Khảo cứu văn bản Du hiên thi thảo của Bùi Văn Dị tt.PDF

Nhưng do điều kiện lịch sử, mãi đến những năm đầu thế kỉ XX, một số tác phẩm của ông mới được dịch và trích dẫn trong một số sử sách viết về lịch sử, văn học, tư tưởng triều Nguyễn.. Tu

1

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

PHẠM THỊ GÁI

KHẢO CỨU VĂN BẢN DU HIÊN THI THẢO

CỦA BÙI VĂN DỊ

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành Hán Nôm

Hà Nội-2011

2

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

PHẠM THỊ GÁI

KHẢO CỨU VĂN BẢN DU HIÊN THI THẢO

CỦA BÙI VĂN DỊ

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Hán Nôm

Mã số: 60.22.40

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Trịnh Khắc Mạnh

Hà Nội-2011

3

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 5

1 Lí do chọn đề tài 5

2 Lịch sử nghiên cứu 6

2.1 Các công trình thư mục học, từ điển 7

2.2 Một số sách có tính chất giới thiệu, điểm qua hoặc tuyển chọn và trích dẫn một số tác phẩm trong các sáng tác của Bùi Văn Dị 9

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 10

4 Phương pháp nghiên cứu 10

5 Những đóng góp của luận văn 11

6 Bố cục của đề tài 11

PHẦN NỘI DUNG Chương 1 13

1.1 Thân thế và sự nghiệp của Bùi Văn Dị 13

1.1.1 Tiểu sử Bùi Văn Dị 13

1.1.2 Trước tác của Bùi Văn Dị 21

1.2 Tổng quan tình hình văn bản Du Hiên thi thảo 27

Chương 2 50

TÌM HIỂU GIÁ TRỊ TÁC PHẨM DU HIÊN THI THẢO 50

2.1 Giá trị về nội dung của tác phẩm 50

2.1.1 Du Hiên thi thảo thể hiện tấm lòng yêu nước, thương dân và ý chí căm thù giặc của nhà chí sĩ họ Bùi 50

2.2.2 Du Hiên thi thảo là lời ca về tình yêu thiên nhiên của nhà thơ 64

4

2.2.3 Giá trị sử liệu và những hạn chế trong nội dung tư tưởng của tác

phẩm 73

2.2 Giá trị nghệ thuật của Du Hiên thi thảo 82

2.2.1 Thể thơ 82

2.2.2 Nghệ thuật sử dụng ngôn từ 90

2.3.3 Nghệ thuật sử dụng điển tích, điển cố 95

KẾT LUẬN CHUNG 101

TÀI LIỆU THAM KHẢO 105

TÀI LIỆU TIẾNG VIỆT 105

TÀI LIỆU CHỮ HÁN CỦA TÁC GIẢ 107

TỪ ĐIỂN 108

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Trong nền văn học của dân tộc Việt Nam, văn học viết bằng chữ Hán chiếm một vị trí vô cùng quan trọng Trong suốt khoảng thời gian kéo dài hàng nghìn năm, chữ Hán được sử dụng như một loại văn tự quốc gia Chữ Hán đã được sử dụng trong tất cả các lĩnh vực đời sống như chính trị, văn hóa, khoa học, xã hội, lịch sử, và cũng chính là công cụ để các bậc thi nhân, văn sĩ ghi lại cảm xúc của mình Chính vì vậy, ngày nay chúng ta đã được thừa hưởng một kho tàng văn hóa thành văn vô giá được ghi chép bằng chữ Hán do ông cha để lại Trong số những bậc thi nhân, văn sĩ đã từng cầm bút,

có rất nhiều tác phẩm của họ còn được lưu giữ lại và trở nên quen thuộc người đời sau nhưng cũng có không ít tác phẩm của những con người tài hoa vẫn chưa được biết đến Những tác phẩm thi ca của Tiến sĩ Bùi Văn Dị là một trong những trường hợp như thế Tên tuổi của ông thường được biết đến

