Tác động của cơ chế tự chủ tài chính đối với nội dung thông tin trên báo in hiện nay

Về mặt tiêu cực, sự phát triển của các trang thông tin chỉ dẫn tiêu dùng, gắn với nhu cầu quảng bá thương hiệu sản phẩm và dịch vụ của doanh nghiệp đã xuất hiện xu hướng thương mại hóa b

Hà Nội - 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn này là công trình nghiên cứu, khảo sát của

cá nhân tôi Những thông tin, số liệu, luận cứ, luận điểm trong luận văn là hoàn toàn do tôi thu thập, tìm hiểu, khảo sát và chưa từng công bố ở công trình nghiên cứu nào

Tác giả luận văn

Hoàng Thị Minh Ngọc

LỜI CẢM ƠN

Luận văn này là kết quả của quá trình học tập và nghiên cứu nghiêm túc của tôi tại khoa Báo chí và Truyền thông, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội Tôi xin gửi lời cảm ơn tới các thầy cô giáo trong khoa Báo chí và Truyền thông đã tạo điều kiện để tôi có cơ hội nghiên cứu và thực hiện đề tài Tôi đặc biệt chân thành cảm ơn TS Nguyễn Anh Tuấn là người đã nhiệt tình chỉ bảo, hướng dẫn tôi hoàn thành luận văn Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn tới bạn bè và những người đã ủng hộ, giúp đỡ, tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình khảo sát thực tế

Xin trân trọng cảm ơn!

Tác giả luận văn

Hoàng Thị Minh Ngọc

MỤC LỤC

Mở đầu 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 4

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 4

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài 5

7 Kết cấu của luận văn 5

Nội dung 6

Chương 1 LÝ LUẬN VỀ BÁO CHÍ VÀ CƠ CHẾ TỰ CHỦ TÀI CHÍNH6 1.1 Khái niệm 6

1.1.1.“Báo chí”, “Báo in” 6

1.1.2.Thông tin 7

1.1.3.Cơ chế tự chủ tài chính 8

1.2 Một số vấn đề lý luận về tác động của cơ chế tự chủ tài chính với nội dung thông tin báo in 11

1.2.1 Chức năng của báo in trong nền kinh tế thị trường 11

1.2.2.Cơ chế tự chủ tài chính và các hoạt động kinh tế báo chí 14

1.2.3.Cơ chế tự chủ tài chính và tác động với nội dung thông tin báo in 18

1.2.4.Thương mại hóa báo chí trong điều kiện tự chủ tài chính 20

1.3 Một số hoạt động kinh tế báo chí 22

1.3.1 Phát hành báo chí 22

1.3.2 Quảng cáo, quảng cáo trên báo chí 23

1.3.3 Các hoạt động kinh tế khác 25

Chương 2 THỰC TRẠNG TÁC ĐỘNG CỦA CƠ CHẾ TỰ CHỦ TÀI CHÍNH ĐỐI VỚI NỘI DUNG THÔNG TIN TRÊN BÁO IN 31

2.1 Những tác động của cơ chế tự chủ tài chính với nội dung thông tin trên báo in 31

2.1.1 Đầu tư cho hoạt động báo chí 31

2.1.2 Quảng cáo trên báo in 32

2.1.3 Định hướng nội dung vào nhóm đối tượng chính yếu 35

2.1.4 Tăng các chuyên trang, chuyên mục 37

2.1.5 Thương mại hóa và chất lượng thông tin báo in 39

2.1.6 Tác động từ mối quan hệ giữa hoạt động phát hành và quảng cáo 40

2.2 Khảo sát tác động của cơ chế tự chủ tài chính đối với nội dung thông tin qua các hoạt động kinh tế của báo Đầu tư và báo Tuổi trẻ 43

2.2.1 Báo Đầu tư 43

2.2.1.1 Sơ lược về lịch sử hình thành và phát triển 43

2.2.1.2 Cơ cấu tổ chức 45

2.2.1.3 Tác động của các hoạt động kinh tế tới nội dung thông tin 47

2.2.2 Báo Tuổi trẻ 65

2.2.2.1 Sơ lược về lịch sử hình thành và phát triển 65

2.2.2.3 Sự tác động của các hoạt động kinh tế với nội dung thông tin 69

Chương 3 GIẢI PHÁP PHÁT HUY TÁC ĐỘNG TÍCH CỰC VÀ HẠN CHẾ TÁC ĐỘNG TIÊU CỰC VỚI NỘI DUNG THÔNG TIN TRÊN BÁO IN KHI THỰC HIỆN CƠ CHẾ TỰ CHỦ TÀI CHÍNH 90

3.1 Các giải pháp cơ bản 90

3.1.1 Hoàn thiện luật pháp về chính sách tài chính đối với báo chí 90

3.1.2 Tăng cường công tác quản lý nhà nước đối với báo chí 93

3.1.3 Tổ chức lại hệ thống báo in 95

3.2 Đề xuất giải pháp cụ thể đối với cơ quan báo in 97

Kết luận 108

Tài liệu tham khảo 110

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU, HÌNH VẼ

Bảng 2.1 Bảng kết quả khảo sát ý kiến độc giả về quảng cáo trên báo

in 33 Hình 2.2 Sơ đồ tổ chức báo Đầu tƣ 46 Bảng 2.3 Số lƣợng quảng cáo trên Báo Đầu tƣ 57 Bảng 2.4 Biểu đồ tỷ lệ doanh thu các hoạt động kinh doanh của báo Đầu

tƣ 64 Hình 2.5 Sơ đồ tổ chức báo Tuổi trẻ 67 Bảng 2.6 Số lƣợng quảng cáo trên báo Tuổi trẻ 75 Bảng 2.7 Biểu đồ tỷ lệ doanh thu các hoạt động kinh doanh của báo Tuổi trẻ 82

Mở đầu

1 Tính cấp thiết của đề tài

Báo chí nói chung và báo in nói riêng đóng vai trò quan trọng trong đời sống xã hội của mọi quốc gia Ở Việt Nam, báo chí được xác định “là tiếng nói của Đảng, của Nhà nước, của các tổ chức chính trị - xã hội và là diễn đàn của nhân dân”1 Từ khi bước vào công cuộc Đổi mới của đất nước (từ Đại hội Đảng VI - năm 1986), báo chí nước ta đã có bước phát triển mạnh mẽ cả về số lượng và chất lượng góp phần quan trọng vào công cuộc xây dựng và bảo vệ

Tổ quốc Cùng với quá trình Đổi mới, phát triển nền kinh tế theo cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa (XHCN) và hội nhập quốc tế, cơ chế bao cấp đối với các cơ quan báo chí dần được xóa bỏ Đến nay nhiều cơ quan báo chí đã chuyển sang hoạt động theo cơ chế tự chủ về mặt tài chính

Cơ chế tự chủ tài chính đối với cơ quan báo chí giúp Nhà nước tiết giảm được một khoản chi ngân sách đáng kể, đồng thời tạo điều kiện để các

cơ quan báo chí phát triển năng động, không bị lệ thuộc vào nguồn vốn ngân sách Nhiều cơ quan báo chí đã tổ chức và quản trị tốt hoạt động kinh doanh báo chí, nhờ đó không chỉ tự trang trải được thu – chi mà còn tích lũy, chủ động nguồn vốn cho đầu tư phát triển

Cơ chế tự chủ tài chính và sức ép cạnh tranh trong cơ chế thị trường cũng đã tác động đến nội dung thông tin trên báo chí cả tích cực và tiêu cực Về mặt tích cực, có thể nhận thấy sự không ngừng cải tiến cả về nội dung và hình thức của các ấn phẩm báo chí nhằm nâng cao chất lượng và sức cạnh tranh thu hút độc giả; sự định hướng nội dung nhằm vào phục vụ nhóm đối tượng độc giả chính yếu; sự ra đời của các chuyên trang, chuyên mục có nội dung thông tin gần gũi với mối quan tâm của độc giả Về mặt tiêu cực, sự phát triển của các trang thông tin chỉ dẫn tiêu dùng, gắn với nhu cầu quảng bá thương hiệu sản phẩm và dịch vụ của doanh nghiệp đã xuất hiện xu hướng thương mại hóa báo chí, có những sản phẩm báo chí thiên về lợi nhuận, ít quan tâm

1

Nghị quyết hội nghị Trung ương 5, khoá X về “Công tác tư tưởng, lý luận và báo chí trước yêu cầu

mới” (7/2007)

đến chức năng thông tin tuyên truyền hoặc lấy chức năng thông tin, tuyên truyền che đậy cho các hoạt động kinh tế Báo cáo tình hình công tác báo chí năm 2012 được Bộ Thông tin Truyền thông trình bày tại “Hội nghị cán bộ báo

chí toàn quốc triển khai nhiệm vụ trọng tâm năm 2013” tổ chức ngày 19/3/2013 tại Hà Nội, đã chỉ rõ một trong những khuyết điểm của báo chí

nước ta hiện nay là xu hướng thương mại hóa báo chí, giật gân câu khách, chạy theo thị hiếu tầm thường của một nhóm nhỏ công chúng, thông tin sai sự thật ảnh hưởng đến lợi ích, danh dự của tổ chức và công dân

Làm gì và làm như thế nào để vừa đẩy mạnh hoạt động kinh doanh, đảm bảo

tự trang trải tài chính vừa khắc phục được những mặt tiêu cực nảy sinh khi thực hiện cơ chế tự chủ tài chính đối với các cơ quan báo chí là câu hỏi lớn

mang tính thời sự đang được đặt ra Vì vậy luận văn chọn đề tài “Tác động của cơ chế tự chủ tài chính đối với nội dung thông tin trên báo in hiện nay”, nghiên cứu về thực trạng cơ chế tự chủ tài chính và tác động của nó đối

với nội dung thông tin báo in qua khảo sát báo Đầu tư và Tuổi trẻ Thành phố

Hồ Chí Minh là hai tờ báo hoàn toàn tự trang trải về tài chính từ nhiều năm nay Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và kết quả khảo sát thực tiễn, luận văn đề xuất những kiến nghị, giải pháp phát huy những mặt tích cực và hạn chế những tác động tiêu cực của cơ chế tự chủ tài chính đối với định hướng nội dung thông tin trên báo in ở nước ta

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Những nghiên cứu về hoạt động kinh tế báo chí nói chung liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp tới vấn đề tác động của cơ chế tự chủ tài chính đối với nội dung thông tin trên báo chí ở Việt Nam có thể kể đến một số công trình nghiên cứu như:

