Bước đầu nhận diện loại hình truyền thông mới trên điện thoại di động ở Việt Nam

Khi bàn về sự thay đổi của thế giới trong thời gian qua, tác giả cuốn “Thế giới phẳng” Thomas Friedman đặc biệt nhấn mạnh đến vai trò của các phương tiện truyền thông mới như là một tron

MỤC LỤC

Danh mục chữ viết tắt ……… 4

Danh mục các bảng biểu………5

MỞ ĐẦU 1 Lí do chọn đề tài, ý nghĩa khoa học và thực tiễn……… 6

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề……….8

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu……… 10 …8

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu………10

5 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài……….11

6 Phương pháp nghiên cứu……… 12

7 Kết cấu luận văn……… 12

Chương 1: TIỀN ĐỀ RA ĐỜI LOẠI HÌNH TRUYỀN THÔNG TRÊN ĐIỆN THOẠI DI ĐỘNG 1.1 Sự phát triển của các phương tiện truyền thông mới………15

1.1.1 Các phương tiện truyền thông mới 15

1.1.1.1 Internet 15

1.1.1.2 Điện thoại di động……… 20

1.1.2 Tác động của các phương tiện truyền thông mới tới công chúng 23

1.1.3 Truy cập Internet từ điện thoại di động……….27

1.2 Các đặc điểm của loại hình truyền thông trên điện thoại di động…….31

1.2.1 Sự phát triển của các loại hình báo chí……… 31

1.2.2 Loại hình truyền thông trên điện thoại di động……… 34

1.2.3 Các đặc trưng của loại hình truyền thông trên điện thoại di động…….37

Tiểu kết chương 1……….40

Chương 2: SỰ PHÁT TRIỂN CỦA HOẠT ĐỘNG TRUYỀN THÔNG TRÊN ĐIỆN THOẠI DI ĐỘNG 2.1 Truyền thông trên điện thoại di động trên thế giới……… 42

2.1.1 Sự phát triển của hoạt động truyền thông trên ĐTDĐ……… 44

2.1.2 Khảo sát một số tờ báo có dịch vụ trên ĐTDĐ……… 44

2.1.2.1 USD Today……… 44

2.1.2.2 Washington Post……… 46

2.1.2.3 New York Times……….48

2.2 Ứng dụng đọc báo trên điện thoại di động ở Việt Nam………48

2.2.1 Các hình thức đọc báo thông qua ĐTDĐ……… 48

2.2.2 Sự xuất hiện phần mềm đọc báo trên ĐTDĐ……….53

2.2.3 Phiên bản trên điện thoại di động của một số tờ báo………58

2.2.3.1 Bao moi Mobi……….58

2.2.3.2 Vietnam+ Mobile……… 64

2.2.3.3 VietNamNet Mobile………… 67

2.2.3.4 Dân trí Mobile 70

Tiểu kết chương 2 73

Chương 3 XU HƯỚNG PHÁT TRIỂN CỦA LOẠI HÌNH TRUYỀN THÔNG TRÊN ĐIỆN THOẠI DI ĐỘNG VÀ MỘT SỐ ĐỀ XUẤT 3.1 Xu hướng phát triển của hoạt động truyền thông trên ĐTDĐ 74

3.1.1 Xu hướng về loại hình………74

3.1.2 Xu hướng kinh doanh dựa vào loại hình truyền thông qua ĐTDĐ………76

3.1.2.2 Kinh doanh nhờ thu phí đọc báo……….83

3.1.3 Xu hướng tác nghiệp của nhà báo……… 83

3.1.3.1 Xu hướng sản xuất thông tin nhờ ĐTDĐ của nhà báo công dân………84

3.1.3.2 Xu hướng tác nghiệp bằng ĐTDĐ của nhà báo chuyên nghiệp……… 88

3.2 Nâng cao hiệu quả của loại hình truyền thông trên ĐTDĐ ở Việt Nam

3.2.1 Đề xuất với đơn vị báo chí sử dụng loại hình truyền thông qua ĐTDĐ…89

3.2.2 Đề xuất với cơ quan quản lý báo chí……… 90

3.2.3 Đề xuất với các cơ sở đào tạo báo chí ……… 91

Tiểu kết chương 3……….91

KẾT LUẬN……….93

Tài liệu tham khảo

Phụ lục

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT STT Từ viết tắt Từ gốc tiếng Anh Nghĩa tiếng Việt

1 3G Third Generation Thế hệ thứ ba

2 4G Fourth Generation Thế hệ thứ tư

3 CEO Chief executive officer Giám đốc điều hành

5 GPRS General Packet Radio

Service Dịch vụ vô tuyến gói tổng hợp

6 GSM Global System for

phone Mobile phone Điện thoại di động

9 PDA Personal Digital

Assistant

Thiết bị kỹ thuật số hỗ trợ cá nhân

11 PR Public Relations Quan hệ công chúng

12 Smartphone Smartphone Điện thoại thông minh

13 SMS Short Message

Services Dịch vụ tin nhắn ngắn

14 WAP Wireless Application

Protocol Giao thức ứng dụng không dây

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU

1 Bảng 1.1 10 quốc gia và vùng lãnh thổ có số người sử

dụng Internet đông nhất châu Á

5 Bảng 1.5 Cách tiếp cận Internet ở Việt Nam 28

6 Bảng 1.6 Mục đích truy cập Internet qua điện thoại di

động ở Việt Nam

29

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài, ý nghĩa khoa học và thực tiễn

Các phương tiện truyền thông mới là một trong những thành tựu quan trọng nhất của loài người trong vòng hai thập kỷ trở lại đây Sự ra đời của bất

kỳ công nghệ nào, cũng như dịch vụ đi kèm với công nghệ ấy, cũng ảnh hưởng nhất định đối với xã hội

Khi bàn về sự thay đổi của thế giới trong thời gian qua, tác giả cuốn

“Thế giới phẳng” Thomas Friedman đặc biệt nhấn mạnh đến vai trò của các phương tiện truyền thông mới như là một trong những yếu tố căn bản nhất góp phần làm cho thế giới trở nên “phẳng” hơn thông qua các kết nối Internet, điện thoại di động và các hình thức hỗ trợ kỹ thuật số khác

Giờ đây, điện thoại di động được coi là màn hình thứ tư (nếu coi màn hình của rạp chiếu phim, màn hình tivi và màn hình máy tính là ba màn hình đầu tiên) hoặc “màn hình thứ ba” nếu chỉ tính màn hình tivi và màn hình máy tính Nó cũng được coi là “phương tiện truyền thông đại chúng thứ bảy” (sau báo in, ghi âm, điện ảnh, phát thanh, truyền hình và Internet)

Điện thoại di động không chỉ là một thiết bị liên lạc mà còn là một phương tiện quản lý cuộc sống, giải trí và đang tích hợp thêm các chức năng khác, trong đó có việc dùng để đọc báo

Về mặt công nghệ, các nhà sản xuất tung ra ngày càng nhiều các loại điện thoại thông minh, tích hợp nhiều tính năng và đặc biệt là khả năng kết nối Internet dễ dàng, tiện lợi, với tốc độ cao Các loại điện thoại này có giá thành cạnh tranh và ngày càng phổ biến Các nhà cung cấp dịch vụ cho điện thoại di động đã đa dạng hóa nhu cầu của khách hàng, phát triển nhiều loại dịch vụ cho di động, thu hút được sự quan tâm của khách hàng

Về mức độ phổ biến, theo kết quả điều tra, đến cuối năm 2007, 1/2 dân

di động) Đến cuối năm 2009, số người sử dụng điện thoại di động là 4,6 tỷ người Đến cuối năm 2010, số người sử dụng điện thoại di động lên đến 5 tỷ người và con số này ngày càng tăng lên

Với sự ra đời của mạng 3G, 4G hay những nền tảng công nghệ tiên tiến hơn, điện thoại di động ngày càng hiện đại với nhiều tính năng và màn hình lớn trong khi giá thành ngày càng giảm Thêm vào đó, các nhà mạng, công ty viễn thông cũng tung ra nhiều dịch vụ mới cho điện thoại di động Thói quen truy cập Internet từ điện thoại di động bắt đầu hình thành và nhanh chóng lan tỏa Do đó, việc điện thoại di động trở thành phương tiện ấn hành và tiếp nhận thông tin báo chí là điều tất yếu

Ban đầu, do chưa nhiều trang web, báo điện tử được hỗ trợ về kỹ thuật, nên thông tin được các nhà cung cấp chuyển tải đến công chúng thông qua tin nhắn Với cách này, công chúng tiếp cận thông tin có phần kém chủ động hơn

