Vấn đề Hồi giáo và chính trị tại Trung Đông – Bắc Phi đầu thế kỷ XXI

Cho đến hiện tại, tình hình bất ổn tại khu vực Trung Đông – Bắc Phi vẫn chưa được giải quyết, gây nhiều hệ lụy về kinh tế, xã hội, an ninh, chính trị đối với những quốc gia đã trải qua l

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Hà Nội - 2013

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

LỜI CẢM ƠN

Đầu tiên, tôi xin được tỏ lòng biết ơn chân thành đến GS TS Đỗ Quang Hưng, người đã nhiệt tình giảng dạy, nhận hướng dẫn và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện luận văn này

Xin chân thành cảm ơn tất cả các quý thầy cô trong khoa Đông phương học, những thầy cô đã cung cấp cho tôi những kiến thức hữu ích, giúp tôi có thể hoàn thành tốt luận văn này

Xin trân trọng cảm ơn Ban giám hiệu, các thầy cô làm việc ở phòng Sau đại học, trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội đã tạo mọi điều kiện thuận lợi về các thủ tục hành chính giúp tôi hoàn thành khoá học và bảo vệ luận văn

Tôi cũng gửi lời cám ơn đến hai người bạn của tôi là Lưu Thị Thu Thủy và Nguyễn Thùy Dương, những người đã cho tôi những ý kiến rất hữu ích, giúp tôi nhanh chóng hoàn thành bài luận văn của mình

Xin cám ơn những người bạn, những người đồng nghiệp đã luôn hỗ trợ tôi về mặt tinh thần để tôi có thêm niềm tin, động lực để hoàn thành tốt luận văn này

Hà Nội, ngày tháng năm 2013 Học viên

Trần Thị Thanh Hiền

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan kết quả đạt được trong luận văn là sản phẩm nghiên cứu, tìm hiểu của riêng cá nhân tôi Các nội dung nghiên cứu và kết quả trong đề tài này là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất cứ công trình nghiên cứu nào trước đây Những số liệu trong các bảng biểu phục vụ cho việc phân tích, nhận xét, đánh giá được chính tác giả thu thập từ các nguồn khác nhau có ghi trong phần tài liệu tham khảo

Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm và chịu mọi hình thức kỷ luật theo quy định cho lời cam đoan của mình

Học viên

Trần Thị Thanh Hiền

MỤC LỤC

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU

DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Nội dung và mục tiêu nghiên cứu 4

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4

5 Phương pháp nghiên cứu 4

6 Những đóng góp của luận văn 4

7 Bố cục luận văn 5

NỘI DUNG 6

Chương 1: VÀI NÉT VỀ HỒI GIÁO TẠI TRUNG ĐÔNG – BẮC PHI 6

1.1 Khái quát về địa lý khu vực Trung Đông – Bắc Phi 6

1.2 Tổng quan lịch sử Hồi giáo tại Trung Đông – Bắc Phi 8

1.3 Địa Hồi giáo hiện nay tại Trung Đông – Bắc Phi 17

1.4 Sự ra đời của Chủ nghĩa Hồi giáo và phong trào giải phóng dân tộc 20

1.5 Hồi giáo với các đảng phái chính trị chủ yếu tại Trung Đông – Bắc Phi 29

Tiểu kết chương 1 40

Chương 2: BIẾN ĐỘNG CHÍNH TRỊ ĐẦU THẾ KỶ XXI TẠI MỘT SỐ NƯỚC TRUNG ĐÔNG – BẮC PHI TRONG QUAN HỆ VỚI HỒI GIÁO 42

2.1 Diê ̣n ma ̣o, diễn biến của các phong trào chính tri ̣ đầu thế kỷ XXI ta ̣i mô ̣t số nước Trung Đông – Bắc Phi 42

2.1.1 Diễn biến tình hình tại Tuy-ni-di 45

2.1.2 Diễn biến tình hình tại Li-bi 49

2.1.3 Diễn biến tình hình tại Ai Cập 52

2.1.4 Diễn biến tình hình tại Syria 54

2.1.5 Diễn biến tình hình tại các nước khác 56

2.2 Nguyên nhân của phong trào nổi dậy tại khu vực Trung Đông – Bắc Phi 58

Tiểu kết chương 2 70

Chương 3: MỘT SỐ NHẬN ĐI ̣NH VÀ NHỮNG BÀI HỌC KINH NGHIỆM CÓ LIÊN HỆ VỚI VIỆT NAM 72

3.1 Nhâ ̣n đi ̣nh về biến động chính tri ̣ ta ̣i Trung Đông – Bắc Phi 72

3.2 Yếu tố Hồi giáo trong các diễn biến chính trị 80

3.3 Bài học kinh nghiệm 87

3.4 Liên hê ̣ với Viê ̣t Nam 91

Tiểu kết chương 3 96

KẾT LUẬN 97

TÀI LIỆU THAM KHẢO 99 PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU

Bảng 1.1 Phân bổ tín đồ Hồi giáo trên thế giới 18 Bảng 1.2 Quan điểm về luật Hồi giáo là nguồn gốc của hiến pháp 35 Bảng 2.1 Xếp hạng tham nhũng của các nước Trung Đông – Bắc Phi 65

DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ

Hình 1.1 Bản đồ địa lý của khu vực Trung Đông – Bắc Phi 7

Hình 1.2 Sự phát triển của đạo Hồi 13

Hình 1.3 Bản đồ Hồi giáo tại Trung Đông – Bắc Phi 17

Hình 1.4 Tỷ lệ dân số Hồi giáo tại các khu vực trên thế giới (tới năm 2010) 19

Hình 2.1 Giá một số loại thực phẩm chủ yếu tại khu vực Trung Đông – Bắc Phi 60

Hình 2.2 Tỷ lệ chi phí lương thực trong tổng chi phí gia đình 61

Hình 2.3 Tỷ lệ thanh niên thất nghiệp trên thế giới, độ tuổi 15-24 (%) 62

Hình 2.4 GDP theo đầu người tại các khu vực trên thế giới 63

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài:

Mă ̣c dù ra đời muô ̣n vào thế kỷ VII ta ̣i bán đảo Ả Râ ̣p nhưng Hồi giáo đã có những bước phát triển nhanh chóng và trở thành tôn giáo lớn thứ hai trên t hế giới với hơn 1 tỷ tín đồ Chính vì giữ vai trò khá quan trọng trong tôn giáo cũng như trong chính tri ̣ nên Hồi giáo trở thành đối tượng quan tâm cũng như nghiên cứu của rất nhiều ho ̣c giả , nhiều trung tâm tại các quốc gia tr ên thế giới Bước sang thế kỷ XXI, mô ̣t lần nữa Hồi giáo la ̣i trở thành tâm điểm của sự chú ý sau sự kiê ̣n

11/9/2001 tại Mỹ, khi thủ pha ̣m được cho là Al -Qaeda, mô ̣t tổ chức Hồi giáo cực đoan Liền sau đó , Mỹ phát động “cuộc chiến chống khủng bố toàn cầu” mà theo nhiều chuyên gia về chính sách đối ngoại của Mỹ , đã làm ảnh hưởng đến vai trò của Mỹ trên thế giới, cũng như làm phức tạp thêm mối quan hệ giữa Mỹ với thế giới Ả Rập

Những tháng đầu năm 2011, làn sóng biểu tình chống chính phủ, thường được gọi với cái tên “Mùa xuân Ả Rập”, diễn ra ở một loạt nước Bắc Phi và Trung Đông, gây chấn động cộng đồng quốc tế, đẩy khu vực này vào tình trạng mất ổn định nghiêm trọng Cho đến hiện tại, tình hình bất ổn tại khu vực Trung Đông – Bắc Phi vẫn chưa được giải quyết, gây nhiều hệ lụy về kinh tế, xã hội, an ninh, chính trị đối với những quốc gia đã trải qua làn sóng biểu tình, và để lại những tác động nhất định đến hầu hết các quốc gia khác trong khu vực cũng như trên thế giới, trong đó

có Việt Nam Nguyên nhân sâu xa của những biến động này là do tình hình kinh tế trì trệ, nạn thất nghiệp tăng cao, tình trạng tham nhũng tràn lan, bất cập về thể chế chính trị… cũng như tác động của một số yếu tố bên ngoài khác Tuy nhiên, để hiểu được tình hình chính trị tại khu vực nói chung và những diễn biến chính trị diễn ra gần đây nói riêng thì phải nghiên cứu cả yếu tố tôn giáo trong đó, góp phần có cái nhìn tổng quát và hiểu biết sâu sắc đối với văn hóa, tôn giáo, tư tưởng, triết học trong khu vực để có thể đưa ra được những kết luận tổng quát và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam Chính vì những lý do trên, chúng tôi quyết định chọn đề tài

“Vấn đề Hồi giáo và chính trị tại Trung Đông – Bắc Phi đầu thế kỷ XXI” cho

luận văn của mình Với mục tiêu trên, luận văn không đặt vấn đề tiếp cận những

biến động gần đây tại một số nước Trung Đông – Bắc Phi theo góc nhìn chính trị,

mà chỉ nhấn mạnh đến yếu tố tôn giáo ảnh hưởng đến tình hình khu vực, từ đó có thể cung cấp một góc nhìn riêng, đa chiều về một yếu tố cực kỳ quan trọng đối với khu vực này

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề:

Theo Ban tôn giáo chính phủ, cộng đồng Hồi giáo tại Việt Nam hiện nay có khoảng 72.000 người, sinh sống chủ yếu tại 13/63 tỉnh thành trong cả nước Cùng với xu thế hội nhập quốc tế của Đảng và Nhà nước, Hồi giáo Việt Nam cũng mở rộng và phát triển giao lưu với các cá nhân, tổ chức Hồi giáo ngoài nước Tuy nhiên, hiện nay những nghiên cứu tại Việt Nam chuyên về Hồi giáo dưới góc nhìn tôn giáo và chính trị chưa thực sự nhiều

Về tài liệu tiếng Việt, đáng chú ý nhất là cuốn “Một số vấn đề cơ bản về Hồi giáo ở Trung Đông (Văn hóa, xã hội và chính trị Hồi giáo)” do Ths Nguyễn Thị

Thu Hằng chủ biên (2013), Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội Lấy tôn giáo học làm cơ

sở phát triển, các nhà nghiên cứu đã bước đầu làm rõ một số kiến thức nền tảng về văn hóa, xã hội và chính trị Hồi giáo ở Trung Đông, cung cấp cho độc giả một cái nhìn sâu sắc về bản chất của Hồi giáo cũng như sự chi phối của nó tới các thể chế chính trị xã hội Trung Đông, phân tích hiện trạng và dự báo xu hướng biến chuyển của vấn đề Hồi giáo tại khu vực này trong thời gian tới Tuy nhiên, vấn đề Hồi giáo

và chính trị chỉ được đề cập phần lớn tại chương IV “Chính trị Hồi giáo ở Trung Đông” Ngoài ra, còn phải kể đến các bài báo về vấn đề Hồi giáo được đăng tải trên

các tạp chí chuyên ngành như Tạp chí nghiên cứu Trung Đông – Bắc Phi… Tuy vậy, có thể nói rằng những tài liệu nghiên cứu tiếng Việt về Hồi giáo trong mối quan hệ với chính trị còn chưa nhiều, chưa tương xứng với nhu cầu tìm hiểu ngày càng tăng trong lĩnh vực này

Về tài liệu tiếng Anh, có rất nhiều công trình nghiên cứu công phu của các học giả khác nhau trên thế giới đề cập đến Hồi giáo và chính trị tại khu vực Trung Đông – Bắc Phi, chỉ xin đề cập đến một số cuốn như:

- “The failure of political Islam” của tác giả Oliver Roy (1994), Nxb

Havard University Press Tác giả cho rằng Hồi giáo đã thất bại và nguyên nhân chủ

yếu của tình trạng này là Hồi giáo có ít sức mạnh về chính trị Cuộc cách mạng Hồi giáo tại Iran không có mối quan hệ về quyền lực ở Trung Đông Sự kiện này đã không tạo ra một “lực lượng thứ ba” trên thế giới Tác giả kết luận rằng Hồi giáo chính thống không gây ra thách thức lớn cho phương Tây Nó “không phải là một yếu tố địa chiến lược: nó sẽ không thống nhất thế giới Hồi giáo cũng không thay đổi cán cân quyền lực ở Trung Đông.” “Ngày nay, bất kỳ chiến thắng nào của chính trị Hồi giáo trong một quốc gia Hồi giáo sẽ chỉ tạo ra những thay đổi bề ngoài về phong tục và pháp luật.”

