Trung tâm tin - một yêu cầu tất yếu của phát thanh hiện đại

Trung Tâm Tin được đề cập trong luận văn này là một khái niệm sinh ra từ thực tiễn, là nơi tổ chức sản xuất tin ; thu thập, khai thác các nguồn tin khác nhau ; xử lí, so sánh, đối chiếu,

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn

Khoa Báo chí _

Luận văn tốt nghiệp Cao học

“ TRUNG TÂM TIN - MỘT YÊU CẦU TẤT YẾU CỦA

PHÁT THANH HIỆN ĐẠI ”

Chuyên ngành : Báo chí học

Mã số : 60.32.01

Học viên : Giang Trung Sơn Lớp Cao học báo chí K-7 Giáo viên hướng dẫn : PGS – TS Vũ Duy Thông

Hà Nội - 2006

Mục lục

Trang

Chương 1 : Một số vấn đề lí luận và thực tiễn 06

1.1 Tin - Trung Tâm Tin 06

1.3 Trung Tâm Tin – một yêu cầu tất yếu của

Chương 2 : Trung Tâm Tin của Đài phát thanh hiện đại 32

2.2 Trung Tâm Tin ở một số đài phát thanh

Chương 3 : Một số mô hình, đề xuất 64

Mở đầu :

1 Tính cấp thiết của đề tài :

Các Đài phát thanh trên thế giới và ở nước ta trong quá trình hoạt động đều phải xây dựng bộ phận làm tin, và sau đó ở nhiều nơi đã phát triển thành Trung Tâm Tin Tuy nhiên, việc này từ trước tới nay đều xuất phát từ nhu cầu thực tiễn Chưa thấy một công trình nào mang tính

lí luận về báo chí học nghiên cứu một cách hệ thống để trả lời cỏc cõu hỏi : Vì sao phải có Trung Tâm Tin ? Trung Tâm Tin được xây dựng như thế nào và làm việc gỡ ? Quản lớ, vận hành Trung Tâm Tin ra sao

để đáp ứng tốt những yêu cầu thực tiễn ?

Trong xu thế phát thanh hiện đại ngày nay, Trung Tâm Tin thực

sự đó trở thành một yêu cầu tất yếu, là tiêu chí quan trọng để đánh giá một Đài phát thanh Tuy nhiên, việc xây dựng, quản lí và vận hành nú như thế nào là điều cần được trả lời bằng cách nghiên cứu hệ thống hơn, trên cơ sở đúc rút kinh nghiệm những cách làm khác nhau từ thực tiễn,

sử dụng lí luận để soi rọi, đối chiếu, khái quát ; từ đú đưa ra những phương án, giải pháp để xây dựng, vận hành và phát triển Trung Tâm Tin phù hợp với yêu cầu phát thanh hiện đại

Việc trả lời cỏc cõu hỏi đú chỉ cú sức thuyết phục khi được gắn với hoàn cảnh kinh tế - xó hội và điều kiện, nhiệm vụ của từng Đài phỏt thanh cụ thể Vỡ vậy, những phương ỏn, giỏi phỏp, mụ hỡnh được đưa

ra trong luận ỏn khi ỏp dụng vào một Đài phỏt thanh cụ thể cần gắn vào những tham số phự hợp với điều kiện, hoàn cảnh, chức năng, nhiệm vụ của nú

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề :

Từ trước tới nay chưa cú cụng trỡnh nào ở trong nước nghiờn cứu mang tớnh hệ thống và về việc tổ chức hoạt động của Trung Tõm Tin Việc tổ chức hoạt động của Trung Tõm Tin ở Đài Tiếng núi Việt Nam

từ năm 1994 đến nay hầu như chỉ dựa trờn kinh nghiệm thực tiễn, vừa làm vừa học và đỳc rỳt kinh nghiệm Cỏc bộ phận làm tin ở nhiều đài phỏt thanh địa phương cũng ở trong tỡnh trạng tương tự

Ở nước ngoài, chỳng tụi cũng chưa được đọc một tài liệu nào mang tớnh tổng hợp, hệ thống về vấn đề này Tuy nhiờn, qua những chuyến tham quan, khảo sỏt ở nước ngoài, chỳng tụi cũng cú một số tư liệu và kinh nghiệm mang tớnh tham khảo Cú một số phương ỏn, đề xuất, mụ hỡnh tổ chức Trung Tõm Tin được đăng trờn cỏc tạp chớ chuyờn ngành phỏt thanh ở trong nước và nước ngoài, nhưng chưa mang tớnh hệ thống và khỏi quỏt, mới chỉ gắn với những yờu cầu cụ thể, với một mụ hỡnh đài phỏt thanh cụ thể

3 Mục đích nghiên cứu :

Khẳng định tính tất yếu cần phải có của Trung Tâm Tin ở một Đài phát thanh hiện đại Đưa ra tiêu chí, mô hình chung về việc tổ chức hoạt động của Trung Tõm Tin của Đài phỏt thanh hiện đại ; áp dụng, vận hành vào một Đài phát thanh cụ thể là Đài Tiếng nói Việt Nam,

hướng phỏt triển trong nhiều năm tới phự hợp với yờu cầu phỏt thanh hiện đại

4.Phương pháp nghiên cứu :

Khảo sỏt thực tiễn, thống kờ, phõn tớch Sử dụng lí luận báo chí học và lớ thuyết hệ thống trong việc khảo sỏt, nhỡn nhận, phõn tớch, đỏnh giỏ và dự bỏo xu hướng phỏt triển

Với mục đích, yêu cầu và hướng nghiên cứu như vậy, luận văn được trình bày đan xen cả phần lí luận và thực tiễn khảo sát, phân tích trong từng chương mục ; bao gồm 3 chương như mục lục

Chương 1 : Một số vấn đề lí luận và thực tiễn

1.1 Tin - Trung Tâm Tin :

Tin tức là một thể loại bỏo chớ xung kớch, mũi nhọn Đặc biệt đối với loại hỡnh bỏo chớ phỏt thanh, tớnh xung kớch, mũi nhọn đú càng được thể hiện rừ Tin tức phỏt thanh khụng chỉ cập nhật, mà hiện nay phải cập giờ, mà hơn thế nữa là phải đưa vào bất kỡ lỳc nào thớch hợp, hiệu ớch nhất Thực tiễn hiện nay ở Đài Tiếng núi Việt Nam đang

sử dụng cỏc loại tin chủ yếu là : tin thụng bỏo, tin sõu, tin cú sự tham gia của nhõn vật trong cuộc, tin bỡnh Thông tấn xã Việt Nam và các loại hình báo chí khác sử dụng các loại tin được phân chia như sau : tin vắn, tin ngắn, tin có chiều sâu, tin tổng hợp, tin tường thuật, tin bình, ghi phỏng vấn và tin công báo Cũn cỏc đài phỏt thanh ở chõu Âu và nhiều nước khỏc sử dụng cỏch phõn chia tin tức như sau : tin thụng tấn, tin bỡnh luận, tin chớnh luận nghệ thuật

Trung Tâm Tin được đề cập trong luận văn này là một khái niệm sinh ra từ thực tiễn, là nơi tổ chức sản xuất tin ; thu thập, khai thác các nguồn tin khác nhau ; xử lí, so sánh, đối chiếu, thẩm định, biên tập, tổng hợp, và thể hiện tin tức trong các bản tin, chương trình thời sự của Đài phỏt thanh

Nhỡn chung, đối với một đài phỏt thanh hiện đại, Trung Tõm Tin

cú chức năng, nhiệm vụ chớnh là :

+ Tổ chức nguồn tin

+ Kiểm chứng tin qua cỏc nguồn

+ Xử lí tin

+ Cung cấp tin

Ở nhiều đài phỏt thanh, Trung Tõm Tin đảm nhận trực tiếp nhiệm

vụ thụng tin tuyờn truyền, cú thờm cỏc chức năng :

+ Thiết kế, thể hiện bản tin, chương trỡnh tin tức

+ Thu thập, xử lớ thụng tin phản hồi

Nhằm đỏp ứng nhu cầu thụng tin chớnh xỏc, chõn thực, nhanh, kịp thời, hiện nay Trung Tõm Tin ở nhiều đài phỏt thanh đó tổ chức tốt việc săn tin, nuụi tin., trao đổi, mua bỏn tin

Vậy Trung Tâm Tin ở Đài phát thanh giống và khác với Trung Tâm Tin hay bộ phận làm tin ở các loại hình báo chí khác như thế nào ? Trung Tâm Tin ở Đài phát thanh giống và khác với Trung Tâm Tin ở các cơ quan, đơn vị không phải là báo chí như thế nào ? Các câu hỏi này sẽ được làm rõ hơn trong những phần tiếp theo Tuy nhiên có thể nhìn chung như sau :