- Kỷ yếu Hội thảo với chủ đề “Toàn cầu hóa và sự phát triển của

báo chí – truyền thông Việt Nam” do Học viện Báo chí và Tuyên truyền

– Hội Nhà báo Việt Nam tổ chức, 15/12/2006

- Nguyễn Thị Vân Anh với luận văn thạc sỹ “Thông tin chỉ dẫn tiêu

dùng trên truyền hình của đài PTTH Hà Nội”, Trường Đại học KHXH&NV

Hà Nội, 2012

- Lê Hải với luận án tiến sỹ “Xây dựng tập đoàn truyền thông ở Việt

Nam”, Học viện Báo chí và tuyên truyền, 2012

- PGS.TS Đinh Văn Hường, Hoạt động và đóng góp kinh tế của báo in

đối với kinh tế xã hội Việt Nam trong nền kinh tế thị trường, Tài liệu Hội thảo

Quốc tế với chủ đề: “Đóng góp của khoa học xã hội nhân văn trong phát triển

kinh tế xã hội”, 2011

- Hoàng Văn Hướng với luận văn thạc sỹ “Yếu tố kinh tế trong hoạt

động của các cơ quan báo chí Việt Nam”, Học viện Báo chí và tuyên truyền,

2008

- Dương Xuân Sơn, Vai trò của báo in Việt Nam trong thời kỳ đổi mới

trong quá trình giao lưu, tiếp nhận và hội nhập văn hóa quốc tế, Tài liệu Hội

thảo khoa học quốc tế tại Việt Nam lần thứ ba với chủ đề “Việt Nam: Hội

nhập và phát triển”, 2008

- Tạ Ngọc Tấn, Phát triển báo chí trước những yêu cầu mới của đất

nước, Tạp chí Cộng sản, số 15, năm 2005

- Vũ Đình Thường với luận văn thạc sỹ “Hoạt động báo chí trong kinh tế

thị trường định hướng XHCN ở nước ta hiện nay”, Học viện Chính trị Quốc

gia Hồ Chí Minh, 2004

- Một số bài viết đăng trên các báo điện tử, website: Đinh Quý Xuân,

Báo chí với sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước (www.tinkinhte.com,

11/9/2009); Khánh Linh, Kinh tế truyền thông cần một tư duy mới (vnn.vietnamnet.vn, 16/6/2005); Ngô Kiên, Về thương mại hóa báo chí gần

đây (baonghean.vn, 2/11/2012)…

Những công trình nghiên cứu về tác động của cơ chế tự chủ tài chính đối với báo chí chưa nhiều, chưa có công trình nào làm rõ tác động của cơ chế tự chủ tài chính đối với nội dung thông tin trên báo in nước ta Một số công trình nghiên cứu đã có khảo sát thực tế tại các cơ quan báo chí, nhưng chưa có công trình nào khảo sát cụ thể thực trạng những tác động của cơ chế tự chủ tài chính đối với nội dung thông tin trên báo Đầu tư và báo Tuổi trẻ thành phố

Hồ Chí Minh (gọi tắt là báo Tuổi trẻ)

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

- Làm rõ một số vấn đề lý luận về hoạt động báo chí trong cơ chế kinh tế thị trường định hướng XHCN

- Khảo sát về tác động của cơ chế tự chủ tài chính đối với nội dung thông tin trên các báo in

- Đề xuất các giải pháp để phát huy mặt tích cực và hạn chế tác động tiêu cực của cơ chế tự chủ tài chính đối với nội dung thông tin các báo in, định hướng cho việc thông tin trên báo in

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là tác động của hoạt động kinh doanh đối với nội dung thông tin của báo in

Phạm vi nghiên cứu là tập trung khảo sát sâu hai tờ báo in: báo Tuổi trẻ

và báo Đầu tư trong khoảng thời gian từ năm 2011 đến tháng 7/2013

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận: Luận văn thực hiện trên cơ sở nhận thức luận các vấn đề

lý luận triết học duy vật biện chứng, nền tảng lý luận Mác – Lênin, tư tưởng

Hồ Chí Minh, các vấn đề lý luận về báo chí và cơ chế thị trường theo quan điểm của Đảng và Nhà nước ta

Phương pháp nghiên cứu:

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu để hệ thống hóa các vấn đề lý luận

- Phương pháp khảo sát chi tiết, tổng hợp và phân tích hoạt động kinh doanh và nội dung thông tin đăng tải trên hai tờ báo Tuổi trẻ và Đầu tư

- Phương pháp điều tra xã hội học

Qua việc nghiên cứu, khảo sát sẽ rút ra những nhận xét về mặt tích cực, thành công và hạn chế, khó khăn, bài học kinh nghiệm của cơ chế tự chủ tài chính đối với nội dung thông tin trên báo in

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài

Luận văn được hình thành trên cơ sở tổng hợp, kế thừa những công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài của luận văn kết hợp với quá trình nghiên cứu từ thực tế và lý thuyết của tác giả luận văn Do vậy, luận văn có ý nghĩa nhất định về mặt lý luận và thực tiễn

Về ý nghĩa lý luận, luận văn làm rõ một số vấn đề lý luận về hoạt động báo chí trong cơ chế kinh tế thị trường, kinh tế báo chí, mối quan hệ giữa cơ chế tự chủ tài chính đối với nội dung thông tin trên các báo in

Về ý nghĩa thực tiễn, qua khảo sát thực tế hai tờ báo cụ thể chỉ ra những mặt tích cực và tiêu cực của cơ chế tự chủ tài chính đối với nội dung thông tin của báo in Trên cơ sở đó đề xuất, kiến nghị các giải pháp nhằm phát huy những mặt tích cực và hạn chế những tác động tiêu cực của hoạt động kinh doanh với chất lượng nội dung thông tin trên báo in

Luận văn là tài liệu tham khảo đối với các cơ quan quản lý Nhà nước

về báo chí để có chính sách và phương pháp thúc đẩy báo chí Cách mạng Việt Nam phát triển lành mạnh đúng định hướng, đóng góp vào quá trình xây dựng

và bảo vệ Tổ quốc Luận văn cũng là tài liệu tham khảo cần thiết đối với các

cơ quan báo chí, đã và đang chuyển sang cơ chế tự chủ về tài chính Các nhà quản lý, lãnh đạo các cơ quan báo chí có thể tham khảo các kết quả khảo sát, tổng hợp thực tiễn của luận văn để từ đó có những điều chỉnh trong công tác quản lý cũng như xây dựng kế hoạch tổ chức sản xuất nội dung thông tin Đồng thời, luận văn có thể dùng làm tài liệu tham khảo bổ ích đối với người học chuyên ngành báo chí và có ý nghĩa thiết thực trong việc xây dựng tài liệu báo chí truyền thông

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục, bảng số liệu tham khảo, luận văn gồm 3 chương:

Chương 1 Một số vấn đề lý luận về báo chí trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN

Chương 2 Tác động của cơ chế tự chủ tài chính đối với nội dung thông tin trên báo in

Chương 3 Giải pháp nhằm phát huy tác động tích cực và hạn chế tác động tiêu cực với nội dung thông tin trên báo in khi thực hiện cơ chế

tự chủ tài chính

Nội dung

Chương 1 LÝ LUẬN VỀ BÁO CHÍ VÀ CƠ CHẾ TỰ CHỦ TÀI CHÍNH 1.1 Khái niệm

1.1.1 “Báo chí”, “Báo in”

“Báo chí” là một bộ phận của truyền thông đại chúng (Mass media)

nhưng là bộ phận chiếm vị trí trung tâm, giữ vai trò nền tảng và có khả năng quyết định đến tính chất, khuynh hướng, chi phối năng lực và hiệu quả tác động của truyền thông đại chúng Do đó, trong nhiều trường hợp, có thể dùng báo chí để chỉ truyền thông đại chúng; và ngược lại, nói đến truyền thông đại

chúng trước hết phải nói đến báo chí

Theo các nhà nghiên cứu, báo chí là một mặt của đời sống xã hội, từ khi ra đời đến nay đã tồn tại song hành cùng quá trình phát triển của con người Trong quá trình đó, báo chí có những tác động to lớn đối với xã hội thể hiện trên nhiều phương diện kinh tế, chính trị, văn hóa, lối sống…

Trong các loại hình báo chí, báo in là loại hình báo chí ra đời sớm nhất

Báo in là tên gọi của loại hình báo chí với những ấn phẩm xuất bản

định kì, được thể hiện bằng chữ viết, hình ảnh, ngôn ngữ phi văn tự (bao gồm báo, tạp chí, bản tin thời sự, bản tin thông tấn) chuyển tải nội dung thông tin thời sự, phát hành rộng rãi và định kỳ nhằm phục vụ công chúng – nhóm đối tượng nào đó với mục đích nhất định [15, tr.101]

Báo in được hình thành và phát triển dựa trên 4 điều kiện căn bản: sự phát triển của kinh tế xã hội, nhu cầu khách quan về thông tin của con người trong xã hội, sự phát triển mạnh mẽ của khoa học – kĩ thuật – công nghệ, sự giao lưu kinh tế giữa nước này với nước khác

Báo in có vị trí, vai trò, ý nghĩa riêng, có đặc điểm, ưu thế, hạn chế riêng và độc lập, bình đẳng với các loại hình báo chí khác

Tháng 3/2012, cả nước có 786 cơ quan báo in với 1.016 ấn phẩm Tính

đến hết tháng 12/2013 cả nước có thêm 52 cơ quan báo in, tăng thêm gần 100

ấn phẩm Số lượng bản báo phát hành trên thị trường đạt 836 triệu bản(2)

Những con số này đã phần nào cho thấy được sự phát triển không ngừng của báo in trong cơ chế thị trường hiện nay

Trong những năm qua, báo in nước ta không ngừng được nâng cao chất lượng cả về hình thức và nội dung, đáp ứng ngày càng tốt hơn nhu cầu thông tin của nhân dân Tuy còn một số hạn chế nhất định nhưng những hoạt động phong phú, sôi động của báo in đã gặt hái những thành công bước đầu trong

đó có sự phát triển của các hoạt động kinh tế, kinh doanh Những thay đổi đó rất cần được tìm hiểu, nghiên cứu cụ thể để có định hướng chung cho nền báo chí Việt Nam

1.1.2 Thông tin

Khái niệm “thông tin” được bắt nguồn từ chữ Latinh informetio, gốc của từ tiếng Anh information Hiện nay có nhiều cách hiểu khác nhau khi sử

dụng thuật ngữ này

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia định nghĩa “thông tin” có nghĩa là

thông báo tin tức Thông tin giúp làm tăng hiểu biết của con người, là nguồn gốc của nhận thức và là cơ sở của quyết định

Trong lý luận báo chí, “thông tin” tồn tại hai cách hiểu: Một là tri thức,

tư tưởng do nhà báo tái tạo và sáng tạo từ hiện thực cuộc sống Hai là sự loan báo cho mọi người biết [37, tr.55] Cách hiểu thứ nhất chính là dùng “thông tin” như danh từ, thông tin thể hiện đặc trưng cơ bản của báo chí là phải mang đến các vấn đề, sự kiện cho công chúng Còn theo cách hiểu thứ hai “thông tin” được dùng như động từ nghĩa là sử dụng các phương tiện kỹ thuật để truyền đạt kết quả sáng tạo của nhà báo ra thế giới xung quanh Nó thể hiện đặc trưng, chức năng của báo chí

