Lý do lựa chọn đề tài Cần kiệm vựng biên 勤儉彙編 là một trong những tác phẩm tiêu biểu của Nguyễn Đức Đạt, một Thám hoa, một danh nhân, một nhà giáo, một nhân vật lịch sử có tiếng thời Ng
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
Hà Nội-2011
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
Trang 3MỤC LỤC
PHẦN MỞ ĐẦU Error! Bookmark not defined PHẦN NỘI DUNG Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 1 TÁC GIẢ VÀ TÁC PHẨM CẦN KIỆM VỰNG BIÊN Error!
Bookmark not defined
1.1 Tác giả Nguyễn Đức Đạt Error! Bookmark not defined
1.1.1 Bối cảnh lịch sử xã hội Error! Bookmark not defined 1.1.2 Quê hương, dòng họ, gia đình Error! Bookmark not defined 1.1.3 Học hành, đỗ đạt, đường công danh hoạn lộError! Bookmark not
Bookmark not defined
1.2.1.1 Bối cảnh sáng tác Error! Bookmark not defined 1.2.1.2 Niên đại hoàn thành tác phẩm Error! Bookmark not defined 1.2.2 Mô tả các dị bản Error! Bookmark not defined 1.2.3 Chọn bản để công bố Error! Bookmark not defined Tiểu kết Error! Bookmark not defined
CHƯƠNG 2 NỘI DUNG VÀ GIÁ TRỊ TÁC PHẨM CẦN KIỆM VỰNG BIÊN Error! Bookmark not defined 2.1 Nội dung tác phẩm Cần kiệm vựng biên Error! Bookmark not defined 2.1.1 Nội dung của Cần kiệm vựng biên với chữ CầnError! Bookmark
not defined
2.1.1.1 Huấn cần Error! Bookmark not defined 2.1.1.2 Cần chính Error! Bookmark not defined 2.1.1.3 Cần chức Error! Bookmark not defined
Trang 42.1.1.4 Cần học Error! Bookmark not defined 2.1.1.5 Cần nghiệp Error! Bookmark not defined 2.1.2 Nội dung của Cần kiệm vựng biên với chữ “Kiệm” Error!
Bookmark not defined
2.1.2.1 Huấn kiệm Error! Bookmark not defined 2.1.2.2 Chủ kiệm Error! Bookmark not defined 1.1.2.3 Phụ kiệm Error! Bookmark not defined 1.1.2.4 Nho kiệm Error! Bookmark not defined 1.1.2.5 Tập kiệm Error! Bookmark not defined 2.2 Giá trị của tác phẩm Cần kiệm vựng biên đối với xã hội ngày nay Error!
Bookmark not defined
2.2.1 Giá trị chính trị - xã hội Error! Bookmark not defined 2.2.1 Giá trị đạo đức – giáo dục Error! Bookmark not defined Tiểu kết Error! Bookmark not defined
PHẦN KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined DANH MỤC TƯ LIỆU THAM KHẢO Error! Bookmark not defined PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined.
Trang 5PHẦN MỞ ĐẦU
1 Lý do lựa chọn đề tài
Cần kiệm vựng biên 勤儉彙編 là một trong những tác phẩm tiêu biểu
của Nguyễn Đức Đạt, một Thám hoa, một danh nhân, một nhà giáo, một nhân vật lịch sử có tiếng thời Nguyễn Việc nghiên cứu về tác phẩm của ông
để tìm hiểu về con người, sự nghiệp cũng như tư tưởng, đạo đức và những cống hiến của ông là việc làm vô cùng cần thiết Đặc biệt là trong tình hình hiện nay khi những công trình cũng như chuyên luận nghiên cứu về ông chưa nhiều, chưa đầy đủ
Để chuẩn bị cho đề tài nghiên cứu cho luận văn Thạc sĩ của mình, chúng tôi đã tìm tòi những tư liệu có liên quan đến tác giả Nguyễn Đức Đạt
và tác phẩm Cần kiệm vựng biên tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm và các