Thứ nhất, Trung Tâm Tin của Đài phát thanh hay của các loại hình báo chí khác, của các cơ quan, đơn vị không phải là báo chí đều phải tổ chức thu thập thông tin, tư liệu qua tất cả các nguồn có thể, đáp ứng được đầu vào cho việc thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mình Tuy nhiên, Trung Tâm Tin của các cơ quan báo chí, trong đó có loại hình phát thanh, có phạm vi thu thập thông tin, tư liệu phải được mở rộng hơn do là đơn vị truyền thông đại chúng phải đáp ứng nhu cầu thông tin thuộc mọi lĩnh vực chính trị, kinh tế, xã hội,… Còn Trung Tâm Tin của các đơn vị không phải là báo chí thường chỉ thực hiện nhiệm vụ này trong phạm vi những lĩnh vực có liên quan hoặc chuyên ngành hẹp và sâu Tuy nhiên, mặc dù đầu vào của Trung Tâm Tin thuộc

Đài phát thanh hay các cơ quan báo chí có rộng hơn bao nhiêu cũng không thể bao trùm đầu vào của Trung Tâm Tin thuộc các đơn vị không phải là báo chí Điều này do chức năng, nhiệm vụ của từng đơn vị qui định, đồng thời phụ thuộc vào chính khả năng tổ chức nguồn đầu vào của Trung Tâm Tin Có thể hình dung bằng sơ đồ sau :

Sơ đồ 1

Thứ hai, Trung Tâm Tin của các đơn vị báo chí có cách thức, phương pháp xử lí thông tin, tư liệu khác hẳn so với Trung Tâm Tin của các đơn vị không phải là báo chí Bởi vì báo chí phải xử lí thông tin, tư liệu để cùng lúc đưa đến cho đông đảo công chúng cơ hội tiếp nhận tin tức một cách đồng thời, cùng lúc và nhanh nhất Cái khó của việc xử lí thông tin, tư liệu ở đây là cố gắng làm sao cho mọi người thuộc các tầng lớp khác nhau, với trình độ và khả năng tiếp nhận khác nhau có thể cùng hiểu đúng một nghĩa Trong khi đó, Trung Tâm Tin của các đơn vị không phải là báo chí thì phải xử lí thông tin, tư liệu nhằm mục tiêu

Nguồn, đầu vào của Trung Tâm Tin thuộc các đơn vị báo chí

Nguồn, đầu vào của Trung Tâm Tin thuộc các đơn vị không phải báo chí

khác, có thể để các nhà quản lí sử dụng làm căn cứ ra các quyết định quản lí, hoặc nếu rộng hơn thì chỉ ở mức độ nội san chuyên ngành Có thể thấy, Trung Tâm Tin nào cũng có các khâu công việc phải thực hiện như : thu thập, lựa chọn, xử lí thông tin, tư liệu, phân tích, tổng hợp, thống kê, báo cáo Tuy nhiên, trong khâu phát thanh thì khác nhau, Trung Tâm Tin của các đơn vị không phải là báo chí thì chủ yếu là phát hành có địa chỉ hoặc trong nội bộ ngành, lĩnh vực ; còn Trung Tâm Tin của các đơn vị báo chí thì phát hành đại chúng Có thể hình dung theo

sơ đồ sau :

Sơ đồ 2

Thứ ba, Trung Tâm Tin của Đài phát thanh phải thu thập, xử lí thông tin, tư liệu với khối lượng lớn hơn, thời gian gấp gáp hơn so với nơi thu thập, xử lí thông tin, tư liệu của các loại hình báo chí khác ( kể

cả truyền hình và báo mạng ) Điều này do đặc trưng, đặc điểm của loại hình phát thanh qui định Đặc thù riêng của phát thanh là khả năng

thông tin nội dung nhanh, trực tiếp Thông tin phát thanh có khả năng cùng lúc phát đi trên diện rộng đến nhiều đối tượng khác nhau, tạo ra được hiệu ứng xã hội một cách nhanh chóng Tuy nhiên, phát thanh có hạn chế là mức độ xác định của thông tin phụ thuộc vào sự chú ý, tập trung và cả trình độ thu nhận của người nghe Thông tin phát thanh xuất hiện theo chuỗi tuyến tính, nên người nghe chỉ cần một thời điểm không tập trung là đã có thể hiểu không đúng hoặc không đầy đủ nội dung thông tin Một nét riêng nữa là trong phát thanh, từ khâu khai thác thông tin đến khâu xử lí và trình bày thông tin đều là kết quả của lao động tập thể Trong đó, mỗi người đều có nhiệm vụ và chức năng riêng, nhưng phải am hiểu và phối hợp ăn khớp, đồng bộ và nhịp nhàng với công việc của người khác Điều này sẽ tiếp tục được phân tích sâu hơn ở các phần sau

1.2 Thế nào là phát thanh hiện đại ?

Đúng là phát thanh hiện đại có thể nhìn thấy ngay ở phương tiện

kĩ thuật hiện đại Tuy nhiên, điều này không có nghĩa cứ kĩ thuật hiện đại là có phát thanh hiện đại Khái niệm phát thanh hiện đại được sử dụng ở đây là để chỉ cách thức đáp ứng nhu cầu của cuộc sống hiện đại bằng phương tiện phát thanh, với tư cách như một kênh truyền thông đại chúng hữu hiệu, một công cụ báo chí của cá nhân, tổ chức, cộng đồng,

xã hội

Cuộc sống hiện đại là xã hội thông tin, xã hội công nghiệp hay nông nghiệp, thì phát thanh hiện đại phải đáp ứng tốt nhu cầu đó Cuộc sống hiện đại ở nơi nào có đông người già thì phát thanh hiện đại phải

ưu tiên cho người già, đông người trẻ tuổi phải ưu tiên cho người trẻ tuổi, đông người nghèo phải ưu tiên cho người nghèo,… Như vậy có thể thấy phát thanh hiện đại trước hết là hiện đại ở định hướng nội dung và liều lượng thông tin

Cách thức thông tin theo định hướng đó mà hiện đại Có cần tăng tính thời sự và khối lượng thông tin hay phải ưu tiên đưa thông tin tổng hợp theo chiều sâu ? Có thể thông tin nhanh nhạy hay cần phải kiểm tra, thẩm định kĩ càng ? Thông tin một chiều hay nhiều chiều ? Rồi thông tin bằng lời nói của mình hay của nhiều người ? Đó là những câu hỏi mà phải trả lời được nó mới có thể nhìn nhận đúng về phát thanh hiện đại

Đương nhiên là kĩ thuật phải hiện đại mới đáp ứng được yêu cầu của phát thanh hiện đại Đến thời đại của phát thanh kĩ thuật số rồi thì thật khó hình dung nơi nào sử dụng kĩ thuật truyền thanh hay kĩ thuật phát thanh analog lại có thể đáp ứng tốt nhu cầu của cuộc sống hiện đại đang không ngừng thay đổi, đi lên

1.3 Trung Tâm Tin – một yêu cầu tất yếu của phát thanh hiện đại :

1.3.1 Về lí luận :

Trước hết, với tư cách là một kênh quan trọng của quá trình truyền thông, báo chí nói chung và một đài phát thanh nói riêng phải đảm bảo các yêu cầu sau :

- Là công cụ hiệu dụng đối với người sử dụng nó để truyền thông điệp

- Đảm bảo truyền thông điệp khách quan, trung thực, chính xác

và nhanh nhất đến người nhận thông điệp Thông điệp, thông tin không

bị nhiễu

- Đảm bảo tính hiệu quả của quá trình truyền thông điệp, bao gồm

cả việc nhận thông tin phản hồi qua kênh truyền thông

Đài phát thanh được xem là một kênh truyền thông hiệu dụng Trong điều kiện kinh tế phát triển, đời sống được nâng cao, mọi người

bị cuốn vào nhịp sống và làm việc khẩn trương, truyền thông qua đài phát thanh càng có hiệu quả cao và đại chúng hơn Mặt khác, với chức năng của một cơ quan báo chí, không có đài phát thanh nào dừng lại ở việc truyền thông một chiều Sự phản hồi thông tin từ người tiếp nhận là công chúng ngày càng được thực hiện qua kênh báo chí nhiều hơn để trở lại đối với người sử dụng báo chí Sự phản hồi đó không chỉ dừng lại

ở việc điểm thư, trích dẫn ý kiến, mà nhiều khi là việc tổ chức cả các diễn đàn kéo dài ngày hoặc định kì Người sử dụng báo chí để truyền thông tin lúc đó lại đóng vai trò người tiếp nhận thông tin Sự thay đổi thường xuyên đó làm cho báo chí nói chung và các đài phát thanh nói riêng trở thành một kênh truyền thông khách quan, đáng tin cậy hơn