Khái niệm “thông tin” là cơ sở, nền tảng của hoạt động báo chí cho

nên khi nghiên cứu lý luận báo chí cần chú ý đến ý nghĩa của thuật ngữ này

2

Số liệu do Bộ Thông tin và Truyền thông công bố tháng 1/2014

Mỗi lĩnh vực có cách tiếp cận, nhận thức khái niệm này khác nhau Trong công tác báo chí, muốn có nhận thức đúng đắn về thông tin cần xác định được mục đích của hoạt động báo chí đồng thời nêu lên định hướng có tính nguyên tắc cho những hoạt động thực tiễn

Thông tin trong hoạt động báo chí được Afanaxiep định nghĩa: “Thông

tin là phần tri thức được sử dụng để định hướng, tác động đến những hành động tích cực và quản lý xã hội, thực hiện mục đích giữ gìn những đặc điểm phẩm chất, sự hoàn thiện và sự phát triển hệ thống.” [37, tr.59]

Báo chí luôn có vai trò định hướng về nhiều mặt, trong đó định hướng thông tin có ý nghĩa hết sức quan trọng Nó bắt nguồn từ chức năng, vai trò của báo chí Báo chí được coi là tiếng nói của Đảng, của nhà nước, của các tổ chức xã hội và là diễn đàn của nhân dân Báo chí có nhiệm vụ bảo vệ, tuyên truyền đường lối, chính sách của Đảng, thể hiện tiếng nói của nhân dân lao động Đồng thời xây dựng đời sống tinh thần trong sáng, lành mạnh và phong phú trong xã hội, hình thành tư tưởng tích cực trong xã hội

có thể đa dạng các hoạt động kinh tế theo đúng quy định pháp luật

Cơ chế tự chủ tài chính là cơ chế theo đó các đơn vị sự nghiệp được trao quyền tự quyết định, tự chịu trách nhiệm về các khoản thu, khoản chi của đơn vị mình Đó là quyền tự quyết định độc lập về việc sử dụng nguồn vốn cũng như được tạo quỹ từ những nguồn khác, được quyền khai thác các nguồn kinh phí và sử dụng các kết quả tài chính theo quy định của pháp luật Tức là đơn vị tự chịu trách nhiệm, tự cân đối nguồn thu – chi, tự hạch toán tài

chính đảm bảo cho các hoạt động của đơn vị mình một cách thường xuyên.

Mục đích chính của cơ chế tự chủ tài chính là phải trao quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm cho đơn vị trong việc tổ chức công việc, sắp xếp lại bộ máy,

sử dụng lao động và nguồn lực tài chính để hoàn thành nhiệm vụ được giao; phát huy mọi khả năng của đơn vị để cung cấp dịch vụ với chất lượng cao cho

xã hội; tăng nguồn thu nhằm từng bước giải quyết thu nhập cho người lao động Mặt khác, qua trao quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm nhằm thực hiện mạnh mẽ hơn chủ trương xã hội hóa trong cung cấp dịch vụ cho xã hội; huy động sự đóng góp của cộng đồng xã hội để phát triển các hoạt động sự nghiệp, từng bước giảm dần bao cấp từ ngân sách nhà nước Và cơ chế tự chủ tài chính đã thể hiện những được những mặt tích cực trong công cuộc cải cách nền tài chính công của Chính phủ

Tại chương V, khoản 2, Điều 17c quy định về Tài chính của cơ quan

báo chí trong Luật Sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Báo chí số

12/1999/QH10 được Quốc hội nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam khoá X, kỳ họp thứ 5 thông qua ngày 12/6/1999 có ghi rõ:

Cơ quan báo chí được tổ chức hoạt động kinh doanh, dịch vụ phù hợp với chuyên môn, nghiệp vụ của mình theo quy định của Chính phủ và các quy định khác của pháp luật để tạo thêm nguồn thu đầu tư trở lại cho việc phát triển báo chí Cơ quan báo chí phải thực hiện nghĩa vụ thuế đối với các hoạt động kinh doanh, dịch vụ

Cơ quan báo chí được hưởng các chế độ ưu đãi về thuế, ưu đãi về phí đối với hoạt động xuất bản, phát hành báo chí theo quy định của pháp luật

Hiện cơ chế tự chủ tài chính đối với các đơn vị sự nghiệp công đang được thực thi theo Nghị định số 43/2006/NĐ-CP ngày 25/04/2006 của Chính

phủ (Quy định quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm về thực hiện nhiệm vụ, tổ

chức bộ máy, biên chế và tài chính đối với đơn vị sự nghiệp công lập) và

Thông tư số 71/2006/TT-BTC của Bộ Tài Chính ngày 09/08/2006 hướng dẫn thực hiện nghị định số 43, gần đây là Thông tư số 150/2010/TT-BTC ngày

27/9/2010 (Hướng dẫn về thuế giá trị gia tăng và thuế thu nhập doanh nghiệp

đối với các cơ quan báo chí)

Ngay từ năm 2007, Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng đã giao Bộ Tài chính hướng dẫn các cơ quan chủ quản báo chí chỉ đạo các cơ quan báo chí thuộc quyền bổ sung, sửa đổi, hoàn thiện qui chế chỉ tiêu nội bộ Từ đó, tạo điều kiện phát huy hiệu quả cơ chế tự chủ tài chính, thực hiện dân chủ, công khai, minh bạch trong quản lý chi tiêu

Cho đến thời điểm hiện nay, nhiều cơ quan báo chí đã hoàn toàn tự chủ

về mặt tài chính, tự đảm bảo được nguồn lực cho các hoạt động chuyên môn cũng như phát triển quy mô của tờ báo

Xét về khía cạnh tài chính, cơ quan báo chí tự trang trải về tài chính cũng là một dạng doanh nghiệp và cũng phải chịu thuế thu nhập doanh nghiệp theo quy định của Nhà nước Cho đến trước ngày 1/1/2014, mức thuế áp dụng với thu nhập từ hoạt động quảng cáo và từ các hoạt động kinh doanh hàng hoá, dịch vụ khác của các cơ quan báo chí là 25% Thu nhập từ hoạt động quảng cáo không cho bù trừ chi phí với hoạt động phát hành Mức thuế cao như vậy không tạo điều kiện cho cơ quan báo chí được hoạt động tốt

Chính vì vậy, Bộ Tài chính đã đề xuất phương án điều chỉnh chính sách thuế đối với hoạt động báo chí trên nguyên tắc: Các báo được dùng thu nhập

từ hoạt động quảng cáo để bù đắp chênh lệch chi phí Nếu khoản chi từ hoạt động xuất bản, phát hành lớn hơn thu sẽ được bù bằng nguồn thu từ quảng cáo

Ngày 19/6/2013, Quốc hội đã thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thuế Thu nhập doanh nghiệp Theo đó, thu nhập của cơ quan báo chí từ hoạt động báo in, kể cả quảng cáo trên báo in theo quy định của Luật Báo chí; thu nhập của cơ quan xuất bản từ hoạt động xuất bản theo quy định của Luật Xuất bản được ưu đãi áp dụng thuế suất 10%

Trong kỳ họp thứ 5 Quốc hội khóa XIII, Ủy ban thường vụ Quốc hội đã giải thích: so với các loại hình khác, hoạt động của báo in còn gặp nhiều khó khăn vì chi phí đầu vào ngày càng cao và phải thực hiện rất nhiều nhiệm vụ

chính trị, phục vụ vùng sâu, vùng xa, hải đảo Cho nên, trong bối cảnh hiện nay, luật mới chỉ giữ phạm vi ưu đãi cho báo in

1.2 Một số vấn đề lý luận về tác động của cơ chế tự chủ tài chính với nội dung thông tin báo in

1.2.1 Chức năng của báo in trong nền kinh tế thị trường

Hệ thống báo chí của nước ta hiện nay bao gồm các loại hình: báo in, báo phát thanh, báo hình, báo điện tử Báo in giống như các loại hình báo chí khác đều có những chức năng thông tin, chức năng tư tưởng, chức năng quản

lý, giám sát xã hội, chức năng phát triển văn hóa và giải trí, chức năng kinh tế

Thông tin là chức năng khởi nguồn, chức năng cơ bản nhất của báo chí

Xã hội càng phát triển thì nhu cầu thông tin càng cao và do đó, báo chí ra đời

và phát triển là để đáp ứng nhu cầu thông tin cho xã hội

Là một phương tiện thông tin thời sự, báo chí thông tin, bình luận nhanh chóng, kịp thời và liên tục những sự kiện, hiện tượng, những vấn đề mới xảy ra hoặc những vấn đề đang đặt ra trong cuộc sống Bởi vậy, ngay từ những buổi đầu, nhiều nước trên thế giới đã dùng từ ngữ có hàm nghĩa “mới”

để chỉ tin tức, báo chí (“news” trong tiếng Anh, “tân văn” trong tiếng

Nga…) Ngày nay báo chí đã phát triển thành nhiều loại hình nhưng đều có chung chức năng nổi bật là chức năng thông tin

Ngoài tính thời sự, nhanh chóng, kịp thời, thông tin trên báo chí còn yêu cầu phải chính xác, trung thực, phong phú; thông tin phải phù hợp với hệ thống giá trị văn hoá và đạo lý của dân tộc, thông tin phù hợp với sự phát triển và phục vụ sự phát triển

Chức năng tư tưởng là chức năng xuyên suốt của báo chí Với khả năng

tác động một cách rộng lớn, nhanh chóng và mạnh mẽ vào xã hội, hoạt động báo chí nói chung có vai trò và ý nghĩa rất lớn trong công tác tư tưởng

Nâng cao tính tự giác của quần chúng nhân dân và giáo dục chính trị tư tưởng là những chức năng có tính mục đích hết sức quan trọng trong hoạt động tư tưởng của báo chí

Báo chí nước ta hoạt động dưới sự lãnh đạo của Đảng, sự quản lý của Nhà nước, nên mọi thông tin đều phải đảm bảo đáp ứng nhu cầu thông tin của công chúng, cũng như nhu cầu tuyên truyền lý luận Mác – Lê nin, tư tưởng

Hồ Chí Minh và đường lối của Đảng đồng thời giáo dục tư tưởng, lý tưởng xã hội và con người

Báo chí phải quan tâm tới việc thông tin một cách đầy đủ, sinh động đời sống thực tiễn, phân tích các mối quan hệ giữa các sự kiện, hiện tượng và chỉ ra các biểu hiện, giá trị cụ thể của những mối quan hệ đó

Hoạt động giáo dục chính trị tư tưởng trên báo chí được thực hiện qua thông tin sự kiện có tính thuyết phục như tập trung phản ánh những điển hình trong xã hội, phê phán những cái tiêu cực một cách khách quan, trung thực, thẳng thắn Nhờ đó đem đến cho công chúng nhận thức đúng đắn, phù hợp

với đường lối của Đảng và Nhà nước

Chức năng quản lý, giám sát xã hội:

“Quản lý xã hội là sự tác động có ý thức của chủ thể quản lý vào khách thể quản lý nhằm đảm bảo cho mọi hoạt động của xã hội đạt hiệu quả và mục đích đề ra.” [37,tr.83]

Báo chí nước ta đã thực hiện chức năng quản lý xã hội một cách có hiệu quả, phục vụ sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Xã hội chủ nghĩa Chức năng này được thực hiện bằng việc cung cấp thông tin theo cả hai chiều

để đảm bảo mối liên hệ giữa chủ thể quản lý và khách thể quản lý

Với khả năng thông tin nhanh chóng, kịp thời trong phạm vi toàn xã hội, báo chí là phương tiện tối ưu để truyền đến khách thể quản lý những quyết định, chỉ thị, hướng dẫn, đảm bảo cho các chính sách, chủ trương, các quyết định quản lý được nhận thức đúng đắn và đầy đủ trong quần chúng nhân dân Đồng thời hướng dẫn tư tưởng và hoạt động, uốn nắn những lệnh lạc hay cổ vũ mọi người tập trung thực hiện các chỉ tiêu kế hoạch Mặt khác, báo chí phản ánh diện mạo đời sống hiện thực một cách thời sự, nóng hổi, trở thành yếu tố liên kết thông tin, vừa là động lực khơi dậy tiềm năng của chủ thể quản lý và khách thể

Chức năng quản lý của báo chí biểu hiện thông qua tác động vào dư luận xã hội, tác động vào nhận thức của nhân dân Cho nên, báo chí chỉ đạo thông qua việc đăng tải chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước qua việc thông tin, thông qua thuyết phục là chủ yếu

Chức năng giám sát đựơc báo chí phương Tây tuyệt đối hoá thành

quyền lực thứ tư, sau quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp, nhưng lại giám

sát cả ba quyền này Đảng ta quan niệm rằng, báo chí là vũ khí sắc bén của Đảng và Nhà nước, là công cụ lợi hại trong cuộc đấu tranh phò chính trừ tà, là tiếng nói của Đảng, Nhà nước và là diễn đàn của nhân dân

Trong Nghị quyết Trung ương 6 (khoá VIII) lần 2, Đảng ta xác định báo chí là một trong 4 hệ thống giám sát xã hội quan trọng Đặc thù giám sát của báo chí là giám sát bằng dư luận xã hội, bằng tai mắt của nhân dân Đó là

sự giám sát mọi nơi, mọi lúc

Chức năng phát triển văn hoá và giải trí:

Các sản phẩm báo chí góp phần to lớn vào việc nâng cao dân trí, phổ biến và phát huy các giá trị văn hóa của dân tộc cũng như giao lưu văn hoá với các nước trong khu vực và trên thế giới Nhờ đề cập đến nhiều lĩnh vực tri thức khác nhau, báo chí đã nâng cao trình độ hiểu biết, hình thành một nền văn hóa toàn diện, lành mạnh, tiên tiến

Cuộc sống càng hiện đại thì nhu cầu giải trí càng cao nhất là trong bối cảnh kinh tế thị trường, công nghiệp hóa – hiện đại hóa Nhờ vào khoa học kĩ thuật – công nghệ ngày càng hiện đại, người dân có thể được đáp ứng nhu cầu giải trí và cập nhật tri thức mọi lúc mọi nơi nhờ báo chí từ các chương trình ca nhạc, phim truyện, các tác phẩm văn học - văn nghệ đến các tin tức, sự kiện Cùng với những nội dung trên là việc đáp ứng các nhu cầu xã hội thông qua quảng cáo, chỉ dẫn, dự báo thời tiết, thông báo giá cả thị trường… ngày càng

có ý nghĩa xã hội to lớn

Chức năng kinh tế:

Báo chí ngày nay có chức năng đặc biệt là chức năng kinh tế và sản phẩm báo chí là sản phẩm hàng hóa Tức là, sản phẩm báo chí cũng có giá trị

và giá trị sử dụng, có giá thành, giá bán, cũng chịu sự chi phối của quy luật cung cầu của thị trường… Thông tin do báo chí cung cấp là sản phẩm hàng hóa đặc biệt bao gồm sản phẩm hàng hóa hữu hình (các tờ báo, tạp chí…) và hàng hóa vô hình (dịch vụ quảng cáo…) Tính đặc biệt này thể hiện ở nhiều khía cạnh, từ tổ chức sản xuất, sử dụng và tổ chức lao động cho đến định giá bán, công chúng – khách hàng – thị trường, cách thức tiêu thụ, giá trị hàng hóa và hiệu quả… thị trường của báo chí là thị trường dịch vụ thông tin Giá trị sử dụng của hàng hóa là đáp ứng các nhu cầu về thông tin của công chúng

Trong nền kinh tế thị trường luôn tồn tại các vấn đề cơ bản: Sản xuất cái gì, sản xuất như thế nào và sản xuất cho ai? Hoạt động kinh tế báo chí truyền thông cũng phải giải quyết những vấn đề này mới thu được hiệu quả kinh tế Hai hoạt động quyết định cho nền kinh tế báo chí là cung cấp sản phẩm hàng hóa báo chí truyền thông và dịch vụ quảng cáo trên các phương tiện truyền thông Xã hội càng phát triển thì yêu cầu thông tin báo chí càng tăng lên, do đó nhu cầu về sản phẩm hàng hóa báo chí cũng tăng lên

Hiện nay, vấn đề phát triển kinh tế báo chí đang là một vấn đề quan trọng cần có nhận thức rõ ràng, đúng đắn từ cơ quan quản lý báo chí và các nhà quản lý, lãnh đạo cơ quan báo chí Thực hiện chức năng kinh tế báo chí

cần chú ý đến cả hiệu quả kinh tế và hiệu quả chính trị - xã hội

Tóm lại, các chức năng của báo chí quan hệ chặt chẽ, biện chứng với

nhau, bổ sung cho nhau Thông tin là chức năng tiền đề, vì các chức năng khác chỉ có thể được bảo đảm trên cơ sở làm tốt chức năng mang tính mục đích này của hoạt động báo chí Việc phân tích các chức năng của báo chí về mặt lý luận là cơ sở để sử dụng có hiệu quả mối quan hệ thống nhất giữa chúng trong hoạt động thực tiễn nhất là trong điều kiện nền kinh tế thị trường

định hướng XHCN

1.2.2 Cơ chế tự chủ tài chính và các hoạt động kinh tế báo chí

Trong xu hướng phát triển của kinh tế thị trường và nhu cầu về thông tin, tuyên truyền, quảng cáo của xã hội ngày càng đòi hỏi bức thiết thì các cơ quan báo chí đồng thời với việc phải cạnh tranh để tăng số lượng phát hành,

chiếm thị phần cũng có nhiều điều kiện để tham gia kinh doanh, tăng nguồn thu từ các hoạt động phát hành, quảng cáo, dịch vụ gia tăng khác… Nhờ đó

mà ngày càng nhiều cơ quan báo chí tự chủ về tài chính, chấm dứt bao cấp và

khoán ngân sách Nói cách khác, để thực hiện cơ chế tự chủ tài chính đòi hỏi

phải thực hiện các hoạt động kinh tế báo chí Chính vì vậy đã dẫn đến sự hình

thành nền kinh tế báo chí Điều đó là cần thiết và hợp quy luật trong điều kiện Việt Nam phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ngày một nhanh hơn, rộng mở hơn

Khái niệm kinh tế báo chí chủ yếu xuất hiện trên các phương tiện thông tin đại chúng mà ít phổ biến trong các văn bản pháp lý

“Kinh tế báo chí” là một bộ phận của nền kinh tế thị trường định hướng

xã hội chủ nghĩa, vận động theo các quy luật của kinh tế thị trường, theo đúng pháp luật của Nhà nước Trong luận văn này, “kinh tế báo chí” được hiểu là tổng hợp các khoản thu – chi của cơ quan báo chí Thông thường, các khoản thu chủ yếu của cơ quan báo in bao gồm: thu từ phát hành ấn phẩm, từ quảng cáo – truyền thông và các khoản thu ngoài mặt báo Còn các khoản chi chủ yếu của cơ quan báo in gồm: chi phí tiền lương, nhuận bút, chi phí in ấn phát hành, chi phí văn phòng (trụ sở, điện, nước, thông tin liên lạc) và các chi phí khác Lợi nhuận của cơ quan báo chí là chênh lệch giữa tổng thu và tổng chi trong năm tài chính Lợi nhuận này của cơ quan báo chí là phần lợi nhuận còn lại sau khi đã nộp thuế thu nhập doanh nghiệp Từ lâu, hoạt động kinh doanh, dịch vụ của báo chí đã được luật pháp công nhận:

Các cơ quan báo chí được phép tổ chức các hoạt động kinh tế: Được tổ chức hoạt động kinh doanh, dịch vụ trong lĩnh vực in ấn, chế bản, phát hành sách báo, quảng cáo, quay phim, nhiếp ảnh và kinh doanh các thiết bị, vật tư liên quan đến chuyên môn nghiệp vụ báo chí để tạo nguồn thu đầu tư trở lại cho sự nghiệp phát triển báo chí [11]

Cơ quan báo chí có nhu cầu mở rộng lĩnh vực kinh doanh, dịch vụ ở các lĩnh vực khác liên quan đến chuyên môn nghiệp vụ của cơ quan báo chí

thì phải được sự đồng ý của cơ quan chủ quản và báo cáo cơ quan quản lý Nhà nước về báo chí để biết [11]

Trong cơ chế thị trường, sản phẩm của báo chí được coi là sản phẩm hàng hóa đặc biệt Tính “đặc biệt” được thể hiện ở chỗ sản phẩm báo chí là kết tinh giá trị vô hình về thời gian, công sức, trí tuệ, không thể cân, đong, đo, đếm như một hàng hóa bình thường được.[22, tr.367] “Đặc biệt” còn ở chỗ trong quá trình hoạt động, sản phẩm báo chí vừa hướng đến đáp ứng nhu cầu

xã hội mang lại lợi nhuận cho cơ quan báo chí trong khi vẫn phải đảm bảo được định hướng tuyên truyền của Đảng, Nhà nước và là diễn đàn của quần chúng nhân dân

Hai chỗ dựa quyết định cho nền kinh tế báo chí là sản phẩm hàng hóa báo chí truyền thông và dịch vụ quảng cáo trên các phương tiện truyền thông

Xã hội càng phát triển thì yêu cầu thông tin báo chí càng tăng lên, do đó nhu cầu về sản phẩm hàng hóa báo chí cũng tăng lên Nền kinh tế tăng trưởng nhanh dẫn đến nhu cầu ngày càng lớn về quảng cáo nhằm đưa hàng hóa, dịch

vụ đến người tiêu dùng.[46, tr.3] Thị trường quảng cáo tại Việt Nam đang tăng trưởng mạnh Năm 2012, doanh thu quảng cáo trên các phương tiện truyền thông ở nước ta đạt 20.400 tỷ đồng (tăng 2,2 lần so với năm 2008)3