nguồn tài liệu khác Trong quá trình tìm tòi và khảo sát ban đầu, chúng tôi nhận thấy đây là tác phẩm thực sự có giá trị và mở ra rất nhiều điều lý thú, nhiều hướng nghiên cứu mới về tác phẩm này cũng như những tác phẩm khác trong hệ thống tác phẩm của Nguyễn Đức Đạt Đồng thời hướng mục đích chung là xây dựng cái nhìn vừa khái quát vừa đầy đủ về tác phẩm văn học chữ Hán thời Nguyễn, cũng như nghiên cứu giá trị nội dung và tư tưởng
tác phẩm Cần kiệm vựng biên từ nhiều khía cạnh văn học, sử học, chính trị,
xã hội học và đạo đức học
Cần kiệm vựng biên là một trong những tác phẩm chữ Hán có giá trị rất
lớn về chính trị, xã hội, đạo đức và văn học của cuối thế kỷ XIX Nội dung
của cuốn sách chia làm 10 mục với 10 nội dung chính: 1 Huấn cần (lời dạy
về chuyên cần); 2 Cần chính (siêng năng trong việc trị nước); 3 Cần chức (siêng năng trong chức vụ); 4 Cần học (siêng năng trong học tập); 5 Cần
Trang 6nghiệp (siêng năng trong nghề nghiệp); 6 Huấn kiệm (lời dạy về tiết kiệm);
7 Chủ kiệm (sự tiết kiệm của người làm vua); 8 Phụ kiệm (Sự tiết kiệm của quan chức); 9 Nho kiệm (sự tiết kiệm của nhà Nho); 10 Tập kiệm (rèn luyện
sự giản dị tiết kiệm) Mười chủ đề trên có ý nghĩa vô cùng to lớn không những đối với xã hội đương thời mà còn có ý nghĩa với mọi thời đại, mọi chế độ xã hội Đặc biệt trong xã hội ngày nay, những giá trị về cần, kiệm, liêm, chính đang bị đảo lộn, sự quan liêu, lười nhác, xa hoa, lãng phí đang là vấn đề nhức nhối trong xã hội Việt Nam hiện nay Đó chính là những lý do
chúng tôi lựa chọn đề tài “Khảo cứu về tác phẩm Cần kiệm vựng biên của
Nguyễn Đức Đạt” làm đề tài luận văn thạc sĩ của mình
2 Lịch sử nghiên cứu
Về tác giả Nguyễn Đức Đạt và hệ thống tác phẩm của ông cũng đã có rất nhiều các sách, báo, chuyên luận, một vài luận văn Thạc sĩ, một số lời giới thiệu, trích dẫn trong các tổng tập…
Điển hình nhất là luận văn Thạc sĩ của Ngô Đức Thọ với đề tài Nguyễn
Đức Đạt nhà giáo và học giả nửa cuối thế kỷ XIX, năm bảo vệ 1978 Luận
văn giới thiệu một cách chi tiết, cụ thể về tất cả các thông tin về tác giả nguyễn Đức Đạt, từ bối cảnh xã hội, gia đình, quê quán, hành trạng, cho đến quá trình học hành, thi cử, đỗ đạt, đường công danh hoạn lộ, nhân cách, cống hiến…Đồng thời luận văn này còn giới thiệu một cách tổng quát về toàn bộ sáng tác của ông Luận về một số tư tưởng nổi bật của Nguyễn Đức Đạt như quan niệm về chữ “Đạo”, tư tưởng Nho giáo…
Ngoài ra có một số sách, báo, chuyên luận nghiên cứu và giới thiệu về Nguyễn Đức Đạt điển hình như:
Ninh Viết Giao, Nhà giáo danh tiếng đất Lam Hồng: Nguyễn Đức Đạt
(1824-1887), Nxb Nghệ An, năm 1996
Mai Vũ Dũng, Quan niệm cuả Nguyễn Đức Đạt về mối quan hệ giữa
Trang 7đạo đức và pháp luật trong Nam Sơn tùng thoại, Tạp chí Triết học, năm
2001
Nguyễn Thị Hương, Quan niệm về “Đạo” của Nguyễn Đức Đạt, báo
Văn hoá Nghệ An, ngày 14 tháng 4 năm 2010
Các công trình thư mục học, từ điển như:
Di sản Hán Nôm Việt Nam – Thư mục đề yếu (Trần Nghĩa - Francois
Gros chủ biên), Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1993 Giới thiệu xuất xứ của
sách Cần kiệm vựng biên, các ký hiệu sách tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm Mục Người Đỗ Đạt, Viện Nghiên cứu Hán Nôm Giới thiệu tóm tắt tiểu
sử Nguyễn Đức Đạt Các nhà khoa bảng Việt Nam (Ngô Đức Thọ chủ biên),
