĩnh vực quản lý ngân hàng, các ngành sản xuất lớn, các tổ chức thương mại

và mạng lưới sản xuất hàng hóa Do đó cuộc đấu tranh chống tội phạm và tham nhũng không chỉ mang tính pháp lý mà cả tính chính trị

Nguy cơ khủng bố và tội phạm có tổ chức tăng lên là hậu quả của các cuộc xung đột do sự tranh giành quyền lực giữa các phe phái vì những lợi ích cục bộ và mang tính sắc tộc hẹp hòi Các biện pháp phòng ngừa tội phạm hiệu quả thấp, các đảm bảo về pháp lý cũng như cơ sở vật chất, kỹ thuật cho các hoạt động chống

khủng bố và tội phạm có tổ chức lại không đầy đủ, tình trạng nhiều cán bộ có trình

độ nghiệp vụ cao rời bỏ các cơ quan bảo vệ pháp luật càng làm các nguy cơ này tăng lên đối với cá nhân, xã hội và Nhà nước

Tình hình môi sinh xấu đi cũng như các nguồn tài nguyên thiên nhiên bị cạn kiệt liên quan trực tiếp đến thực trạng của nền kinh tế và nhận thức của xã hội về tính chất toàn cầu và tầm quan trọng của những vấn đề trên Các nguyên nhân dẫn đến tình trạng xuống cấp của môi trường là do sự phát triển quá nhanh, quá mạnh của ngành công nghiệp nhiên liệu - năng lượng, các cơ sở pháp lý cho các hoạt động bảo vệ môi sinh chưa đầy đủ, việc sử dụng các công nghệ bảo vệ môi sinh còn hạn chế, trình độ văn hoá của người dân còn thấp trong việc bảo vệ môi trường

Nguy cơ đe dọa sức khỏe thể chất của dân tộc biểu hiện qua tình trạng khủng hoảng của hệ thống y tế và bảo trợ xã hội cho người dân, qua tệ nạn uống rượu và

sử dụng các chất ma túy ngày càng nhiều

Hậu quả khủng hoảng xã hội sâu sắc làm cho mức sinh đẻ và tuổi thọ trung bình giảm, cơ cấu dân số và dân tộc trong xã hội biến đổi, tiềm lực lao động là nền tảng chủ yếu phát triển sản xuất bị phá vỡ, gia đình là tế bào xã hội bị coi nhẹ, các giá trị tinh thần, đạo đức và sáng tạo trong xã hội xuống cấp

Mặt khác, quá trình cải cách tổ chức quân sự và tổ hợp công nghiệp quốc phòng kéo dài, việc cung cấp tài chính không đủ cho ngành quốc phòng Nga cũng như việc thiếu cơ sở pháp lý hoàn thiện đã và đang làm tăng những tiêu cực trong lĩnh vực quân sự Trong giai đoạn hiện nay, mức độ sẵn sàng chiến đấu, cũng như trình độ tác chiến thấp của lực lượng vũ trang Nga hay sự thiếu đồng bộ trong trang

bị vũ khí, khí tài và các thiết bị quân sự chuyên dụng cùng với những vấn đề xã hội gay gắt khác, làm suy yếu nền an ninh quân sự của Liên bang Nga nói chung

Như vậy, cuộc khủng hoảng ngày càng sâu sắc trong các lĩnh vực chính trị, kinh tế, quân sự, xã hội và tinh thần có thể làm nước Nga mất đi những thành quả dân chủ Thêm vào đó, sự suy yếu trong hoạt động kiểm soát của Nhà nước, sự yếu