Dần dần, cùng với sự hỗ trợ của công nghệ hiện đại và các nhà cung cấp dịch vụ viễn thông, các cơ quan báo chí có phiên bản điện tử, hoặc các tòa báo điện tử, đã đưa sản phẩm và dịch vụ của mình lên điện thoại di động Người đọc có thể tiếp cận với phiên bản điện tử của các cơ quan báo chí này thông qua phương tiện là điện thoại di động, bằng cách kết nối Internet, truy cập vào các địa chỉ báo điện tử để đọc tin tức Nhưng không lâu sau, một số tờ báo điện tử đã có phiên bản dành riêng cho điện thoại di động, và phiên bản này có một số điểm khác biệt so với báo điện tử, để phù hợp hơn với điện thoại di động cũng như đáp ứng tốt hơn nhu cầu của độc giả Hiện tại, việc đọc báo trên điện thoại di động và đọc báo trên báo điện tử mới chỉ khác nhau

ở hình thức, giao diện nhưng dần dần những yếu tố như ngôn ngữ, hình ảnh, phong cách viết, bố cục bài báo, trang báo… sẽ có sự thay đổi nhất định để phù hợp với phương tiện điện thoại di động cũng như nhu cầu của công

chúng Điều này đang góp phần hình thành nên một loại hình truyền thông mới – truyền thông trên điện thoại di động cũng như thói quen mới của công chúng – tiếp nhận thông tin báo chí qua điện thoại di động, mặc dù cho đến thời điểm này, những yếu tố về loại hình của nó còn chưa biểu hiện rõ nét Tuy nhiên, sau báo in, phát thanh, truyền hình, báo điện tử, một loại hình truyền thông mới trên điện thoại di động đang manh nha hình thành

Do đó, việc nhận diện loại hình này là một vấn đề mới mẻ nhưng rất cần thiết hiện nay Luận văn này sẽ góp thêm một tiếng nói vào quá trình nghiên cứu sự phát triển của các phương tiện truyền thông mới cũng như sự phát triển của loại hình báo chí mới, làm tài liệu tham khảo cho những ai quan tâm đến lĩnh vực này

Người viết cũng hy vọng luận văn sẽ giúp ích phần nào cho các tờ báo, đơn vị chuẩn bị triển khai loại hình truyền thông trên điện thoại di động tại Việt Nam cũng như giúp các cơ quan quản lý nâng cao hiệu quả quản lý loại hình truyền thông mới này

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Có thể nói, loại hình truyền thông trên điện thoại di động là kết quả của

sự phát triển của các phương tiện truyền thông mới, ở đây, chủ yếu là Internet

và điện thoại di động Việc nghiên cứu các phương tiện truyền thông mới được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm Còn loại hình truyền thông trên điện thoại di động là một khái niệm rất mới nên chưa có công trình khoa học nào

đi sâu vào tìm hiểu loại hình này

Trên thế giới, các nhà nghiên khá quan tâm đến các phương tiện truyền thông mới nói chung Họ vẫn chia sẻ kinh nghiệm trong các cuộc hội thảo và tập hợp thành một cộng đồng với tên gọi Mobile Society (Hội di động) trên địa chỉ trang web groups.google.com/group/mobile-society để giữ liên lạc

Ở Việt Nam, đã có một vài công trình nghiên cứu về tác động các phương tiện truyền thông mới đối với từng nhóm đối tượng công chúng cụ thể Chẳng hạn đề tài nghiên cứu cấp bộ của nhóm tác giả gồm Tiến sĩ Bùi Quang Thắng, Tiến sĩ Bùi Hoài Sơn, Cao Trung Vinh, Lê Thanh Hòa,

Nguyễn Thị Thu Hà thuộc Viện Văn hóa Thông tin về “Những tác động của

phương tiện truyền thông mới đối với đời sống văn hóa của cư dân đô thị”;

nghiên cứu của Tiến sĩ Bùi Hoài Sơn, Bùi Thị Thu Hà (Viện Văn hóa-Thông

tin) về “Sử dụng điện thoại di động để giữ thể diện: Một vấn đề xã hội ở Việt

Nam”…

Tuy nhiên, các nghiên cứu này nhìn từ góc độ những tác động của các phương tiện truyền thông mới đối với đời sống, chứ chưa nhìn ở góc độ nghiên cứu báo chí

Cũng có một số bài viết nói về sự phát triển của các công nghệ truyền

thông mới như “Quyền lực thứ năm” đăng trên chuyên trang Tuần Việt Nam của Báo điện tử VietNamNet (ngày 17/3/2010), “Phương tiện truyền thông

mới và những thay đổi văn hóa - xã hội ở Việt Nam” đăng trên trang web

Chungta.com…

Loại hình truyền thông trên điện thoại di động mới đang manh nha hình thành nên việc nghiên cứu về đề tài này còn rất mới ở Việt Nam Đến nay mới chỉ có một số bài tổng hợp theo tư liệu nước ngoài có “động chạm” đến loại hình truyền thông trên điện thoại di động khi đề cập chung đến các công nghệ mới

Chẳng hạn như bài viết “Báo chí thời truyền thông đa phương tiện”

đăng trên báo Lao Động, có đề cập đến “báo mobile” với giải thích là hình thức “gửi các bản tin cho bạn đọc qua điện thoại di động” và đánh giá đây là

“một hình thức báo chí mới, nhưng được đánh giá là có tương lai ở Âu - Mỹ

trong những năm tới” [26] Tuy nhiên, bài viết này mới chỉ nhắc đến loại hình

truyền thông trên điện thoại di động như một dẫn chứng về loại hình báo chí mới trong bối cảnh phát triển mạnh mẽ các phương tiện truyền thông mới

Do vậy, có thể khẳng định ở Việt Nam chưa có công trình nghiên cứu nào về loại hình truyền thông mới trên điện thoại di động ở góc độ lý luận cũng như thực tiễn của hoạt động báo chí và đây là nghiên cứu đầu tiên về vấn đề này

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Người viết muốn bước đầu nhận diện những đặc điểm về loại hình của loại hình truyền thông mới trên điện thoại di động, tập trung chủ yếu ở Việt Nam Từ những phân tích và nhận định, tác giả luận văn sẽ đưa ra những dự báo về xu hướng vận động và phát triển của loại hình truyền thông này trong thời gian tới để góp thêm các luận cứ về sự vận động và phát triển của các phương tiện truyền thông đại chúng mới từ góc nhìn khoa học về truyền thông đại chúng Thông qua việc nhận diện những yếu tố để chứng minh đang xuất hiện một loại hình truyền thông mới trên điện thoại di động, nghiên cứu này cũng có nhiệm vụ trả lời câu hỏi liệu đây có thực sự là một “loại hình báo chí mới” hay chỉ là một “phiên bản trên di động của các loại hình truyền thông khác” mà thôi

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Cũng vì đây là luận văn thạc sĩ báo chí đầu tiên nghiên cứu về loại hình truyền thông mới trên điện thoại di động nên người viết sẽ tìm hiểu về loại hình này ở góc độ lý luận và thực tiễn của hoạt động báo chí Bởi lẽ, hiện nay

có nhiều hình thức cung cấp thông tin hoặc dịch vụ qua điện thoại di động, ví

dụ như hình thức tin nhắn đa phương tiện (MMS) mà người viết đã đề cập ở trên, hoặc hình thức đọc báo in qua điện thoại di động (Mobile Newspaper) Tuy nhiên, trong giới hạn của luận văn này, cũng như trong giới hạn hiểu biết

mới trên điện thoại di động dựa vào các phiên bản dành riêng cho điện thoại

di động mà các cơ quan báo chí hiện nay đang có

Cụ thể, trong giới hạn của luận văn, chúng tôi sẽ tìm hiểu thêm về các phương tiện truyền thông mới, để dẫn đến sự xuất hiện của loại hình truyền thông trên điện thoại di động, đồng thời giải thích rõ hơn về thuật ngữ này

Cùng với nền tảng lý luận, chúng tôi cũng đi sâu tìm hiểu thực tế về sự phát triển của loại hình truyền thông mới trên điện thoại di động trên thế giới cũng như ở Việt Nam, cũng như thói quen và sự đón nhận của độc giả với loại hình báo chí này

Thêm vào đó, nghiên cứu này cũng sẽ đưa ra một số dự báo về xu hướng phát triển của loại hình truyền thông mới trên điện thoại di động, đề xuất một số ý tưởng giúp cho loại hình này thể hiện rõ các đặc điểm của mình, cũng như việc giới thiệu các dịch vụ dựa vào loại hình truyền thông mới này Ngoài ra, chúng tôi cũng sẽ đưa ra một số khuyến nghị khoa học trên phương diện quản lý để khai thác những mặt tích cực của loại hình báo chí mới này trong bối cảnh xã hội Việt Nam hiện nay cũng như việc ứng dụng hiệu quả điện thoại di động để biến nó thành công cụ tác nghiệp tiện lợi của nhà báo hiện đại

5 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài

Luận văn là công trình nghiên cứu đầu tiên về loại hình truyền thông trên điện thoại di động, có khảo sát hoạt động truyền thông trên điện thoại di động trên thế giới cũng như ở Việt Nam Vì thế nó có thể trở thành tài liệu tham khảo cho những nghiên cứu sau này về các loại hình báo chí, về việc hội

tụ các phương tiện truyền thông mới

Luận văn cũng có thể trở thành tài liệu tham khảo cho những đơn vị báo chí, viễn thông muốn triển khai hoạt động truyền thông trên điện thoại di động