Vấn đề đặt ra ở đây là các thông điệp truyền qua kênh này có được phép “ chế biến “ không và “ chế biến “ như thế nào ? Nếu nhìn nhận về truyền thông với đầy đủ các góc độ của nó, đặc biệt là đối với truyền thông đại chúng, thì việc này là cần thiết, thậm chí có thể nói là bắt buộc phải làm Nếu như có một thông điệp nào đó cần truyền đến số đông người với trình độ, vị trí, điều kiện sống, sở thích khác nhau thì có nhiều tiêu chí phải đạt được, nhưng quan trong nhất là phải làm cho

người tiếp nhận hiểu được thông điệp theo đúng mong muốn của người truyền thông điệp Muốn vậy trước hết người truyền thông điệp phải hiểu được người tiếp nhận Nếu không đạt được tiêu chí này, đặc biệt là đối với truyền thông đại chúng thì có thể dẫn đến hiệu ứng ngược Trước hết là mỗi nhóm người khác nhau có sự hiểu không giống nhau

về thông điệp, sẽ dẫn đến sự phản ứng, hành vi khác nhau Nếu điều này kéo dài vô hình chung đã biến việc tiếp nhận kết quả truyền thông thành độc quyền của một vài người hoặc một vài nhóm người Nguy hiểm hơn

là dần dần người tiếp nhận không còn tin vào những thông điệp về sau nữa

Vậy nên, chính sự cần thiết phải “ chế biến “ thông điệp như vừa phân tích đã qui định tính tất yếu phải có Trung Tâm Tin của Đài phát thanh Bởi vì Đài phát thanh là sử dụng ngôn ngữ nói, tiếng động và âm nhạc, nên thông điệp truyền qua kênh này phải có một cách thu thập, xử

lí rất đặc thù, rất riêng

Thứ hai, ở nước ta hiện nay tuy chưa tới mức “ bùng nổ “ thông tin, nhưng khối lượng thông tin mà công chúng có khả năng tiếp nhận

cũng không hề ít chút nào “ Bởi vậy, một vấn đề tất yếu được đặt ra

đối với cả hai quá trình thông tin và tiếp nhận thông tin là lựa chọn thông tin Lựa chọn là hành động có tính qui luật trong hoạt động của con người “ (1)

Lựa chọn thông tin cần phải căn cứ vào chức năng, nhiệm vụ của từng phương tiện thông tin, xuất phát từ đối tượng tác động của thông tin Việc lựa chọn thông tin không chỉ gắn liền với sở thích, mà còn kèm theo lợi ích cá nhân của người lựa chọn Việc lựa chọn thông tin cũng

cần coi trọng hiệu quả của thông tin Đối với Đài phát thanh thì việc này càng quan trọng

Lựa chọn thông tin, sau đó “ chế biến “ và truyền ( phát ) nó đi Hiệu quả thông tin còn phụ thuộc vào cách thức truyền nó đi như thế nào, thời điểm truyền nó đi vào lúc nào Tất cả những công việc này đối

1) Cơ sở lí luận báo chí truyền thông, Dương Xuân Sơn - Đinh Văn Hường - Trần Quang, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, 2004 ; tr186

với một Đài phát thanh hiện đại cần có một bộ phận thực hiện, đó là Trung Tâm Tin

Thứ ba, Trung Tâm Tin của Đài phát thanh như đã trình bày và phân tích ở trên sẽ cho sản phẩm đầu ra ( công bố ) là những thông tin

đã được xử lí, kiểm chứng, không chỉ có giá trị đối với công chúng tiếp nhận, mà còn là cơ sở vững chắc để chính những nhà báo ( phóng viên, biên tập viên ) của Trung Tâm Tin và Đài phát thanh đó xây dựng nên những tác phẩm báo chí thuộc nhiều thể loại khác như phóng sự, điều tra, bình luận, chuyên luận,… Bởi vì thông tin đã qua xử lí đảm bảo

tính “ toàn diện chứ không phiến diện, không thổi phồng, tô hồng

hoặc bôi đen ; thông tin có phân tích, có bình luận, có định hướng, chứ không phải cứ tung ra ai muốn hiểu thế nào thì hiểu Nói cách khác, thông tin phải đúng sự thật, tức là nói đúng bản chất sự việc, hiện tượng, thông tin có cân nhắc hiệu quả xã hội, vì lợi ích chung,

sự nghiệp chung “ (1)

Đó là về lí luận, còn về thực tiễn thì đang có một xu hướng tích hợp các thể loại trong tin phát thanh, cùng với nó là yêu cầu nâng cao chất lượng thông tin, qui định đài phát thanh phải có Trung Tâm Tin

1.3.2 Xu hướng tích hợp thể loại trong tin phát thanh và yêu cầu nâng cao chất lượng thông tin :

a) Xu hướng tích hợp thể loại trong tin phát thanh :

_

1) Thời gian và nhân chứng, GS Hà Minh Đức, NXB Chính trị

quốc gia, 2001 ; tr 592 – 593

Xu hướng báo chí nói chung và phát thanh hiện đại nói riêng đã

và đang có sự tích hợp lẫn nhau giữa các thể loại Hơn thế, giữa các loại hình báo chí khác nhau nhiều lúc cũng cần “ vay mượn “ ngôn ngữ, cách thể hiện của nhau, dần dần tích hợp vào nhau Người viết thì cố gắng làm sao mô tả cho ra chân dung của một người anh hùng, hay mô

tả một chiến công nào đó như một bài thơ Người nói thì cố gắng sao cho khi nghe xong thính giả còn đọng lại trong đầu một hình ảnh đậm nét nhất về sự kiện đáng nhớ nào đó Người quay truyền hình hay người chụp ảnh lại phải tìm cách làm sao cho nhân vật trong đó nếu có im lặng thì nét mặt, cử chỉ, ánh mắt, nụ cười, cũng như nói lên rất nhiều điều muốn nói ; Tất cả những nỗ lực đó đều nhằm đáp ứng tốt nhất nhu cầu của công chúng

Để hình dung vấn đề này, có thể ví dụ về cách viết bài phản ánh một thời bị mang ra “ dập khuôn “ trong làng báo nước ta, đó là những câu “ Tôi đi, tôi đến, tôi thấy, tôi hỏi, tôi nghĩ, ” Việc đi và đến

không cần bàn nhiều nữa Nhưng còn việc thấy, hỏi và nghĩ, nó tự nhiên

có thứ tự của nó Cái thứ tự đó cũng xuất phát từ chính các giác quan cảm nhận của con người Trước hết là sự kiện, vấn đề, con người, công trình nào đó tác động vào mắt của nhà báo – có thể gọi đây là giai đoạn đầu tiên của quá trình tư duy Sau đó nhà báo hỏi và nghe trả lời để tìm hiểu thêm về vấn đề đặt ra - đây là giai đoạn thứ hai Sau đó nhà báo suy nghĩ, so sánh, đối chiếu, tham khảo thêm nhiều tư liệu rồi mới viết

ra tin, bài phản ánh – giai đoạn thứ ba này có thể coi như đã kết thúc quá trình lao động sáng tạo trong tư duy của nhà báo ( ở đây là sáng tạo trong tư duy, vì sau đó còn nhiều sự sáng tạo nữa của nhà báo, và của tập thể những người làm báo trong các khâu hậu kì và đưa sản phẩm đến với công chúng ) Đến lượt công chúng, khi tiếp nhận thông tin thì nhanh nhất cũng là “tôi thấy“, sau đó là “tôi hỏi“ (tự hỏi và “tôi nghe“), rồi sau nữa là “tôi nghĩ“ ( suy ngẫm ) Như vậy cũng là hoàn tất quá trình tiếp nhận thông tin trong tư duy của công chúng

Đối với phát thanh, công chúng chỉ nghe và suy ngẫm Hơn nữa,

vì nói cho số đông người nghe, việc làm sao để mọi người cùng hiểu đúng một hướng ngữ nghĩa nhằm tới bản chất của sự vật, hiện tượng, vấn đề ( theo đúng tiêu chuẩn của tin tức báo chí ) thì không phải là việc

dễ làm Rõ ràng, tin phát thanh cần có một cách thể hiện đặc thù

Trên thực tế, tin tức trên làn sóng phát thanh Thời sự của Đài TNVN mười lăm năm trở lại đây đã có những bước chuyển mạnh theo

xu hướng đó, đặc biệt là những năm gần đây Sự tích hợp thể loại biểu hiện như sau :

- Tin phản ánh có tiếng động – có mô tả quang cảnh, nhân vật (tin tích hợp với ghi nhanh)

- Tin thông báo sự kiện – có tiếng nói của người trong cuộc- có bình luận (tin tích hợp với bình luận)

Ví dụ : Cuối tháng 6/2005, phóng viên ban Thời sự - Đài TNVN

đi theo Thủ tướng Phan Văn Khải sang Mĩ, đêm 25 gửi về một tin như sau :