Hoạt động kinh tế báo chí ở Việt Nam cũng hết sức đa đạng Những hoạt động kinh tế chủ yếu mà các cơ quan báo in hiện nay thường tiến hành

đó là: Kinh doanh phát hành; Kinh doanh quảng cáo; Dịch vụ thông tin chỉ dẫn, đào tạo, tư vấn; Các hoạt động kinh doanh ngoài mặt báo như thành lập công ty, tổ chức sự kiện, cho thuê trụ sở, sản xuất kinh doanh các sản phẩm,

ấn phẩm truyền thông… Lợi nhuận thu được từ các hoạt động kinh doanh này

là nguồn tài chính cho các khoản chi để đổi mới và hiện đại hóa công nghệ làm báo, tăng sức cạnh tranh của tờ báo, nộp thuế cho Nhà nước…

Xét về cơ chế tài chính đối với hoạt động của cơ quan báo chí thì tại Việt Nam hiện nay, hệ thống báo chí có thể phân loại thành 3 nhóm sau:

3 Theo Báo cáo đánh giá cạnh tranh trong 10 lĩnh vực của nền kinh tế do Bộ Công thương thực hiện năm

2012

- Cơ chế sự nghiệp không có thu: Nhóm cơ quan báo chí có nguồn thu sự nghiệp thấp, không có nguồn thu, được Nhà nước cấp ngân sách toàn bộ kinh phí hoạt động thường xuyên (Báo do ngân sách nhà nước bảo đảm toàn bộ chi phí hoạt động)

- Cơ chế sự nghiệp có thu: Cơ quan báo chí có nguồn thu sự nghiệp tự bảo đảm một phần chi phí hoạt động thường xuyên, phần còn lại được ngân sách nhà nước cấp (Báo tự đảm bảo một phần chi phí hoạt động)

- Cơ chế tự chủ tài chính: Cơ quan báo chí có nguồn thu sự nghiệp tự bảo đảm toàn bộ chi phí hoạt động thường xuyên, hoàn toàn tự chủ về mặt tài chính, tự hạch toán, không sử dụng ngân sách nhà nước (Báo tự đảm bảo chi phí hoạt động)

Nhiều cơ quan báo chí tham gia làm kinh tế, tự chủ về tài chính đã tổ chức

đa dạng các hoạt động kinh doanh nhằm tăng nguồn thu Song báo chí phải luôn xác định được rằng hoạt động kinh tế không phải mục đích chính, mà bản chất của hoạt động báo chí là hoạt động chính trị, tư tưởng, tạo ra các tác phẩm tinh thần để phục vụ nhu cầu tinh thần của xã hội Do đó, báo chí cần phải đáp ứng được mục đích tôn chỉ trong hoạt động của mình Việc cơ quan báo chí làm kinh tế chỉ là phương tiện để báo chí thực hiện tốt hơn mục đích nhiệm vụ chính trị của mình

Trong nền kinh tế thị trường và trong bối cảnh thương mại hóa toàn cầu, báo chí cũng giống như nhiều lĩnh vực, nghề nghiệp khác có cơ hội mới

để phát triển Khi lựa chọn hướng đi đổi mới để thích ứng với cơ chế thị trường nhiều cơ quan báo chí thu những lợi ích không nhỏ từ quảng cáo và thương mại Biểu hiện rõ ràng nhất là nhiều cơ quan báo chí đã tự chủ về tài chính, có nghĩa là không phải dựa vào ngân sách Nhà nước, tiền bán báo, tiền đăng quảng cáo…dùng để bù đắp được các khoản chi, tái đầu tư cho sản xuất

Khi xem báo chí là doanh nghiệp thì doanh nghiệp báo chí của chúng ta hiện nay vẫn là doanh nghiệp nhà nước cho nên mục đích hướng tới của báo chí không phải là lợi nhuận đơn thuần như ở các doanh nghiệp khác Báo chí cần giải quyết vấn đề hiệu quả lao động, hạch toán kinh tế khi thực hiện tự

chủ tài chính chứ không phải chỉ chạy theo lợi nhuận

Sự phát triển kinh tế báo chí lành mạnh không nên đánh đồng với

“thương mại hóa báo chí” tiêu cực Để làm rõ hơn vấn đề này, tác giả sẽ đi sâu nghiên cứu lý luận về thương mại hóa báo chí ở phần sau

Đối với các cơ quan báo chí tự hạch toán, tự chủ tài chính tức là tự trang trải thu – chi hiện nay thì quảng cáo là nguồn thu chính, cơ bản và lâu dài Ở các nước phát triển, một cơ quan báo chí được coi là phát triển cân đối thì nguồn thu từ quảng cáo chiếm khoảng 50% – 70% doanh thu Bởi vậy việc chú trọng tới nội dung để tăng độc giả và phát hành dẫn đến tăng khả năng thu hút quảng cáo và dịch vụ trên báo chí cũng được chú trọng Mức độ quảng cáo thể hiện tốc độ phát triển của nền kinh tế, của sự cạnh tranh lành mạnh

Đó mới là mặt tích cực của thương mại hóa

Xét cho cùng, một trong những mâu thuẫn cơ bản và chủ yếu của hoạt động báo chí trong kinh tế thị trường là mâu thuẫn giữa lợi ích chính trị - văn hóa – xã hội với lợi ích kinh tế Có thể nói lợi ích kinh tế mang tính chất cục

bộ và trước mắt (…), còn lợi ích chính trị - văn hóa – xã hội là lợi ích toàn cục và lâu dài [15, tr.100]

1.2.3 Cơ chế tự chủ tài chính và tác động với nội dung thông tin báo

in

Thực hiện cơ chế tự chủ tài chính đối với các cơ quan báo chí trong đó

có báo in là hoàn toàn đúng đắn, hợp quy luật Các cơ quan báo in thực hiện

tự chủ về tài chính không chỉ giảm bớt gánh nặng cho ngân sách Nhà nước

mà còn có điều kiện chủ động cho đầu tư phát triển cơ sở vật chất, phát triển các hoạt động chuyên môn, tăng cường chất lượng cho nội dung thông tin Một trong những mục đích chính của cơ quan báo in khi thực hiện cơ chế tự chủ tài chính là nhằm nâng cao chất lượng nội dung thông tin của tờ báo Trong điều kiện thực tế, quá trình thực hiện cơ chế tự chủ tài chính đã mang lại những tác động nhiều chiều đối với nội dung thông tin của loại hình báo chí này

Do việc thực hiện cơ chế tự chủ tài chính đòi hỏi các cơ quan báo in

phải tiến hành các hoạt động kinh tế, kinh doanh và những hoạt động này đã tác động tới nội dung thông tin trên báo in cả tích cực lẫn tiêu cực

Về mặt tích cực, có thể nhận thấy sự không ngừng cải tiến cả về nội dung và hình thức của các ấn phẩm báo chí nhằm nâng cao chất lượng và sức cạnh tranh thu hút độc giả; sự định hướng nội dung nhằm vào phục vụ nhóm đối tượng độc giả chính yếu; sự ra đời của các chuyên trang, chuyên mục có nội dung thông tin gần gũi với mối quan tâm của độc giả… Những tờ báo lớn được độc giả đánh giá là những tờ báo có nội dung thông tin chất lượng, đặc sắc như Tuổi trẻ, Thanh niên, Sài Gòn giải phóng, Đầu tư… đều là những tờ báo đã thực hiện tự chủ tài chính từ lâu

Về mặt tiêu cực, đã xuất hiện xu hướng thương mại hóa báo chí với những tác động thiếu lành mạnh làm giảm chất lượng thông tin của báo in như thông tin sai sự thật, thông tin chạy theo thị hiếu tầm thường của một nhóm nhỏ công chúng… Sự phát triển của các trang thông tin chỉ dẫn tiêu dùng gắn với nhu cầu quảng bá thương hiệu sản phẩm và dịch vụ của doanh nghiệp, đôi khi còn nặng về quảng cáo dẫn đến sự phản cảm từ công chúng

Đáng chú ý, có những sản phẩm báo chí thiên về lợi nhuận, ít quan tâm đến chức năng thông tin tuyên truyền hoặc coi chức năng thông tin, tuyên truyền như vỏ bọc cho hoạt động kinh tế… Báo chí nước ta làm chức năng của người tuyên truyền, cổ động, người tổ chức tập thể Báo chí là đội quân tiên phong trên mặt trận tư tưởng – văn hóa của Đảng càng không thể tách rời yếu tố chính trị - tư tưởng Tính định hướng chính trị - tư tưởng là một nguyên tắc hoạt động không thể thiếu của báo chí Cách mạng Việt Nam, được coi là một quy chuẩn về cơ sở lý luận để báo chí phát triển đúng hướng Bởi vậy, báo in muốn cải tiến, nâng cao chất lượng thông tin, đáp ứng nhu cầu thông tin đa dạng của công chúng, phát triển kinh tế báo chí, tự chủ về tài chính cũng phải dựa trên cơ sở giữ vững định hướng nội dung thông tin Lơ là tính định hướng đối với thông tin báo chí, tờ báo có nguy cơ đánh mất giá trị của chính mình và nhanh chóng bị công chúng lãng quên

Cho nên phát huy mặt tích cực và hạn chế tác động tiêu cực của cơ chế

tự chủ tài chính đối với nội dung thông tin là yêu cầu hàng đầu đối với các cơ

quan báo in trong quá trình thực hiện cơ chế tự chủ tài chính Giải quyết được yếu cầu này, báo in có điều kiện thuận lợi để phát triển nội dung thông tin có chất lượng cao hơn, mở rộng diện ảnh hưởng, tăng sức cạnh tranh với các loại hình báo chí khác

Một trong những điều kiện tiên quyết giúp cơ quan báo in hoạt động chuyên nghiệp, hiệu quả là nguồn kinh tế - tài chính vững mạnh Muốn vậy,

cơ quan báo chí phải khẳng định được giá trị thương hiệu của mình với công chúng Bằng lợi nhuận từ các hoạt động kinh tế, nhiều cơ quan báo in không ngừng đầu tư cơ sở vật chất, kỹ thuật, đầu tư phát triển nguồn nhân lực, đổi mới trang thiết bị để đảm bảo chất lượng, hiệu quả thông tin, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của công chúng Bên cạnh đó, thay vì đưa tràn lan các thông tin giật gân, thông tin không lành mạnh, các vấn nạn xã hội để bán được nhiều báo thì các tờ báo cần phát triển nội dung thông tin đúng định hướng nhằm tạo uy tín, thương hiệu nhất định của tờ báo trong xã hội Nhờ vậy mà tờ báo mới thu hút được nhiều độc giả hơn, tăng lượng phát hành, lượng quảng cáo, phát triển các hoạt động kinh doanh khác Đó mới là phương thức đem lại lợi nhuận lâu dài để cơ quan báo in đảm bảo khả năng tự trang trải về tài chính,

có sự tích lũy cho đầu tư phát triển

1.2.4 Thương mại hóa báo chí trong điều kiện tự chủ tài chính

“Thương mại hóa báo chí là quá trình mà trong đó các cơ quan báo chí tìm cách tăng thu nhập cho mình bằng các hoạt động kinh tế khác bên cạnh việc kinh doanh các loại hình thông thường.” [1, tr.62]