6 Phương pháp nghiên cứu

Để có được một cái nhìn toàn diện ở góc độ lý luận cũng như thực tiễn

về loại hình truyền thông mới trên điện thoại di động trên thế giới và ở Việt Nam, chúng tôi dựa trên lý luận chủ đạo về sự phát triển của các phương tiện truyền thông mới và xu hướng phục vụ nhu cầu đa dạng của công chúng, cũng như việc tận dụng thế mạnh cá nhân hóa để lý giải sự ra đời và phát triển của loại hình này

Chúng tôi cũng dựa trên những cơ sở lý luận về truyền thông nói chung

và báo chí nói riêng, về đặc điểm loại hình, tính tương tác của quá trình truyền thông để phân tích việc truyền thông trên điện thoại di động ở góc độ

loại hình báo chí

Luận văn sẽ sử dụng các số liệu xã hội học của những công trình nghiên cứu, những khảo sát, thăm dò có liên quan đến đề tài, các số liệu thống

kê, các số liệu trong báo cáo của các cơ quan, công ty có liên quan, các thông

tin trên báo chí, mạng Internet…

Chúng tôi sẽ tìm hiểu ý kiến, quan điểm của các chuyên gia, các nhà quản lý để đưa ra những nhận định về xu hướng phát triển của loại hình

truyền thông trên điện thoại di động

7 Kết cấu luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm có 3 chương:

Chương 1: Tiền đề ra đời loại hình truyền thông mới trên điện thoại đi động

Ở chương đầu tiên này, với dung lượng khoảng 25 trang, tác giả luận văn sẽ tìm hiểu sự phát triển của các phương tiện truyền thông mới, tác động của các phương tiện này với công chúng và sự đón nhận của công chúng với

sự ra đời và các đặc điểm của loại hình mới này bao gồm khái niệm, các đặc điểm về loại hình và so sánh sự khác biệt của nó so với các loại hình báo chí khác

Chương 2: Sự phát triển của hoạt động truyền thông trên điện thoại di động

Với dung lượng khoảng 35 trang, người viết sẽ tìm hiểu về việc ứng dụng dịch vụ cung cấp thông tin trên điện thoại di động của các cơ quan báo chí lớn trên thế giới cũng như một số cơ quan báo chí ở Việt Nam Đồng thời, người viết sẽ bước đầu tìm hiểu sự đón nhận của công chúng thế giới và Việt Nam với loại hình truyền thông mới này

Chương 3: Xu hướng phát triển của loại hình truyền thông trên điện thoại di động và một số đề xuất

Trong khoảng 25 trang, tác giả luận văn sẽ tìm hiểu xu hướng về công nghệ cho việc phát triển các hoạt động truyền thông trên điện thoại di động,

xu hướng vận động về loại hình và việc phát triển các dịch vụ (ví dụ như quảng cáo) Bên cạnh đó, người viết sẽ đưa ra một số kiến nghị cho các cơ quan báo chí và các nhà cung cấp dịch vụ nâng cao hiệu quả của hoạt động truyền thông trên điện thoại di động ở Việt Nam cũng như đề xuất một số giải pháp cho cơ quan quản lý báo chí Việt Nam hiện nay

Chương 1: TIỀN ĐỀ RA ĐỜI LOẠI HÌNH TRUYỀN THÔNG TRÊN ĐIỆN

THOẠI DI ĐỘNG

1.1 Sự phát triển của các phương tiện truyền thông mới

1.1.1 Các phương tiện truyền thông mới

Có thể nói, các phương tiện truyền thông mới như Internet và điện thoại

di động đã làm thay đổi thế giới và cách tư duy của con người Trong một thời gian tương đối ngắn, những phương tiện này đã tạo ra những biến đổi lớn trong đời sống của con người trên trái đất Trong phạm vi đề tài này, người viết sử dụng thuật ngữ các phương tiện truyền thông mới để chỉ Internet và điện thoại di động

1.1.1.1 Internet

Internet ra đời thực sự là một cuộc cách mạng vĩ đại Internet đã mang lại cho loài người một kho kiến thức mà không một thư viện, một bộ bách khoa toàn thư hay một hệ thống thư viện nào khác có thể so sánh được Internet cũng là môi trường kinh doanh nhanh, rẻ và hiệu quả

Với khả năng kết nối mở, Internet đã trở thành một mạng lớn nhất trên thế giới, xuất hiện trong mọi lĩnh vực thương mại, chính trị, quân sự, nghiên cứu, giáo dục, văn hóa, xã hội Cũng từ đó, các dịch vụ trên Internet không ngừng phát triển tạo ra cho nhân loại một thời kỳ mới: kỷ nguyên thương mại điện tử trên Internet

Tại Việt Nam, dịch vụ Internet được Nhà nước cho phép thực hiện từ ngày 5/3/1997 Nhưng phải đến 19/11/1997, "cánh cổng" mở ra với thế giới mới chính thức khai trương, sau 8 tháng chuẩn bị

Trước đó, việc thử nghiệm Internet đã tiến hành rất sớm ở 4 đơn vị khác nhau:

Mạng Varenet: (năm 1994) của Viện Công nghệ thông tin thuộc Trung tâm Khoa học tự nhiên và Công nghệ quốc gia được kết nối với mạng Internet qua cổng mạng AARnet của Đại học Quốc gia Australia

Mạng Toolnet: (năm 1994) của Trung tâm thông tin Khoa học công nghệ Quốc gia thuộc Bộ Khoa học công nghệ và Môi trường kết nối với mạng Toolnet của Amsterdam (Hà Lan)

Mạng HCMCNET: (năm 1995) của Trung tâm Khoa học và công nghệ thuộc Sở Khoa học công nghệ và Môi trường Thành phố Hồ Chí Minh kết nối qua nút mạng ở Singapore

Mạng Sprintnet: (năm 1996) của Công ty Điện toán và truyền số liệu VDC thuộc Tập đoàn Bưu chính Viễn thông Việt Nam (VNPT) tại hai địa điểm Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh qua hai cổng quốc tế 64 Kb/giây kết nối Internet Sprintlink (Mỹ)

Cùng với việc "mở cửa", Ban điều phối quốc gia về Internet Việt Nam cũng được thành lập năm 1997 nhằm giúp Thủ tướng trong việc chỉ đạo hoạt động phối hợp giữa các cơ quan hữu quan

Ba năm sau đó, cả nước có trên 85.000 người sử dụng (tương đương 1 người dùng /1.000 dân) với khoảng 700.000 máy tính cá nhân (1 máy /100 dân) và cứ 10 PC thì có một máy kết nối Internet

Tính đến năm 2000, Việt Nam có 1 nhà cung cấp dịch vụ truy cập mạng, 5 nhà cung cấp dịch vụ Internet, 14 nhà cung cấp nội dung thông tin, 9 mạng dịch vụ Internet dùng riêng Báo điện tử có Nhân Dân (cả phiên bản tiếng Việt và tiếng Anh), tạp chí Quê Hương, Vietnam News, Thời báo Kinh

tế Việt Nam

Năm 2008, số người dùng Internet ở Việt Nam tăng 100 lần sau 8 năm Nếu như năm 2000 chỉ có khoảng 200.000 người dân Việt Nam truy cập

mạng thông tin toàn cầu, nhưng chưa đầy một thập kỷ sau, con số này đã tăng lên 20,2 triệu, chiếm 23,4% dân số

Theo thống kê của Trung tâm số liệu quốc tế Internet World Stats năm

2008, Việt Nam đứng thứ 6 ở châu Á về số người kết nối Internet Việt Nam cũng giữ ngôi vị á quân tại Đông Nam Á, sau Indonesia (25 triệu), còn xét về tốc độ tăng trưởng, Việt Nam chỉ thua Pakistan (133.900 người dùng năm

2000 và 17,5 triệu vào năm 2008)

Bảng 1.1: 10 quốc gia và vùng lãnh thổ có số người sử dụng Internet đông

nhất châu Á (Nguồn: Internet World Stats)

Báo cáo NetCitizens hàng năm về tình hình sử dụng và tốc độ phát triển của mạng Internet tại Việt Nam của Công ty nghiên cứu thị trường Cimigo

và mỗi năm có thêm khoảng 2-3 triệu người truy cập Internet Internet được truy cập rất thường xuyên Hầu hết tất cả người sử dụng Internet truy cập Internet hàng ngày hoặc nhiều lần một tuần Người sử dụng dành hơn hai tiếng một ngày để truy cập Internet

Theo tác giả nghiên cứu, con số này cao hơn so với hầu hết các quốc gia khác trong khu vực Dường như người Việt Nam rất hào hứng với những

cơ hội mới mà Internet mang đến cho cuộc sống của họ

Bảng 1.2: Số người sử dụng Internet tại Việt Nam từ 2003 tới 2010

(Nguồn: Trung tâm Internet Việt Nam - www.vnnic.vn)

Cùng với sự tăng trưởng của thành phần trung lưu ở Việt Nam, ngày càng nhiều hộ gia đình sở hữu máy tính để bàn, điều này tạo cho họ điều kiện truy cập Internet ngay tại nhà Dịch vụ Internet công cộng/cà phê Internet vẫn phổ biến, nhưng chủ yếu được sử dụng bởi nhóm tuổi trẻ và nhóm thành phần kinh tế thấp, hoặc ngược lại họ sẽ không sử dụng Internet

Dựa trên cuộc nghiên cứu, mục đích chính của việc sử dụng Internet là thu thập thông tin và đọc tin tức Gần như tất cả cư dân mạng đều truy cập các trang web điện tử như Dân Trí, VnExpress hay 24h Tuy nhiên, việc sử dụng Internet cho mục đích giải trí đang trở thành xu hướng Người Việt Nam đặc biệt thích nghe nhạc và xem phim trực tuyến Có sự sự tăng trưởng cố định của các hoạt động giải trí này trong vòng một vài năm trở lại đây Cũng trong giai đoạn đó, số lượng những trang web cung cấp những dịch vụ tương tự cũng tăng lên

Hàng ngày: 62%; Vài lần một tuần: 23%; 1 lần 1 tuần: 3%;

Vài lần 1 tháng: 4%; Không thường xuyên: 8%

Bảng 1.3 Tần suất sử dụng Internet Nguồn: Cimigo Net Citizens

Khoảng 80% người sử dụng Internet nghe nhạc trực tuyến, và 2/3 trong

số họ tải nhạc từ Internet

Một nửa số người sử dụng Internet xem phim trực tuyến

Nhóm 15-24 tuổi tham gia các hoạt động giải trí trực tuyến thường

1.1.1.2 Điện thoại di động

Sự bùng nổ tương tự cũng xảy ra đối với điện thoại di động Ý niệm về điện thoại di động bắt đầu từ năm 1947 khi các nhà nghiên cứu thấy điện thoại di động dùng trong xe thô sơ nên thực hiện bằng cách dùng các cell, (cell là đơn vị nhỏ, tầm hoạt động một vùng, do đó nó có tên là cell phone hay mobile phone) với tần số dùng trở lại sẽ có thể làm tăng khả năng lưu thông tin tức của điện thoại di động một cách đáng kể tuy nhiên lúc bấy giờ chưa có công nghệ để làm chuyện này

Năm 1973, Martin Cooper, giám đốc dự án của hãng Mororola, cho xây dựng một trạm thu phát tại New York, Mỹ đồng thời cho ra nguyên mẫu của điện thoại di động có tên là Motorola Dyna-Tac Sau những cuộc thử nghiệm ban đầu tại Washington cho FCC, Cooper và Motorola đưa công nghệ điện thoại tới New York để giới thiệu với công chúng

Motorola Dyna-Tac là chiếc điện thoại di động đầu tiên, với thời gian nói chuyện là 35 phút và thời gian sạc pin là 10 giờ, có thể dùng để nghe, nói, quay số

Mặc dù chiếc Dyna-Tac đã thành hình vào năm 1973 nhưng phải mất đến 10 năm sau Cooper mới thương mại hóa được sản phẩm này Giá của nó lúc bấy giờ là 3.500 USD, nặng 793,8 g và pin có thể nói chuyện được nửa tiếng Với sự phát triển nhanh chóng, năm 1987, số người dùng điện thoại di động trên thế giới vượt qua con số 1 triệu

Thế nhưng, theo nghiên cứu được công bố, tính đến hết tháng 3/2011, toàn thế giới có khoảng 4 tỷ người sử dụng điện thoại di động, trong đó có 1,08 tỷ người sử dụng smartphone, còn 3,05 tỷ người sử dụng các loại điện thoại cơ bản (nghe, gọi và nhắn tin)

Tại Việt Nam, năm 1994, ngành bưu điện mới bắt đầu hợp tác với Alcatel đưa mạng điện thoại di động đầu tiên hoạt động tại Việt Nam, chỉ

trong vòng 12 năm, đã có tới 12 triệu số thuê bao được sử dụng Việt Nam trở thành một trong những thị trường điện thoại di động tăng trưởng nhanh nhất tại thị trường châu Á với tốc độ tăng trưởng hàng năm khoảng 50%

Theo Tổng cục Thống kê, tính đến hết năm 2010, tổng số thuê bao điện thoại của cả nước đã ở mức 170,1 triệu, gồm 154 triệu thuê bao di động Các mạng di động đóng góp hơn 80% doanh thu trong lĩnh vực viễn thông tại Việt Nam năm 2010

Theo kết quả khảo sát chất lượng các mạng di động tại Việt Nam do người sử dụng tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh bình chọn, được báo Bưu Điện Việt Nam công bố ngày 19/1/2011, hiện nay, đại đa số người dùng

di động ở Việt Nam sử dụng công nghệ 2G và chỉ có khoảng 5% số thuê bao

sử dụng dịch vụ 3G

Hiện có 4 trong 7 nhà mạng ở Việt Nam đã khai trương dịch vụ 3G [3G, viết tắt của third-generation là công nghệ truyền thông thế hệ thứ ba, cho phép truyền cả dữ liệu thoại và dữ liệu ngoài thoại (tải dữ liệu, gửi email, tin nhắn nhanh, hình ảnh )] là: Vinaphone, Mobifone, Viettel và EVN Telecom, trong đó VinaPhone là nhà tiên phong khi bắt đầu cung cấp dịch vụ từ tháng

10 năm 2009

Khảo sát này cũng cho biết cảm nhận của người dùng về chất lượng dịch vụ 3G tại Việt Nam qua 4 nhà cung cấp Vinaphone, Mobifone, Viettel và EVN Telecom

Về chất lượng dịch vụ 3G, Mobifone dẫn đầu ở các yếu tố liên quan đến chất lượng sóng, tốc độ đường truyền và mức độ an toàn, bảo mật thông tin Viettel dẫn đầu ở các yếu tố chi phí, giá cả dịch vụ hợp lý và Vinaphone đứng đầu theo cảm nhận của người dùng về khả năng tích cước chính xác

Về chất lượng dịch vụ của 7 mạng di động, Mobifone được người dùng

nhất, tiếp đến là Viettel, Vinaphone MobiFone cũng là mạng được người dùng lựa chọn nhiều nhất để tư vấn, giới thiệu cho những người khác sử dụng, đứng thứ hai là Viettel

Viettel là mạng di động đứng đầu trong lựa chọn của người dùng một khi họ có nhu cầu sử dụng thêm một số thuê bao khác, tiếp đến là MobiFone, Vinaphone, Vietnammobile, Beeline, Sfone and EVN Telecom Viettel cũng

là mạng di động được lựa chọn nhiều nhất trong trường hợp người sử dụng được giữ nguyên số thuê bao đang dùng và đổi sang nhà cung cấp khác, tiếp theo là MobiFone, Vinaphone, Vietnamobile, Beeline, Sfone and EVN Telecom

Lịch sử của các phương tiện truyền thông mới trên thế giới nói chung

và tại Việt Nam nói riêng cho thấy, tuy trải qua một quá trình phát triển tương đối ngắn ngủi, nhưng sự thâm nhập của các phương tiện truyền thông này vào đời sống xã hội rất nhanh chóng

1.1.2 Tác động của các phương tiện truyền thông mới tới công chúng

“Ảnh hưởng quan trọng nhất của các phương tiện truyền thông mới đối với văn hóa nói riêng, các lĩnh vực khác của đời sống xã hội nói chung là chúng thúc đẩy quá trình cá nhân hóa trên mọi lĩnh vực.” [9 tr 28]

Trong các nhân tố làm phẳng thế giới được T Friedman đề cập tới, tính

chất số, di động, cá nhân và ảo được xem là một trong những yếu tố quan

trọng Cá nhân hóa thực sự đang là một nhu cầu trong xã hội khi mọi người cần có không gian riêng dành cho mình, có những đồ vật thể hiện tính cách riêng của mình, và đây cũng là cơ hội cho các phương tiện truyền thông mới

Đặc trưng của các phương tiện truyền thông mới là phương tiện giao tiếp có tính di động và mang tính cá nhân cao Bên cạnh đó, ngày càng có nhiều chức năng khác được thêm vào các thiết bị này như các chức năng chơi

game, nghe nhạc, xem tivi, quản lý đời sống, cập nhật thông tin mới…, chứ không chỉ thuần túy là gửi và nhận email của Internet hay gọi điện của điện thoại di động

Cá nhân hóa không phải là một quá trình mới Nói theo một cách nào

đó, bản chất của con người thích và luôn có nhu cầu tư hữu Chủ nghĩa tư bản luôn khuyến khích quá trình tư hữu hóa, và thực chất quá trình tư hữu hóa trở thành một trong những động lực quan trọng nhất thúc đẩy xã hội phát triển ở các nước tư bản Cá nhân hóa không nhất thiết đồng nghĩa với tư hữu hóa, nhưng là một biểu hiện quan trọng của tư hữu hóa

Nếu chủ nghĩa tư bản đề cao tư hữu hóa, cá nhân hóa thì để thực sự thúc đẩy quá trình này, các phương tiện truyền thông mới chính là các công nghệ hoàn chỉnh nhất tính đến thời điểm này Trong một thế giới ảo, Internet cho phép mỗi người có những địa chỉ riêng, có thể hoàn toàn thỏa mãn những

ý thích, mong muốn của mình thông qua chat, thư điện tử (email) và blog Chúng ta có quyền nói những điều chúng ta thích trên mạng chứ không cần phải nói những điều mà người khác muốn Mọi người yêu thích blog vì ở đó người ta có quyền được nói và được phát biểu những suy nghĩ của mình Đó

là biểu hiện cụ thể nhất của quá trình cá nhân hóa Điện thoại di động cho phép mỗi người được sở hữu một phương tiện liên lạc riêng tư, không buộc phải dùng chung và chịu sự theo dõi của những người khác Và đây thực sự là một nhu cầu đang tăng lên và cần sự đáp ứng trong bối cảnh xã hội mới Nhiều người còn cho rằng điện thoại di động là một vật dụng riêng tư không thể thiếu của con người hiện đại Không gian riêng của chúng ta nằm trong máy điện thoại di động Có thể nói, điện thoại di động là phương tiện giúp công chúng thể hiện được cái tôi của mình Điện thoại di động là phương tiện gần như không được chia sẻ với nhiều người, mỗi người đều sử dụng thiết bị

Bên cạnh đó, Internet chỉ cần vài năm đã lan rộng khắp thế giới trong khi phải mất ròng rã 38 năm trời cho chiếc radio làm một cuộc hành trình thâm nhập vào 50 triệu gia đình Mỹ và 13 năm cho truyền hình thực hiện một cuộc chinh phục tương tự Một trong những nguyên nhân ít được nói đến khiến Internet nhanh chóng chinh phục thế giới là bởi nó phản ánh được tính

cá nhân trong xã hội hiện nay cũng hệt như truyền hình phản ánh tính phổ quát trong thập kỷ 50 của thế kỷ XX Internet không chỉ cá nhân hóa mà nó mang tính tức thời, tương tác và có sức lôi cuốn

Quá trình cá nhân hóa có thể có lợi hoặc hại Trong một môi trường văn hóa, ai cũng muốn thể hiện cái tôi của mình sẽ khiến những trật tự của tập thể

bị vi phạm nhưng điều đó lại khuyến khích sự năng động của cá nhân Trong bối cảnh xã hội hiện thời, việc đề cao tính năng động của cá nhân đang được đánh giá cao hơn việc duy trì các trật tự, đặc biệt trong giới trẻ

Cá nhân hóa thực sự đang là một nhu cầu trong xã hội khi mọi người cần có không gian riêng dành cho mình, có những đồ vật thể hiện tính cách riêng của mình, và đây cũng là cơ hội cho các phương tiện truyền thông mới Không phải tình cờ hay ngẫu nhiên mà quảng cáo về các hãng điện thoại luôn

đề cập đến tính cách năng động, bản sắc cá nhân của người sử dụng thông qua các sản phẩm điện thoại di động mới ra của họ, trong khi các nhà cung cấp dịch vụ Internet cho ra đời những phần mềm, chương trình để mỗi cá nhân có thể thể hiện mình Viết blog hay việc tải hình ảnh của chính mình lên mạng để lưu trữ, gửi cho bạn bè, hay sự ra đời và phát triển nhanh chóng của YouTube

để chia sẻ các hình ảnh riêng tư, độc đáo hay sự bùng nổ của game online chỉ

là những thể hiện cụ thể của quá trình cá nhân hóa

Vai trò của cá nhân được đề cao Điều này không chỉ được thể hiện trên các phương tiện truyền thông mới mà nó còn ảnh hưởng đến các phương tiện truyền thông truyền thống như báo in truyền hình, báo viết hay phát thanh

Xin lấy một ví dụ với báo in “Ngày 16/11/2009, người dân ở thủ đô Berlin (Đức) đã được thưởng thức một loại hình báo in mới xuất hiện mà họ gọi là "Báo cá nhân hóa" hay theo tên gọi của tờ báo là Niiu" [39]

Cũng được giao trước 8 giờ sáng như các tờ báo in khác, nhưng Niiu là

tờ báo chiều người đọc một cách đặc biệt Mỗi ngày, Niiu ra nhiều phiên bản khác nhau, phục vụ ý muốn của từng cá nhân người đọc, với nội dung chỉ chuyên về thể thao, văn hóa, khoa học công nghệ, chính trị, thời trang hoặc một lĩnh vực nào đó do người đặt báo lựa chọn

Báo đăng tải một cách hợp pháp bài viết được lựa chọn từ các tờ báo từ danh tiếng đến lá cải của Đức như Handelsblatt, Tagesspiegel, Bild hoặc các

tờ báo của nước ngoài như International Herald Tribune, New York Times, hay các nguồn tin trên mạng Internet, weblog

Giá bán của một tờ báo kiểu mới này không hề rẻ, 1,8 euro/tờ; nếu là học sinh - sinh viên giá bán sẽ ở mức 1,2 euro (tương đương 1,79 USD/tờ)

Đây là sáng kiến của hai doanh nhân trẻ người Đức Hơn 1.000 người

đã đăng ký thông qua mạng Internet để được là độc giả của tờ Niiu, một con

số chính những "cha đẻ" của Niiu không ngờ tới

Với phát thanh, truyền hình, các chương trình có tương tác với các phương tiện truyền thông mới ngày càng phát triển như các bình chọn ca sỹ, diễn viên thông qua nhắn tin từ điện thoại, bình chọn qua mạng (Vietnam Idol, Sao Mai điểm hẹn…), hay giờ đây có cả các chương trình có tính tương tác cao với các phương tiện truyền thông mới như Sao Online, Bài hát Việt, Bước nhảy Hoàn vũ… khi ý kiến cá nhân được thể hiện trực tiếp trên truyền hình hay kết quả bình chọn của họ có tác dụng trực tiếp đến kết quả của bài hát/tiết mục Hàng loạt các chương trình truyền hình cho phép khán giả được hỏi trực tiếp các nhân vật truyền hình thông qua các phương tiện truyền thông

mới Nói chung, điện thoại di động và Internet khiến cá nhân ý thức về cái tôi của mình một cách rõ ràng hơn

Trong tương lai, việc những phần mềm giúp thể hiện “cái tôi” sẽ ngày càng phổ biến do nó đáp ứng đúng nhu cầu cá nhân hóa đang chiếm lĩnh thế giới mà chúng ta đang sống

1.1.3 Truy cập Internet từ điện thoại di động

Điện thoại di động là phương tiện mang tính cá nhân cao, trong khi các dịch vụ dành cho điện thoại ngày càng nhiều, do đó, việc người dùng sử dụng điện thoại di động để truy cập Internet đang trở nên rất phổ biến

Dẫn kết quả một cuộc khảo sát, bài viết trên Báo điện tử Dân Trí đưa ra một con số rất đáng lưu ý Đó là hiện này có đến 86% người sử dụng điện thoại di động truy cập Internet trong khi đang xem tivi

Trung bình, mỗi ngày, một người Mỹ sử dụng 2,7 giờ đồng hồ để truy cập các mạng xã hội thông qua điện thoại di động

Khoảng thời gian này nhiều gấp 2 lần số thời gian mỗi người Mỹ bỏ ra cho bữa ăn trong ngày, và dài bằng 1/3 độ dài giấc ngủ trung bình mỗi đêm

Hiện nay, có đến 91% lượng truy cập vào các mạng xã hội đến từ các thiết bị di động, nhiều hơn so với 79% lượng truy cập đến từ máy tính cá nhân

Theo thống kê từ cuộc nghiên cứu này, 61% người sử dụng điện thoại di động

để chơi game, 55% để theo dõi tình hình thời tiết, 50% sử dụng để tìm kiếm

và dò bản đồ, 49% sử dụng để truy cập mạng xã hội, 42% dùng để nghe nhạc, 36% theo dõi tin tức, 33% dùng để xem phim…

1/3 trong số 600 triệu thành viên của mạng xã hội Facebook thường

truy cập mạng xã hội này qua các thiết bị di động

Còn với “tiểu blog” Twitter, trong số hơn 165 triệu người dùng, có đến

50% số người cập nhật tin tức thông qua điện thoại di động

Phụ nữ từ lứa tuổi 35-54 là nhóm người hoạt động tích cực nhất trên

các mạng xã hội thông qua các thiết bị di động 30% số người sử dụng

smartphone truy cập các mạng xã hội thông qua trình duyệt mặc định của di

động Còn lại cài đặt thêm các trình duyệt khác để sử dụng Mỗi ngày, có đến

hơn 200 triệu lượt xem video từ các thiết bị di động Theo dự đoán, đến năm

2015, lượng người sử dụng điện thoại di động trên toàn cầu để truy cập

Internet sẽ vượt qua lượng người dùng máy tính cá nhân

Bảng 1.4: Truy cập Internet từ điện thoại di động và từ máy tính

(Nguồn: Báo Dân Trí)

\

Bảng 1.5 Cách tiếp cận Internet ở Việt Nam (Nguồn: Cimigo Net Citizens)

Trong khi đó, theo con số mà Bộ Thông tin và Truyền thông công bố tại Hội nghị tổng kết tình hình triển khai 3G của các doanh nghiệp, ngày 20/7/2011, đến thời điểm hiện tại, các nhà mạng đã phát triển được 8 triệu thuê bao 3G, đưa dịch vụ này đến với vùng sâu, vùng xa, xóa khoảng cách số giữa nông thôn và thành thị

Theo báo cáo NetCitizens 2011 của công ty nghiên cứu thị trường Cimigo, trong số những người sử dụng Internet ở Việt Nam, có 38% đã truy cập Internet bằng điện thoại di động hay smartphone, chủ yếu ở giới trẻ

Những người trong độ tuổi 15-24 truy cập Internet bằng điện thoại di động nhiều gấp 2 lần những người trong độ tuổi 35-49 Truy cập bằng điện thoại đi động ở miền Bắc (chủ yếu ở Hà Nội, Hải Phòng) cao hơn ở miền Trung và miền Nam

Bảng 1.6: Mục đích truy cập Internet qua điện thoại di động ở Việt Nam

(Nguồn: Cimigo NetCitizens)

Gần sát với con số trên, Effective Measure - công ty nghiên cứu và đo lường độc giả trực tuyến với hoạt động mở rộng trên phạm vi toàn cầu ngày 9/7/2011 ra thông cáo báo chí nói rằng sự bùng nổ Internet di động ở Đông Nam Á đã dẫn đến việc hơn 36% số người dùng Internet ở Việt Nam sử dụng Internet qua điện thoại di động

Trong tháng 4/2011, hoạt động sử dụng Internet qua điện thoại di động

ở Việt Nam tăng trên 28% so với tháng trước đó

Thống kê chi tiết về hoạt động lướt web của người sử dụng Internet qua điện thoại di động ở Việt Nam trong tháng 4/2011 cho thấy người sử dụng Internet di động truy cập một trang web với thời lượng trung bình 14 giây, nhiều hơn 6 giây so với người sử dụng máy tính cá nhân

Mỗi lần sử dụng Internet qua điện thoại di động kéo dài trung bình 1,54

thoại di động trung bình lướt 8 trang web một lần, ít hơn 7 trang so với người dùng máy tính cá nhân

Theo báo cáo của hãng nghiên cứu thị trường Nielsen đưa ra trong báo cáo mang tên “Người tiêu dùng công nghệ số khu vực Đông Nam Á” vào tháng 7/2011, lượng người dùng điện thoại di động truy cập vào Internet sẽ gia tăng nhanh chóng Hiện tại, chỉ 41% người dùng Internet vào mạng qua điện thoại di động, tỷ lệ thấp nhất trong khu vực Đông Nam Á Nhưng do xu hướng thích ứng nhanh với công nghệ mới của người Việt Nam, tỷ lệ này trong vòng 12 tháng tới sẽ là 75%

Cũng theo báo cáo, đến tháng 7/2011, chỉ 21% người dùng Việt Nam

sở hữu điện thoại có thể truy cập Internet nhưng một năm sau, tỷ lệ này sẽ lên đến 46%

Báo cáo của Nielsel cũng chỉ ra xu hướng sử dụng nội dung số của người Việt Nam Theo đó 96% người dùng Internet đều đã truy cập vào ít nhất một trang mạng xã hội 79% trong số họ từng bày tỏ thái độ yêu thích (like) hoặc dõi theo một nhãn hiệu, một công ty hoặc người nổi tiếng nào đó trên mạng Tỷ lệ này cao hơn 10% so với mức bình quân của khu vực Đông Nam Á

Người dùng Internet Việt Nam cũng dễ bị ảnh hưởng bởi những thông tin tìm thấy trên mạng xã hội 58% những ý kiến đăng tải được cho là tin cậy

và 81% sử dụng mạng xã hội như một nguồn lực để ra các quyết định mua

+ Tính tiện lợi: Điện thoại di động nhỏ gọn, thường được mang theo người gần như “mọi lúc, mọi nơi”

+ Tính tức thời: Giúp công chúng có thể truy cập thông tin sớm nhất, trở thành người đầu tiên biết thông tin

+ Tính tương tác: Tương tác giữa người dùng với các dịch vụ của Internet trên điện thoại di động và giữa những người dùng với nhau, tạo thành cộng đồng

ảo

1.2 Các đặc điểm của loại hình truyền thông trên điện thoại di động

1.2.1 Xu hướng phát triển các loại hình truyền thông

Theo PGS TS Đinh Văn Hường, về mặt lịch sử thì các loại hình báo chí hình thành và phát triển theo một “quá trình lịch sử tự nhiên” (Các Mác)

Trên thực tế, khoa học công nghệ đang làm báo chí bùng nổ Công nghệ đã giúp sinh ra nhiều loại hình báo chí trên thế giới

Ngược dòng thời gian, có thể thấy bảng tin mang tên Acta Diurna của người La Mã xuất hiện khoảng năm 59 trước Công nguyên được coi là tờ báo đầu tiên trên thế giới Julius Caesar, một vị tướng nổi tiếng dưới thời La Mã

cổ đại đã ra lệnh cho dán các bản tin về các sự kiện đang diễn ra trên khắp các thành phố lớn Những bảng thông tin lớn được đặt ở những chỗ công cộng, đông người qua lại Acta Diurna đưa ra những thông tin về các vụ scandal của chính quyền, các chiến dịch quân sự, các phiên tòa xét xử và các vụ thi hành

án

Đến thế kỷ thứ 8 ở Trung Quốc, những tờ truyền tin viết tay bắt đầu có mặt trên đường phố Bắc Kinh, trong đó cũng đưa ra những tin tức quan trọng của triều đình và những sự kiện nổi bật xảy ra trong xã hội

Công nghệ in báo ra đời năm 1447 với công lao lớn của Johann Gutenberg, một nhà phát minh người châu Âu Sự ra đời của công nghệ in đã

Vào nửa đầu thế kỷ 17, những tờ báo in mới được xuất bản thường xuyên và định kỳ Với sự ra đời của đài phát thanh vào thập niên 90 của thế

kỷ XVIII, báo in phải cạnh tranh rất vất vả để khẳng định vai trò thông tin của mình

Chẳng bao lâu sau cuộc cạnh tranh vất vả với đài phát thanh, các tờ báo lại phải đối mặt với sự ra đời của truyền hình Từ 1940 đến 1990, doanh số bán báo tại Mỹ giảm hẳn, từ con số 1 tờ báo/người xuống 1 tờ báo/3 người Mặc dù có sự sụt giảm đáng kể về số lượng, nhưng sự xuất hiện của truyền hình vẫn không thể thay thế hoàn toàn vai trò của báo in

Báo điện tử xuất hiện vào giữa thập niên 90 của thế kỷ XX Đến cuối thập niên đã có khoảng 700 website và đến thời điểm này thì số website đã lên tới hàng triệu

Nhưng rồi đầu thế kỷ XXI, loại hình truyền thông trên điện thoại di động đã xuất hiện Thông qua tin nhắn, thông qua màn hình điện thoại, người đọc có thể nhận được bản tin mọi lúc, mọi nơi, thuận lợi hơn nhiều so với dùng máy tính truy cập Internet Mỗi thuê bao trở thành một khách hàng đọc báo Và như vậy, loại hình truyền thông trên điện thoại di động mới xuất hiện nhưng đã có lượng độc giả rất lớn

Theo nhà báo Trần Duy Phương – Phó Tổng Giám đốc Tổng Công ty truyền thông Đa phương tiện VTC, “nhờ sự phát triển của công nghệ, những hình thức báo chí mới xuất hiện ngày càng nhanh Từ chỗ vài thế kỷ, nay chỉ hơn 1 thập kỷ, báo chí lại xuất hiện một loại hình mới” [21]

Báo chí Việt Nam tuy ra đời sau nhưng nhanh chóng bắt kịp công nghệ thế giới Nhiều loại hình báo chí đã xuất hiện tại Việt Nam Báo giấy, phát thanh, truyền hình, báo điện tử… và giờ đây, sẽ là sự xuất hiện của báo trên điện thoại di động

Năm 1865, báo giấy ra đời lần đầu tiên ở Việt Nam [6] Chỉ trong vòng 1,5 thế kỷ, bước tiến của khoa học công nghệ đã đem đến cho Việt Nam nhiều loại hình báo chí mới

Năm 1865, tờ Gia Định báo ra đời

Năm 1925, Thanh Niên – tờ báo cách mạng đầu tiên ra đời

Năm 1945, Đài Tiếng nói Việt Nam ra đời

Năm 1970, Đài Truyền hình Việt Nam ra đời

Năm 1997, Quê Hương điện tử xuất hiện

Năm 2009: Bản tin qua điện thoại di động xuất hiện

Những loại hình báo chí mới đòi hỏi cách xử lý thông tin mới đối với phóng viên, đòi hỏi mới đối với các tổng biên tập, làm thay đổi thói quen tiếp nhận của công chúng Điều này cũng sẽ dẫn tới những yêu cầu mới đối với những nhà quản lý báo chí

1.2.2 Loại hình truyền thông trên điện thoại di động

Dựa theo lý thuyết về mô hình truyền thông, thông điệp được truyền từ nguồn tới người nhận thông qua kênh, nhằm tạo ra hiệu quả truyền thông, theo chúng tôi, ở góc độ báo chí học, truyền thông trên điện thoại di động là loại hình mà các thông tin thời sự được chuyển tải tới công chúng nhờ phương tiện điện thoại di động

Chúng tôi muốn “khoanh vùng” thông điệp được truyền tải ở loại hình truyền thông trên điện thoại di động ở góc độ báo chí, với thông tin thời sự, bởi lẽ có nhiều loại thông điệp được truyền tải thông qua điện thoại di động

Hiện nay, trong lĩnh vực báo chí, có 4 loại hình báo chí tiêu biểu thường được nhắc đến, là báo in, phát thanh, truyền hình và báo điện tử Chúng tôi nhận định báo trên điện thoại di động sẽ là loại hình tiếp theo Tuy nhiên, do loại hình này mới manh nha hình thành, nên vẫn chưa có thuật ngữ

Trong điều 3, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Báo chí số 12/1999/QH10 ngày 12/6/1999, chưa nhắc đến loại hình này mà chỉ quy định:

“Báo chí nói trong Luật này là báo chí Việt Nam, bao gồm: báo in (báo, tạp chí, bản tin thời sự, bản tin thông tấn), báo nói (chương trình phát thanh), báo hình (chương trình truyền hình, chương trình nghe - nhìn thời sự được thực hiện bằng các phương tiện kỹ thuật khác nhau), báo điện tử (được thực hiện trên mạng thông tin máy tính) bằng tiếng Việt, tiếng các dân tộc thiểu số Việt Nam, tiếng nước ngoài"

Thuật ngữ chỉ loại hình truyền thông mới trên điện thoại di động lần đầu được đề cập đến trong nội dung tin “Trung Quốc: Đọc báo qua điện thoại di động” đăng tải ngày 23/7/2004 Theo nội dung tin này, vào đầu tháng 7/2004, người Bắc Kinh đã có thể đọc những tờ báo yêu thích của mình qua màn hình điện thoại di động nhờ dịch vụ nhắn tin MMS

Nội dung tin nêu rõ: “Hai đơn vị tiền phong trong loại hình báo mới

này của Trung Quốc, tờ Tin Tức Phụ Nữ và Công ty hệ thống công nghệ Ehaui (Bắc Kinh) nêu mục tiêu thu hút khoảng 10.000 người đăng ký loại báo này cho tới cuối năm nay” [44]

Sau đó, trong nội dung tin “Đọc báo trên điện thoại di động” đăng

trên báo Tuổi Trẻ, “từ 8/8/2005, công ty điện thoại di động Quảng Đông và Tân Hoa xã (Trung Quốc) cùng ba tập đoàn báo chí lớn ở tỉnh Quảng Đông đã bắt đầu kinh doanh báo điện thoại di động”

Nội dung tin cũng nêu rõ “sự tiện lợi của loại báo này là có thể đọc

mọi lúc, mọi nơi và không bị hạn chế về thời gian và không gian như báo truyền thống Chưa kể loại hình báo này còn giúp tương tác nhanh giữa độc giả với tờ báo, tạo điều kiện cho người đọc cung cấp thông tin cho tờ báo bất

cứ khi nào” [30]

Thuật ngữ này cũng được nhắc đến trong bài viết “Báo chí thời truyền thông đa phương tiện” đăng trên báo Lao Động Bài báo giải thích thuật ngữ

“báo mobile” là hình thức “gửi các bản tin cho bạn đọc qua điện thoại di

động” và đánh giá đây là “một hình thức báo chí mới, nhưng được đánh giá

là có tương lai ở Âu - Mỹ trong những năm tới”

Trong khi đó, cũng có ý kiến cho rằng điện thoại di động chỉ là một phương tiện để công chúng tiếp nhận thông tin từ loại hình báo điện tử, nghĩa

là không tồn tại loại hình truyền thông qua điện thoại di động Trong bài viết

“Báo chí điện tử - Lực lượng trẻ trung, hiện đại trong nền báo chí cách mạng Việt Nam” đăng trên Báo điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam, tác giả Nguyễn Viết Thảo, Tổng Biên tập của tờ báo này cho rằng:

“Báo điện tử hay báo mạng là loại báo mà người ta đọc nó trên máy

tính, điện thoại di động, máy tính bảng khi có kết nối internet Khác với báo

in, báo điện tử thường xuyên được cập nhật tin tức Nó khác so với trang thông tin điện tử về tần suất cập nhật, số người thường xuyên truy cập, nguồn gốc và độ tin cậy của thông tin Báo điện tử cho phép mọi người trên thế giới tiếp cận và đọc nó không phụ thuộc vào không gian và thời gian Sự phát triển của báo điện tử đã làm thay đổi thói quen đọc báo của đọc giả và ít nhiều có ảnh hưởng đến việc phát triển báo giấy truyền thống” [26].

Nếu trên thế giới, báo in thường được biết đến với thuật ngữ Newspaper, phát thanh là Radio, truyền hình là Television, báo điện tử là Online Newspaper thì chúng tôi đề xuất việc gọi loại hình truyền thông trên điện thoại di động là Mobile News

“Mobile” là từ tiếng Anh, có nghĩa là chuyển động, di động; lưu động hoặc hay thay đổi, dễ biến đổi, biến đổi nhanh

“Mobile phone” là điện thoại di động, thuật ngữ đã được dùng rất thông

“News” trong tiếng Anh có nghĩa là tin tức

“Mobile News”, có thể được hiểu là tin tức trên điện thoại di động Ở góc độ loại hình, Mobile News được chúng tôi nhận diện là “loại hình truyền thông trên điện thoại di động” Tuy nhiên, cần trải qua một quá trình để loại hình truyền thông mới bộc lộ rõ nét các đặc điểm của mình cũng như cần có thêm nhiều nghiên cứu của các chuyên gia để có thể đưa ra một thuật ngữ sát nghĩa

và phù hợp nhất Do vậy, trong nghiên cứu này, chúng tôi vẫn thống nhất tên gọi “loại hình truyền thông trên điện thoại di động” thay cho việc sử dụng thuật ngữ tiếng Anh Mobile News

1.2.3 Các đặc trưng của loại hình truyền thông trên điện thoại di động

Như chúng tôi luôn nhấn mạnh trong nghiên cứu này, loại hình truyền thông trên điện thoại di động đang manh nha hình thành, do vậy, việc nhận diện và chỉ rõ các đặc điểm của nó là điều không dễ dàng Những đặc điểm của loại hình truyền thông trên điện thoại di động mà chúng tôi sẽ chỉ ra dưới đây một phần dựa trên những căn cứ hiện tại thông qua khảo sát thực tế, một phần mang tính dự báo

Là loại hình “sinh sau đẻ muộn”, loại hình truyền thông trên điện thoại

di động kế thừa được những ưu điểm của loại hình báo điện tử, đồng thời khắc phục được một số hạn chế nhất định mà báo in, phát thanh hay truyền hình không có được

Tuy nhiên, loại hình truyền thông trên điện thoại di động cũng có những hạn chế nhất định, làm giảm số lượng công chúng Chẳng hạn, nhiều người cho rằng màn hình điện thoại quá nhỏ, chữ nhỏ, khiến họ khó đọc tin Hơn nữa, thông tin truyền đạt qua điện thoại di động thường ngắn Hiện nay,

do chưa được đầu tư nhiều công sức và thời gian, nên hình thức thể hiện tin tức trên điện thoại di động vẫn còn thiếu sinh động…

Vì những hạn chế trên, theo chúng tôi, loại hình truyền thông trên điện thoại di động khá “kén” độc giả Đối tượng mà hình truyền thông qua điện thoại di động hướng đến là giới trẻ, công chức, nhân viên văn phòng, doanh nhân… những người sử dụng điện thoại di động thường xuyên và có ít thời gian rảnh rỗi Nếu có điều kiện nghiên cứu sâu hơn, chúng tôi sẽ đi sâu tìm hiểu về đề tài này

1.2.3.1 Tính tiện lợi

Đây là ưu thế nổi bật của loại hình truyền thông trên điện thoại di động

so với các loại hình báo chí trước đó Bởi lẽ, với phương tiện nhỏ gọn, lúc nào cũng mang theo người, độc giả có thể đọc báo nhờ điện thoại di động ở bất cứ đâu và bất cứ khi nào Trong cuộc sống hàng ngày, có thể nhiều người sẽ gặp rất nhiều những phút giây nhàm chán mà không biết phải làm gì, ví dụ như chờ vợ đi chợ, chờ người yêu trang điểm, chờ xe bus, chờ để lên tàu hỏa, máy bay, chuẩn bị đi ngủ Đây là lúc loại hình truyền thông trên điện thoại di động rất cần thiết với công chúng

1.2.3.2 Tính cá nhân

Có thể nói, điện thoại di động là phương tiện hiểu rõ người dùng nhất Tuy thông tin cá nhân của người dùng thuộc loại thông tin nhạy cảm và các hãng điện thoại phải giữ kín, song thông qua điện thoại di động, các nhà cung cấp nội dung hoàn toàn có thể tranh thủ các lợi thế mà các phương tiện thông tin khác không thể nào có được Điện thoại di động là phương tiện gần như không được chia sẻ với nhiều người, mỗi người đều sử dụng thiết bị riêng của mình và đa phần đều bật máy liên tục Nó khác với báo in, truyền hình, phát thanh và thậm chí máy tính, tuy có số hiệu (IP) riêng nhưng ở công sở thì trường hợp nhiều người dùng chung một máy tính là bình thường Vì mỗi người sử dụng một máy điện thoại riêng nên dựa trên thói quen sử dụng dịch

địa lý của người đó, độ tuổi hoặc giới tính, khả năng tài chính, sở thích đọc các tin-dịch vụ nào, người này thường truy nhập vào thời điểm nào trong ngày Những điểm này càng dễ nhận biết nếu người dùng tương tác liên tục với máy chủ, thay vì nhận thông tin thụ động như kiểu tin nhắn Người dùng

có thể lựa chọn giao diện, loại tin bài, chuyên mục theo nhu cầu cá nhân Tuy nhiên, nếu nghiên cứu thói quen của độc giả, các nhà cung cấp nội dung hoàn toàn có thể nắm bắt nhu cầu cá nhân của độc giả và cung cấp thông tin đáp ứng nhu cầu này

1.2.3.3 Tính tương tác

Mặc dù có nhiều lợi thế trong việc đáp ứng các nhu cầu cá nhân, nhưng loại hình truyền thông trên điện thoại di động cũng thể hiện tính tương tác rõ nét Ngoài tương tác giữa người dùng và nhà cung cấp dịch vụ còn có sự tương tác giữa người dùng với nhau Người dùng có thể chuyển tiếp các thông tin mình thu nhận được cho người thân, bạn bè một cách dễ dàng

1.2.3.4 Tính thời sự và phi định kỳ

Giống như báo điện tử, loại hình truyền thông trên điện thoại di động

có thể cung cấp thông tin sự kiện nóng hổi, tức thời Thông tin không bị chậm trễ do khâu in ấn như với báo in, không mất thời gian chuẩn bị các phương tiện kỹ thuật kích rích như phát thanh hay truyền hình, cũng không bị bó hẹp trong thời lượng phát sóng Thông tin báo chí được truyền tải nhờ phương tiện điện thoại di động cũng có thể được cập nhật thường xuyên và dễ dàng

Nó phá vỡ tính định kỳ truyền thống của các loại hình báo chí truyền thống Khi một sự kiện xảy ra, những thông tin ban đầu có thể được gửi đến công chúng, tiếp sau đó được bổ sung thêm những tình tiết mới

1.2.3.5 Khả năng đa phương tiện

Khả năng đa phương tiện của loại hình truyền thông trên điện thoại di động được thể hiện ở việc kết hợp hài hòa giữa các yếu tố chữ viết, âm thanh,

hình ảnh, màu sắc, đồ họa, hình khối… Không chỉ đọc nội dung thông tin, công chúng có thể nghe âm thanh, xem video hoặc slide ảnh

Tiểu kết chương 1

Trong bối cảnh hiện nay, không ai có thể phủ nhận một thực tế là các loại hình báo chí truyền thông truyền thống sẽ phải đối mặt với nhiều thách thức, sẽ phải dần thu hẹp phạm vi tác động và không gian truyền thống của

nó Tuy nhiên, thực tế cũng cho thấy các phương tiện truyền thông mới không thể thay thế hoàn toàn các phương tiện truyền thông khác Thậm chí, nó đã có những tác động tích cực, thúc đẩy các loại hình báo chí, truyền thông truyền thống phát triển ngày càng mạnh mẽ hơn

Khác với trước đây là thời kỳ các loại hình báo chí truyền thống cạnh tranh quyết liệt với nhau để khẳng định vị trí và những thế mạnh của mình, bây giờ, các phương tiện truyền thông hiện nay vừa cạnh tranh, lại vừa hòa hợp với nhau để cùng tồn tại và phát triển

Xu hướng từ cạnh tranh đến hợp tác đã thể hiện ngày càng mạnh mẽ Trong thế kỷ này, tất cả các loại phương tiện truyền thông sẽ chuyển đổi từ chỗ là những đối thủ cạnh tranh trở thành người cộng tác, hợp tác mật thiết

Một trong những nguyên nhân dẫn đến sự thay đổi theo xu hướng trên của các loại hình truyền thông chính là do thay đổi trong hình thức tiếp nhận của công chúng Đó là thay đổi theo chiều hướng tích cực, từ tiếp nhận thụ động đến tiếp nhận và tham gia chủ động

Sự thay đổi của công chúng tất yếu dẫn đến những thay đổi trong phương thức truyền thông Đó là sự thay đổi một chiều đến tương tác đa chiều, từ quảng đại quần chúng tới tương tác cá nhân

Trước đây, trong thời kỳ thông tin đại chúng, truyền thông được thực hiện một chiều, trong đó cơ quan truyền thông là nơi độc quyền ban phát

động Phương thức này ít quan tâm tới lợi ích và nhu cầu thực sự của công chúng, trong đó, khoảng cách giữa người truyền bá thông tin và công chúng nhìn chung là xa cách, thiếu sự bình đẳng, thiếu tính đối thoại

Trong phương thức truyền thông mới, các phương tiện truyền thông truyền thống đang tạo ra các hình thức mới, thay đổi cách truyền thông từ một chiều đến tương tác đa chiều, làm người truyền thông và đối tượng trở thành bình đẳng Thay cho việc hướng tới quảng đại quần chúng, truyền thông mới hướng tới đối tượng tiếp cận là cá nhân, nhằm vào các nhu cầu khác nhau của các nhóm đối tượng công chúng khác nhau”

Có thể nói, sự phát triển của công nghệ và các phương tiện truyền thông mới cộng với việc nắm bắt được nhu cầu cá nhân của độc giả là tiền đề giúp các loại hình truyền thông mới ra đời, trong đó có loại hình truyền thông trên điện thoại di động Loại hình này tuy đang manh nha hình thành, nhưng

có những ưu thế riêng Nếu biết tận dụng khai thác những ưu thế này, chắc chắn các đơn vị báo chí sẽ có thêm một kênh hiệu quả để thu hút độc giả

Chương 2: SỰ PHÁT TRIỂN CỦA HOẠT ĐỘNG TRUYỀN THÔNG TRÊN ĐIỆN THOẠI DI ĐỘNG

2.1 Truyền thông trên điện thoại di động trên thế giới

2.1.1 Sự phát triển của hoạt động truyền thông trên điện thoại di động

Theo thông tin trên báo Tuổi Trẻ, đầu tháng 7/2004, người Bắc Kinh (Trung Quốc) đã có thể đọc những tờ báo yêu thích của mình qua màn hình điện thoại di động nhờ dịch vụ nhắn tin đa truyền thông (MMS)

Hai đơn vị tiên phong trong loại hình báo mới này của Trung Quốc, tờ Tin tức Phụ nữ và Công ty hệ thống công nghệ Ehaui (Bắc Kinh) nêu mục tiêu thu hút khoảng 10.000 người đăng ký loại báo này cho tới cuối năm nay

Với giá 20 tệ mỗi tháng, độc giả sẽ được đọc “phương án nén” của tờ báo, gồm tin, bài và ảnh, cung cấp qua hệ thống MMS từ 8 giờ sáng mỗi ngày

Để đọc sâu hơn một bài viết nào đó, chỉ cần nối liên lạc và nguyên trang báo sẽ được gửi tới điện thoại di động nếu nạp thêm hai tệ nữa Loại báo này do vậy là đắt nhất ở Bắc Kinh (những tờ báo khác giá chỉ từ 0,5 tới 1,5 tệ), vì vậy các chuyên gia truyền thông tỏ ra ít lạc quan về nó

Mặc dù vậy, Công ty Ehaui vẫn hy vọng sẽ đào được một “mỏ vàng” vì tới cuối năm nay sẽ có tổng cộng 20 tờ báo được đưa lên màn hình điện thoại

di động

Cũng theo thông tin từ báo Tuổi Trẻ, từ 8/8/2005, công ty điện thoại di động Quảng Đông và Tân Hoa xã (Trung Quốc) cùng ba tập đoàn báo chí lớn

ở tỉnh Quảng Đông đã bắt đầu kinh doanh báo điện thoại di động

Hơn 45 triệu người sử dụng điện thoại di động Quảng Đông có các dịch

vụ kết nối Internet và nhắn tin SMS có thể đọc tin của chín tờ báo trong đó có Tin nhanh Tân Hoa xã, Tin tham khảo, Nhật báo Quảng Châu…” Thông tin