Đêm qua theo giờ Hà Nội, Thủ tướng Việt Nam Phan Văn Khải

và các thành viên trong đoàn đại biểu chính phủ nước ta đến thăm trường đại học Ha-vớt và Viện công nghệ Ma-sa-chu-sét MIT ở thành phố Bô-xtơn của Mĩ Theo tin của Hoài Thu, phóng viên Đài Tiếng nói Việt Nam đi theo đoàn của Thủ tướng vừa điện về thỡ thời tiết lỳc đó ở Bô-xtơn nắng nhẹ, cây lá xanh tươi

- Băng Hoài Thu đọc + tđộng NCS VNam ở MIT ( 2 phút

28 giây.8 )

TTTIN/DAXONG/25/6-HThu-PVKhai

Sự mô tả của phóng viên làm cho tin này có chất ghi nhanh Cũng đêm đó, người trực Trung Tâm Tin ở nhà cùng với nhận tin của phóng viên Hoài Thu đã khai thác trên mạng Internet và Đài nước ngoài về dư luận báo chí quốc tế về chuyến thăm Mĩ của Thủ tướng nước ta, trong

đó có yếu tố bình luận :

Thưa quí vị và các bạn,

Chuyến thăm Mĩ của Thủ tướng Việt Nam Phan Văn Khải tiếp tục thu hút sự quan tâm của dư luận trên khắp thế giới Tại Nhật Bản, tờ Japan Times

quan hệ với Việt Nam sau khi chiến tranh kết thúc Cựu Tổng thống Mĩ Bin Clin-tơn đó cụng nhận rằng những thay đổi ở Việt Nam và khu vực

Đông Á khiến cho việc khôi phục quan hệ trở nên thực sự cần thiết Thương mại hai chiều Việt – Mĩ từ năm 1995 chỉ đạt 451 triệu đô-la, nhưng đến năm ngoái đó tăng lên tới 6 tỉ 400 triệu đô-la Hai nước đó

ký Hiệp định Thương mại song phương vào năm 2001 và Mĩ nhanh chóng trở thành đối tác thương mại chủ chốt của quốc gia có nền kinh

tế phát triển nhanh vào bậc nhất Đông Nam Á này

Bỏo Hau-xtơn Crô-ni-cơn của Mĩ ra xó luận về chuyến thăm Mĩ của Thủ tướng Việt Nam Phan Văn Khải, trong đó có đoạn cho rằng, tổng thống Mĩ Gioóc-giơ Bu-sơ cần tranh thủ chuyến đi thăm Việt Nam vào năm sau để khuyến khích người Mĩ nhỡn về tương lai trong quan hệ 2 nước Đó sẽ là chuyến thăm chính thức Việt Nam lần thứ hai của một tổng thống Mĩ

“ Thủ tướng Việt Nam được tiếp đói như thượng khách",

đó là tựa đề bản tin phát ngày 23/6 của tờ Bưu điện Oa-sinh-tơn ( Mĩ ) Cũn Thời bỏo Lốt Ăng-giơ-léts bỡnh luận : Tổng thống Gioóc-giơ Bu-

sơ thực sự mong muốn củng cố mối quan hệ an ninh, kinh tế với Việt Nam Hóng tin UPI của Mĩ thỡ cho rằng, tốc độ tăng đầu tư và thương mại của Mĩ tại Việt Nam đó giải thớch tại sao chuyến thăm Mĩ của Thủ tướng Việt Nam Phan Văn Khải được dư luận Mĩ hoan nghênh./

- Tin có tiếng nói người trong cuộc – có câu hỏi của phóng viên (tin tích hợp với phỏng vấn)

- Phản ánh nhanh – có mô tả quang cảnh, nhân vật – có tiếng nói nhiều chiều của những người khác nhau trong cuộc – có thông tin bên lề hoặc thông tin liên quan – có luận giải (tích hợp với phóng sự)

Ví dụ :

Như tin đó đưa, hôm nay, Đài Tiếng nói Việt Nam và tỉnh Lạng Sơn công bố chính thức phát sóng phát thanh tần số 101 Mê-ga-héc từ trạm phát 10 ki-lô-oát FM vừa được xây dựng và khánh thành trên đỉnh núi Mẫu Sơn, thuộc xó Mẫu Sơn, huyện Lộc Bỡnh, tỉnh Lạng Sơn Đây là công trỡnh thiết thực chào mừng kỉ niệm 75 năm thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam ; nằm trong chương trỡnh phủ súng phỏt thanh ở cỏc vựng sõu, vựng xa, vựng lừm mà Đài Tiếng nói Việt Nam đó và đang thực hiện

Sau hơn 2 năm khẩn trương thi công, vượt qua nhiều khó khăn về giao thông và thời tiết khắc nghiệt, một trạm phát sóng phát thanh 10 ki-lô-oát FM cao 75 mét và nhà điều hành đó mọc lờn trờn đỉnh núi du lịch Mẫu Sơn nổi tiếng Đây không chỉ là công trỡnh mang tớnh kĩ thuật, mà cũn cú ý nghĩa về mặt văn hóa, xó hội đối với đồng bào các dân tộc ở xó Mẫu Sơn nói riêng, huyện Lộc Bỡnh và tỉnh Lạng Sơn nói chung Người dân ở đây thật vui mừng khi được nghe Đài Tiếng nói Việt Nam với chất lượng sóng tốt hơn trước rất nhiều Chị Đinh Thị Phương, người dân tộc Dao ở xó Mẫu Sơn nói:

- Băng chị Phương ( 14 giây )

Trạm phát sóng 10 ki-lô-oát FM tại Mẫu Sơn được đưa vào hoạt động góp phần đẩy nhanh việc thực hiện mục tiêu của Đài Tiếng nói Việt Nam là phủ sóng phát thanh với chất lượng tốt trên toàn

bộ lónh thổ trong thời gian sớm nhất Đối với tỉnh Lạng Sơn và một số vùng lân cận thuộc các tỉnh khác thỡ đây cũng là một công trỡnh đầy ý nghĩa Chủ tịch ủy ban nhân dân tỉnh Lạng Sơn là đồng chí Đoàn Bá Nhiên cho biết :

- Băng ông Nhiên – P/v hỏi xen ( 40 giõy )

TTTIN/DAXONG/TD TINSONG/

1 CT-TP (THOISU)/27/1-TramFM-MauSon

( Thời sự - Đài TNVN phát 27/1/2005 )

- Tin tổng hợp về sự kiện, vấn đề ở nhiều nơi khác nhau, hay tổng hợp theo dòng thời sự chủ lưu (tích hợp nhiều thể loại khác nhau như vừa kể)

Ví dụ :

Quớ vị và cỏc bạn thõn mến,

319 tập thể và cá nhân Anh hùng và 689 chiến sỹ thi đua toàn quốc đó được Nhà nước ta tuyên dương, khen thưởng trong 5 năm qua Phát biểu hôm qua, trong phiên khai mạc Đại hội thi đua yêu nước lần thứ 7, Tổng bí thư Nông Đức Mạnh khẳng định :

“ Đằng sau mỗi tấm gương thi đua là một tấm lũng yờu nước và yêu chế độ, một nghĩa tỡnh tương thân tương ái với đồng bào, đồng chí và đồng đội, một quyết tâm làm giàu cho mỡnh và cho đất nước, một ý chớ vươn lên nắm lấy những hiểu biết mới về khoa học, công nghệ để lao động có năng suất, chất lượng, hiệu quả ”

Đó là những doanh nhân làm ăn giỏi, thầy thuốc tận tuỵ vỡ người bệnh, chiến sỹ hy sinh khi làm nhiệm vụ, em học sinh bị chất độc da cam vượt lên số phận, Huỳnh Anh, phóng viên Đài Tiếng nói Việt Nam thường trú tại các tỉnh miền Trung phản ánh về vận động viên khuyết tật Đặng Thị Ngọc Ánh “ với đôi chân tật nguyền từ nhỏ, 9 năm

đi học phải nhờ bạn cừng tới trường, “ Không ai có thể nghĩ Ngọc Ánh trong Đại hội thể thao Người khuyết tật Đông Nam Á Paragames năm 2002 lại có thể đoạt được 2 huy chương vàng, 1 huy chương bạc trong các môn cầu lông và bơi lội Càng ít người biết đến Ngọc Ánh là chủ cơ sở may gia công tại quận Sơn Trà, thành phố Đà Nẵng, nơi có hơn năm chục lao động khuyết tật đang ngày đêm góp phần làm đẹp

cho cuộc sống, với mức lương chưa phải nhiều nhặn nhưng đảm bảo thường xuyên và ổn định Thế nhưng, khi được hỏi về công việc của mỡnh,chị Đặng Thị Ngọc Ánh chỉ khiêm tốn nói thế này :

- Băng chị Ánh

Trong phong trào thi đua do Đảng và Nhà nước ta phát động và

tổ chức thực hiện thời gian qua, những tấm gương như chị Ánh không phải là hiếm thấy Ở đồng bằng sụng Cửu Long, tại thị xó Trà Vinh ( tỉnh Trà Vinh ), nhiều người biết đến thương binh ¼ Lê Văn Tài với chiếc xe lăn chạy bằng bỡnh ắc qui dành cho người tàn tật Theo mô tả của phóng viên Trọng Điển thường trú ở đồng bằng sông Cửu Long thỡ nguồn gốc sỏng tạo của anh Tài khụng cú gỡ lạ, bởi vỡ nú xuất phỏt từ chớnh cụng việc sửa chữa xe mỏy hàng ngày, và tấm gương “tàn nhưng không phế“ của thương binh Lê Văn Tài được nhiều đồng nghiệp nể phục Anh Hà Hoàng Khải, một thợ sửa chữa xe hon-đa ở thị xó Trà

Không chỉ có những người khuyết tật, thiệt thũi, mà mỗi thành cụng của một người nông dân, hay anh kĩ sư, cho dù đang lao động sản xuất ở lĩnh vực nào cũng đều lấp lánh những giọt mồ hôi Đó là mô tả của phóng viên Lệ Hằng thường trú tại đồng bằng sông Cửu Long Người nông dân được nói đến ở đây là ông Tống Mai Hoa, ở xó Mĩ Thạnh Đông, huyện Mộc Hóa, tỉnh Long Anh Xuất ngũ năm 1982, tài sản đáng kể của ông Hoa chỉ có một căn lều lợp lá bàng và 2 chiếc giường tre Cũn 5 cụng ruộng thỡ nhiễm phốn nặng, làm lỳa chẳng đủ

ăn Nhờ chịu khó suy nghĩ và quyết tâm, ông Hoa đó nỗ lực thau chua rửa phốn trờn mảnh đất đầy gian khó này Bây giờ ông làm lúa mỗi năm từ 2 đến 3 vụ ; áp dụng nhiều mô hỡnh sản xuất mới như nuôi cá, tôm càng xanh, trồng sen, chăn nuôi lợn, gà, Hiện nay, trung bỡnh mỗi năm ông Hoa có thu nhập gần 200 triệu đồng từ mô hỡnh sản xuất

kết hợp với chăn nuôi Về kinh nghiệm vượt khó vươn lên thoát nghèo,

Những tấm gương nông dân vượt khó như vậy có thể thấy ở trên khắp đất nước ta Chị Hồ Thị Mó, dân tộc Vân Kiều, ở bản Kim Thủy, huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bỡnh, là người luôn luôn năng động tỡm hướng đi mới trên mảnh đất quê mỡnh, khụng chỉ làm cho bản thõn mà cũn gúp phần xúa đói giảm nghèo cho bà con xung quanh Cộng tác viên Lê Lựu ở Đài phát thanh và truyền hỡnh Quảng Bỡnh mụ tả : “ Với mụ hỡnh vườn rừng - vườn đồi kết hợp chăn nuôi trâu bũ, làm lỳa nước, hiện nay tài sản gia đỡnh chị Mú đó lờn tới gần 200 triệu đồng

Từ sản xuất, gia đỡnh chị thu lói từ 30 đến 35 triệu đồng mỗi năm Chị cũn giỳp bà con trong bản giống cõy trồng, vật nuụi và hướng dẫn kĩ thuật trồng lúa nước, “ Chị Hồ Thị Mó cho biết :

- Băng chị Mó

Cũn nhiều, cũn nhiều những tấm gương như thế, và điển hỡnh về

dự đại hội thi đua yêu nước ở Hà Nội hiện nay có ông Nguyễn Đăng Nùng, nông dân xó Lam Điền, huyện Chương Mĩ, Hà Tây, từ một nông dân nghèo vươn lên thành một chủ doanh nghiệp mỗi năm có doanh thu

20 tỉ đồng, giải quyết việc làm cho trên 1.000 lao động nông nhàn, nhân rộng nghề ra 12 xó, mỗi năm ủng hộ các loại quĩ từ 6 đến 8 triệu đồng Hay ông Y Xuân, Uỷ viên Ban chấp hành Hội nông dân xó Đắk Nrung, huyện Đắk Song, tỉnh Đắk Lắk, mỗi năm thu 260 triệu đồng sản xuất cà phê, hồ tiêu và nuôi heo, giúp 12 hộ nghèo vay 70 triệu đồng không lấy lói để phát triển sản xuất

Trong lĩnh vực kinh tế, đáng biểu dương là Tổng công ty Khánh Việt thuộc tỉnh Khánh Hoà tạo việc làm cho 3.300 công nhân, năm

2004 nộp ngân sách hơn 1.000 tỷ đồng, chiếm 1/3 tổng thu ngân sách trên địa bàn tỉnh Ông Chu Thế Hưng, Chủ tịch kiêm Tổng giám đốc Công ty đóng tàu Bạch Đằng, nhiều năm đó lónh đạo tập thể vượt qua

nhiều khó khăn, thử thách, trở thành đơn vị đi đầu trong ngành công nghiệp đóng tàu nước nhà Kinh nghiệm của Công ty đóng tàu Bạch Đằng là luôn luôn cố gắng đổi mới công nghệ, phát huy sáng kiến cải tiến kĩ thuật, đầu tư chiều sâu, ứng dụng tiến bộ khoa học kĩ thuật Ông Chu Thế Hưng cho biết :

- Băng ông Hưng

Trong lĩnh vực giáo dục, đào tạo, nhiều học sinh đó có những sáng tạo trong học tập và ứng dụng công nghệ mới Tiêu biểu như em Nguyễn Khánh Ánh Hoàng, sinh năm 1992 là học sinh lớp 7 A1, Trường trung học cơ sở Ngô Tất Tố, thành phố Hồ Chí Minh đạt 2 cúp vàng : Giải thưởng công nghệ thông tin truyền thông chõu Á - Thỏi Bỡnh Dương tại Băng-cốc ( Thái Lan, năm 2003 ) và Giải thưởng sáng tạo kỹ thuật dành cho thanh thiếu niên quốc tế tại Tô-ki-ô ( Nhật Bản, năm 2004 ) Trong lĩnh vực y tế, bác sĩ Nguyễn Thanh Hải là một tấm gương lớn Anh là người miền xuôi tự nguyện đến làm việc tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số xó Trà Leng, huyện Bắc Trà Mi, tỉnh Quảng Nam, đó cứu sống một em bộ sơ sinh, từ đó giúp đồng bào dân tộc xoá tập tục lạc hậu là khi sinh nở nếu mẹ chết thỡ cựng chụn con theo mẹ Cho đến nay anh Hải vẫn khắc phục mọi khó khăn để nuôi cháu bé Trong lĩnh vực này cũng phải kể đến thành tích của tập thể cán bộ, y bác sĩ, nhân viên bệnh viện Tâm thần Trung ương 2 ( Bộ Y tế ), có nhiều

cố gắng trong việc chăm sóc sức khỏe bệnh nhân Giám đốc bệnh viện Nguyễn Văn Thọ cho biết:

- Băng ông Thọ

Lĩnh vực quốc phũng, an ninh, cú những cỏn bộ, chiến sỹ

đó hy sinh thõn mỡnh để hoàn thành nhiệm vụ được giao, giữ yên cuộc sống của nhân dân Đó là gương dũng cảm chiến đấu hy sinh của các liệt sỹ Phạm Xuân Phong, Và Bá Giải, Phạm Văn Điền, Hồ Văn Hà, Phạm Văn Cường, Hay như tấm gương của trung úy Nguyễn Văn Sơn

ở đồn biên phũng Rào Tre, tỉnh Hà Tĩnh, người có nhiều kinh nghiệm vận động đồng bào dân tộc Chứt ở bản Rào Tre vượt lên khó khăn để vươn lên trong cuộc sống Trung úy Nguyễn Văn Sơn nói :

- Băng anh Sơn

Thực tiễn cuộc sống cho thấy, sức thuyết phục mạnh mẽ

lượng, hiệu quả cao trong sản xuất, công tác, chiến đấu, thực hiện thắng lợi nhiệm

vụ kinh tế, xó hội, quốc phũng, an ninh./

( Thời sự - Đài TNVN phát dịp Đại hội thi đua năm 2005 )

Thực tiễn như vậy là đã và đang đòi hỏi phải mở rộng khái niệm tin phát thanh Chưa có sự đúc kết và sự thống nhất về lí luận trong quan niệm về xu hướng này, nhưng đó là thực tiễn đã và đang diễn ra

Đã qua lâu rồi cái quan niệm làm tin là dễ nhất, chỉ cần thấy gì nói đấy

là đạt Và cái khó của người làm tin phát thanh là phải tự rèn luyện trong thực tiễn và học tập, trau dồi kiến thức để đạt tới cấp độ có thể hoàn thành lao động sáng tạo trong tư duy ngay ở giai đoạn đầu tiên khi tiếp xúc với sự kiện, vấn đề đặt ra Làm thế nào có được một cách nhanh nhất, chính xác nhất và hiệu quả thông tin đạt mức cao nhất thông qua các sản phẩm tích hợp như vừa kể ? Đây là việc làm không phải dễ dàng, đơn giản, càng khó khăn hơn khi đưa tin trực tiếp từ hiện trường ( tường thuật nhanh, ngắn ; tường thuật tại chỗ ; ) Bởi vì trình

độ dân trí, nhu cầu của công chúng ngày càng phát triển, không thể chỉ dừng lại ở chỗ nghe thấy là được Ngay cả nhu cầu đơn giản đó cũng không phải là nhà báo muốn cho công chúng nghe cái gì cũng được Vậy nên, người làm tin phát thanh phải tư duy trước khi tiếp cận sự

kiện Chưa thấy đã phải hình dung trước, rồi suy ngẫm việc hỏi và nghĩ, nếu không đến nơi không kịp để hỏi và nghĩ nữa ; hoặc hỏi và nghĩ xong thì thời điểm tiếp cận sự kiện hay nhất đã trôi qua mất rồi

b) Yêu cầu nâng cao chất lượng thông tin :

Về yêu cầu nâng cao chất lượng thông tin : “ Nhà báo sử dụng tài liệu, tư liệu gì để viết tin, viết bài thì đó là vấn đề chất lượng “

(1) Vậy nên, có 2 cách nhìn về tác động của việc tăng số lượng thông

tin đầu vào, là việc mà Trung tâm Tin của Đài phát thanh phải thực hiện thường xuyên và không ngừng : Thứ nhất, việc đó làm tăng khả năng so

xử lí, biên tập một số lượng ngày càng tăng, với sức ép của nhu cầu thời

sự ngày càng cao

Không phải không có quan điểm cho rằng, trước yêu cầu của nhiệm vụ và sức ép như vậy, công việc làm báo ở Trung tâm Tin không còn chỗ cho sự sáng tạo Tuy nhiên, thực tiễn tích hợp thể loại trong tin phát thanh như vừa phân tích và cả những nghiên cứu lí luận gần đây

đều phủ nhận quan điểm đó “ Sáng tạo là thuộc tính đặc biệt của

con người, nằm trong khả năng xây dựng một cái gì đó mới một

cách khách quan, trước đây chưa từng tồn tại trong thế giới nói chung ; và cái mới một cách chủ quan, tức là cái đã có trong thực

tế, nhưng đối với người đó là mới, được xây dựng lần đầu tiên,

không dựa theo những gì tương tự đã tồn tại “ (1)

Trong thời đại bùng nổ thông tin như hiện nay mà nói đến sự sáng tạo trong thu thập tài liệu, sản xuất, xử lí, biên tập tin tức thì là điều khó hình dung Nhưng theo cách nhìn nhận vừa trích dẫn thì không phải là không thấy được sự sáng tạo trong đó Bất cứ loại hoạt động sáng tạo nào trên một mức độ nào đó đều mang khởi nguồn là sự tái tạo Thực ra, không thể tìm được hoạt động sáng tạo thuần tuý bao giờ Có thể nhìn

là ngôn ngữ nói và tường thuật trực tiếp, cũng từng có thời chưa quan tâm đúng mức đến điều đó, rồi một thời lại quan tâm sử dụng quá liều Hay như truyền hình với ưu thế trực tiếp và hình ảnh động, nhưng một thời gian rất dài vẫn sử dụng văn bản, lời nói nhiều hơn hình ; rồi sau đó lại sử dụng hình nhiều quá đến mức kiệm lời bình, Tất cả những xu hướng quá tả đều được thực tiễn thẩm định và nắn chỉnh, nhưng phải thừa nhận đó là sự cố gắng, là con đường tất yếu, cho dù là tự phát hay

có sự tác động của con người, thì đều phải trải qua và cần phải trải qua

để tiến tới mục đích sử dụng hết ưu thế về ngôn ngữ trong nhiệm vụ phản ánh sự kiện, vấn đề trong thực tiễn Và trong suốt quá trình đó không thể thiếu được tính sáng tạo của từng người làm báo

Cũng cần phải kể đến hạn chế của ngôn ngữ nói Mặc dù phát thanh phải tìm mọi cách phát huy thế mạnh là thông tin nhanh, cùng một lúc đến đông đảo công chúng, nhưng đó cũng chính là hạn chế cần phân tích để thấy thêm sự cần thiết phải mở rộng khái niệm tin phát thanh Với trình độ dân trí nước ta hiện nay, và đặc điểm của ngữ pháp tiếng Việt trong đó trật tự trước sau là rất quan trọng, thì cần thấy việc viết câu đơn giản dễ hiểu vẫn phải là tiêu chí đầu tiên của thông tin Nếu lấy hiệu quả tiếp nhận thông tin của công chúng làm cái mức vươn tới, thì ở đây có 3 hợp phần ảnh hưởng mạnh nhất Một là nỗ lực của người đưa tin bằng việc tích hợp, sử dụng tổng hợp các thể loại, tìm tòi và vận dụng cách thể hiện phù hợp Hai là tính phổ biến của bản thân ngôn ngữ được sử dụng Ba là phần chung nhau về ngữ vựng giữa các nhóm người nghe khác nhau Thể hiện bằng sơ đồ sau :

sử dụng

Phần chung nhau về ngữ vựng giữa các nhóm người nghe khác nhau :

Vì sử dụng ngôn ngữ nói, nên để đảm bảo chất lượng tuyên tuyền, tin tức phát thanh phải có cách thể hiện riêng, phương pháp sáng

tạo riêng Do đó, không thể thiếu được các khâu : tổ chức sản xuất tin,

thu thập, khai thác các nguồn tin khác nhau, xử lí, so sánh, đối chiếu, thẩm định, biên tập, tổng hợp, và cả việc thể hiện tin tức cho

các bản tin, chương trình thời sự

Nói cách khác, thực tiễn đó qui định tính tất yếu phải tổ chức Trung Tâm Tin của Đài phát thanh hoạt động sao cho có hiệu quả cao nhất Những giải pháp cụ thể của việc này phải phù hợp với việc đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ của từng giai đoạn, thời kì ; và là nhu cầu phải được nhìn nhận thường xuyên

1.4 Khái quát lý thuyết hệ thống :

Như đã trình bày và phân tích trong các phần trên, yêu cầu tất yếu phải có Trung Tâm Tin ở một Đài phát thanh hiện đại đã được thực tiễn trong và ngoài nước khẳng định Tuy nhiên, điều khẳng định đó còn cần được nghiên cứu sâu hơn, xem Trung Tâm Tin trên thực tế được tổ chức như thế nào, vận hành ra sao và xu hướng phát triển có còn tiếp tục phù hợp với thực tiễn hay không ? Trả lời được những câu hỏi đó mới có thể khẳng định vững chắc rằng Trung Tâm Tin thực sự là một yêu cầu tất yếu của phát thanh hiện đại

Trong thế giới tự nhiên cũng như trong xã hội loài người, mọi hoạt động đều diễn ra bởi các hợp phần có những mối liên hệ tương tác, hữu cơ với nhau, được gọi là tính hệ thống Vì vậy, muốn nghiên cứu một sự vật, hiện tượng, hoạt động nào đó chúng ta phải coi lý thuyết hệ thống là cơ sở của phương pháp luận và tính hệ thống là đặc trưng, bản chất của chúng

Lí thuyết hệ thống nhấn mạnh việc cần phải nhìn nhận sự vật, vấn

đề, tình hình một cách tổng thể, chứ không theo từng khía cạnh Mỗi hệ thống là một phần của hệ thống lớn và bản thân nó là một hệ thống phụ Không nhìn nhận như vậy thì không thể trả lời được hàng loạt câu hỏi

từ thực tiễn, đại loại như : Tại sao thời trang xuất hiện rất nhanh, biến đi cũng rất nhanh ? Tại sao các ghế dài trong công viên lại có nhiều hoa văn trong khi đó những cái khác ở gần lại trống trơn ? Tại sao lòng hận thù lại tăng nhanh ? Có thể giải thích thế nào về nhánh chĩa ngang, sự tuyệt chủng của một số loài sinh vật ? Tại sao có nhiều nguy hiểm ở nơi có đường xe điện bánh lốp ? Có thể sử dụng kỹ xảo gì để duy trì ngôn ngữ và tiếng địa phương trong các vùng có giới hạn? Tại sao cách mạng công nghiệp nhanh chóng phát triển ? Lực lượng nào đứng bên cạnh việc cải tiến chất lượng của sản phẩm ? Tại sao phải theo dõi những hồ sơ cá nhân ? Tại sao tiếng rì rầm trong phòng họp tăng lên làm cho người đang thuyết trình phải nói nhỏ hơn ? Tại sao đàn chim kết lại thành một tổ chức để làm chủ toàn bộ chuyến di cư ? Sự di chuyển của bầy voi như thế nào và sự phá hoại điên khùng của chúng ? Tại sao ở nước Anh mọi người xếp hàng chờ đến lượt theo hàng dọc, trong khi ở các nước La-tinh khác mọi người xếp hàng không theo trật

tự nào ? v.v v.v

So với hệ thống vô cơ, hệ thống cơ học, hệ thống sinh học, thỡ

hệ thống xó hội là loại hỡnh phức tạp nhất trong cỏc hệ thống Nú cú

khả năng trao đổi nguồn lực với môi trường bên ngoài, đồng thời có khả năng biến đổi thích nghi cùng với môi trường Nhỡn chung, cỏc hệ thống xó hội đều là hệ thống mở ; có nghĩa là sự tồn tại của hệ thống phụ thuộc vào quá trỡnh trao đổi nguồn lực giữa nó và môi trường

Trung Tâm Tin nằm trong một Đài phát thanh thì là một hợp phần của hệ thống Nhưng bản thân nó lại là một hệ thống nhỏ hơn bao gồm nhiều hợp phần, nó không chỉ tương tác với các hệ thống nhỏ khác trong Đài phát thanh mà còn tương tác khá rộng rãi với môi trường bên ngoài Vì vậy, xu hướng tất yếu của Trung Tâm Tin phải trở thành một

hệ thống mở

Về lí thuyết hệ thống mở, nhà khoa học người Ao Von

Bertalanffy chống lại giản hoá luận và cố gắng để phục hồi tính đồng nhất khoa học Ông cũng nhấn mạnh rằng hệ thống đúng là hệ thống mở

và tương tác lẫn nhau với môi trường, có thể thu được chất lượng, thuộc tính mới thông qua việc tạo ra những vấn đề, kết quả từ việc đổi mới

Lý thuyết hệ thống tập trung vào việc sắp xếp và chỉ ra quan hệ liên quan của các phần, kết nối chúng trong toàn bộ ( Nguyên văn tiếng Anh theo tài liệu của chương trình đào tạo Thạc sĩ quản trị kinh doanh tại Việt Nam : “… Von Bertalanffy was both reacting against reductionism and attempting to revive the unity of science He emphasized that real systems are open to, and interact with, their environments, and that they can acquire qualitatively new properties through emergence, resulting in continual evolution Systems theory focuses on the arrangement of and relations between the parts which connect them into a whole…” )

Tổ chức, theo lí thuyết hệ thống mở, được hiểu trên các khía cạnh sau:

- Tổ chức được cấu thành bởi các bộ phận ( tiểu hệ thống ) với chức năng khác nhau ; chúng có hoạt động tương đối độc lập với nhau nhưng đồng thời lại có xu hướng phụ thuộc vào nhau Với nguyên lí tính cộng hưởng của hệ thống, tổ chức sẽ tạo ra sức mạnh lơn hơn tổng hợp cơ học đơn thuần của các bộ phận trong nó

- Tổ chức có khả năng tự duy trỡ sự tồn tại của mỡnh và tự biến đổi thông qua việc thu nhận các nguồn lực từ bên ngoài và sản sinh ra các sản phẩm đáp ứng được nhu cầu trở thành nguồn lực của các tổ chức khác

- Tổ chức có khả năng tự xác định ranh giới của mỡnh, duy trỡ sự

ổn định trong cấu trúc, quan hệ giữa các bộ phận ; đồng thời tổ chức cũng có khả năng và nhu cầu vượt qua ranh giới đó để tự biến đổi và thích nghi với môi trường xung quanh Ranh giới của tổ chức được hiểu theo nghĩa trừu tượng và khó xác định một cách chính xác trong thực tế cuộc sống Trong trường hợp ranh giới được xác định cứng nhắc, các bộ phận trong tổ chức không có khả năng vượt qua ranh giới đó để giao tiếp với bên ngoài thỡ sẽ nảy sinh hiện tượng mất cân bằng, hỗn loạn và

tự huỷ diệt

Mỗi tổ chức cần được xem như hệ thống nhỏ trong hệ thống lớn hơn nó Đứng từ vị trí quan sát của hệ thống lớn này, mỗi tổ chức cũng được coi là bộ phận chức năng và chúng được vận hành theo những nguyờn tắc chung của cả hệ thống lớn

Nhu cầu thực tiễn và yêu cầu của nhiệm vụ như phân tích ở phần trên cho thấy cần phải xem xét, đánh giá hoạt động của Trung tâm Tin theo cách nhìn hệ thống Bởi nếu chỉ nhìn vào Trung tâm Tin như một

tổ chức tách biệt, khuôn cứng, không phân tích bản thân nhu cầu nội tại

và tác động của yếu tố môi trường, thì không thể đánh giá đúng mức và khách quan về hoạt động của Trung tâm Tin ; càng không thể sắp xếp,

tổ chức hoạt động có hiệu quả ; và cũng khó mà dự báo được nhu cầu phát triển sắp tới của Trung tâm Tin để hướng hoạt động và tổ chức theo những bước đi phù hợp

Chương 2 sau đây khảo sát quá trình hình thành và phát triển của Trung Tâm Tin thuộc Ban Thời sự - Đài Tiếng nói Việt Nam để phân tích, đánh giá, nghiên cứu ; trên cơ sở đó thực hiện việc đối chiếu, so sánh với các bộ phận cùng chức năng của một số Đài phát thanh nước ngoài và trong nước, từ đó rút ra những nhận định chung, đưa ra một số tiêu chí của Trung Tâm Tin của một đài phát thanh hiện đại

Chương 2 : Trung Tâm Tin

của Đài phát thanh hiện đại

2.1 Tổ chức, vận hành Trung Tâm Tin ở Đài Tiếng nói Việt Nam :

Mười mấy năm nay, khi nói đến Trung tâm Tin của Đài Tiếng nói Việt Nam, ít ai hình dung được đó là một tổ chức chỉ có trên dưới mười người, vừa làm phóng viên, vừa làm biên tập viên, vừa làm quản lí Cũng không mấy người biết nó được hình thành, phát triển, đã và đang vận hành như thế nào ; đáp ứng được nhu cầu về tin tức, các sản phẩm phát thanh khác cho các bản tin, chương trình thời sự và một số nhu cầu khác ra làm sao ; xu hướng phát triển sắp tới để đáp ứng tốt hơn nhu cầu của làn sóng, cùng với hướng đổi mới của Đài Tiếng nói Việt Nam yêu cầu những gì ở Trung tâm Tin

Như đã phân tích ở phần trên, vì sử dụng ngôn ngữ nói, nên tin tức phát thanh phải có cách thể hiện riêng, phương pháp sáng tạo riêng

Do đó, không thể thiếu được các khâu : tổ chức sản xuất tin, thu thập,

khai thác các nguồn tin khác nhau, xử lí, so sánh, đối chiếu, thẩm định, biên tập, tổng hợp, và cả việc thể hiện tin tức cho các bản tin,

phải đáp ứng nhu cầu thực tiễn trong điều kiện yếu tố nào cũng thiếu, hoặc luôn luôn biến động, chờ bổ sung, nên cũng chưa có điều kiện tổng kết, đúc rút và nghiên cứu một cách khoa học về nó

2.1.1 Từ xử lí tin phi phát thanh và đáp ứng nhu cầu lựa chọn nhanh, đến hoạt động một cách chuyên nghiệp :

Từ năm 1993 trở về trước, do nhu cầu tin tức thời sự hàng ngày, hàng giờ, nhu cầu tin mang đặc điểm phát thanh ( truyền thông bằng tiếng nói ), Phòng Chương trình thuộc Ban Thời sự tuy nhân lực hạn hẹp ( có biến động hàng năm, bình quân là trên dưới 20 người ) nhưng hàng ngày ngoài việc tổ chức cho những người không phải trực biên tập chương trình đi cơ sở lấy tin, còn phải bố trí từ 3 đến 4 người chuyên khai thác, biên tập tin qua các nguồn khác nhau Bộ phận này được thay đổi thường xuyên theo phân công, mỗi ngày khai thác, biên tập được từ

20 đến 30 tin ( trước khi chuyển cho người trực bản tin, chương trình lựa chọn, sắp xếp và biên tập lại cho phù hợp với cơ cấu bản tin, cụm tin trong từng chương trình )

Cho dù lượng tin khai thác, biên tập hồi đó còn hạn hẹp cả về số lượng và nguồn ; mặt khác, hầu hết là tin không có tiếng động, nhưng

đã đáp ứng được các yêu cầu sau :

- Tăng thêm khả năng lựa chọn nhanh cho từng người phụ trách bản tin, chương trình

- Phần nào được biên tập trên văn bản phù hợp hơn với đặc điểm phát thanh

- Đáp ứng được một số nhu cầu khác một cách nhanh nhất

Nếu coi tin tức do nhóm khai thác, biên tập này làm ra như là một sản phẩm đầu vào cho các bản tin, chương trình, có thể trình bày theo sơ

từ 5 – 6 người, đảm nhận cả phần nghe đài NN tiếng Việt, tổng cộng

dạng âm thanh qua điện thoại

Nhóm khai thác, biên tập

Tin, bài của Thông tấn xã, công văn đột xuất, đài NN tiếng Việt, chủ yếu

là dạng văn bản

mỗi ngày đã khai thác, biên tập được từ 50 – 60 tin Chất lượng tin khai thác, biên tập được nâng lên một bước Phòng tin này chính là cơ sở để Đài TNVN quyết định thành lập Trung tâm Tin vào năm 1994, như là đơn vị tương đương cấp phòng, trực thuộc Ban Thời sự, bắt đầu đi vào hoạt động có tính chuyên nghiệp

Trung tâm Tin được hình thành và hoạt động từ đó đến nay phát huy vai trò là nguồn cung cấp tin đầu vào cho các bản tin và chương trình Thời sự Cùng với sự đổi mới chung của toàn Đài TNVN, của Ban Thời sự nói riêng, Trung tâm Tin được bổ sung thêm nhân lực và trang

bị thêm nhiều thiết bị, cơ sở vật chất hiện đại, đã trở thành nơi cung cấp các loại tin tức phong phú, đa dạng Tin tức được khai thác, biên tập từ các nguồn : báo in và báo điện tử tiếng Việt, cộng tác viên, phóng viên thường trú, phóng viên của các Ban khác trong Đài, đài nước ngoài và mạng Internet bằng tiếng Anh,

Bên cạnh đó, Trung tâm Tin tự sản xuất tin, phóng sự, phỏng vấn, ; tham gia làm các chương trình tường thuật trực tiếp, toạ đàm, gặp mặt, giao lưu trực tiếp, Tin tức do Trung tâm Tin khai thác, biên tập và sản xuất ngoài phục vụ cho các bản tin và chương trình thời sự là chính, còn được sử dụng trên hệ Thời sự chính trị tổng hợp, các hệ phát thanh khác, trên tuần báo và báo điện tử

Trung tâm Tin còn thực hiện được vai trò tham mưu cho lãnh đạo Ban Thời sự và lãnh đạo Đài TNVN trong những vấn đề tuyên truyền hàng ngày, hàng tuần và dài hạn Trung tâm Tin cũng bước đầu thực hiện được việc kiểm định tin qua các nguồn khác nhau, mở rộng mạng lưới công tác viên,

2.1.2 Thực trạng Trung Tâm Tin hiện nay :

Về nhân lực : Tính đến cuối năm 2006, Trung tâm Tin có 17

người, gồm cả 3 người làm công tác quản lí ( 6 nam, 11 nữ ) Tất cả đều

có trình độ Đại học, 6 người được đào tạo chuyên ngành báo chí, 9 người sử dụng được ngoại ngữ để khai thác tin đài nước ngoài ( chủ yếu

là tiếng Anh ) Tất cả sử dụng được máy vi tính trong soạn thảo văn bản, biên tập âm thanh và khai thác thông tin trên mạng Internet Tuy nhiên, đa số nữ đều ở tuổi thai sản, đang nuôi con nhỏ, gặp khó khăn trong tham gia công việc - nhất là trực ca đêm Trỡnh độ chuyên môn không đồng đều Những phóng viên biên tập mới tuyển trỡnh độ chuyên môn và kinh nghiệm nghề nghiệp còn hạn chế Một số người chưa sử dụng thành thạo cỏc thiết bị tại Trung tõm Tin

Về cơ sở vật chất, trang bị kĩ thuật : Trung tâm Tin hiện được

bố trí trên tầng 7 của Toà nhà 41-43 Bà Triệu, diện tích chật hẹp Trung tâm Tin được giao quản lí và sử dụng 2 trạm thu tín hiệu âm thanh có phần mềm Dalet để biên tập âm thanh, 3 máy tính được nối mạng Internet ( Điện thoại ghi âm mới thêm 2 cái, nhưng còn sử dụng monitoring cũ thường xuyên hỏng hóc, không đảm bảo chất lượng âm thanh và tác nghiệp nhanh ) Số máy vi tính có thể sử dụng vào biên tập văn bản là 8 Máy vi tính của Trung tâm Tin nhiều cái đã cũ, không đồng bộ, chưa được nối mạng với nhau, chưa được nối mạng với Ban Thời sự ở tầng 4 cũng như với các Ban biên tập khác và các cơ quan thường trú Máy ghi âm cùng các trang thiết bị khác phục vụ công tác phóng viên còn thiếu nhiều

38

Về nguồn tin : Thiếu thông tin từ cơ sở, các bộ ngành, các cơ

quan đầu mối trung ương, do chưa tổ chức được hệ thống cộng tác viên rộng rói, chưa có chế độ đãi ngộ để duy trì cộng tác viên lâu dài

Hiện nay, bình quân mỗi ngày Trung tâm Tin khai thác, biên tập, sản xuất hơn 100 tin, bài trong nước và thế giới ( mới đáp ứng được 1/3 nhu cầu của các bản tin và chương trình Thời sự ) Trong đó, số tin mang đặc điểm phát thanh ( có tiếng động ) tuy ngày càng tăng lên nhưng mới chiếm khoảng trên 20 % trên tổng số ( tính về thời lượng thì

có thể lên đến 60-70% )

2.1.3 Một vài số liệu khảo sát :

Việc sản xuất, khai thác, biên tập tin tức và các sản phẩm khác dùng cho phát thanh ở Trung tâm Tin hơn chục năm qua được gia tăng

cả đầu vào và đầu ra Thể hiện trên sơ đồ sau :

Đầu vào ( nguồn ):

- Từ 94 – 96 : Các loại

văn bản, điện thoại ghi

âm, đài NN tiếng Việt,

thường trú, một số cộng

tác viên,

- Từ 96-2000 : Các

nguồn như trên ; thêm :

đài NN tiếng Anh, thêm

- Tự sản xuất tin

và tham gia làm nhiều sản phẩm phát thanh khác

Đầu ra :

- Phòng Chương trình

- Phòng Phóng viên

- Lãnh đạo Ban Thời sự

và lãnh đạo Đài

- Tuần báo

- Báo điện

tử

- Các Ban

Sơ đồ 5

Cụ thể có thể nhìn nhận qua các số liệu sau :

- Ngày 01/01/2005, Trung tâm Tin có 78 sản phẩm đầu ra, bao gồm:

Trong nước : + 26 tin

+ 1 Vấn đề hôm nay

Nước ngoài : + 4 tổng hợp tin về đón năm mới trên thế giới

+ 32 tin Đài NN sáng, tối

+ 6 tin Đài NN tiếng Anh trong ngày

+ 2 tin thường trú nước ngoài

+ 7 tin Thông tấn xã

Nếu phân chia theo nguồn thì bao gồm :

+ 7 tin Thông tấn xã

+ 32 tin Đài NN sáng, tối

+ 20 tin khai thác báo

+ 6 tin cộng tác viên

+ 6 tin Đài NN tiếng Anh

+ 2 tin thường trú nước ngoài

+ 1 Vấn đề hôm nay, p/v viết

+ 4 tin tổng hợp từ nhiều nguồn khác nhau, p/v thợp

- Ngày 15/06/2005, Trung tâm Tin có 145 sản phẩm đầu ra,

bao gồm :

Trong nước : + 79 tin

Nước ngoài : + 30 tin Đài NN sáng, tối

+ 13 tin Đài NN tiếng Anh trong ngày

+ 23 tin thường trú nước ngoài

Nếu phân chia theo nguồn thì bao gồm :

+ 30 tin Đài NN sáng, tối

40

+ 17 tin khai thác báo

+ 13 tin Đài NN tiếng Anh

+ 23 tin thường trú nước ngoài

+ 40 tin thường trú trong nước

+ 15 tin CTV trong nước

+ 4 tin phóng viên tự làm

+ 3 tin p/v các phòng ban khác chuyển đến

- Tháng 01/2005, đầu ra của Trung tâm Tin bao gồm 2921 sản phẩm – trung bình 94 sản phẩm/ngày ; tháng 02/2005 có 2399 sản phẩm – trung bình 86 sản phẩm/ngày ; tháng 03/2005 có 3178 sản phẩm – trung bình 103 sản phẩm/ngày ; tháng 04/2005 có 3111 sản phẩm – trung bình 104 sản phẩm/ngày, tháng 05/2005 có 3662 sản phẩm – trung bình 118 sản phẩm/ngày, tháng 6/2005 có 3574 sản phẩm – trung bình 119 tin/ngày Tính chung toàn bộ 6 tháng đầu năm 2005, trung bình mỗi ngày Trung tâm Tin tổ chức sản xuất, thu thập, biên tập, khai thác xử lí được 104 sản phẩm

Nguồn và hình thức sản phẩm được phân tích như sau :