Cụm từ “thương mại hóa báo chí” được cho là sử dụng một cách chính thức đầu tiên tại Chỉ thị 08/CT-TƯ ngày 31/3/1992, của Ban Bí thư Trung

ương Đảng về Tăng cường sự lãnh đạo và quản lý nhằm nâng cao chất lượng

và hiệu quả công tác báo chí, xuất bản Tại Chỉ thị này, Ban Bí thư cho rằng,

khuynh hướng thương mại hóa, chạy theo lợi nhuận đơn thuần khá nặng nề dẫn tới đua nhau đăng và phát những tin, bài, hình ảnh giật gân, câu khách Khuynh hướng sai lầm đó đã được các cơ quan có trách nhiệm chỉ đạo uốn

nắn, nhắc nhở, đã bị dư luận lên án nhưng chưa sửa chữa được nhiều Tại

Nghị quyết Hội nghị Trung ương 5 (khóa VIII) về Xây dựng nền văn hóa Việt

Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc, Nghị quyết Hội nghị Trung ương 5

(khóa X) về Công tác tư tưởng, lý luận và báo chí trước yêu cầu đổi mới, Chỉ thị 22/CT-TƯ của Bộ Chính trị khóa VIII về Tiếp tục đổi mới và tăng cường

sự lãnh đạo, quản lý công tác báo chí, xuất bản; tại các hội nghị báo chí, xuất

bản toàn quốc hàng năm đều đã có những phân tích, phê phán nghiêm khắc khuynh hướng nói trên

Khuynh hướng thương mại hóa, lạm dụng quảng cáo để thu lợi còn khá phổ biến Một số ít nhà báo đã vi phạm đạo đức nghề nghiệp, thông tin thiếu trung thực, gây tác động xấu đến dư luận xã hội [14]

Theo định nghĩa đã nêu trên thì thương mại hóa báo chí theo nghĩa tiêu cực xuất phát từ việc cơ quan báo chí cố tình chạy theo lợi nhuận bằng mọi giá, kể cả những hình thức “câu khách” rẻ tiền, đặt mục tiêu tăng lượng tiêu thụ, mở rộng thị phần, tăng lượng quảng cáo Còn việc nâng cao chất lượng

và sức cạnh tranh của ấn phẩm báo chí, cả về nội dung và hình thức phù hợp với quy định của pháp luật nhằm đáp ứng ngày một tốt hơn nhu cầu của độc giả, qua đó gia tăng lượng phát hành và quảng cáo, tăng doanh thu để cân đối thu - chi, đầu tư cho công nghệ thì không thể xem là “thương mại hóa” theo nghĩa xấu Một khi đã xem báo chí là một sản phẩm hàng hóa (dù là hàng hóa đặc biệt), thì không thể không nói tới thị trường báo chí – nơi trao đổi, tiêu thụ các sản phẩm hàng hóa đặc biệt đó Và đã nói đến thị trường báo chí, không thể phủ nhận yếu tố thương mại trong quá trình trao đổi, tiêu thụ sản phẩm báo chí

Thương mại hóa báo chí để báo chí có thể tồn tại, phát triển và thực hiện tốt hơn mục đích nhiệm vụ chính trị của mình là cần thiết Nó mang đến

xu hướng làm báo năng động, hiện đại, tự chủ về tài chính… Tuy nhiên, hiện nay thương mại hóa báo chí biểu hiện nhiều mặt tiêu cực làm ảnh hưởng đến chất lượng và nội dung thông tin trên báo chí nói chung và báo in nói riêng

Cụ thể là thông tin trên báo chí được đăng tải theo hướng giật gân, thái quá,

không trung thực, không khách quan; xuất hiện xu hướng đưa quá nhiều thông tin giải trí, quảng cáo trong khi rút ngắn khuôn khổ, thời lượng vốn dành cho công tác tuyên truyền, giáo dục nhằm thu lợi về kinh tế… Phát biểu tại Hội nghị cán bộ báo chí toàn quốc triển khai nhiệm vụ trọng tâm năm 2012 (ngày 30/3/2012, tại Quảng Ninh), đồng chí Đinh Thế Huynh, Trưởng Ban

Tuyên giáo Trung ương nhấn mạnh: “Thương mại hóa để phát triển lành

mạnh là tốt nhưng không thể thương mại hóa chỉ vì lợi ích cục bộ mà làm phương hại tới lợi ích của đất nước và nhân dân.”

1.3 Một số hoạt động kinh tế báo chí

1.3.1 Phát hành báo chí

Nghị định 51/NĐ-CP của Chính phủ Quy định chi tiết thi hành Luật Báo chí, Luật sửa đổi bổ sung một số điều luật của báo chí ngày 26/4/2002 có

định nghĩa: “Phát hành báo chí là việc lưu hành các sản phẩm báo chí đến

người sử dụng báo chí thông qua các phương tiện khác nhau.”

“Phát hành báo chí là dịch vụ tổ chức nhận đặt mua, bán lẻ và chuyển phát “báo chí in” xuất bản trong nước và báo chí nước ngoài nhập khẩu từ nơi cung cấp báo chí đến khách hàng.” [40,tr.25]

Nhìn chung, đây là hình thức kinh doanh cổ điển và mang lại lợi nhuận thấp nhưng vẫn giữ vai trò quan trọng trong hoạt động và phát triển của tờ báo Hiệu quả của một tờ báo chỉ được phát huy khi đến được tay bạn đọc.Nếu phát hành tốt thì mới phát triển được độc giả cũng như phát triển quảng cáo Vì vậy có thể nói, công tác phát hành vẫn giữ vai trò hết sức quan trọng trong hoạt động và sự phát triển của tờ báo

Các tờ báo lớn như Tuổi trẻ, Thanh niên, Tiền Phong…đã quan tâm, đầu tư cho công tác phát hành từ khá lâu trong khi các tờ báo nhỏ còn rất yếu trong khả năng phát hành cho nên không khai thác được hết nhu cầu khách hàng

Ngày nay, khâu phát hành báo chí của nhiều tờ báo đã được chuyên nghiệp hóa và có sự tham gia của các thành phần tư nhân góp phần mở rộng

và phát triển thị trường

1.3.2 Quảng cáo, quảng cáo trên báo chí

- Quảng cáo:

Ở Việt Nam, quảng cáo xuất hiện từ sớm nhưng chỉ từ sau năm 1990, với đường lối đổi mới tổ chức nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa thì quảng cáo mới thực sự bắt đầu phát triển

Theo Từ điển Tiếng Việt của NXB Khoa học và Xã hội 1992: “Quảng

cáo là trình bày để giới thiệu rộng rãi cho nhiều người biết nhằm tranh thủ được nhiều khách hàng.”

“Quảng cáo là hình thức đặc biệt của những thông tin xã hội được trả tiền nhằm mục đích thay đổi cơ cấu nhu cầu, mối quan tâm của con người và thúc đẩy họ tới với hành động mà nhà cung cấp quảng cáo mong muốn.” [46,

tr.15]

Khoản 1 Điều 4 Pháp lệnh Quảng cáo năm 2001: “Quảng cáo là giới

thiệu đến người tiêu dùng về hoạt động kinh doanh, hàng hóa, dịch vụ, bao gồm dịch vụ có mục đích sinh lời và dịch vụ không có mục đích sinh lời.”

Theo đó, dịch vụ có mục đích sinh lời là dịch vụ nhằm tạo ra lợi nhuận cho tổ chức, cá nhân cung ứng dịch vụ Dịch vụ không có mục đích sinh lời là

dịch vụ không nhằm tạo ra lợi nhuận cho tổ chức, cá nhân cung ứng dịch vụ

Như vậy, quảng cáo cung cấp các loại thông tin như thông tin kinh tế, xây dựng tiêu thụ sản phẩm, thông tin về sản phẩm mới… Bất kì quảng cáo nào cũng đều mang một nội dung thông tin nhất định Nó thường đưa ra những thông điệp có sức thuyết phục cao nhất cho hàng hóa, dịch vụ; Góp phần kích thích sản xuất phát triển thông qua mở rộng nhu cầu của người mua hàng, người sử dụng dịch vụ và đẩy nhanh tốc độ tiêu thụ hàng hóa

Ngoài ra, quảng cáo cũng bao gồm cả các thông tin tuyên truyền, giáo dục của chính quyền, các tổ chức chính trị xã hội

Điều này cũng có nghĩa là quảng cáo bao gồm cả những thông tin thương mại và phi thương mại Những thông tin đó đều có giá trị nhất định với người tiếp nhận

- Quảng cáo trên báo chí:

Quảng cáo trên báo chí là hình thức thông báo, giới thiệu đến công chúng về hoạt động kinh doanh, hàng hóa, dịch vụ thương mại và dịch vụ phi thương mại của tổ chức, cá nhân bằng các loại hình báo chí [11]

Báo chí được đăng, phát sóng quảng cáo và thu tiền quảng cáo Nội dung quảng cáo phải tách biệt với nội dung tuyên truyền và không được vi phạm quy định tại Điều 10 của Luật Báo chí(4)

[30]

Quảng cáo thể hiện quan hệ kinh tế - dịch vụ diễn ra giữa chủ thể quảng cáo và đơn vị dịch vụ quảng cáo nhằm mục đích bán hàng, phát triển dịch vụ hoặc phục vụ nhu cầu khác của chủ thể quảng cáo Quảng cáo cũng thu lợi nhiều mặt cho đơn vị hoạt động trong lĩnh vực dịch vụ quảng cáo, cho cơ

quan báo chí và người tiêu dùng Phải khẳng định rằng: Quảng cáo trên báo

chí là hình thức thông tin đặc biệt của báo chí, là một dạng thông tin đặc thù

Trong nền kinh tế thị trường, sự cạnh tranh giữa các nhà sản xuất là nguyên nhân để người ta tìm đến quảng cáo nhằm mở rộng thị trường và khách hàng, đẩy nhanh tốc độ tiêu thụ hàng hóa Báo chí đăng tải thông tin quảng cáo sẽ góp phần kích thích và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội

Hơn nữa, phát triển dịch vụ quảng cáo là nhu cầu phát triển của chính bản thân cơ quan báo chí; vì cơ quan báo chí muốn có nguồn thu để chi trả cho các hoạt động làm báo, tái đầu tư đổi mới kỹ thuật và công nghệ, nâng mức lương và nhuận bút để đảm bảo đời sống cho cán bộ nhân viên, thu hút những cây bút có năng lực…