- “Islam and Politics, Fourth Edition” của tác giả John L Esposito (1998),

Nxb Syracuse University Press Tác phẩm cung cấp cái nhìn tổng quát về tôn giáo, chính trị và xã hội Hồi giáo, sự hồi sinh và cải cách của Hồi giáo, chủ nghĩa dân tộc,

sự hình thành các quốc gia hiện đại cũng như tình hình chính trị tại khu vực

- “Islam, Politics, and Social Movements” của tác giả Edmund Burke, III,

and Ira M Lapidus (1988), Nxb University of California Press Tác phẩm thể hiện mối quan hệ giữa các phong trào chính trị Hồi giáo và các phong trào xã hội, phong trào chống thực dân xâm lược vào thế kỷ XIX tại khu vực Trung Đông – Bắc Phi, Hồi giáo và Chủ nghĩa quốc gia cũng như cuộc cách mạng Hồi giáo tại Iran

- “Global Political Islam” của tác giả Peter Mandaville (2007), Nxb

Routledge Press Tác phẩm khái quát về lịch sử Hồi giáo và chính trị, các khái niệm

cơ bản về Hồi giáo cũng như sự hình thành Chủ nghĩa Hồi giáo, các nhà nước Hồi giáo và sự “Hồi giáo hóa” từ trên xuống, Chủ nghĩa Hồi giáo cực đoan, toàn cầu hóa và Hồi giáo chính trị

Đây thực sự là những tài liệu vô cùng bổ ích và phong phú đối với việc nghiên cứu về Hồi giáo và những vấn đề liên quan khác Tuy nhiên, việc tiếp cận những tài liệu này không phải lúc nào cũng dễ dàng do trở ngại về mặt ngôn ngữ Chính vì vậy, cần phải có nhiều hơn nữa các công trình nghiên cứu bằng tiếng Việt

về vấn đề Hồi giáo và chính trị tại Trung Đông – Bắc Phi, góp phần đưa ra những góc nhìn khác nhau và đầy đủ về diện mạo của Hồi giáo hiện nay tại khu vực này

3 Nội dung và mục tiêu nghiên cứu:

Luâ ̣n văn tâ ̣p trung làm rõ yếu tố Hồi giáo trong những biến chuyển chính trị tại khu vực Trung Đông – Bắc Phi, chỉ rõ thực chất của Hồi giáo chính trị cũng như những xu hướng Hồi giáo khác nhau trong khu vực Ngoài ra, luận văn cũng phân tích nguyên nhân sâu xa, diễn biến của phong trào “Mùa xuân Ả Rập” cũng như vai trò của Chủ nghĩa Hồi giáo trong những biến động này , từ đó rút ra nhận định khái quát và bài ho ̣c kinh nghiê ̣m có liên hê ̣ với Viê ̣t Nam

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

- Đối tượng nghiên cứu của luận văn là vấn đề Hồi giáo tại khu vực Trung Đông – Bắc Phi, mối quan hệ giữa Hồi giáo và chính trị tại khu vực cũng như những biến động xảy ra tại một số quốc gia trong khu vực trong thời gian gần đây

- Phạm vi nghiên cứu của luận văn là tình hình tại một số quốc gia tại khu vực Trung Đông – Bắc Phi, đặc biệt là Tuy-ni-di, Li-bi, Ai Cập, Syria từ đầu thế kỷ XXI, đặc biệt là từ cuối năm 2010 đến nay

5 Phương pháp nghiên cứu:

Luận văn được tiến hành trên cơ sở phương pháp phân tích và tổng hợp, phương pháp lôgíc và lịch sử Ngoài ra, chúng tôi cũng kết hợp các phương pháp phân tích, so sánh, tổng hợp để làm sáng tỏ những mục tiêu mà đề tài đặt ra

6 Những đóng góp của luận văn:

Trên cơ sở kế thừa thành quả nghiên cứu của những người đi trước, và tìm hiểu mối quan hệ và tác động của yếu tố Hồi giáo đối với chính trị tại khu vực Trung Đông – Bắc Phi, luận văn có những đóp góp như sau:

- Nhìn nhận vấn đề chính trị tại khu vực ở góc độ tác động của yếu tố tôn giáo đối với những diễn biến trong khu vực

- Cung cấp cái nhìn khách quan từ giới chính trị và học thuật Ả Rập bên cạnh các quan điểm của phương Tây đối với các phong trào và xu hướng Hồi giáo trong khu vực

- Rút ra bài học kinh nghiệm có liên hệ với Việt Nam

7 Bố cục luận văn:

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung của luận văn gồm 3 chương:

Chương 1 Vài nét về Hồi giáo tại Trung Đông – Bắc Phi

Chương 2 Biến động chính trị đầu thế kỷ XXI tại một số nước Trung

Đông – Bắc Phi trong quan hệ với Hồi giáo Chương 3 Một số nhận định và những bài học kinh nghiệm có liên hệ

với Việt Nam

NỘI DUNG Chương 1 VÀI NÉT VỀ HỒI GIÁO TẠI TRUNG ĐÔNG – BẮC PHI

1.1 Khái quát về địa lý khu vực Trung Đông – Bắc Phi

Trung Đông từ lâu được coi là cái nôi của nền văn minh nhân loại, nơi khai sinh ra ba tôn giáo lớn nhất trên thế giới là Ki-tô giáo, Hồi giáo và Do Thái giáo, đồng thời là cửa ngõ tiếp cận Trung Quốc và Ấn Độ của châu Âu Nằm trên một vị trí chiến lược trọng yếu của thế giới, tiếp giáp ba châu lục lớn, khu vực này được coi là cầu nối thông thương giữa thị trường châu Âu, châu Á và châu Phi Không ai

có thể phủ nhận vai trò quan trọng của khu vực này trong việc kết nối giao thương giữa Đông và Tây, từ con đường tơ lụa thời kỳ Trung đại đến những đường ống dẫn dầu liên lục địa ngày nay Bên cạnh đó, khu vực này còn nắm giữ 2/3 trữ lượng dầu khí của thế giới [4, tr.27] Trong bối cảnh chứa nhiều biến động như hiện nay thì những lợi thế về địa lý và tài nguyên của Trung Đông đã giúp khu vực này khai thác được những lợi thế của mình trong các lĩnh vực an ninh, kinh tế, chính trị… và có tiếng nói gây ảnh hưởng đến cục diện thế giới

Vậy thì câu hỏi đặt ra là dựa vào đâu để phân biệt khu vực Trung Đông với những khu vực khác? Hiện có một số cách phân loại khác nhau về khu vực này, tùy theo đặc điểm và mục đích của người phân loại Tuy nhiên, có thể khái quát về một

số cách phân loại chủ yếu như sau:

- Dựa trên đặc điểm địa lý, Trung Đông là từ ngữ “để chỉ khu vực nằm giữa bán đảo Ả Rập và Ấn Độ” [39, pg 9] Còn theo người Anh, Trung Đông là khu vực

trải rộng từ Li-bi đến Afghanistan [4, tr.10] Tuy nhiên, thuật ngữ này thường được chỉ trích là nghiêng theo chủ nghĩa trọng Âu, coi châu Âu là trung tâm của thế giới,

là hệ quy chiếu cho các khu vực khác trên thế giới

- Dựa trên tính chất văn hóa, Trung Đông là khu vực bao gồm phía đông của thế giới Ả Rập, từ phía đông của Li-bi đến phía đông của Afghanistan

- Theo cách nhìn của người châu Á, Trung Đông được gọi là Tây Á, phân biệt với các khu vực khác của châu Á là Trung Á, Nam Á…

- Một cách định nghĩa được sử dụng rộng rãi khác về Trung Đông là định nghĩa của công nghiệp hàng không, được sử dụng trong tổ chức tiêu chuẩn của Hiệp hội vận chuyển hàng không quốc tế Theo định nghĩa này, cho tới năm 2006, khu vực Trung Đông bao gồm các nước Bahrain, Ai Cập, Iran, I-rắc, Israel, Jordan, Cô-Oét, Li-băng, Các vùng lãnh thổ Palestine, Oman, Ca-ta, Ả-Rập Xê-Út, Sudan, Syria, Các tiểu vương quốc Ả Rập thống nhất và Yemen Định nghĩa này được sử dụng rộng rãi trong những cách tính vé, thuế hành khách và hàng hóa trên thế giới

- Dựa trên cơ sở địa – chính trị - kinh tế, Ngân hàng thế giới định nghĩa khu vực Trung Đông gồm 15 nước là Bahrain, Iran, I-rắc, Israel, Jordan, Cô-Oét, Li-băng, Bờ Tây và Dải Gaza, Oman, Qatar, Ả Rập Xê Út, Mantan, Syria, Các Tiểu vương quốc Ả Rập thống nhất và Yemen Nếu tính 6 nước Bắc Phi là Algieria, Djibuti, Ai Cập, Li-bi, Ma-rốc, Tuy-ni-di thì khu vực Trung Đông – Bắc Phi bao gồm 21 nước

Trong nghiên cứu này, khu vực Trung Đông – Bắc Phi được tiếp cận dựa trên cách phân loại của Ngân hàng thế giới như đã nêu ở trên

Hình 1.1 Bản đồ địa lý của khu vực Trung Đông – Bắc Phi

Nguồn: Worldmap.org

1.2 Tổng quan lịch sử Hồi giáo tại Trung Đông – Bắc Phi

Hồi giáo, còn gọi là Islam giáo, ra đời vào đầu thế kỷ VII tại bán đảo Ả rập

do nhà tiên tri Mohammed (570-632) sáng lập Trong tiếng Ả Rập, “Islam” thường được dịch là thuần phục, nghĩa là tín đồ phải thuần phục Thượng Đế Như vậy, có thể hiểu rằng người Hồi giáo giao phó toàn bộ tính mạng mình cho Thượng Đế và không ai khác ngoài Thượng Đế Đây là điểm hoàn toàn khác biệt so với những người theo các tín ngưỡng đa thần ở bán đảo Ả Rập vào thế kỷ VII Ngày nay, từ

“Islam” được dùng với nhiều nghĩa khác nhau Đối với người Hồi giáo, theo nghĩa hẹp, “Islam” biểu thị tôn giáo chân chính độc nhất đã có từ xa xưa, do Đấng Tiên tri giáo huấn qua Kinh Qu‟ran và qua các lời dạy cùng những hành động của Người được ghi chép và lưu truyền từ đời này qua đời khác Thông qua quá trình ấy, Islam trở thành một hệ thống về giáo lý, giáo luật, tập tục được thế hệ sau xây dựng và lưu giữ dựa trên cơ sở những lời dạy được cho là của Đấng Tiên tri Theo nghĩa này, Islam bao gồm cả cơ cấu rộng lớn của Thánh luật Sharia và bộ giáo lý Hồi giáo được gọi là “Kalam” (lời nói)

Về mặt không gian, cương vực Hồi giáo trải dài từ Ma-rốc tới Indonesia, từ Kazakhstan đến Senegal Về mặt thời gian, tôn giáo này đã có lịch sử hơn 14 thế kỷ,

từ khi Đấng tiên tri bắt đầu giảng đạo tại bán đảo Ả Rập vào thế kỷ VII và Ngài đã chủ trì dựng ra một cộng đồng và một đất nước Hồi giáo Trong giai đoạn mà các sử gia châu Âu gọi là thời kỳ đen tối chen giữa sự suy tàn của nền văn minh cổ đại –

Hy Lạp và La Mã - và sự trỗi dậy của văn minh cận đại – Châu Âu, thì Hồi giáo là một nền văn minh chủ đạo trên thế giới, được đánh dấu bởi các vương quốc to lớn

và hùng mạnh, có nền kỹ nghệ và thương mại phong phú và đa dạng, nền khoa học

và văn chương độc đáo và sáng tạo Hồi giáo đã từng vượt xa hơn Ki tô giáo về nhiều mặt, là giai đoạn trung gian giữa Đông phương cổ đại và Tây phương cận đại

Tuy là tôn giáo ra đời muộn nhất ở Trung Đông nhưng Hồi giáo đã phát triển một cách đáng kinh ngạc, mở rộng phạm vi ảnh hưởng và trở thành tôn giáo có vị trí quan trọng nhất khu vực Trung Đông hiện nay Lịch sử hình thành và phát triển của Hồi giáo gắn liền với kinh Qur‟an, được cho là sự nối kết những dòng tư tưởng

về một tôn giáo độc thần bắt đầu từ Abraham, đến Maisen, qua Giesus và cuối cùng

là Mohammed Trước khi kinh Qur‟an ra đời, người Ả Rập phải chịu sự thiếu hụt nền tảng văn hóa và đức tin chung khiến họ gặp nhiều khó khăn trong việc tạo lập sức mạnh đoàn kết chống lại các thế lực áp bức bên ngoài cũng như chống lại sự lấn

át về văn hóa của các nền văn minh khác

Những người Hồi giáo cho rằng mình cần phải hoàn thành năm nghĩa vụ cơ bản nhất – năm “rường cột” của tôn giáo mình, như những nguyên lý trụ cột Cột

thứ nhất là shahadah nghĩa là xác nhận một cách trung thực rằng “không có thượng

đế nào ngoài thánh Allah, và Mohammed là sứ giả của thánh Allah” Người Hồi giáo thường đặt lên hàng đầu những lời tuyên xưng đức tin đó và chấp nhận một người tuyên xưng đức tin đó là một người Hồi giáo bằng hữu, thậm chí nếu anh ta

có lơ là với những nghĩa vụ còn lại Cột thứ hai là salat (cầu nguyện) Nghi thức

cầu nguyện diễn ra ở năm thời điểm mỗi ngày – bắt đầu trước khi mặt trời mọc và kết thúc trong giữa mỗi buổi tối Người Hồi giáo có thể thực hiện việc cầu nguyện ở bất kỳ nơi nào, nhưng họ thường đến tham dự buổi lễ cầu nguyện buổi trưa thứ Sáu tại một thánh đường cùng với những tín đồ khác Nếu phụ nữ tham gia vào buổi cầu nguyện tại thánh đường thì họ được tách riêng khỏi khu vực cầu nguyện của những người đàn ông Ở bất cứ nơi nào, lễ cầu nguyện cũng diễn ra theo hàng loạt các nghi thức bao gồm: cảm ơn thánh Allah và thuật lại những đoạn kinh Qur‟an, cúi người

và phủ phục cho đến khi trán chạm đến nền đất trong khi mặt hướng về phía Mecca Trước khi cầu nguyện, tín đồ phải ở trong tình trạng sạch sẽ, tức là sau khi đã rửa chân, tay, mặt và miệng Ngoài năm lần cầu nguyện theo quy định, các tín đồ cũng

có thể lựa chọn cầu nguyện thêm nhiều lần nữa Cột thứ ba trong năm rường cột của

đạo Hồi chính là zakat (bố thí cho người nghèo) Luật Hồi giáo chỉ rõ số tiền quy

định, theo cấp độ giàu nghèo khác nhau, ngoài ra, tín đồ được khuyến khích đóng góp tự nguyện cho người nghèo Cột thứ tư là nhịn chay trong tháng Ramadan Đây

là dịp buộc mọi người trong xã hội trải qua một số gian khổ tạm thời để có thể thông cảm với những người kém may mắn hơn Trong suốt tháng Ramadan, các tín

đồ sẽ không được ăn, uống, hút thuốc, quan hệ nam nữ từ lúc mặt trời mọc đến lúc mặt trời lặn; ngoài ra, họ còn tỏ ra ngoan đạo bằng nhiều cách khác nhau Việc nhịn chay trong tháng Ramadan không áp dụng cho người già yếu, trẻ em, phụ nữ mang

thai hay người ốm Kinh Qur‟an cũng có sự linh động khi cho phép những người đi

xa và những người ốm hoặc những người vì lí do nào đó mà không thể thực hiện việc nhịn chay, có thể thực hiện nghĩa vụ này ở một thời điểm khác Kết thúc tháng Ramadan được đánh dấu bằng một dịp lễ quan trọng trong năm gọi là Eid Al-Fitr Rường cột thứ năm của Hồi giáo là việc đi hành hương ít nhất một lần trong đời đến Mecca nếu có thể Bất kỳ tín đồ Hồi giáo nào cũng có thể tham gia cuộc hành hương nhỏ hay lớn hơn ở bất kỳ thời gian nào trong năm, nhưng hành hương là một loạt các lễ hội diễn ra trong một dịp đặc biệt mỗi năm Năm 2012, số lượng người hành hương tới Mecca lên tới hơn ba triệu người, hơn một nửa trong số này đến từ các quốc gia bên ngoài bán đảo Ả Rập [71] Điều này không chỉ mang lại một biểu tượng của sự hợp nhất quốc tế trong cộng đồng Hồi giáo không phân biệt quốc tịch hay chủng tộc, mà còn thể hiện trạng thái trong sạch của mỗi cá nhân khi bắt đầu cuộc hành hương, mọi người đều cạo râu hay cắt tóc và mặc quần áo đơn giản, đàn ông mặc hai lớp áo trắng – biểu tượng sự bình đẳng đối với tất cả mọi người Nghi

lễ bắt đầu bằng việc mọi người đi bộ vòng quanh Ka‟ba bảy lần và cố gắng hôn lên hay chạm vào hòn đá màu đen, sau đó là nhiều lễ hội khác, trong đó có nghi thức chạy tới lui giữa đồi Safah và Marwa để tưởng niệm mẹ của Ismael và cuối cùng là một lần nữa đi xung quanh Ka‟ba bảy lần Sau đó toàn bộ đoàn hành hương đi đến thung lũng Arafat, nơi những người đi theo nhà tiên tri tụ họp lại để nghe Người truyền đạt bài thuyết giáo cuối cùng của mình Các buổi lễ vào ngày hôm sau bao gồm: ném những viên đá cuội vào một hòn đá ở Mina biểu tượng cho tội lỗi trước khi thực hiện việc giết mổ động vật cho buổi lễ hiến tế (Eid Al-Adha) Trong dịp lễ này, người Hồi giáo trên khắp thế giới đều bố thí cho người nghèo những đồ thức

ăn thừa Cuộc hành hương là một trong những sự kiện trọng đại nhất trong cuộc sống của mỗi tín đồ

Cả năm trụ cột trên của lòng tin là những nghĩa vụ mang tính chất áp đặt, bắt buộc thực hiện đối với mọi tín đồ Hồi giáo Bên cạnh đó, còn có một loạt các mệnh lệnh cấm đoán khác, nếu thực hiện chúng thì có nghĩa là phạm tội Rất nhiều trong

số những mệnh lệnh ấy, ví dụ như lệnh cấm giết người cướp của, cũng chỉ là những quy tắc cơ bản của cuộc sống trong xã hội Tuy nhiên, những mệnh lệnh khác thì

mang tính chất tôn giáo hơn, đáng kể là cấm ăn thịt lợn, cấm uống rượu, cấm tà dâm

và cấm cho vay nặng lãi Tác dụng của các điều cấm này rất sâu xa và hiện nay vẫn còn ảnh hưởng rất nhiều đến đời sống kinh tế và xã hội tại các quốc gia Hồi giáo

Một nghĩa vụ khác đối với tín đồ Hồi giáo mà các luật gia và nhà thần học đề

ra vốn gây nhiều tranh cãi về cách hiểu đó là jihad Đây được coi là nghĩa vụ chung

của cả cộng đồng trong trường hợp tấn công, còn khi phòng thủ lại là nghĩa vụ riêng

của mỗi cá nhân người Hồi giáo Từ “jihad” thường được dịch là “Thánh chiến”, có

nghĩa đen là nỗ lực, đặc biệt là trong một câu kinh Quran “nỗ lực đi theo con đường

của thánh Allah” (fi sabil Allah) và được diễn giải theo nhiều cách có nghĩa là sự phấn đấu về đạo đức hoặc chiến đấu bằng vũ lực Jihad có gốc Ả Rập là j-b-d với

nghĩa chính là cố gắng hoặc phấn đấu Trong các văn bản cổ điển, nó đựơc dùng sát với nghĩa đấu tranh, và từ đó cũng có nghĩa là chiến đấu Vì mang tính đa nghĩa nên cũng dễ hiểu là từ này có ý nghĩa gì tùy theo tình huống mà người ta cố ý gán ý nghĩa cho nó Trong kinh Qur‟an, từ này xuất hiện nhiều lần, với hai ý nghĩa phân biệt nhưng có liên quan với nhau như trên Trong những chương đầu, viết trong giai đoạn ở Mecca, khi Đấng tiên tri còn là thủ lĩnh của một nhóm nhỏ cố chống lại nhóm đa số cầm quyền, thì từ này thường có ý nghĩa là sự phấn đấu đạo đức, theo kiến giải của một số học giả hiện nay Trong những chương sau, được truyền bá tại Medina, là nơi mà Đấng tiên tri lãnh đạo một nhà nước và chỉ huy quân đội, thì từ này lại có ý nghĩa thực tiễn rõ rệt hơn, cụ thể là ý nghĩa về mặt quân

sự Một vài nhà thần học Hồi giáo, đặc biệt là ở thời Cận đại, đã giải thích nghĩa vụ

“nỗ lực đi theo con đường của thánh Allah” theo một ý nghĩa tôn giáo và đạo đức Tuy nhiên, đa số các tác giả cổ điển trước đây, dựa trên vài đoạn kinh Qur‟an và

truyền thuyết, đã giải thích từ jihad dưới góc độ quân sự Hầu hết các tài liệu về luật Hồi giáo Sharia đều có nói về jihad, quy định chi tiết những vấn đề như việc phát

động, tiến hành, ngừng và kết thúc các cuộc chiến và việc phân phối, phân chia các chiến lợi phẩm Các chiến sỹ thánh chiến không được phép chém giết phụ nữ, trẻ

em trừ khi họ bị tấn công trước, không được tra tấn và hủy hoại thân thể tù binh, phải thông báo khi phát động lại các cuộc xung đột, và phải thực hiện những điều

đã cam kết Luật Hồi giáo cũng quy định phải đối xử tử tế với dân thường nhưng

cũng cho những người chiến thắng rất nhiều quyền lợi trên tài sản, thân thể và gia đình người thua trận Những người này có thể bị bắt làm nô lệ, phụ nữ thì bị bắt làm nàng hầu Đối với những người tham gia Thánh chiến, Kinh Qur‟an hứa hẹn nhiều phần thưởng trong thế giới hiện tại và cả ở thế giới bên kia (trên Thiên Đường) Những người bị giết “trên con đường của Thượng Đế” được gọi là người tử vì đạo.Theo luật Hồi giáo, có bốn trường hợp gây chiến được xem là hợp pháp nếu trong các trường hợp kẻ thù là: quân ngoại đạo, quân bỏ đạo, quân phiến loạn và quân trộm cướp Mặc dù cả bốn trường hợp này đều được coi là hợp pháp nhưng

chỉ có hai trường hợp đầu mới được tính là jihad Mục tiêu của jihad là đưa toàn bộ thế giới đặt dưới pháp luật Hồi giáo Ngày nay, jihad vẫn có một ý nghĩa quân sự đặc biệt, dùng để chỉ hành động chống lại tội lỗi Nhiều người vẫn sử dụng jihad để

chỉ cuộc đấu tranh của người Hồi giáo chống lại chủ nghĩa thực dân nước ngoài hay những sự xâm lược khác, như trường hợp chiến đấu chống lại thực dân Pháp tại Algieria hay người Nga tại Afghanistan Trong những năm cuối thế kỷ XX, những nhóm đối lập tại các quốc gia khu vực Trung Đông – Bắc Phi thường tuyên bố rằng

họ xem những nhà cầm quyền đàn áp đều là kẻ thù của Hồi giáo và họ có nghĩa vụ

phải bắt đầu tiến hành jihad để khôi phục lại Hồi giáo chân chính [15, tr 55]

Là một tôn giáo ra đời muộn nhưng lịch sử thế giới chưa từng chứng kiến một tôn giáo nào phát triển một cách mạnh mẽ và nhanh chóng như đạo Hồi Từ một nhóm người du mục sống trong bán đảo Ả Rập, họ đã nhanh chóng trở thành những người đầy quyền lực, mở rộng phạm vi ảnh hưởng từ Cận Đông đến châu Âu

và từ Bắc Phi đến tận các nước châu Á [1] Sau khi kinh Qur‟an và đạo Hồi ra đời, khu vực Trung Đông phát triển rực rỡ và đạt đến đỉnh cao vào thời đại hoàng kim của mình, từ thế kỷ VIII đến thế kỷ XIII Người Ả Rập vào giai đoạn này rất say mê nghiên cứu các môn khoa học như toán học, thiên văn, y học, khoa học thực nghiệm…Ngay từ đầu thế kỷ VIII, I-rắc đã trở thành một trong những trung tâm văn hóa lớn nhất thế giới và tại Baghdad đã xuất hiện trường đại học sớm nhất của nhân loại Người Ả Rập vào thời kỳ này rất ham chuộng nền văn hóa Hy Lạp nên

họ đã dày công dịch nhiều tác phẩm triết học, y khoa, toán học, văn học… của Hy Lạp sang tiếng Ả Rập

Hình 1 2 Sự phát triển của đạo Hồi

Nguồn: http://www.phibetaiota.net/2011/04/graphic-global-spread-of-islam/

Sự xuất hiện và phát triển của đạo Hồi trong thế kỷ VII khiến cho cả thế giới

phải kinh ngạc, và trở thành “biến cố lạ lùng nhất trong lịch sử thời Trung cổ” [2, tr.13] và“khiến cho nhiều học giả đã phải lúng túng” [10, tr 362] Các sử gia đã

phân tích những nguyên nhân chính dẫn đến sự phát triển vượt bậc của Hồi giáo như sau:

Thứ nhất, đất đai tại khu vực Trung Đông ngày càng khô cằn khiến cuộc sống lang thang trên các đồng cỏ sa mạc của người Ả Rập trở nên khó khăn hơn Từ thế kỷ 6, bộ lạc Quraysh (tổ tiên của nhà tiên tri Mohammed) có sáng kiến bỏ nghề

du mục để chuyển sang nghề thương mại Họ tổ chức các cuộc đi buôn đường xa với những đoàn lữ hành gồm hàng trăm người và rất nhiều ngựa, lạc đà để chở hàng hóa, lương thực, vũ khí Dần dần, nhu cầu thương mại gia tăng, những đoàn lữ hành có thể lên tới hàng nghìn người Do nhu cầu tự vệ, các thành viên trong đoàn

lữ hành đều phải học cưỡi ngựa, lạc đà, luyện tập sử dụng vũ khí, võ thuật và chiến thuật quân sự Ngoài ra, họ học nói nhiều ngoại ngữ, thông thạo địa lý và phong tục tập quán của các nước lân cận để làm tăng khả năng giao dịch thương mại Dần dần,

Sự phát triển của đạo Hồi

Đạo Hồi mở rộng bằng cách:

Chinh phục: 632 – 750 Hoạt động thương mại: 750 - 1500

Di dân: 1500 - nay

những thương gia Ả Rập không chỉ giỏi nghề buôn bán mà còn là những quân nhân thiện chiến, có kỷ luật đồng thời cũng là những người lãnh đạo quần chúng tài giỏi Vào đầu thế kỷ VII, Mecca là thủ phủ của những người Quraysh và trở thành trung tâm thương mại lớn nhất tại Trung Đông Vì thế, những người Quraysh trở thành những người văn minh giàu có, khiến nhiều bộ lạc Ả Rập khác cố gắng noi theo, trong đó có bộ lạc Bedouin Vào giữa thế kỷ VII, khi đạo Hồi phát triển, các bộ lạc

Ả Rập, nhất là Quraysh và Bedouin, đã dùng tôn giáo làm phương tiện mở rộng lãnh thổ để thay đổi môi trường sống tại bán đảo Ả Rập đã quá khắc nghiệt

Thứ hai, từ thế kỷ IV đến thế kỷ VII, toàn vùng Trung Đông và Bắc Phi bị hai đế quốc Byzantine và Sassanian thay nhau thống trị Đế quốc Byzantine là hậu thân của đế quốc La Mã, được hoàng đế Constantine thành lập năm 330, đặt thủ phủ tại hải cảng Byzantine của Hy Lạp Từ đời Constantine (thế kỷ IV) cho đến đời hoàng đế cuối cùng của đế quốc Byzantine vào giữa thế kỷ XV, tất cả đều là những hoàng đế theo Ki Tô Giáo Đông Phương Đế Quốc Sassanian là đế quốc Ba Tư, tồn tại 427 năm (từ năm 224 đến 651) Cả hai đế quốc nói trên đánh nhau liên miên suốt

4 thế kỷ, đến đầu thế kỷ VII thì cả hai đế quốc này đều bị kiệt quệ, tạo nên một khoảng trống quyền lực tại Trung Đông và Bắc Phi Do đó, những đoàn kỵ binh của Hồi giáo Ả Rập đã tiến vào lãnh thổ của cả hai đế quốc này một cách dễ dàng

Thứ ba, đạo Hồi là sản phẩm riêng của người Ả Rập nên họ đã đón nhận tôn giáo này một cách tự nhiên và dễ dàng Từ thời xa xưa, người Ả Rập đã chấp nhận niềm tin về Abraham, tin có Thiên Chúa (tiếng Ả Rập gọi là Allah) tin có Thiên đàng, Hỏa ngục, tin có các thiên thần v.v Vì vậy, người Ả Rập không coi Hồi giáo như một đạo ngoại lai mà là đạo cổ truyền của dân tộc Họ coi văn thơ trong kinh Qur‟an là những áng thơ văn tuyệt tác Mỗi khi họ đọc kinh Qur‟an là một dịp họ ngâm thơ, và cảm thấy những vần thơ đó rất hấp dẫn vì phù hợp với khiếu thẩm mỹ

văn chương của mình Kể từ khi kinh Qur‟an ra đời, Hồi giáo trở thành một “sức mạnh chính trị và tinh thần không thể cưỡng lại được của toàn thể dân Ả Rập” [5,

tr 105], giúp các vương triều Ả Rập mở mang được sự ảnh hưởng của Hồi giáo ra nhiều khu vực lân cận

Thứ tư, trong quá trình truyền bá đạo Hồi, các lãnh đạo Hồi giáo đã có những chính sách thu hút tín đồ hợp lý, khiến họ tự nguyện cải đạo sang Hồi giáo Chính

quyền của người Ả Rập “đối với tín ngưỡng tôn giáo của dân cư những vùng bị chinh phục thì dùng chính sách khoan dung chứ không phải là cưỡng bức theo đạo Ixlam” [18, tr 584] Nhà nước Ả Rập tỏ ra khá công bằng trong việc chấp nhận mọi

hình thức của Ki-tô giáo, không mấy xét nét về những giáo dân và giáo hội không chính thống dưới thời Byzantine Ngoài ra, chính quyền còn có các chính sách ưu

tiên cho người theo Hồi giáo, ví dụ như “thuế quan buôn bán cũng có lợi đối với người Hồi giáo (2,5% so với 5% của những người khác”[8, tr.500] Bên cạnh đó,

chính sách thu thuế đầu người với mức thu 2 dinar đối với mỗi người nam giới trưởng thành không phải tín đồ Hồi giáo cũng là một trong những nguyên nhân quan trọng khiến quá trình Hồi giáo hóa diễn ra mạnh mẽ ở những nơi đạo Hồi đi tới Như vậy có thể thấy rằng việc gắn niềm tin tôn giáo với lợi ích vật chất có sức hút lớn đối với những người ngoại đạo, tạo điều kiện cho Hồi giáo phát triển nhanh chóng tại khu vực Bắc Phi và các nước khác trên thế giới từ thế kỷ VII đến thế kỷ XIII

Thứ năm, bản thân những giáo luật và nghi thức thực hành của Hồi giáo khi mới xuất hiện cũng có một số ưu điểm so với những xã hội đương thời Nếu xét trên nhiều mặt, Hồi giáo được cho là một tôn giáo tôn trọng quyền bình đẳng của con người Khi so sánh các nguyên tắc và thực hành của Hồi giáo vào lúc tôn giáo này mới ra đời với những xã hội khác như xã hội phong kiến nhiều tầng lớp của Iran, xã hội nhiều đẳng cấp của Ấn Độ, các xã hội Byzantine với những tầng lớp quý tộc nhiều đặc quyền đặc lợi thì có thể khẳng định rằng Hồi giáo đã mang đến một thông điệp về sự bình đẳng Kinh Qur‟an hướng đến những lớp người nghèo, cùng khổ, không phân biệt chủng tộc, quốc tịch Hồi giáo cho rằng tất cả mọi người đều bình đẳng trước Thượng Đế, và có quyền trực tiếp cầu xin Thượng Đế giúp đỡ hoặc tha thứ:

Tất cả mọi người hãy nghe đây Ta đã tạo ra các ngươi từ một người đàn ông và một người đàn bà Ta đã cho các ngươi tập hợp thành những dân tộc

và những bộ lạc để các ngươi làm quen với nhau Lẽ tất nhiên, đối với

Thượng Đế, người cao quý nhất trong các ngươi là người kính sợ Thượng

Đế nhất (Qur’an 49:13)

Chính vì vậy, Hồi giáo chủ trương không có tầng lớp trung gian giữa con người với Thượng Đế, không cần phải có tăng lữ hay giáo hội để truyền đạt những mong muốn, nguyện vọng của con người tới Thượng Đế Ngoài ra, tín đồ Hồi giáo cũng không bị bắt buộc phải đến thánh đường làm lễ cầu nguyện (trừ ngày Thứ Sáu) vì Hồi giáo cho rằng Thượng Đế ở khắp nơi và có thế cầu nguyện ở bất cứ nơi đâu với điều kiện hướng về thánh địa Mecca

Như vậy, có thể thấy rằng sự phát triển đáng kinh ngạc của Hồi giáo bắt nguồn từ những điều kiện thuận lợi bên ngoài, ưu điểm nội tại của tôn giáo này cũng như chính sách truyền bá Hồi giáo đúng đắn và hợp lý của các nhà lãnh đạo nhà nước Hồi giáo tại khu vực Trung Đông – Bắc Phi vào thời kỳ đầu mở mang lãnh thổ

Sau khi Nhà tiên tri Mohammed qua đời mà chưa kịp căn dặn về người kế tục, Hồi giáo đã chứng kiến những tranh cãi lớn và sự chia rẽ nội bộ liên quan đến việc ai sẽ là người lãnh đạo Hồi giáo Điều này đã khiến Hồi giáo tách thành hai dòng lớn: Hồi giáo dòng Sunni và Hồi giáo dòng Shia Người Hồi giáo dòng Shia tập trung chủ yếu tại bốn nước là Iran (gần 93% tín đồ Hồi giáo là dòng Shia), Azerbaijan (gần 70%), Bahrain (gần 70%) và I-rắc (gần 67%) [48] Người Hồi giáo Sunni tự coi mình là dòng chính thống và truyền thống của đạo Hồi, sùng kính tất

cả các đấng tiên tri được nêu trong kinh Qur‟an, đặc biệt là Mohammed Trong khi

đó, người Hồi giáo Shia tự coi mình là những người thừa hưởng các quyền lợi của Ali, con rể nhà tiên tri Mohammed và tự coi mình là những người đi theo đường lối chính trị, nối dõi trong việc lãnh đạo cộng đồng Hồi giáo Tín đồ Hồi giáo dòng Shia coi Ali là lãnh đạo tôn giáo quan trọng thứ hai sau nhà tiên tri Mohammed và

họ cũng cho rằng Mohammed đã nhiều lần chỉ ra rằng Ali sẽ là người kế thừa vị trí lãnh đạo cộng đồng Hồi giáo sau khi Ngài mất Ali với tư cách người kế thừa của Mohammed không chỉ nắm quyền lãnh đạo mà còn có quyền diễn giải Luật Hồi giáo Sharia Ali được coi là vị Imam đầu tiên, là người hoàn hảo và tín đồ Hồi giáo dòng Shia chỉ chấp nhận các Hadith về Mohammed và các Imam Sự khác biệt

trong chấp nhận các Hadith được coi là một trong những khác biệt và mâu thuẫn lớn giữa Hồi giáo Sunni và Hồi giáo Shia Qua nhiều thế kỷ phát triển, sự khác biệt giữa hai dòng Hồi giáo ngày càng gia tăng với những tranh cãi liên quan tới quan điểm chính trị, những khác biệt về lý luận logic và một số khác biệt khác về cách thức thực hiện nghi lễ tôn giáo.

Hình 1.3 Bản đồ Hồi giáo tại Trung Đông – Bắc Phi

Nguồn: http://paradigm-shift-21st-century.nl/

1.3 Địa Hồi giáo hiện nay tại Trung Đông – Bắc Phi

Từ một tôn giáo ra đời muộn, cho đến nay Hồi giáo đã nhanh chóng trở thành một trong những tôn giáo lớn nhất thế giới với tốc độ tăng trưởng tín đồ rất cao và có mặt tại mọi khu vực trên thế giới Nghiên cứu mới đây của Pew Research Center đã cung cấp những thông tin tổng thể về sự phát triển mạnh mẽ của Hồi giáo, thể hiện ở số lượng tín đồ Hồi giáo tăng nhanh tại hầu hết các quốc gia trên thế giới Khảo sát tại hơn 200 quốc gia và vùng lãnh thổ cho thấy tính đến năm

2010, toàn thế giới có khoảng gần 1,6 tỷ tín đồ Hồi giáo thuộc mọi thành phần dân

số, mọi lứa tuổi và chiếm tới 23,2% dân số toàn cầu ước tính gần 6,9 tỷ người [49]

Bảng 1.1 Phân bổ tín đồ Hồi giáo trên thế giới

(năm 2010)

% trong dân số % trong tổng

tín đồ Hồi giáo

Toàn thế giới 1.598.510.000 23,2 100

Nguồn: Pew Research Center‟s Forum on Religion & Public Life, The global

Religious Landscape, December 2012

Từ nghiên cứu của tổ chức Pew về khuynh hướng biến động của Hồi giáo xét

về khía cạnh số lượng tín đồ, có thể rút ra những đặc điểm đáng chú ý như sau:

- Trong khi tín đồ Hồi giáo hiện diện ở tất cả 5 lục địa lớn trên thế giới thì có tới gần 62% tập trung ở châu Á và khoảng 20% sinh sống tại khu vực Trung Đông

và Bắc Phi, 15,5% tại Châu Phi cận Sahara Trung Đông và Bắc Phi là khu vực tập trung cao nhất các quốc gia có Hồi giáo là quốc giáo và tín đồ Hồi giáo chiếm đa số trong dân chúng

- Mặc dù phần lớn tín đồ Hồi giáo sinh sống tại khu vực Châu Á-Thái Bình Dương (khoảng 62%) nhưng số lượng này chỉ chiếm 24,3% dân số tại khu vực Ngược lại, tín đồ Hồi giáo chiếm 93% tổng dân số tại khu vực Trung Đông – Châu Phi nhưng chỉ chiếm gần 20% tổng số tín đồ Hồi giáo trên thế giới

Hình 1.4 Tỷ lệ dân số Hồi giáo tại các khu vực trên thế giới (tới năm 2010)

Nguồn: Pew Research Center‟s Forum on Religion & Public Life, The global

Religious Landscape, December 2012

Trong tương lai, số lượng tín đồ Hồi giáo sẽ tiếp tục tăng lên nhanh chóng Nghiên cứu năm 2011 của Pew cho thấy dân số Hồi giáo sẽ tăng khoảng 35% trong vòng 20 năm tới, từ khoảng 1,6 tỷ người năm 2010 lên tới 2,2 tỷ người vào năm

2030 [48]

Trên phạm vi thế giới, dân số Hồi giáo được dự đoán tăng trưởng với tỷ lệ 1,5%, gấp đôi tỷ lệ của dân số không phải Hồi giáo là 0,7% trong vòng hai thập kỷ tới Nếu những xu thế hiện nay vẫn tiếp tục thì người Hồi giáo sẽ chiếm 26.4% tổng dân số toàn thế giới khoảng 8,3 tỷ người vào năm 2030, tăng từ 23.4% dân số thế giới khoảng 6,9 tỷ người vào năm 2010

Nghiên cứu năm 2012 của Pew chỉ ra rằng 87-90% người Hồi giáo trên thế giới là thuộc dòng Sunni và chỉ khoảng 10% đến 13% là thuộc dòng Shia Sự khác biệt của hai dòng Hồi giáo Sunni và Shia cho đến nay vẫn thể hiện một khuynh hướng biến động quan trọng của Hồi giáo nói chung và trở thành nguyên cớ cho những mâu thuẫn, xung đột ngay trong nội tại thế giới Hồi giáo Sự chia cắt giữa các dòng tôn giáo, các trường phái tư tưởng đó đã làm suy giảm khả năng liên kết

thành một khối thống nhất mạnh mẽ của người Ả Rập Trong thời kỳ phát triển hiện đại, khuynh hướng phân tách giữa hai dòng Hồi giáo chủ yếu là Sunni và Shia vẫn đang nổi lên ngày càng mạnh Các vấn đề của hai dòng Hồi giáo cũng góp phần làm đẩy nhanh quá trình phân hóa bên trong tôn giáo này để tạo ra các trào lưu khác nhau như Hồi giáo chính thống, Hồi giáo tự do, Hồi giáo ôn hòa, Hồi giáo cấp tiến

và Hồi giáo cực đoan…

1.4 Sự ra đời của Chủ nghĩa Hồi giáo và phong trào giải phóng dân tộc

Đối với những nhà nghiên cứu Đông phương học, những nhà nghiên cứu tôn giáo, lịch sử, chính trị hay bất cứ ai quan tâm đến Hồi giáo thì tôn giáo này đang ngày càng trở thành một điểm nóng Bên cạnh đó, ảnh hưởng lan tỏa của Hồi giáo lên phần còn lại của thế giới trở nên quan trọng hơn bao giờ hết trong điều kiện toàn cầu hóa hiện nay Đặc biệt, bắt nguồn từ Hồi giáo (Islam), Chủ nghĩa Hồi giáo (Islamism) là một hiện tượng thu hút rất nhiều sự quan tâm của các nhà nghiên cứu, các nhà hoạch định chính sách, nhà quản lý, nhà chính trị phương Tây Tuy nhiên, thuật ngữ này hiện vẫn còn gây nhiều tranh cãi trong các nhà nghiên cứu phương Tây cũng như bản thân người Hồi giáo vì sự phức tạp trong bản chất cũng như sự không rõ ràng trong khái niệm

Theo từ điển bách khoa toàn thư Wikipedia, khái niệm Chủ nghĩa Hồi giáo (Islamism) được coi là đồng nghĩa với Hồi giáo chính trị (Political Islam), theo đó

Hồi giáo chính trị nghĩa là “Hồi giáo được sử dụng cho mục đích chính trị” [38, pg 2] Nhìn chung, thuật ngữ này chỉ “sự mở rộng không hợp lý của truyền thống Hồi giáo vượt ra ngoài phạm vi tôn giáo” [29, pg.12] Bên cạnh đó, thuật ngữ này có xu

hướng lên án tất cả các hình thức phản kháng xã hội là bất hợp pháp và đánh đồng phản kháng hợp pháp với việc sử dụng quân sự và bạo lực Vì một số thiếu sót như vậy nên các học giả có xu hướng sử dụng thuật ngữ Chủ nghĩa Hồi giáo (Islamism)

và người theo Chủ nghĩa Hồi giáo (Islamist) Điều này cũng phù hợp với thuật ngữ tương đương trong tiếng Ả Rập để chỉ các phong trào Hồi giáo (al-harak al-Islamiyya) và những người thuộc phong trào này (Islamiyyun) Các phong trào Hồi giáo có thể có những mức độ khác nhau, có những mục tiêu, tôn chỉ và cách thức hoạt động khác nhau nhưng tựu chung lại, chúng đều nhằm mục đích hướng tới một

nhà nước Hồi giáo tuân thủ theo Thánh luật Sharia Nhìn chung, theo cách tiếp cận của phương Tây, Chủ nghĩa Hồi giáo hoặc bị đồng nhất với Hồi giáo, hoặc được cho là trào lưu Hồi giáo chính thống, hay phong trào ý thức hệ cực đoan [11] Nếu xét từ thực tiễn của Hồi giáo, Chủ nghĩa Hồi giáo là tập hợp ý thức hệ chính trị, hướng dẫn toàn bộ đời sống xã hội của tín đồ Hồi giáo; là sản phẩm của thời kỳ thuộc địa; là trào lưu chính trị khẳng định bản sắc, chống lại ảnh hưởng của hiện đại hóa và những ảnh hưởng từ phương Tây; là một tập hợp những phong trào chính trị đem lại sắc diện mới cho thế giới Hồi giáo, đó là nhà nước Hồi giáo thế tục Ở mức

độ chung nhất, những người theo học thuyết về Hồi giáo chính trị tin rằng Hồi giáo như là một đức tin, về trật tự chính trị và xã hội trong thế giới Hồi giáo hiện đại và được thực hiện theo một số cách thức khác nhau [28, pg xi]

Tuy nhiên, dù tiếp cận từ bên trong hay bên ngoài thì Chủ nghĩa Hồi giáo đều phải liên quan đến những vấn đề chính trị - xã hội; không chỉ là ý thức hệ mà còn là phong trào hiện thực; được cho là có nguồn gốc xuất phát từ trong giáo luật Hồi giáo; gắn liền với nhiều phương thức thực hiện khác nhau nhằm duy trì và khuếch tán các giá trị truyền thống của Hồi giáo trong đời sống hiện đại

Thế kỷ XIX và XX là một giai đoạn chuyển đổi quan trọng trong lịch sử của Hồi giáo, trong đó các quốc gia Hồi giáo lần lượt bị nô dịch, sau đó giành được độc lập, phục hồi và cải cách Lịch sử Hồi giáo đã chứng kiến sự xuất hiện của tôn giáo này tại bán đảo Ả Rập, sau đó nhanh chóng mở rộng ra phạm vi thế giới, sự phát triển rực rỡ của đế chế Hồi giáo và vương quốc Hồi giáo rộng lớn, sự hưng thịnh của một nền văn minh Hồi giáo phong phú và đa dạng, nhưng chủ nghĩa thực dân châu Âu dường như đã tạo ra một bước ngoặt trong phát triển của tôn giáo này Thời kỳ mở rộng, thâm nhập và thống trị của châu Âu bắt đầu vào thế kỷ thứ XVI nhưng đến thế kỷ XIX và XX mới trở nên mạnh mẽ hơn cả Đến thế kỷ XIX, cán cân quyền lực đã chuyển rõ ràng về phía châu Âu Chính phủ các nước châu Âu mở rộng ảnh hưởng của mình về chính trị trên phạm vi quốc tế Sự xuất hiện của phương Tây như một sức mạnh toàn cầu chiếm ưu thế tạo ra một thách thức về mặt quân sự, chính trị, kinh tế và ý thức hệ đối với các xã hội Ấn Độ giáo, Phật giáovà Hồi giáo ở châu Á, châu Phi và Trung Đông

Trong nhiều thế kỷ, người Hồi giáo đã nhận ra sự thoái trào của cộng đồng Hồi giáo như là kết quả của cả hai yếu tố nội bộ (trong nước) và bên ngoài (nước ngoài), từ đó họ đã bắt đầu có những phong trào phục hồi và cải cách khác nhau nhằm khôi phục lại sức mạnh trước đây của Hồi giáo Cảm giác của sự tan rã trong cấu kết cộng đồng và sự sai lạc so với "Hồi giáo đích thực" đã tạo ra phong trào phục hưng Hồi giáo trong thế kỷ XVII và XVIII (Wahhabi, Mahdi, Fulani, Padri, và những phong trào khác) trải dài trong thế giới Hồi giáo từ châu Phi đến Đông Nam

Á Phản ứng của các tín đồ Hồi giáo đối với chủ nghĩa thực dân và chủ nghĩa đế quốc châu Âu bị chi phối bởi cả nguồn gốc của mối đe dọa và truyền thống Hồi giáo, từ việc tiến hành thánh chiến đến việc di cư và bất hợp tác Đối mặt với sự thống trị của châu Âu đối với thế giới Hồi giáo, một số tín đồ Hồi giáo kết luận rằng câu trả lời thích hợp chỉ có thể giống như trường hợp của Nhà tiên tri Mohammed khi Ngài phải đối mặt với sự phản đối và từ chối: chiến đấu (thánh chiến, đấu tranh) trong việc bảo vệ Hồi giáo hoặc phải di cư (hijra) như Nhà tiên tri Mohammed và những tín đồ đầu tiên của Ngài đã thực hiện khi họ chuyển từ Mecca đến Medina vào năm 622 Tuy nhiên, sự phản kháng quân sự tại châu Phi, Trung Đông, Nam Á

và Đông Nam Á đã chứng tỏ sự bất lực đối với công nghệ hiện đại và quân đội được trang bị vũ khí của các nước châu Âu Bên cạnh đó, giải pháp di cư chỉ phù hợp với một số người chứ không phải là phần lớn người Hồi giáo Để chống lại sự ảnh hưởng của phương Tây, một số nhà lãnh đạo tôn giáo đã tìm đến cách cô lập văn hóa và bất hợp tác để chống lại mối đe dọa của văn hóa phương Tây đối với lối sống Hồi giáo truyền thống của họ Những người khác tìm cách thích nghi với văn hóa phương Tây để khai thác sức mạnh khoa học và công nghệ của phương Tây nhằm mục đích khôi phục cộng đồng và giành lại độc lập cho đất nước

Trong nửa đầu thế kỷ XX, lịch sử các nước Trung Đông chủ yếu xoay quanh hai vấn đề có liên quan đến nhau: chủ nghĩa dân tộc và độc lập cũng như sự ra đời của nhà nước hiện đại Giữa hai cuộc thế chiến I và II, người Hồi giáo ngày càng tạo sức ép để chấm dứt chế độ thực dân tại khu vực Các phong trào độc lập nổi lên

ở khắp nơi và ở một số nước, như Algieria, cuộc kháng chiến đẫm máu cuối cùng

đã khiến đất nước giành được quyền tự chủ Trong bối cảnh sục sôi đó, Hồi giáo và

bản sắc Hồi giáo đóng một vai trò quan trọng trong cuộc đấu tranh dân tộc, tuy mức

độ có khác nhau tùy thuộc vào điều kiện riêng của mỗi quốc gia Ở Iran, các giáo sĩ Hồi giáo tham gia với lực lượng thế tục và thúc ép cải cách để hạn chế quyền lực của nhà vua Trong phong trào phản đối việc vua nhượng quyền sản xuất, mua bán

và phân phối thuốc lá cho Anh quốc (1891-1892), họ đã sử dụng nhà thờ Hồi giáo như nơi ẩn náu của những người biểu tình và đưa ra những fatwa (sắc lệnh) để phản đối việc bán nhượng thuốc lá, sợ rằng vua sẽ tiếp tục bán nhượng tuyến đường sắt, ngân hàng, gây tổn hại cho sự độc lập của Iran bằng cách bị phụ thuộc kinh tế vào châu Âu

Ở Bắc Phi, các nhà cải cách Hồi giáo nằm trong số những người sáng lập và lãnh đạo của các tổ chức dân tộc và đảng phái chính trị sớm nhất nhằm chống lại sự cai trị của Pháp và sự nguy hiểm của đồng hóa văn hóa; ủng hộ cuộc chiến đấu đòi độc lập và khôi phục bản sắc dân tộc dựa trên một di sản Ả Rập Hồi giáo Allal al- Fasi lãnh đạo đảng Độc lập của Ma-rốc (Istiqlal), Abd al- Aziz Thalbi là người sáng lập của đảng Lập hiến Tuy-ni-di (Destour), và Abd al- Hamid Ben Badis sáng lập ra Hiệp hội giáo sĩ Algeria

Trong bối cảnh bị thực dân chiếm đóng, các phong trào đấu tranh tại các nước Ả Rập liên tiếp nổ ra để đánh đuổi kẻ thù xâm lược lãnh thổ Hồi giáo, trong

đó phải kể đến vai trò tích cực của các lãnh đạo và phong trào Hồi giáo Và một số

nhà nghiên cứu Hồi giáo gọi đây là “sự thức tỉnh Hồi giáo lần thứ nhất” [64]

Tại Ả Rập Xê Út, Mohammed bin Abdul Wahab (1703 - 1791) là người đầu tiên đã cố gắng đưa ra một kế hoạch Hồi giáo mới trong những năm cuối của thế kỷ XVIII Cùng với Mohammed bin Saud và những đồng minh khác, ông có thể lãnh đạo thành công phong trào bằng cách huy động sức mạnh tại bán đảo Ả Rập [66]

Tại Li-bi, Mohammed bin Ali (1787 - 1859) đã lãnh đạo phong trào Senussi tại Jaghbub, Li-bi và đã hình thành các vùng giải phóng rộng lớn, áp dụng các quy tắc của Hồi giáo tại những khu vực này Con trai ông tiếp tục những nỗ lực của cha mình và phong trào ngày càng có tầm ảnh hưởng rộng lớn trong nhân dân Phong trào Senussi đã lãnh đạo một cuộc kháng chiến vũ trang, sau đó, dưới sự lãnh đạo của Omar Mukhtar và Ahmed Sharif, phong trào đã đứng lên chống lại ách thực dân

Ý từ năm 1911 đến năm 1928 khi phải khuất phục trước lực lượng quân sự nước ngoài [59]

Tại I-rắc, phong trào Jihad nổ ra chỉ ba ngày sau khi thực dân Anh xâm lược đất nước, với sự tham gia của các giáo sĩ trung thành, lãnh đạo bộ tộc và những người theo xu hướng quốc gia

Tại Ai Cập đã chứng kiến một cuộc nổi dậy rộng lớn do các học giả Trường đại học Al-Azhar khởi xướng khi đối mặt với cuộc xâm lược của Napoleon và sau

đó là đối với chủ nghĩa thực dân Anh, lên đến đỉnh điểm trong cuộc cách mạng của Arabi sau một năm kể từ khi quân Anh xâm lược Ai Cập, hay cuộc cách mạng của Mohammed Ali Cần phải biết rằng Mohammed Ali đã từng bị chỉ trích rất nhiều từ phía các giáo sĩ Al-Azhar cũng như phải đối mặt với sự xa lánh của nhân dân vì khuynh hướng cải cách đất nước theo mô hình phương Tây Nhưng ở một khía cạnh khác, có thể thấy rằng mối quan tâm chính của ông là phục hồi sức mạnh của đế chế Ottoman dưới một hình thức hoàn toàn mới Ông tiến hành hàng loạt các cải cách

về kinh tế, xã hội và quân sự để trấn hưng đất nước [61] Ngoài ra, khẩu hiệu “Đất nước Ai Cập dành cho người Ai Cập” xuất hiện tại cuộc cách mạng Arabi không

nhằm xa rời khỏi Hồi giáo mà nhằm chống lại sự độc tài chuyên chế của nhà vua và ảnh hưởng của phương Tây [57]

Tại Sudan, đất nước này đã chứng kiến “lời kêu gọi tuyên bố thánh chiến”

chống lại ảnh hưởng của nước ngoài, và đã giành được chiến thắng áp đảo so với lực lượng của Anh, và Hồi giáo được áp dụng trong thời đại của Muhammad Ahmad al-Mahdi vào năm 1885 Cuộc cách mạng chỉ bị đánh bại vào năm 1898 bởi quân đội Anh sau nhiều nỗ lực để kiểm soát cách mạng [63]

Tương tự như vậy, thực dân Pháp, Ý và Tây Ban Nha cũng vấp phải các phong trào giải phóng tại các nước trong khu vực, như phong trào do Hoàng tử Abdul Qadir lãnh đạo vào năm 1830 tại Algieria chống thực dân Pháp, Mohammed bin Ali Al-Senussi năm 1842 và Omar Mukhtar vào năm 1911 ở Li-bi chống lại chủ nghĩa thực dân Ý, và Abdelkrim năm 1914 tại Ma-rốc chống lại thực dân Pháp và

Tây Ban Nha Những cuộc cách mạng có thể “giải phóng những khu vực rộng lớn, thiết lập sự thống trị của Hồi giáo trong những giai đoạn thời gian khác nhau và

chỉ bị khuất phục bởi các lực lượng vũ trang nước ngoài” [67] Cuộc cách mạng

Abdul Karim Khitabi tại Ma-rốc từ năm 1914 đến 1926 chống lại thực dân Tây Ban Nha và Pháp, đã giải phóng được khu vực rộng lớn và sau đó áp đặt sự thống trị của Hồi giáo tại những khu vực đó Phong trào bị dập tắt vào năm 1926 bởi một liên minh quốc tế bao gồm Tây Ban Nha, Pháp và một số quốc gia châu Âu và Hoa Kỳ khi những nước này gửi một phi đội máy bay chiến đấu tấn công các khu vực căn

cứ của Abdul Karim Khitabi [60]

Ngoài ra, có thể nhìn rằng trong bối cảnh bị các nước phương Tây xâm lược, hàng chục cuộc cách mạng và nổi dậy đã được khởi xướng dưới sự lãnh đạo của các lãnh tụ Hồi giáo ở một số quốc gia Ả Rập [61], ngoài những phong trào nêu trên còn có thể kể đến phong trào kháng chiến ở Eritrea và Somalia (1887), cuộc nổi dậy

ở I-rắc [68] và cuộc cách mạng của Sheikh Izz al-Din Al-Qassam, người sáng lập phong trào Hồi giáo ở Palestine, trước đó đã từng lãnh đạo cuộc cách mạng chống lại thực dân Pháp tại Syria, hoặc Hajj Amin Al-hasini, người lãnh đạo cuộc kháng chiến của nhân dân Palestine đến tận năm 1949 Nhìn chung, tư tưởng chủ đạo của các phong trào cách mạng chống ách xâm lược của thực dân bao gồm bốn xu hướng

là xu hướng Hồi giáo cách mạng, xu hướng Hồi giáo hòa giải, xu hướng quốc gia dân tộc, xu hướng Ottoman Những xu hướng này khác nhau về tư tưởng và cách thức hoạt động nhưng đều tham gia vào công cuộc huy động sức mạng của nhân dân nhằm chống lại thực dân xâm lược đối với các quốc gia Hồi giáo - Ả Rập [62] Cần phải chú ý là khi các nước phương Tây xâm lược các quốc gia Ả Rập thì chính phủ tại các quốc gia này hầu như không có những động thái tích cực để giải phóng đất nước Chính các giáo sĩ Hồi giáo và một số nhà tư tưởng quốc gia dân tộc lại là những người đứng lên tập hợp quần chúng để chống quân xâm lược Chính vì lý do này mà nhiều người Hồi giáo cho rằng sự xâm lược của phương Tây và thái độ bạc nhược, quỵ lụy phương Tây của một số lãnh đạo đất nước đã khiến Hồi giáo đi chệch hướng của mình Điều này có ảnh hưởng rất lớn đến sự thức tình Hồi giáo lần thứ hai, diễn ra vào những năm 1970 và 1980 sau này, với đỉnh cao là cuộc cách mạng Hồi giáo tại Iran vào năm 1978-1979

Sự hình thành của các quốc gia hiện đại và phong trào độc lập trong thế giới Hồi giáo là sản phẩm của chủ nghĩa thực dân châu Âu với những di sản có hậu quả tiêu cực lâu dài, sâu sắc đối với thế giới Hồi giáo Sức mạnh thực dân, có tác động kiểm soát hoặc ảnh hưởng đến sự lựa chọn của các nhà lãnh đạo, đã vẽ lại biên giới của nhiều quốc gia, và tạo ra một số quốc gia mới như Jordan Sự tan rã của đế chế Ottoman, việc thành lập sự ủy trị của Anh và Pháp đối với các quốc gia ở Trung Đông (bao gồm cả Li-băng, Syria, I-rắc, và Cô-Oét), sự phân chia khu vực Nam Á thành Ấn Độ và Pakistan, phân chia Đông Nam Á thành Malaysia, Singapore, Brunei và Indonesia là những ví dụ của nỗ lực để tạo ra các quốc gia thúc đẩy hoặc

ít nhất là không đe dọa lợi ích của châu Âu Nhà nước Do Thái của người Israel được thành lập tại Trung Đông thường được xem là sự thay thế của một thuộc địa phương Tây tại khu vực, nhằm tiếp tục phá hoại sự đoàn kết Hồi giáo Điều này tiếp tục có ảnh hưởng sâu sắc qua đối với khu vực và thế giới không chỉ trong quá khứ, hiện tại mà còn cả trong tương lai

Vào những năm 1950, hầu hết các cộng đồng Hồi giáo đã giành được độc lập, chỉ trừ Algieria là giành được độc lập muộn hơn vào năm 1962 Các nhà nước hiện đại được hình thành với sự khác biệt đáng kể, tạo ra những mô hình nhà nước

đa dạng Tại Thổ Nhĩ Kỳ, Mustafa Kemal thành lập một nhà nước hoàn toàn thế tục, chính thức chấm dứt chế độ Caliphate, đàn áp hoặc hạn chế các tổ chức tôn giáo, và thay thế chúng bằng luật và thể chế dựa trên mô hình của châu Âu Tại bán đảo Ả Rập, nhà nước Ả Rập Xê Út được hình thành, tự xưng là nhà nước Hồi giáo với Kinh Qur'an là hiến pháp và luật Sharia là pháp luật của đất nước Phần lớn các quốc gia còn lại nằm giữa hai thái cực thế tục và tôn giáo Những quốc gia này trở thành “quốc gia Hồi giáo” trong đó phần lớn dân số là người Hồi giáo, và họ kết hợp với những quy định bắt buộc liên quan đến Hồi giáo, chẳng hạn như người đứng đầu nhà nước phải là một người Hồi giáo và luật Sharia là một nguồn tham khảo của pháp luật Nhiều quốc gia Hồi giáo, chẳng hạn như Ai Cập, Syria, Iran, và I-rắc, đã chuyển sang mô hình phương Tây trong các lĩnh vực chính trị, pháp lý, kinh tế và giáo dục

Mặc dù những thập kỷ cuối của thế kỷ XX được đặc trưng bởi sự gia tăng của các phong trào hoạt động Hồi giáo tại Trung Đông – Bắc Phi, nhưng mô hình này đã được thành lập từ những năm 1930 với cá nhân tiêu biểu thành lập nên phong trào Hồi giáo lớn nhất tại khu vực trong giai đoạn này, đó là Hasan al- Banna

ở Ai Cập sáng lập ra phong trào Anh em Hồi giáo Hasan al- Banna phê phán những người theo chủ nghĩa thế tục phương Tây, tính bảo thủ cứng nhắc của giới học sĩ Hồi giáo, và “Hồi giáo bị Tây hóa” của những người Hồi giáo hiện đại, đấu tranh cho sự tự thân của Hồi giáo và xa rời sự ảnh hưởng của phương Tây Ngược lại với những người Hồi giáo theo khuynh hướng hiện đại, Hassan al- Banna nhấn mạnh sự phát triển về mặt tổ chức để thực hiện tầm nhìn về một nhà nước và xã hội Hồi giáo truyền thống Mặc dù được gọi là “chính thống” và bị đánh đồng với một tầm nhìn bảo thủ, truyền thống, nhưng trong thực tế những người Hồi giáo theo tư tưởng này lại khá hiện đại trong định hướng và tổ chức Quay trở lại xã hội Hồi giáo vào thế

kỷ thứ VII hay trốn tránh trong sự huy hoàng của Hồi giáo trong quá khứ không phải là điều họ mong muốn mà ngược lại, họ không hề từ chối khoa học và công nghệ hiện đại Thay vào đó, họ tìm cách áp dụng giáo lý và các giá trị Hồi giáo trong hoàn cảnh mới của thế giới đương đại và do đó đáp ứng với những thách thức của xã hội hiện đại Họ lên án sự Tây hóa và thế tục hóa của các xã hội Hồi giáo, lên án sự ảnh hưởng của phương Tây - từ chủ nghĩa thực dân châu Âu và chủ nghĩa dân tộc thế tục nhưng họ không từ chối các giá trị khoa học và giáo dục hiện đại Nhiều thành viên của phong trào Anh em Hồi giáo là các chuyên gia hiện đại (giáo viên và giáo sư đại học, bác sĩ, luật sư, các nhà khoa học…), những người thành lập các tổ chức hiện đại (trường học, trạm y tế, xí nghiệp tiểu thủ công nghiệp, in ấn, nhà xuất bản) và đều biết sử dụng công nghệ hiện đại [27]

Chủ nghĩa dân tộc tự do, chủ nghĩa khu vực, chủ nghĩa xã hội là tư tưởng chủ đạo của các quốc gia Hồi giáo mới Ý thức hệ dân tộc dựa trên lãnh thổ, lịch sử và ngôn ngữ đã trở thành phương tiện điển hình cho chế độ mới Mặc dù xu hướng định hướng chủ yếu trong giai đoạn này là thế tục, nhưng các luồng tư tưởng vẫn phải khẳng định những liên kết (lịch sử, tôn giáo, hay ngôn ngữ) với quá khứ Hồi

giáo của họ Điều này chứng tỏ rằng dù trong bất cứ hoàn cảnh nào, Hồi giáo vẫn chiếm vị trí quan trọng trong tư tưởng và đời sống của các tín đồ Hồi giáo

Vào cuối những năm 1960, chủ nghĩa dân tộc Ả Rập và chủ nghĩa xã hội đã trở thành hệ tư tưởng chủ yếu, dẫn tới một số chế độ cách mạng ở Ai Cập, Sudan, Li-bi, Syria và I-rắc Tuy nhiên, chủ nghĩa dân tộc và chủ nghĩa xã hội lại không thành công như mong đợi tại khu vực này Vào cuối thập niên 1960 và đầu những năm 1970, hàng loạt các sự kiện xảy ra trong thế giới Hồi giáo làm gia tăng ý thức

về sự thất bại của nhiều quốc gia và xã hội Hồi giáo hiện đại Sự thất bại của lực lượng Ả Rập bao gồm Ai Cập, Syria, Jordan trong cuộc chiến sáu ngày năm 1967, cùng với sự mất mát nhiều phần lãnh thổ Ả Rập (Sinai, Dải Gaza, Bờ Tây, và Jerusalem) vào tay Israel đã khiến những người Hồi giáo bị sốc, và nhận thức được

sự bất lực rõ ràng của thế giới Ả Rập-Hồi giáo Chủ nghĩa dân tộc và chủ nghĩa xã hội đã được chứng minh là không hiệu quả đối với những quốc gia Ả Rập trong khu vực Từ đó, sự hồi sinh Hồi giáo lại trỗi dậy trong khu vực, nhằm chống lại các thế lực phương Tây, trong đó có Mỹ và chống lại kẻ xâm chiếm là Israel Việc để mất vùng lãnh thổ Jerusalem đã làm thế giới Hồi giáo bị choáng váng và từ đó, vấn đề giải phóng Palestine và Jerusalem là vấn đề Hồi giáo toàn cầu Sự thất bại của chủ nghĩa dân tộc Hồi giáo tại Pakistan, cuộc nội chiến tại Li-băng vào giữa những năm

1970, cuộc bạo động Trung Quốc – Mã Lai tại Kuala Lumpur vào năm 1969… báo hiệu sự thất bại về mặt quân sự, chính trị, kinh tế và văn hóa của các xã hội và cộng đồng Hồi giáo Bị vỡ mộng vì sự thất bại từ việc học theo các mô hình phương Tây, người Hồi giáo muốn tìm về một bản sắc đích thực bản địa để làm cơ sở phát triển quốc gia Từ Cairo đến Kuala Lumpur, Hồi giáo bao trùm lên mọi khía cạnh của xã hội, từ cách ăn mặc, giáo dục đến tư tưởng Có thể thấy rằng lịch sử, văn hóa, bản sắc và các giá trị Hồi giáo vẫn luôn tồn tại trong các xã hội này

Trong nhiều khía cạnh, cách mạng Hồi giáo tại Iran vào năm 1978-1979 là thời điểm xác định và biểu tượng cho sự hồi sinh của đạo Hồi trong thời hiện đại Đối với thế giới phương Tây và giới tinh hoa Hồi giáo chịu ảnh hưởng của hiện đại hóa, bị che lấp bởi khuynh hướng thế tục và định nghĩa hiện đại thì sự hồi sinh của Hồi giáo và bóng ma của cuộc cách mạng Hồi giáo tại Iran là không điều thể tưởng

tượng Một vị vua Iran hùng mạnh, với sự giàu có của dầu mỏ, quân đội và lực lượng an ninh mạnh mẽ cùng sự hỗ trợ của phương Tây, có thể bị lật đổ bởi một cuộc cách mạng xã hội được lãnh đạo bởi Ayatollah Ruhollah Khomeini (1900-1989), tại thời điểm đó đang sống lưu vong ở Pháp, dường như là điều không thể chấp nhận Các sự kiện tiếp theo khiến nhiều người lo ngại về một sự hồi sinh của Hồi giáo cực đoan trong khu vực

1.5 Hồi giáo với các đảng phái chính tri ̣ chủ yếu ta ̣i Trung Đông – Bắc Phi

Khi nghiên cứu về những phong trào Hồi giáo, các học giả thường lưu ý đến thuật ngữ “Ummah” (quốc gia) vì đó là một phần của lịch sử Hồi giáo, kết nối các

tín đồ Hồi giáo trên toàn thế giới Theo Bernard Lewis, “trong thế giới phương Tây, đơn vị cơ bản của một tổ chức con người là quốc gia, sau đó được chia nhỏ ra theo nhiều kiểu, trong đó có kiểu chia nhỏ theo tôn giáo Tuy nhiên, các tín đồ Hồi giáo lại cho rằng không phải từ một quốc gia chia nhỏ ra theo từng nhóm tôn giáo mà chính là một tôn giáo chia nhỏ ra thành nhiều quốc gia” [40] Vào những

thế kỷ đầu của kỷ nguyên Hồi giáo, cộng đồng Hồi giáo là một đất nước dưới quyền cai trị của một người Ngay cả khi cộng đồng này tách ra làm nhiều nước, thì

lý tưởng về một thể chế nhà nước duy nhất vẫn tồn tại Các nhà nước hầu như chỉ

có tính triều đại, với biên giới có dịch chuyển, và trong việc ghi chép lịch sử cực kỳ phong phú của thế giới Hồi giáo bằng tiếng Ả Rập, Ba Tư, Thổ Nhĩ Kỳ, lịch sử của các triều đại, các thành phố chủ yếu chỉ là lịch sử của nhà nước và cộng đồng Hồi giáo chứ không hề là lịch sử của nước Ba Tư hay Thổ Nhĩ Kỳ

Cũng theo Bernard Lewis, cuộc đời của Nhà tiên tri Mohammed tạo ra sự phân chia trong thái độ của các tín đồ Hồi giáo Trong phần đầu cuộc đời, trong những năm tại quê hương Mecca (570-622), Ngài là người đối đầu với chế độ

tà giáo Trong phần thứ hai, sau khi chuyển từ Mecca đến Medina (622-632), Ngài

là người đứng đầu nhà nước Chính vì vậy, Hồi giáo hiện nay được phân chia thành hai loại, một loại độc đoán còn loại kia cấp tiến và hành động

Hai thời kỳ trong sự nghiệp của Đấng tiên tri, một là của sự phản kháng, một là của luật lệ, cả hai đều đựơc phản ánh trong kinh Qur’an, từng chương một, tín đồ buộc phải tuân phục người đại diện cho Thượng đế, và không được nghe theo

Pharaon, tức là kẻ cai trị độc tài và bất chính Hai khía cạnh này trong cuộc đời và

sự nghiệp của Đấng tiên tri gợi nên hai truyền thống trong đạo Hồi, một là độc đoán và thanh tịnh, còn mặt kia là cấp tiến và hành động [41, pg.10]

Ngày nay, các quốc gia Hồi giáo không còn là một “ummah” thống nhất nhưng đây luôn là mục tiêu mà rất nhiều tín đồ Hồi giáo mong mỏi Đứng trước những ảnh hưởng của văn hóa phương Tây khiến lối sống của nhiều người Ả Rập không còn giống với lối sống của cha ông mình trong những thế kỷ trước, các nhóm Hồi giáo luôn cố gắng để áp dụng các khía cạnh tôn giáo của Hồi giáo lên mọi mặt đời sống các tín đồ [52] Trong nhiều thập kỷ trước, các học giả đã cố gắng phân loại các phong trào Hồi giáo để hiểu rõ bản chất của Hồi giáo chính trị cũng như bức tranh Hồi giáo đa dạng trong khu vực này Một cách phân loại thông thường là chia những người Hồi giáo thành ôn hòa, cấp tiến/cực đoan hay những người có xu

hướng quân sự Trong tác phẩm “Civil Democratic Islam; Partners, Resources and Strategies”, tác giả Cheryl Benard chia những tín đồ Hồi giáo thành bốn loại:

- Hồi giáo chính thống (fundamentalists): những người phủ nhận các giá

trị dân chủ và văn hóa phương Tây hiện đại Họ muốn một nhà nước độc đoán, thanh tịnh, áp dụng các quan điểm cực đoan của luật Hồi giáo và các giá trị đạo đức Hồi giáo Họ sử dụng công nghệ hiện đại để đạt được mục tiêu đó

- Hồi giáo truyền thống (traditionalists): những người muốn một xã hội

bảo thủ Họ nghi ngờ về sự hiện đại, đổi mới và thay đổi

- Hồi giáo hiện đại (modernists): những người mong muốn thế giới Hồi

giáo trở thành một phần của thế giới nhân loại hiện đại Họ mong muốn hiện đại và cải cách Hồi giáo để sánh kịp với thời hiện đại

- Hồi giáo thế tục (secularists): những người muốn thế giới Hồi giáo chấp

nhận sự chia tách giữa tôn giáo và nhà nước giống như mô hình dân chủ công nghiệp phương Tây, trong đó tôn giáo thuộc về lĩnh cực cá nhân [21]

Trong khi đó, theo Bernard Lewis, phái chính thống (fundamentalist) không thực sự là thuật ngữ thích hợp Tên gọi này khởi thủy là một từ của Tin lành Mỹ, dùng để chỉ một số nhà thờ khác với các nhà thờ thuộc dòng chính phái ở một số điểm, trong đó hai sự khác biệt chính là thần học tự do và sự phê phán kinh thánh

Ngược lại, đối với các tín đồ Hồi giáo, giáo điều cơ bản là kinh Qur‟an với từng câu từng chữ đều có tính thần thánh và không thể sai lầm được Đặc điểm của những người theo trường phái này rộng lớn hơn, nằm ở khía cạnh xã hội Theo quan điểm của họ, thế giới Hồi giáo đang đi chệch khỏi con đường đúng đắn của mình Những nhà cầm quyền tại các quốc gia Hồi giáo tự gọi họ là tín đồ Hồi giáo nhưng thực chất họ là những người bỏ đạo, đã hủy bỏ luật Sharia thần thánh và áp dụng các luật lệ của ngoại bang Giải pháp duy nhất cho tình trạng này là quay trở lại với lối sống Hồi giáo đúng đắn và loại bỏ những chính phủ đã từ bỏ đạo là bước đi cơ bản đầu tiên Những người theo chủ nghĩa chính thống về cơ bản là chống lại sự

ảnh hưởng của phương Tây vì “phương Tây là nguồn gốc của tội lỗi đang làm xói mòn xã hội Hồi giáo”, nhưng mục tiêu tấn công ban đầu của họ là nhằm trực tiếp

vào những nhà cầm quyền và lãnh đạo của chính họ [41, pg 21]

Một nghiên cứu gần đầy về các phong trào Hồi giáo tại Bắc Phi đã chia những người Hồi giáo thành năm loại :

- Salafiyyah Ilmiyyah (Salafi theo khuynh hướng khoa học): những người

quan tâm đến việc tái thiết lập trật tự đạo đức từ thời nhà tiên tri Mohammed, những người không dính líu đến chính trị nhưng không ngại sử dụng vũ lực để buộc các tín

đồ Hồi giáo khác tuân theo các thực hành Hồi giáo

- Salafiyya Jihadiyya (Salafi theo khuynh hướng quân sự) : những người tấn

công các mục tiêu phương Tây trong một chiến dịch được hợp lý hóa bằng các thuật ngữ truyền thống như là Jihad để bảo vệ thế giới Hồi giáo chống lại sự xâm lược của phương Tây

- Những người theo khuynh hướng hiện đại: những nhà hoạt động chính

trị thiên về hành động hòa bình, sẵn sàng sử dụng các ý tưởng, kỹ thuật và tổ chức hiện đại để đạt được mục tiêu về một nhà nước Hồi giáo

- Những người theo khuynh hướng quân sự: những người tin rằng cách

duy nhất để thành lập xã hội Hồi giáo thực sự là sử dụng đấu tranh vũ trang hầu như trực tiếp chống lại các chính phủ của chính họ

- Cuối cùng là những nhà hoạt động Hồi giáo ở hải ngoại: những người

cố gắng duy trì bản sắc Hồi giáo trong các quốc gia phi Hồi giáo ở Châu Âu và Bắc Mỹ [16, pg 4]

Về việc phân loại các phong trào Hồi giáo, Bernard Lewis cho rằng khó có thể định nghĩa chính xác và đầy đủ những phong trào Hồi giáo này theo ngôn ngữ

mà nhiều thế kỷ qua đã được những người Ki-tô giáo sử dụng để chỉ những thực hành của tôn giáo của mình

Trong góc nhìn về sự trỗi dậy của Hồi giáo hiện đại, người ta cho rằng sự suy thoái của sức mạnh Hồi giáo khi chủ nghĩa thực dân Châu Âu mở rộng phạm vi ảnh hưởng của mình đã cho thấy hai trường phái ý tưởng bên trong Hồi giáo còn tồn tại đến ngày hôm nay Trường phái truyền thống cho rằng nguyên nhân Hồi giáo bị suy thoái là do sự sao nhãng đạo đức và xa rời con đường Hồi giáo đích thực Chính vì vậy, phản ứng của họ là kêu gọi một sự trỗi dậy của Hồi giáo Trường phái còn lại là những người cải cách, cảm thấy rằng sự suy thoái đó là do sự thất bại triền miên trong việc hiện đại hóa các xã hội và thể chế của họ Mục đích của những người này không phải là cải cách, theo nghĩa hiện đại hóa, niềm tin của mình, mà để bảo tồn niềm tin đó theo sự tinh khiết ban đầu Có rất nhiều phong trào như vậy trong lịch sử Hồi giáo, khác nhau đáng kể trong học thuyết, phương pháp

và mức độ thành công mà họ đã đạt được [42, pg 156] Con đường đi của những người theo trường phái này đặt ra câu hỏi liệu có thể hiện đại hóa mà không bị phương Tây hóa Đây là sự đấu tranh đối với các giá trị, về cách bảo vệ các di sản văn hóa của xã hội và thói quen truyền thống trong thời đại toàn cầu hóa và cách phát triển mô hình cùng hiện hữu giữa hiện đại hóa và chủ nghĩa truyền thống mà không bị phương Tây hóa [55, pg 8]

Xét về khía cạnh chính trị, Hồi giáo có mối quan hệ chặt chẽ với các thể chế nhà nước ở các nước Ả Rập Có thể nói tại các quốc gia Hồi giáo, không thấy có sự phân cách giữa tôn giáo với chính quyền Ở nhiều quốc gia trong khu vực, các học

sĩ Hồi giáo đều là những nhà lãnh đạo chính trị, và rất khó để phân biệt giữa giáo luật Hồi giáo và luật pháp quốc gia Mối quan hệ khăng khít giữa Hồi giáo và nhà nước có nguồn gốc lịch sử Người sáng lập đạo Hồi chính là vua, đã sáng lập ra nhà