như một một vị quan thanh liêm có lòng yêu nước thương dân Tấm gương

hiếu học và yêu nước của ông như một dấu son trong danh sách những nhà khoa bảng của mảnh đất Hà Nam nói riêng, nước Việt Nam nói chung, nhưng người đời sau ít người biết đến ông còn là một nhà thơ tài hoa, uyên bác Trong cuộc đời 29 năm làm quan (1866-1895) của ông đã trải 7 đời vua (Tự Đức, Dục Đức, Hiệp Hoà, Kiến Phúc, Hàm Nghi, Đồng Khánh, Thành Thái), ông luôn được đánh giá cao và nắm giữ nhiều vai trò quan trọng trong triều đình Dựa trên tài năng thơ văn và công lao của ông, Bùi Văn Dị được đặc cách nhận học vị Tiến sĩ khoa Ất Sửu (1865) Xuất phát từ một trái tim ưu thời mẫn thế và một tâm hồn nhạy cảm với cuộc sống, ông đã sáng tác rất nhiều thơ ca Những tác phẩm của ông được tập hợp trong các tập thơ, tùy

bút như: Du Hiên thi thảo 輶軒詩草, Tốn Am thi thảo 遜庵詩草, Tốn Am thi

sao 遜庵詩抄, Trĩ Chu thù xướng tập 雉舟酬唱集, Nhưng do điều kiện

lịch sử, mãi đến những năm đầu thế kỉ XX, một số tác phẩm của ông mới được dịch và trích dẫn trong một số sử sách viết về lịch sử, văn học, tư tưởng triều Nguyễn Cho đến nay vẫn chưa có một công trình nào nghiên cứu cụ thể

về con người, sự nghiệp và giá trị các tác phẩm của ông Đó cũng chính là lí

do chính khiến chúng tôi lựa chọn tác phẩm của ông làm đối tượng nghiên cứu cho đề tài Tuy nhiên, trong khuôn khổ, phạm vi của một luận văn thạc sĩ, chúng tôi không thể tham vọng giới thiệu hết được những trước tác của tác

giả mà chỉ Nghiên cứu văn bản Du Hiên thi thảo - một trong những tập thơ

tiêu biểu của ông Việc lựa chọn đề tài này không chỉ phù hợp với mã ngành đào tạo Hán Nôm mà đề tài nghiên cứu thành công sẽ trở thành một nguồn tư liệu tham khảo quan trọng cho những ai quan tâm đến vấn đề tác phẩm, giá trị nội dung tư tưởng, văn bản của tác giả, cũng như góp phần tìm hiểu diện

mạo thơ văn, lịch sử triều Nguyễn - triều đại phong kiến cuối cùng và đầy biến động trong lịch sử Việt Nam

2 Lịch sử nghiên cứu

Đối với bất kì một công trình nghiên cứu nào, việc tìm hiểu lịch sử nghiên cứu vấn đề, từ đó tổng kết những giá trị và hạn chế của việc nghiên cứu trước khi đưa ra những kiến giải của bản thân người nghiên cứu là một công việc hết sức quan trọng và cần thiết

Như chúng ta đã biết, Bùi Văn Dị là một nhà nho, được đào tạo chính quy, theo con đường khoa bảng Ông đỗ đạt cao (đỗ cử nhân năm Ất Mão, niên hiệu Tự Đức năm thứ 8 (1855), và thi đỗ Phó bảng năm Ất Sửu (1865), được trúng cách làm Tiến sĩ trong khoa thi này) Tài năng thơ ca của ông

được vua Tự Đức ban lời khen tặng: 狀元宰相以安排了 “Trạng nguyên Tể

tướng dĩ an bài liễu” (Tài Trạng nguyên Tể tướng đã định sẵn rồi), ông trở

thành người bạn luôn cùng đàm luận thi ca với đức vua Những tác phẩm thi

ca của ông được trích dẫn và in trong nhiều tác phẩm văn học đương thời

như: 表 詔 賦 合 選 Biểu chiếu phú hợp tuyển, 舉業詩集 Cử nghiệp thi tập,

諸名家詩 Chư danh gia thi, 外 國 來 文 集 Ngoại quốc lai văn tập, 國 朝

名 人 墨 痕 Quốc triều danh nhân mặc ngấn, 詩歌雜編 Thi ca tạp biên, 詩

討雜編 Thi thảo tạp biên…Tuy nhiên, cho đến ngày nay, theo tìm hiểu của

chúng tôi, tên tuổi và các tác phẩm của ông mới chỉ được chọn dịch và giới thiệu một cách sơ lược trong một số tác phẩm Có thể chia các loại tài liệu đề

cập đến Bùi Văn Dị và các tác phầm của ông thành hai loại: Các công trình

thư mục học, từ điển và một số sách có tính chất giới thiệu, điểm qua hoặc tuyển chọn và trích dẫn một số tác phẩm trong các tập thơ của Bùi Văn Dị

2.1 Các công trình thư mục học, từ điển

- Di sản Hán Nôm Việt Nam- Thư mục đề yếu, Trần Nghĩa - Francois

Gros, Nhà xuất bản Khoa học xã hội, Hà Nội, 1993 Tác phẩm giới thiệu khái quát về Bùi Văn Dị, các bút danh và các sáng tác của ông, bao gồm tập văn

xuôi Du hiên tùng bút – tập văn xuôi ghi chép những thắng cảnh trên đường

đi sứ Yên Kinh, những di tích, danh lam thắng cảnh của Việt Nam Trong đó còn có hai bài văn bia phân định địa giới giữa Việt Nam và Trung Quốc

Phần giới thiệu về tập thơ Du hiên thi thảo chủ yếu điểm qua về kí hiệu

văn bản, đồng thời khái quát về tình hình văn bản của tác phẩm hiện được lưu giữ ở Viện Nghiên cứu Hán Nôm (trang 35 - 36)

- Tìm hiểu kho sách Hán Nôm (Nguồn tư liệu văn học, sử học Việt

Nam), Trần Văn Giáp, Nhà xuất bản Văn Hóa, Hà Nội 1984, Giới thiệu sơ

lược về tên tuổi, quên quán, chức danh, bút danh và các tác phẩm của Bùi Văn Dị (trang 283 – 284)

- Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Nguyễn Quang Thắng, Nguyễn Bá

Thế, Nhà xuất bản Khoa học xã hội, 1991 Viết khái quát về tác giả Bùi Văn

Dị và các sáng tác của ông (trang 45- 46)

- Tên tự, tên hiệu các tác gia văn học Việt Nam, Trịnh Khắc Mạnh, Nhà

xuất bản Khoa học xã hội, 2002, Giới thiệu về tác giả Bùi Văn Dị, tên tự, tên hiệu và các tác phẩm của ông (ở các trang 13, 67, 142, 253, 854)

- Các vị Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa qua các triều đại phong

kiến Việt Nam (Hội Khoa học lịch sử Việt Nam), Trần Hồng Đức (chủ biên),

Nhà xuất bản Văn hóa dân tộc, 2003, (trang 187)

- Khoa bảng Thăng Long Hà Nội qua mộc bản triều Nguyễn (Cục văn

thư và lưu trữ Nhà nước, Trung tâm lưu trữ quốc gia IV), Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, 2009 (trang 457)

- Mộc bản triều Nguyễn – Đề mục tổng quan (Cục văn thư và lưu trữ

Nhà nước, Trung tâm lưu trữ quốc gia IV), Nhà xuất bản chính trị quốc gia,

2009, ghi chép rất cụ thể các chức vụ của Bùi Văn Dị trong triều đình nhà Nguyễn qua các triều vua, như Quang Lộc tự khanh, Sung biện Các vụ,

…(trang 891)

- Từ điển văn học Việt Nam, Lại Nguyên Ân, Bùi Văn Trọng Cường

(biên soạn), Nhà xuất bản Giáo dục, 1994 Tác phẩm giới thiệu sơ lược về tác giả văn học Bùi Văn Dị (trang 35 - 36)

- Từ điển văn học (bộ mới), Đỗ Đức Hiểu (chủ biên), cùng các soạn giả

Nguyễn Huệ Chi, Phùng Văn Tửu, Trần Hữu Tá, Nhà xuất bản thế giới,

2004 Trong công trình này đã có những đánh giá khái quát khá xác đáng và

có phần chi tiết về bản thân con người và các sáng tác của tác giả Bùi Văn

Dị

2.2 Một số sách có tính chất giới thiệu, điểm qua hoặc tuyển chọn

và trích dẫn một số tác phẩm trong các sáng tác của Bùi Văn Dị

- Những công trình thuộc nhóm này hiện nay còn rất ít Qua tìm hiểu được của chúng tôi, hiện nay, các công trình có tuyển chọn, biên dịch và trích dẫn các tác phẩm này chỉ được giới thiệu qua một số các tác phẩm sau:

- Văn học yêu nước và cách mạng Hà Nam Ninh, Hội văn học nghệ

thuật Hà Nam Ninh, gồm hai tập, Nhà xuất bản Khoa học xã hội, Hà Nội,

1981 Trong công trình này, các soạn giả có khái quát tên tuổi, quên quán, chức vụ và trích dẫn một số các sáng tác của 14 tác gia văn học Việt Nam nổi tiếng người Hà Nam Ninh Phần viết về tác giả Bùi Văn Dị từ trang 123 đến

125 Các bài thơ được tuyển dịch và giời thiệu trong tác phẩm này chủ yếu

thuộc hai tập Du Hiên thi thảo và Tốn Am thi sao

- Thơ văn yêu nước Hà Nam Ninh (1958 - 1990), Nguyễn Văn Huyền

(chủ biên), Nhà xuất bản Khoa học xã hội, 1982 Trong công trình này cũng giới thiệu sơ lược về tên tuổi, quê quán, bút danh và trích dẫn một số bài thơ trong các sáng tác của Bùi Văn Dị

- Tuyển tập thơ văn Việt Nam (giai đoạn 1858 - 1920), Huỳnh Lý (chủ

biên), Nhà xuất bản Văn học, năm 1985,

- Tổng tập văn học Việt Nam, (42 tập), Nhà xuất bản khoa học xã hội,

2000 Trong đó, tập 19 của bộ sách này có giới thiệu sơ lược về tác giả tác phẩm và tuyển dịch một số bài thơ tiêu biểu trong các sáng tác của ông

Nhìn chung, có thể thấy, tất cả những công trình nghiên cứu trên, phần lớn chỉ giới thiệu một cách sơ lược vể tác giả, quê quán, các bút danh, chức danh và các sáng tác của ông, đồng thời trích dẫn một số bài thơ tiêu biểu để làm rõ những nhận định mà người viết đánh giá về Bùi Văn Dị Cho đến nay, chưa có một công trình nào đi sâu vào nghiên cứu về tác giả, các sáng tác của

ông Đặc biệt là về vấn đề văn bản của Du Hiên thi thảo - một trong những

sáng tác quan trọng thể hiện tâm tư, tình cảm của một nhà nho yêu nước trong hoàn cảnh đất nước bị thực dân Pháp xâm lược Đó cũng chính là một hạn chế đáng kể trong việc nghiên cứu nền văn học chữ Hán của Việt Nam thời trung đại nói chung và vấn đề nghiên cứu thi ca triều Nguyễn nói riêng

Do vậy, chúng tôi chọn đề tài Khảo cứu văn bản Du Hiên thi thảo của Bùi Văn Dị làm luận văn nghiên cứu tốt nghiệp

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu trong đề tài này là văn bản 輶 軒 詩 草 Du Hiên

thi thảo được lưu trữ ở Viện Nghiên cứu Hán Nôm với 7 dị bản: A 2554,

A.355, A.1441, VHv.1127, VHv.1128, VHv.1993, VHv.248

Phạm vi nghiên cứu của đề tài là nghiên cứu thân thế và sự nghiệp tác gia Hán Nôm Bùi Văn Dị và những bài thơ của ông được chép trong tập 輶

軒 詩 草 Du Hiên thi thảo, từ đó bước đầu nghiên cứu giá trị thơ của Bùi Văn

Dị trong nền thơ ca Việt Nam nói chung và thời Nguyễn nói riêng

4 Phương pháp nghiên cứu

Trong đề tài này chúng tôi sử dụng nhiều phương pháp khác nhau, trong đó tiêu biểu như:

Phương pháp văn bản học nhằm sưu tầm, phân loại, đối chiếu, so sánh

để chọn ra bản đáng tin cậy nhất Kết hợp một số phương pháp phương pháp

hỗ trợ như thống kê định lượng, phương pháp nghiên cứu văn học sử và những thao tác nghiên cứu chung trong nghiên cứu khoa học xã hội liên ngành,… để giải quyết các vấn đề thuộc nội dung nghiên cứu của đề tài

5 Những đóng góp của luận văn

1 Giới thiệu tóm tắt những thư mục, từ điển, các công trình nghiên cứu

có đề cập đến vấn đề tác giả và các sáng tác của tác gia Hán Nôm Bùi Văn Dị

2 Chỉ ra các vấn đề về văn bản học, giải quyết một phần các vấn đề đó, đóng góp cho công tác văn bản học Hán Nôm nói chung

3 Nghiên cứu toàn diện về thân thế và sự nghiệp của Bùi Văn Dị

4 Lần đầu tiên nghiên cứu và giới thiệu mảng thơ chữ Hán của Tiến sĩ

Bùi Văn Dị được chép trong 輶 軒 詩 草 Du Hiên thi thảo

5 Thông qua khảo sát, thống kê và phân tích số liệu văn bản, luận văn

bước đầu tìm hiểu giá trị thơ của Tiến sĩ Bùi Văn Dị được chép trong Du

Hiên thi thảo

6 Gợi mở những vấn đề khoa học cho những nghiên cứu chuyên sâu về

tác giả, các trước tác của Bùi Văn Dị nói chung và tác phẩm Du hiên thi thảo

nói riêng

6 Bố cục của đề tài

Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, phần nội dung của đề tài gồm 2 chương:

Chương 1: Bùi Văn Dị và tác phẩm Du Hiên thi thảo

1.1 Thân thế và sự nghiệp của Bùi Văn Dị

1.1.1 Tiểu sử Bùi Văn Dị

1.1.2 Trước tác của Bùi Văn Dị

1.2 Tổng quan tình hình văn bản Du Hiên thi thảo

- Mô tả các dị bản: Tác phẩm 輶 軒 詩 草 Du Hiên thi thảo ở Viện nghiên

cứu Hán Nôm có các dị bản mang kí hiệu: A 2554, A.355, A.1441, VHv.1127, VHv.1128, VHv.1993, VHv.248

- Đối chiếu, so sánh giữa các dị bản

1.3 Chọn bản đáng tin cậy để công bố

1.4 Hoàn cảnh sáng tác và niên đại tác phẩm

* Tiểu kết

Chương 2: Tìm hiểu giá trị tác phẩm Du Hiên thi thảo

2.1 Giá trị về nội dung của tác phẩm

2.1.1 Du Hiên thi thảo thể hiện tấm lòng yêu nước, thương dân và y chí

căm thù giặc của Bùi Văn Dị

2.1.2 Du Hiên thi thảo là lời ca về tình yêu thiên nhiên của nhà thơ

2.1.3 Giá trị sử liệu và những hạn chế trong nội dung tư tưởng của tác phẩm

2.2 Giá trị nghệ thuật của Du Hiên thi thảo

BÙI VĂN DỊ VÀ TÁC PHẨM DU HIÊN THI THẢO

1.1 Thân thế và sự nghiệp của Bùi Văn Dị

1.1.1 Tiểu sử Bùi Văn Dị

Tên tự, tên hiệu và quê quán

Bùi Văn Dị 裴文異(1833 - 1895), còn được gọi là Bùi Dị 裴異, tự: Ân Niên 殷年, các tên hiệu của ông bao gồm: Tốn Am 遜 庵, Du Hiên 輶 軒, Hải Nông 海農, Châu Giang 珠江… Ông là nhà thơ, nhà giáo và là một đại thần trải 7 đời vua Nguyễn: Tự Đức, Dục Đức, Hiệp Hòa, Kiến Phúc, Hàm Nghi, Đồng Khánh, Thành Thái trong lịch sử Việt Nam

Thời niên thiếu

Bùi Văn Dị sinh ngày 17 tháng 5 năm 1833 (tức ngày 28 tháng 3 năm Qu‎y Tỵ), tại quên nhà Ngay từ thủa thiếu thời, chàng thanh niên họ Bùi này

đã bộc lộ rõ tư chất thông minh, trí nhớ tốt Năm 13 tuổi đã vượt qua được kỳ thi khảo hàng xứ để lều chõng đi dự thi Hương Những mẫu chuyện về sự thông minh, hiếu học của cậu bé họ Bùi còn được các cụ trong làng kể cho con cháu nghe như một tấm gương sáng về đạo hiếu học của quê nhà

Đỗ đạt và chặng đường làm quan

Hai khoa thi năm 1850 và 1852, Bùi Văn Dị đều đỗ Tú tài khi ông mới

18 và 20 tuổi Đến năm 1855, thi đỗ Cử nhân Năm 1865, mới vào Huế dự thi Hội, đạt học vị Phó bảng cùng người em họ là Bùi Văn Quế Người đương thời có đôi câu đối mừng họ Bùi còn được truyền tụng đến ngày nay:

裴氏同科双副榜

珠球壹日两榮歸 Bùi thị đồng khoa song Phó bảng

Châu Cầu nhất nhật lưỡng vinh quy

Họ Bùi hai người cùng đỗ phó bảng một khoa Làng Châu Cầu, một ngày đón vinh quy hai cuộc

Sau khi thi đỗ, ông lần lượt được bổ làm Tri huyện Lang Tài, Việt Yên, Yên Dũng thuộc Bắc Ninh, Bắc Giang Sau một thời gian về quê cư tang, năm 1771, ông được tiến cử vào Nội các Khi thực dân Pháp xâm lược, ông

đã giữ nhiều nhiệm vụ quan trọng và tham gia lãnh đạo đoàn quân chống thực dân Pháp xâm lược Sau khi triều đình phát lệnh rút quân, ông đã xin về

ở ẩn ở quên nhà Đến triều vua Kiến Phúc (1884), ông đã ra làm quan và từ

đó được trọng dụng Ông liên tục giữ nhiều chức vụ quan trọng trong triều đình

Đến năm 1894, ông hoàn thành Đại Nam thực lục đệ kỷ tứ Trong lòng

như trút đi bao gánh nặng Công việc vừa hoàn thành thì ngày 22 tháng 9 năm 1895, ông mất tại Quốc sử quán [7, tr27]

Hơn sáu mươi tuổi, cuộc đời lăn lộn với việc nước Tấm lòng canh cánh cùng chính sự, tuổi đã cao, sức đã kiệt Vậy nhưng, ông sứ Châu Cầu vẫn miệt mài làm việc, vẫn cố gắng vun trồng tinh hoa cho đời cho đến hơi thở cuối cùng vì ông vẫn tin rằng, oai linh của tổ tiên, cái tư văn chưa hề mất hẳn Những việc làm và lẽ sống đó của ông thật đáng cho chúng ta trân trọng

1.1.2 Trước tác của Bùi Văn Dị

Bùi Văn Dị được biết đến là một vị Tiến sĩ có tên tuổi, một nhà chí sĩ yêu nước của Việt Nam dưới triều Nguyễn, đồng thời là một tấm gương sáng

về đạo hiếu học của đất Hà Nam Ông còn là một nhà thơ, một nhà văn tài hoa uyên bác Các sáng tác của Bùi Văn Dị luôn gắn liền với các chặng đường của lịch sử dân tộc Đến nay, theo tìm hiểu của chúng, các sáng tác cả ông hầu hết là các trước tác thơ văn chữ Hán Cụ thể như sau:

1 TỐN AM THI SAO 遜庵詩抄

Tốn Am thi sao là tập thơ bao trùm cả đời thơ của tác giả Tập thơ bao

gồm những bài được viết từ thời kì thi cử, thời kì làm quan, cho đến những năm tháng cuối đời Khoảng từ năm 1850 đến 1894 (không kể thời kì đi sứ

và thời kì cầm quân đánh pháp)

Tốn Am thi sao được lưu trữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm bao gồm ba

bản in mang kí hiệu: VHv.701, VHv.702, A.1428: bao gồm 186 trang, khổ giấy 26 x 16; và một bản viết tay mang kí hiệu A.196: bao gồm 166 trang, khổ giấy 31.5 x 22.5 Trong tập thơ này, tác giả lấy tên hiệu là Châu Giang

珠 江 và Hải Nông 海 農, sáng tác và viết lời tựa năm Thành Thái Giáp Ngọ (1894) Hai con trai là Hướng Thành 向 誠 tự Cơ Thiện 幾 善, và Hướng Lập

向立 tự Nhu Trai 懦 齋 hiệu chỉnh Tuy Lí Quận Vương, 綏 理 郡 王 hiệu Vi

Dã 葦 野 bình và đề từ năm Thành Thái Quý Tị (1893) Văn Đào Tử 文陶子 viết lời bình bằng son đỏ Kì Sơn tàng bản Tập thơ này bao gồm 185 bài, được chia làm 4 quyển, đại thể, bốn quyển đó ứng với các chặng đường đời của tác giả

2 VẠN LÍ HÀNH NGÂM 萬里行吟

Vạn lí hành ngâm là tập thơ được sáng tác trên con đường xa vạn dặm

Đây có thể xem là tập nhật kí bằng thơ trong cuộc hành trình đi sứ nhà Thanh của tác giả, từ mùa hạ năm Bính Tí (1876) đến mùa xuân năm Mậu Dần (1878), suốt chặng đường từ kinh đô Huế sang đến Yên Kinh và từ Yên Kinh trở về

Tên sách hiện nay còn lưu trữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm với 4 bản

in và ba bản viết tay mang các kí hiệu: VHv.868: bao gồm 179 trang, khổ giấy 26 x 15.5 Bản mang kí hiệu A.2840: bao gồm 158 trang, khổ giấy, 25 x

13 Còn hai bản mang kí hiệu VHv.867, VHv.251: đều bao gồm 177 trang,

in trên khổ giấy 27 x 16 Ba bản viết tay mang kí hiệu: VHv.869/1 – 2: bao gồm 268 trang, khổ giấy 25 x 18 Bản mang kí hiệu A.305: bao gồm 160 trang, khổ giấy 32 x 22; và bản mang kí hiệu A.2363: bao gồm 138 trang, khổ giấy 28 x 16

Trong các bản trên, bản mang kí hiệu VHv.869/1 – 2: bao gồm 268

trang, khổ giấy 25 x 18, được đóng làm hai tập Nét chữ đá thảo, rắn giỏi, sắc

sảo, bay bướm, viết trên giấy lệnh, có khuyên điểm son rất kỹ Những người

làm sách Di sản Hán Nôm - Thư mục đề yếu đoán rằng, có thể đây chính là

thủ cảo của tác giả Các bản in ở đây cũng không giống nhau về số trang và khổ giấy Có thể được in ở nhiều thời điểm khác nhau Căn cứ vào bản

VHv.869/1 – 2, sách được chia làm bốn quyển, bao gồm 275 bài thơ, chủ yếu

là thất ngôn bát cú và tứ tuyệt Đầu sách còn có năm bài tựa của các quan chức – văn nhân nhà Thanh như: Nghê Mậu Lễ, Long Văn Bân, Dương Ân Thọ, Thịnh Tích Ngô, Dương Trọng, chức quan cao nhất là Nhị phẩm, học vị Tiến sĩ Ngoài ra còn có bài thơ đề từ của Tuy Lí Vương – Miên Trinh