Doanh thu quảng cáo trên các phương tiện truyền thông tại Việt Nam

2012 đạt 20.400 tỷ đồng Năm 2013, doanh thu quảng cáo của báo chí có tăng nhưng với mức thấp và vẫn tập trung ở lĩnh vực truyền hình Tổng doanh thu của tất cả cơ quan báo in năm 2013 khoảng 4.100 tỷ đồng giảm 0,9% so với năm 2012, trong đó doanh thu từ quảng cáo đạt 1.650 tỉ đồng.(5)

Theo PGS.TS Nguyễn Văn Dững: “Quảng cáo trên báo chí là trách

nhiệm, vai trò và nghĩa vụ của báo chí trong việc đóng góp cho sự phát triển

kinh tế - xã hội” [17]

Ngoài báo chí, quảng cáo được chuyển tải trên nhiều kênh truyền thông đại chúng khác như tờ rơi, áp phích, biển bảng…nhưng quảng cáo trên báo chí thường đem lại hiệu quả kinh tế xã hội nhất vì thường xuyên tác động đến công chúng một cách nhanh chóng, rộng rãi với nhiều cách thức và nội dung phong phú

Quảng cáo trên báo in có thể kết hợp cả ngôn ngữ và hình ảnh để thể hiện, có thể được truyền tay nhau, được lưu giữ hoặc đọc đi đọc lại Dựa trên những ưu điểm này, báo in phải ngày càng khẳng định vị trí của mình và mở rộng các dịch vụ để cạnh tranh nhằm thu nhiều lợi nhuận từ dịch vụ quảng cáo Các thông tin quảng cáo cũng sẽ có sự thay đổi theo chiều hướng gắn mình vào diện mạo của chính mỗi tờ báo đó Ngược lại, tờ báo phải có những định hướng về tôn chỉ, mục đích, giá trị văn hóa cho chính những thông tin quảng cáo trên mặt báo

Cũng giống như báo chí thế giới, dịch vụ quảng cáo là hoạt động kinh doanh chủ chốt của báo chí Việt Nam Đây cũng là hoạt động thể hiện rõ nhất chức năng kinh tế của báo chí Bước vào nền kinh tế thị trường, nhiều cơ quan báo chí nước ta đã tiếp cận với công nghệ quảng cáo hiện đại, đồng thời thay đổi tư duy làm kinh doanh Đội ngũ làm các dịch vụ quảng cáo của nhiều cơ quan báo chí đã chủ động hơn, chuyên nghiệp hơn

1.3.3 Các hoạt động kinh tế khác

Ngoài dịch vụ phát hành và quảng cáo là hai hoạt động kinh tế chính thì nhiều cơ quan báo in còn tiến hành các hoạt động kinh doanh ngoài mặt báo như: PR, tổ chức sự kiện, tài trợ, thành lập công ty, liên doanh liên kết, sản xuất các ấn phẩm truyền thông…

Sau đây là khái quát những tìm hiểu thông qua nghiên cứu tài liệu của tác giả về một số hoạt động kinh tế này

PR (quan hệ công chúng)

PR viết tắt từ tiếng Anh là Public Realations có nghĩa là Quan hệ công

chúng

Viện PR Anh (The British Institute of Public Realations) định nghĩa

đây là “Một nỗ lực có kế hoạch và kéo dài nhằm xây dựng và duy trì sự hiểu

biết nhau một cách thiện chí giữa một tổ chức và công chúng của nó”

Theo nhà nghiên cứu Frank Jefkins: “PR bao gồm mọi hình thức giao

tiếp (hướng ngoại và hướng nội) giữa một tổ chức và công chúng của nó nhằm đạt được những mục đích cụ thể liên quan đến hiểu biết lẫn nhau”

Như vậy, sự hiện diện của PR nhằm mục đích tạo dựng sự hiểu biết giữa tổ chức và công chúng của nó Vì PR là hoạt động có kế hoạch của một

tổ chức cho nên đối với công chúng nó đặc biệt chú trọng vào việc xây dựng ý thức về bản sắc doanh nghiệp, khắc phục những hiểu lầm và định kiến về tổ chức (nếu có), giới thiệu, quảng bá về hoạt động của tổ chức, hay giới thiệu

về sản phẩm và dịch vụ cho công chúng

Những hoạt động PR của báo chí hiện nay vẫn thường là thông tin về

sự kiện, các bài viết giới thiệu doanh nghiệp, doanh nhân…

Tổ chức sự kiện là một trong những hoạt động trong lĩnh vực PR

Tổ chức sự kiện là một quá trình hoạch định việc thực hiện và giám sát những hoạt động liên quan đến các lĩnh vực sau: văn hóa - nghệ thuật, tuyên truyền, công bố tại một thời điểm, một địa điểm nhất định và tuân thủ quy định pháp luật, sao cho sự kiện diễn ra đúng mục đích của nhà tổ chức.6

Đối với các doanh nghiệp, tổ chức sự kiện nhằm chỉ việc thiết lập một

kế hoạch phát triển nhằm thu hút sự chú ý của công chúng vào những người

tổ chức hoặc công việc của họ; góp phần giới thiệu và quảng bá cho thương hiệu và sản phẩm của doanh nghiệp

Tổ chức sự kiện chỉ là một phần trong toàn bộ chiến lược tiếp thị và quảng bá của doanh nghiệp Bên cạnh việc đánh bóng thương hiệu, tổ chức sự kiện còn nhằm mục đích chuyển tải một thông điệp cụ thể và đặc biệt là gây

sự chú ý cho sản phẩm hoặc dịch vụ của sản phẩm, tạo sự quan tâm hơn nữa

từ khách hàng, từ đó giúp tăng doanh số bán của công ty Đồng thời tạo cơ hội

để doanh nghiệp gặp gỡ, trao đổi và giao lưu với đối tác, cơ quan truyền

6

Tổng hợp từ thông tin liên quan đến lĩnh vực tổ chức sự kiện của Bộ Văn Hóa - Thể Thao - Du Lịch

thông, cơ quan công quyền, giúp thúc đẩy thông tin hai chiều và tăng cường quan hệ có lợi cho các doanh nghiệp

Thông điệp của sự kiện có thể được thể hiện dưới dạng: Hình ảnh (logo, market, mô hình…) và ngôn ngữ (slogan, chủ đề, bài phát biểu, thông cáo báo chí, văn nghệ, các ấn phẩm…)

Một số hoạt động tổ chức sự kiện mà ta dễ dàng thấy được: Khai trương, khánh thành, khởi công; Giới thiệu sản phẩm mới, hội nghị khách hàng; Hội chợ; Hội nghị, hội thảo, họp báo; trình diễn thời trang; Kỷ niệm thành lập, nhận danh hiệu; Tiệc chiêu đãi; Tổ chức các trò chơi và cuộc thi…

Từ khi Việt Nam chuyển đổi cơ cấu kinh tế sang nền kinh tế thị trường,

tổ chức sự kiện đã trở thành một hoạt động được sử dụng phổ biến không kém

gì quảng cáo, kết hợp thường xuyên với hoạt động quảng cáo Số lượng các công ty chuyên về tổ chức sự kiện ngày càng nhiều

Tài trợ là sự trợ giúp về tài chính cho một sự nghiệp, một ý tưởng, một

cá nhân hay một nhóm người Tài trợ mang lại những lợi ích sau cho người tài trợ:

- Nêu bật được hình ảnh của nhà tài trợ Lợi ích có thể là danh tiếng

về một tổ chức có trách nhiệm với xã hội

- Xây dựng được hình ảnh doanh nghiệp hoặc hình ảnh sản phẩm

- Trợ giúp chiến dịch quảng cáo, hoạt động tiếp thị và khuyến mại

- Quảng bá cho những sản phẩm mới

Các hình thức tài trợ hay gặp thường dành cho thể thao, giáo dục, sự kiện văn hóa, triển lãm, hoạt động từ thiện, trao giải thưởng…

Hoạt động liên doanh, liên kết

Liên doanh là thỏa thuận bằng hợp đồng của hai hoặc nhiều bên để

cùng thực hiện hoạt động kinh tế, mà hoạt động này được đồng kiểm soát bởi các bên góp vốn liên doanh [7]

Các cơ quan báo chí tự chủ về tài chính được phép có hoạt động liên doanh, liên kết theo quy định của pháp luật tại Nghị định số 51/2002/NĐ-

CP ngày 26/4/2002 (Quy định chi tiết thi hành Luật báo chí, Luật sửa đổi, bổ

sung một số điều của Luật báo chí) và Chuẩn mực số 07 - Kế toán các khoản đầu tư vào Công ty liên kết, Chuẩn mực số 08 - Thông tin tài chính về các khoản vốn góp liên doanh, ban hành theo Quyết định số 234/2003/QĐ-BTC

ngày 30/12/2003 của Bộ trưởng Bộ Tài chính về việc ban hành và công bố 06 chuẩn mực kế toán Việt Nam (đợt 3) Bởi vậy, nhiều cơ quan báo chí đã tổ chức quan hệ hợp tác với các nguồn lực tư nhân, nước ngoài vào quá trình sản xuất sản phẩm báo chí, chủ yếu ở các khâu dịch vụ phát hành báo chí, dịch vụ quảng cáo – truyền thông Tuy nhiên, một số cơ quan báo chí lợi dụng quy định này để cho tư nhân quản lý một số hoạt động báo chí

Các hoạt động kinh tế của báo chí bao gồm phát hành, quảng cáo, các hoạt động xã hội từ thiện hay các hoạt động kinh doanh phi báo chí đa dạng khác suy cho cùng đều nhằm tăng cường giá trị thương hiệu, tiềm lực kinh tế, khả năng tự chủ tài chính cho các cơ quan báo chí

Thông tin chỉ dẫn, tư vấn tiêu dùng

Những năm gần đây báo chí phát triển nhiều loại hình thông tin đáp ứng nhu cầu thường nhật của công chúng về hàng hóa, dịch vụ, thời tiết, giá

cả, việc làm, du lịch… trong đó có thông tin chỉ dẫn, tư vấn tiêu dùng

“Thông tin chỉ dẫn, tư vấn tiêu dùng là những thông tin chuyên biệt cung cấp tin tức, thông tin kèm theo những gợi ý, hướng dẫn, tư vấn để hướng dẫn người ta sử dụng hoặc làm theo một phương pháp, cách thức nào đó ứng dụng trong đời sống xã hội” [1, tr.15]

Ngoài những đặc trưng chung của thông tin báo chí, thì thông tin chỉ dẫn, tư vấn tiêu dùng còn có những đặc trưng riêng Trong đó, yêu cầu về tính chính xác, khoa học, phong phú, đa dạng, phổ cập, dễ nhớ, dễ hiểu là những đặc trưng hàng đầu của thông tin chỉ dẫn, tư vấn tiêu dùng

Thông tin chỉ dẫn, tư vấn tiêu dùng tương đối phát triển trên báo in và

các loại hình báo chí khác Tỉ lệ sử dụng thông tin chỉ dẫn, tư vấn tiêu dùng trên báo in ngày càng tăng