Cùng rất nhiều các bài viết khác
Riêng về tác phẩm Cần kiệm vựng biên của Nguyễn Đức Đạt, cho đến
nay chưa thấy bất kỳ một bản dịch hay đề tài nghiên cứu cũng như sách, báo, chuyên luận nào đề cập đến, có chăng chỉ là một vài bài báo, chuyên luận đề cập sơ qua Đây thực sự là một điều đáng tiếc cho một tác phẩm có giá trị
của một tác giả lớn cuối thế kỷ XIX như tác phẩm Cần kiệm vựng biên
3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng của đề tài là tác phầm Cần kiệm vựng biên của Nguyễn Đức Đạt Cần kiệm vựng biên là một tác phẩm có giá trị, có ý nghĩa rất lớn đối
với xã hội, nó là sự tổng kết quy chuẩn đạo đức của tiền nhân, đồng thời là khuôn mẫu cho hành vi của mọi tầng lớp trong xã hội đương thời cũng như
xã hội hiện tại và tương lai Tác phẩm Cần kiệm vựng biên của Nguyễn Đức
Trang 8Đạt hiện có tổng cộng 4 dị bản hiện được lưu trữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm với các kí hiệu VHv 245, VHv 707, VHv 708, A.1418
Phạm vi nghiên cứu của đề tài là nghiên cứu xã hội, thời đại, thân thế và
sự nghiệp tác gia Hán Nôm Nguyễn Đức Đạt, cùng tìm hiểu những giá trị
nội dung tác phẩm Cần kiệm vựng biên của ông
4 Phương pháp nghiên cứu
Để hoàn thành luận văn này, chúng tôi đã sử dụng tổng hợp các phương pháp chính sau:
Thứ nhất là phương pháp văn bản học: Đây là phương pháp truyền thống của chuyên ngành Hán Nôm học Bắt đầu từ việc sưu tầm văn bản của tác phẩm, đến việc mô tả các dị bản, so sánh đối chiếu giữa các dị bản, tìm
ra những sai khác trong các dị bản…tiếp đến xác định tác giả, niên đại ra đời tác phẩm, cuối cùng là xác định tính chân thực của văn bản, chọn bản nền đáng tin cậy để phiên dịch
Thứ hai là phương pháp phân tích tác phẩm: Thông qua phương pháp này, chúng tôi tiến hành tìm hiểu giá trị nội dung, tư tưởng cũng như vị trí, ý
nghĩa của tác phẩm Cần kiệm vựng biên
Ngoài ra chúng tôi còn sử dụng những phương pháp nghiên cứu liên ngành nhằm đáp ứng yêu cầu và mục đích của đề tài
5 Những đóng góp của luận văn
1 Chỉ ra các vấn đề về nghiên cứu văn bản học, giải quyết một phần các vấn đề đó, đóng góp cho công tác văn bản học Hán Nôm nói chung
2 Nghiên cứu toàn diện về thân thế và sự nghiệp của Nguyễn Đức Đạt với những thông tin cập nhật hiện nay
3 Lần đầu tiên giới thiệu nội dung tác phẩm Cần kiệm vựng biên của
Thám hoa Nguyễn Đức Đạt
4 Thông qua khảo sát, thống kê và phân tích nội dung tác phẩm Cần
Trang 9kiệm vựng biên tìm hiểu tư tưởng của Nguyễn Đức Đạt
5 Phiên dịch tác phẩm Cần kiệm vựng biên
Trang 10Lúc nhỏ, Nguyễn Đức Đạt học với cha là Nguyễn Đức Hiển, đến năm
19 tuổi mới bắt đầu đi học xa nhà Khoa Đinh Mùi năm Thiệu trị thứ 7 (1847) ông đậu Cử nhân trường Nghệ Đến năm đầu niên hiệu Tự Đức ông từng vào kinh đô thi Hội, đến năm Tự Đức thứ 6 (1853) đỗ Thám hoa
Sau khi đỗ Thám hoa, Nguyễn Đức Đạt được bổ chức Thị giảng ở Viện Hiền tập tại kinh đô Huế Đến năm Quý Hợi (1863), ông được bổ chức Đốc học Hà Nội, sau cải bổ làm chức Đốc học Nghệ An Đến năm Ất Sửu (1865) ông lại có chiếu triệu về kinh thăng chức Chưởng ấn Ngự sử ở Đô Sát viện Đến năm Kỷ Tỵ (1869), triều đình lại bổ ông giữ chức Đốc học Nghệ An lần thứ 2, cuối năm Tân Mùi (1871) ông lại được điều đi giữ chức Quyền Án sát tỉnh Thanh Hoá, đến tháng 7 năm Nhâm Thân (1872) lại có chỉ triệu ông trở hại chức Đốc học Nghệ An lần thứ 3 Về Nghệ An được vài ngày ông lại được thăng chức Bố chánh sứ kiêm lĩnh chức Tuần phủ Hưng Yên
Mặc dù đường hoạn lộ của Nguyễn Đức Đạt rất hanh thông nhưng gặp phải thời buổi nhiễu nhương, loạn lạc, ông không mặn mà lắm với công danh lợi lộc mà chỉ tâm huyết với nghề dạy học, bồi dưỡng nhân tài cho xã
Trang 11hội Đến cuối tháng 2 năm Bính Tý (1876) ông lấy cớ đau ốm cáo quan về quê, từ đây ông gắn cuộc đời với nghề dạy học và sáng tác văn chương Sáng tác của ông gồm cả thơ, phú, biểu, ký, khải, thuyết, văn tế… với
số lượng lớn và có giá trị Ông sáng tác và biên soạn với mục đích chủ yếu
là để phục vụ việc dạy học, ngoài ra cũng là để biểu thị tư tưởng, quan điểm, cách nhìn nhận của ông về các mặt chính trị, xã hội, lịch sử, triết học… và
để giải bày tâm hồn, tình cảm của một thi nhân trước nhân tình, thời cuộc
Các tác phẩm tiêu biểu gồm có: Các sách dùng trong dạy học như: Nam
Sơn song khoá phú tuyển 南山窗課賦選, Nam Sơn song khoá chế nghĩa 南
山窗課制義, Nam Sơn di thảo 南 山 遺 草, Khả Am văn tập 可庵文集, Vịnh
sử thi tập 詠史詩集, Việt sử thăng bình 越史塍評; Các công trình văn thơ,
triết học, sử học có giá trị như: Nam Sơn tùng thoại 南 山 叢 話, Hồ dạng
thi tập 胡樣詩摺, Hà trì dạ tập 荷池夜集, Cần kiệm vựng biên 勤儉彙編, Khảo cổ ức thuyết 考古臆說 và một số tác phẩm lẻ khác
1.2 Tác phẩm Cần kiệm vựng biên
1.2.1 Bối cảnh sáng tác và niên đại hoàn thành tác phẩm
Về hoàn cảnh sáng tác: Cần kiệm vựng biên thực chất là một tác phẩm
thuộc thể loại sách gia huấn, tức sách dùng để giáo dục, răn dạy con cháu trong gia đình Thời xưa những gia đình danh gia vọng tộc, trí thức, có truyền thống khoa bảng thường rất coi trọng nền tảng gia đình, luân thường đạo lý, chuẩn mực xử thế, đạo đức làm người Do vậy, mỗi gia tộc đều có những cuốn sách thuộc thể loại gia huấn lưu hành trong nội bộ gia tộc mình
để răn dạy các thành viên trong gia tộc Tác giả của những cuốn sách này thường là những người có tri thức, có địa vị trong gia tộc và xã hội Bản thân
Trang 12người viết (soạn, dịch) cũng chính là tấm gương, là mẫu mực về nếp sống, hành vi, đạo đức, đối nhân xử thế cho các thành viên trong gia tộc Bản thân họ phải là những người thực hiện được tất cả các nguyên tắc, các chuẩn mực, các tiêu chí trong sách gia huấn Có như vậy cuốn sách viết ra mới có giá trị, mới được các thành viên trong gia tộc quý trọng và tuân theo Cuốn
Cần kiệm vựng biên của Nguyễn Đức Đạt không nằm ngoài quy luật trên
Cuối thế kỷ XIX, thực dân Pháp nổ súng tại Đà Nẵng, nhanh chóng chiếm đóng Nam kỳ Ngoài mâu thuẫn dân tộc, vấn đề xung đột tư tưởng trong xã hội Việt Nam trở nên nổi trội và gay gắt hơn bao giờ hết Sau gót giày của quân xâm lược thực dân Pháp là sự lấn chiếm ồ ạt của tư tưởng ngoại lai Âu châu, một thứ tư tưởng vốn rất xa lạ với người phương Đông nói chung và người Việt Nam nói riêng - những con người đã ăn đời ở kiếp với tư tưởng Nho giáo, đặc biệt là tầng lớp sĩ phu đọc sách thánh hiền Kết quả là những giá trị chuẩn mực đạo đức Nho giáo cổ truyền bị lung lay, lối sống theo lề thói cũ vốn được coi là quy chuẩn bị đảo lộn, sự tha hoá trong đội ngũ quan lại, những thước đo hành vi như cần, kiệm, liêm, chính bị mất gốc Là một sĩ phu yêu nước, trung thành với chế độ, với tư tưởng Tống nho, Nguyễn Đức Đạt không thể dửng dưng trước hiện thực xã hội Đây chính là
những hoàn cảnh và lý do trực tiếp khiến Nguyễn Đức Đạt soạn Cần kiệm
vựng biên
Về niên đại hoàn thành: Đối với văn bản Cần kiệm vựng biên thì rất
may là đã có được đầy đủ về thời điểm biên soạn, bình luận và viết lời tựa cũng như thời điểm khắc in của văn bản
Theo Di sản Hán Nôm Việt Nam Thư mục đề yếu thì văn bản Cần kiệm
vựng biên được biên tập, bình luận, viết lời tựa vào năm Tự Đức thứ 23
(1870)
Theo Ngô Đức Thọ trong luận văn Thạc sĩ đề tài: Nguyễn Đức Đạt, nhà
Trang 13giáo và học giả nửa thế kỷ XIX thì văn bản Cần kiệm vựng biên được hoàn
thành vào tháng 8 năm Tự Đức thứ 23 (1870)
Theo lời tựa ngay đầu văn bản Cần kiệm vựng biên của chính tác giả đề
là “Tự Đức nhị thập tam niên Canh Ngọ, mạnh thu, sóc đán” ( mùng 1 tháng
8 năm Tự Đức thứ 23)
Trang bìa văn bản Cần kiệm vựng biên, dòng chữ triện ngang trên cùng
đề “嗣 德 辛 巳 季 秋 恭 鐫” Tự Đức Tân Tỵ quý thu cung tuyên (cung kính khắc in vào cuối thu, tháng 10 năm Tân Tỵ (1881) niên hiệu Tự Đức)
Theo những khảo sát như trên chúng tôi đi đến kết luận văn bản Cần
kiệm vựng biên được hoàn thành vào tháng 8 năm 1870 và đến tháng 10 năm
1881 được khắc in
1.2.2 Mô tả các dị bản
Các dị bản của Cần kiệm vựng biên theo khảo sát của chúng tôi, cho đến
nay vẫn chưa có bản dịch sang chữ Quốc Ngữ Các dị bản đều là bản in bằng chữ Hán, theo lối chữ chân Do vậy đối tượng nghiên cứu của chúng tôi
trong luận văn này là các dị bản chữ Hán của Cần kiệm vựng biên, hiện đều
đang được lưu giữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm
Hiện các dị bản của Cần kiệm vựng biên được lưu trữ tại Viện Nghiên
cứu Hán Nôm gồm 4 bản in mang các ký hiệu:
Trang 14giữa hai dòng chữ to Cả bốn dị bản đều có một tựa, một mục lục, đều chia thành 10 quyển, tên các quyển hoàn toàn giống nhau
Phần nội dung chia thành 10 quyển lần lượt là:
- Quyển 1: Huấn cần, tổng cộng 10 trang
- Quyển 2: Cần chính, tổng cộng 5 trang
- Quyển 3: Cần chức, tổng cộng 14 trang
- Quyển 4: Cần học, tổng cộng 12 trang
- Quyển 5: Cần nghiệp, tổng cộng 8 trang
- Quyển 6: Huấn kiệm, tổng cộng 13 trang
- Quyển 7: Vương kiệm, tổng cộng 22 trang
- Quyển 8: Phụ kiệm, tổng cộng 22 trang
- Quyển 9: Nho kiệm, tổng cộng 7 trang (1 trang trắng)
- Quyển 10: Tập kiệm, tổng cộng 8 trang
Tổng hợp thông tin từ các dị bản
STT Ký hiệu
sách
Kích thước
Số trang
số quyển
Qua quá trình khảo sát kỹ lưỡng 4 bốn dị bản của văn bản Cần kiệm
vựng biên chúng tôi nhận thấy: Nhìn chung 4 dị bản về cơ bản là giống nhau,
các bản đều đầy đủ tựa, mục lục, nội dung Trong 4 bản chỉ cho duy nhất bản VHv.707 là có kích thước và chất liệu giấy khác với 3 bản còn lại Trong 4 bản chỉ có bản VHv.708 là có chấm câu, có khuyên tròn, cả 4 bản về nội dung hoàn toàn đồng nhất
1.2.3 Chọn bản để công bố
Sau khi tiến hành khảo sát lỹ lưỡng bốn dị bản của Cần kiệm vựng biên