Trước tiên, nó xuất phát từ xu hướng thay đổi nhu cầu hưởng thụ truyền thông của công chúng Cuộc sống hiện đại khiến công chúng muốn có

những kênh truyền thông thỏa mãn nhu cầu và tiết kiệm thời gian nhất

Thứ hai, trong thời đại bùng nổ công nghệ thông tin, báo chí truyền thông cần có những cách thức truyền tải thông tin mới để giữ vững vị thế Xây dựng và phát triển các tác phẩm báo chí có nội dung thông tin chỉ dẫn, tư vấn tiêu dùng mở ra hướng đi mới trong việc đổi mới nội dung báo in ngày càng phong phú, đa dạng, linh hoạt hơn

Thứ ba, xã hội càng phát triển thì cùng với yêu cầu về thông tin báo chí, nhu cầu về sản phẩm hàng hóa báo chí cũng tăng lên trong khi dòng thông tin chỉ dẫn, tư vấn tiêu dùng tương đối thích hợp với nhu cầu dịch vụ quảng cáo của doanh nghiệp, thu hút được sự quan tâm của công chúng

Thông tin chỉ dẫn, tư vấn tiêu dùng được quan tâm nhất là sức khỏe, làm đẹp, sản phẩm gia dụng, giải trí, thương mại Đây đều là những nội dung thông tin gần gũi, đại chúng, được nhiều người quan tâm và có tính ứng dụng cao

Trên nhiều tờ báo, thông tin chỉ dẫn, tư vấn tiêu dùng chiếm diện tích khá lớn đó là bởi vì nhiều thông tin là được “đặt hàng” mang lại doanh thu cho tờ báo Điều này thể hiện mối quan hệ giữa báo chí với doanh nghiệp, kết nối doanh nghiệp với các đối tác tiềm năng, các cơ quan hoạch định chính sách và với người tiêu dùng

Tiểu kết chương 1

Trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, thực hiện cơ chế tự chủ tài chính đối với các cơ quan báo chí là một tất yếu để báo chí có thể phát triển một cách bền vững và chuyên nghiệp đồng thời có điều kiện tiếp tục phát huy vai trò, chức năng của mình trong đời sống xã hội theo đúng quan điểm, định hướng của Đảng và Nhà nước Trong quá trình thực hiện, các cơ quan báo chí phải biết kết hợp hài hòa giữa các chức năng của báo chí để vừa đẩy mạnh hoạt động kinh doanh, đảm bảo tự chủ tài chính vừa khắc phục được những mặt tiêu cực nảy sinh

Để thực hiện tự chủ về mặt tài chính, đòi hỏi phải thực hiện các hoạt động kinh tế báo chí Trong xu hướng phát triển chung của báo chí, thị trường

báo in đang bị cạnh tranh mạnh mẽ bởi các loại hình báo chí khác Áp lực cạnh tranh trong bối cảnh phải tự trang trải về tài chính đã và đang tác động trực tiếp tới nội dung thông tin trên các ấn phẩm báo in

Những nền tảng lý luận chung đặt ra trong chương 1 sẽ là cơ sở để tác giả tiếp tục khảo sát, phân tích trong chương 2 về tác động của cơ chế tự chủ tài chính, thông qua các hoạt động kinh doanh báo chí, các cách thức phát triển thông tin theo xu hướng phát triển báo chí hiện đại trong điều kiện nền kinh tế thị trường đối với nội dung thông tin trên báo in

Chương 2 THỰC TRẠNG TÁC ĐỘNG CỦA CƠ CHẾ TỰ CHỦ TÀI CHÍNH ĐỐI VỚI NỘI DUNG THÔNG TIN TRÊN BÁO IN

(Khảo sát Báo Đầu tư và Báo Tuổi trẻ Thành phố Hồ Chí Minh)

2.1 Những tác động của cơ chế tự chủ tài chính với nội dung thông tin trên báo in

2.1.1 Đầu tư cho hoạt động báo chí

Đảm bảo nguồn lực tài chính là điều kiện căn bản để tạo ra nguồn thông tin chất lượng đáp ứng nhu cầu của các đối tượng tiếp nhận thông tin Đối với đơn vị tự cân đối chi phí hoạt động thì tối thiểu 25% lợi nhuận được

sử dụng để lập Quỹ phát triển hoạt động sự nghiệp Quỹ phát triển hoạt động

sự nghiệp dùng để đầu tư, phát triển nâng cao hoạt động sự nghiệp, bổ sung vốn đầu tư xây dựng cơ sở vật chất, mua sắm trang thiết bị, phương tiện làm việc, chi áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật công nghệ, trợ giúp thêm đào tạo, huấn luyện nâng cao tay nghề năng lực công tác cho nhân viên; sử dụng góp vốn liên doanh, liên kết

Việc thực hiện cơ chế tự chủ về tài chính tại cơ quan báo chí giúp tăng tích lũy để đầu tư cơ sở vật chất và nâng cao chất lượng ấn phẩm báo chí một cách chủ động Trên thực tế, nhờ tự chủ về tài chính mà nhiều cơ quan báo chí

có đủ khả năng, nguồn lực tài chính, đảm bảo cho sự tiếp tục phát triển, tăng cường cơ sở vật chất cho toà soạn (trụ sở, văn phòng), đổi mới thiết bị kỹ thuật công nghệ (thiết bị viễn thông, trang thiết bị tác nghiệp, công nghệ in ấn), mở mang thêm các nguồn thông tin, tài liệu, cũng như công tác đào tạo, nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụ cho đội ngũ những người làm báo

Không chỉ thông tin có chất lượng mà các yếu tố về hình thức cũng được chú trọng, từ nội dung được thiết kế ấn tượng, khoa học, nhiều “cửa” đến chất lượng giấy in, màu sắc, hình ảnh sinh động…

Kết hợp với việc cải thiện cơ sở vật chất, nhiều cơ quan báo in có nguồn thu dồi dào đã tăng cường đội ngũ phóng viên, cộng tác viên để chuyển tải đến công chúng những thông tin nhanh nhất, chất lượng nhất Nguồn thu

từ các hoạt động kinh doanh là một trong những yếu tố quyết định đến chất

lượng thông tin Những tờ báo có tiềm lực về tài chính không ngại trả lương

và nhuận bút cao để thu hút những nhà báo có tay nghề, có được những sản phẩm báo chí chất lượng Đồng thời cho ra đời ngày càng nhiều các ấn phẩm báo chí đáp ứng nhu cầu phong phú đa dạng của công chúng Một tòa soạn có thể sở hữu đến 4-5 đầu báo hay phát triển cùng lúc nhiều loại hình báo chí điển hình như báo Tuổi trẻ, Thanh niên, Đầu tư…

2.1.2 Quảng cáo trên báo in

Việc nâng cao chất lượng, giá trị thông tin thể hiện ở sự phát triển phong phú, đa dạng các nội dung thông tin trên báo chí Nắm bắt xu thế của nền kinh tế thị trường, báo in cũng đầu tư phát triển thêm nhiều nội dung thông tin ngoài các thể loại tin, bài truyền thống

Nội dung thông tin chỉ dẫn, tư vấn tiêu dùng xuất hiện đa dạng trên mặt báo gắn liền với nhu cầu thiết thực của độc giả như chỉ dẫn, tư vấn về du học, chăm sóc sức khỏe, dược liệu, dịch vụ giải trí Những nội dung này hợp thời, phổ cập lại thường được thể hiện sinh động, hấp dẫn, dễ hiểu nên thỏa mãn nhu cầu mà công chúng đang quan tâm hoặc thiếu thông tin Nguồn thông tin phong phú này không chỉ đáp ứng nhu cầu công chúng mà còn đáp ứng nhu cầu của chính các doanh nghiệp, các nhà sản xuất

Bên cạnh việc thông tin các sự kiện, hiện tượng trong xã hội, phổ biến các tác phẩm văn hóa thì thông tin quảng cáo trên báo chí cũng đang ngày càng có ý nghĩa xã hội to lớn, đáp ứng nhu cầu thông tin phong phú, nhiều

mặt của nhân dân “Đó là quảng cáo, chỉ dẫn, dự báo thời tiết, giá cả thị

trường, thông báo chương trình phát thanh, truyền hình, lời cảm ơn, điện chúc mừng đều làm phong phú thêm nội dung thông tin của báo chí, đáp ứng nhu cầu và lợi ích thiết thực của nhân dân Từ đó hoạt động quảng cáo không đơn thuần là kinh tế mà còn mang ý nghĩa văn hóa – xã hội – tư tưởng

- giải trí cho con người.” [37, tr.91-92]

Nếu coi quảng cáo hoàn toàn tách biệt với những phần nội dung thông tin của tờ báo là không chính xác Mặc dù quảng cáo không thuộc các thể loại báo chí nhưng phần nội dung hàm chứa bên trong nó lại cung cấp đầy đủ cho

người đọc các thông tin: Ai? Cái gì? Sự kiện gì? Ở đâu? Khi nào? Như thế nào?

Thông điệp quảng cáo trên một tờ báo cũng là thông tin báo chí nhưng

là dạng thông tin đặc thù Quảng cáo là nhu cầu phát triển của nền kinh tế thị trường sản xuất hàng hóa để mở rộng khách hàng và đẩy nhanh tốc độ tiêu thụ sản phẩm hàng hóa Nó đáp ứng việc tìm kiếm những hàng hóa và dịch vụ cần thiết, quảng cáo không chỉ thỏa mãn những thông tin thiết yếu, tiết kiệm thời gian cho con người, mang lại không ít lợi ích kinh tế mà còn tuyên truyền những tính chất của lối sống, một vấn đề không tách rời lĩnh vực tư tưởng Thực tế hiện nay, những tờ báo khởi sắc nhất, có lượng phát hành lớn đều là những tờ báo có nhiều quảng cáo: Tuổi trẻ, Thanh niên, Sài Gòn giải phóng, Tiền phong, Đầu tư…Ngay cả những tờ báo như Nhân dân, Quân đội nhân dân, Tạp chí Cộng sản cũng đã đăng tải quảng cáo

Để làm rõ hơn vấn đề này, tác giả đã tiến hành khảo sát, lấy ý kiến của

200 độc giả và kết quả thu được là: 67% độc giả tìm đến quảng cáo trên báo

in để tìm kiếm thông tin Và trong các yếu tố: giá trị thông tin; kích thước và

vị trí dễ nhìn, hình thức đẹp, nội dung ấn tượng thì 64% số độc giả đã khảo sát cho rằng giá trị thông tin của quảng cáo trên báo in là yếu tố thu hút họ 62%

số người làm khảo sát đồng ý với quan điểm thông tin từ quảng cáo trên báo

in là cần thiết Cụ thể như sau:

Bảng 2.1 Bảng kết quả khảo sát ý kiến độc giả về quảng cáo trên báo in

Nội dung khảo sát Số lƣợng độc giả

(%) Mức độ theo dõi: