Nâng cao hiệu quả truyền thông của chuyên mục Tham vấn và phản biện trên báo Đại đoàn kết

Trên cơ sở phản ánh, phân tích kịp thời tình hình thực tế, hiện trạng công việc của các địa phương, cơ sở sản xuất hoặc một vấn đề nào đó trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước, báo

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN THỊ THU HƯƠNG

NÂNG CAO HIỆU QUẢ TRUYỀN THÔNG CỦA CHUYÊN MỤC “THAM VẤN VÀ PHẢN BIỆN"

TRÊN BÁO ĐẠI ĐOÀN KẾT

LUẬN VĂN THẠC SĨ

Hà Nội-2012

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN THỊ THU HƯƠNG

NÂNG CAO HIỆU QUẢ TRUYỀN THÔNG CỦA CHUYÊN MỤC “THAM VẤN VÀ PHẢN BIỆN"

TRÊN BÁO ĐẠI ĐOÀN KẾT

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Báo chí học

Mã số: 60 32 01

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Vũ Duy Thông

Hà Nội-2012

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 5

1 Tính cấp thiết của đề tài 5

2 Lịch sử nghiên cứu đề tài 8

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 10

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 10

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 10

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn 11

7 Kết cấu luận văn 12

Chương 1: QUAN HỆ GIỮA PHẢN BIỆN XÃ HỘI VÀ BÁO CHÍ TRUYỀN THÔNG 13

1.1 Phản biện xã hội 13

1.2 Quan hệ giữa phản biện xã hội và báo chí truyền thông 19

1.3 Phản biện xã hội trên các loại hình báo chí truyền thông Việt Nam 22

Tiểu kết chương 1 29

Chương 2: NỘI DUNG VÀ HÌNH THỨC PHẢN BIỆN XÃ HỘI CỦA CÁC BÀI VIẾT TRONG CHUYÊN MỤC “THAM VẤN VÀ PHẢN BIỆN” 32

2.1 Báo Đại Đoàn Kết và chuyên mục “Tham vấn và Phản biện” 32

2.2 Khảo sát nội dung phản biện xã hội của các bài viết trong chuyên mục “Tham vấn và Phản biện” 36

2.3 Khảo sát hình thức phản biện xã hội của các bài viết trong chuyên mục “Tham vấn và Phản biện” 60

2.4 Một số nhận xét về ưu, nhược điểm của chuyên mục “Tham vấn và Phản biện” 68

Tiểu kết chương 2 71

Chương 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ TRUYỀN THÔNG CỦA CHUYÊN MỤC “THAM VẤN VÀ PHẢN BIỆN” 72

3.1 Hiệu quả truyền thông của chuyên mục “Tham vấn và Phản biện” 72

3.2 Một số giải pháp nâng cao hiệu quả truyền thông của chuyên mục “Tham vấn và Phản biện” 79

Tiểu kết chương 3 86

KẾT LUẬN 88

TÀI LIỆU THAM KHẢO 90

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Nói về chức năng, nhiệm vụ của báo chí truyền thông, Lê Nin đã từng khẳng định: “Báo chí là người tuyên truyền tập thể, cổ động tập thể và tổ chức tập thể”

Trải qua gần 100 năm kể từ khi Cách mạng tháng Mười Nga thắng lợi, luận điểm này của Lê Nin đến nay vẫn còn nguyên giá trị Tuy nhiên, để phù hợp với thực tiễn cuộc sống luôn vận động và phát triển, báo chí hiện nay ngoài ba chức năng cơ bản trên còn “kiêm nhiệm” thêm nhiều chức năng quan trọng khác như: chức năng giáo dục chính trị tư tưởng cho quần chúng, chức năng tổ chức, điều hành và quản lý xã hội, chức năng kinh tế, kinh doanh của báo chí, chức năng nâng cao dân trí và giải trí, chức năng thẩm định, phản biện, dự báo và giám sát xã hội Trong đó chức năng thẩm định, phản biện, dự báo và giám sát xã hội là chức năng tự thân của báo chí Bởi đã từ lâu báo chí được coi là một trong bốn kênh giám sát xã hội mà Đảng đã chỉ ra gồm: Đảng viên giám sát Đảng viên, các tổ chức Đảng giám sát, nhân dân giám sát và báo chí

Theo đó, báo chí thực hiện giám sát xã hội trên cả hai phương diện: giám sát phát hiện những nhân tố tích cực và giám sát những hành vi tiêu cực đồng thời đề xuất các giải pháp giải quyết Cụ thể, ngoài việc đăng tải đăng tải, giải thích những đường lối chính sách của Đảng, Nhà nước, báo chí còn thực hiện vai trò phản biện lại những hiệu ứng của các đường lối chính sách

từ phía người dân Trên cơ sở phản ánh, phân tích kịp thời tình hình thực tế, hiện trạng công việc của các địa phương, cơ sở sản xuất hoặc một vấn đề nào

đó trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước, báo chí sẽ cùng nhân dân đề xuất, đưa ra những sáng kiến để hoàn thiện hơn cho những đường lối, chính

sách của Đảng, giúp cho những đường lối chính sách ấy thực sự cần thiết, có tác động hiệu quả to lớn với người dân, đến gần với nhân dân hơn

Như vậy, phản biện xã hội góp phần quan trọng đưa báo chí trở thành

vũ khí quan trọng, sắc bén của nhân dân ta trong các cuộc đấu tranh chính trị, tạo điều kiện cần thiết để cho mọi người dân có thể tham gia vào đời sống chính trị của đất nước Có phản biện xã hội mới có phát triển

Xét trong bối cảnh nước ta hiện nay đang có những chuyển biến lớn lao trong mọi mặt của đời sống chính trị xã hội, kinh tế Đặc biệt là kể từ năm

2007, khi Việt Nam chính thức gia nhập tổ chức Thương mại thế giới WTO

đã đặt ra cho đất nước ta những cơ hội phát triển mới và không ít thách thức phải vượt qua khi có sự hội nhập sâu rộng với quốc tế Báo chí hơn lúc nào hết phải không ngừng đổi mới để đáp ứng nhu cầu về thông tin ngày càng cao của độc giả, không chỉ về số lượng mà cả yêu cầu về chất lượng

Nhìn vào diện mạo báo chí Việt Nam thời gian qua có thể thấy những điểm sáng tích cực Không chỉ gia tăng về số lượng các tờ báo in, phát thanh, truyền hình mà mức độ phủ sóng rộng khắp đến mọi vùng miền trên cả nước,

từ thành phố đến nông thôn, vùng sâu vùng xa và cả hải đảo xa xôi cũng đã vượt xa so với thời gian trước đây Công chúng hiện đại có thể nắm bắt thông tin mọi lúc, mọi nơi, không chỉ thông qua việc đọc báo, nghe đài, xem ti vi mà qua các tờ báo mạng với mức độ cập nhật từng giây sự kiện đang diễn ra Khoa học kỹ thuật phát triển, trình độ dân trí không ngùng được nâng cao, tính tự giác và chủ động của công chúng thể hiện ở việc họ không tiếp nhận thông tin một cách thụ động mà có chọn lọc theo nhu cầu, trình độ, sự quan tâm riêng của bản thân Đặc biệt, sự phản hồi của công chúng đối với thông tin tiếp nhận đã trở nên phổ biến trong nền báo chí truyền thông hiện đại Đó

là ưu điểm của việc phát triển như vũ bão của khoa học kỹ thuật nhưng cũng

là thách thức không nhỏ đặt ra đối với nền báo chí Bởi khi công chúng hiện

đại không có nhiều thời gian, mà trong tay họ lại có nhiều kênh truyền thông

để lựa chọn thì cuộc cạnh tranh giữa các loại hình báo chí cũng như giữa các

cơ quan báo chí là vô cùng quyết liệt để thu hút công chúng của mình Điều

đó đòi hỏi báo chí không chỉ đơn thuần cung cấp thông tin đến độc giả mà còn phải có góc nhìn riêng, có những kiến giải và đề xuất chính xác, thấu tình đạt

lý trước mọi vấn đề của cuộc sống, những chủ trương, chính sách của Đảng,

Nhà nước Nói như PGS.TS Nguyễn Thị Minh Thái thì “Phản biện xã hội đã thành một vẻ đẹp rất tích cực của báo chí và truyền thông Nhưng không phải

tờ báo nào hoặc loại hình báo chí nào cũng mang chứa được vẻ đẹp này Vì vậy không phải ngẫu nhiên mà người ta thích tờ báo này và không thích tờ báo kia Thích kênh truyền hình này, tờ báo mạng này và không thích những kênh khác và báo mạng khác…” [36]

Nói như Luật sư Nguyễn Trần Bạt thì “phản biện xã hội là trạng thái chuyên nghiệp của quá trình thảo luận cho nên nó cần có sự tham gia của hai lực lượng, lực lượng thứ nhất là để nói một cách chuyên nghiệp và lực lượng thứ hai là để nghĩ một cách chuyên nghiệp Trước khi nói phải nghĩ, nghĩ chuyên nghiệp là giới trí thức và nói chuyên nghiệp là giới báo chí Phản biện

xã hội là sự tranh luận một cách chuyên nghiệp giữa các lực lượng xã hội với nhau hoặc là với nhà cầm quyền để tạo ra sự chính xác chính trị của mỗi một hành động có chất lượng chính sách hoặc định hướng, cho nên nếu không có

sự tham gia của hai lực lượng này thì quá trình còn lại là quá trình phản ứng

xã hội chứ không phải là phản biện xã hội” [35]

Từ những lý do trên, tôi quyết định chọn đề tài tính phản biện xã hội làm nội dung nghiên cứu trong luận văn của mình Và trong số rất nhiều tờ báo đề cập đến nội dung phản biện xã hội thì Đại Đoàn Kết là tờ báo duy nhất hiện nay đưa nội dung phản biện ra thành một chuyên mục cụ thể mang tên Tham vấn và Phản biện Tuy nhiên, nội dung phản biện cũng như tính hấp

dẫn, thu hút sự quan tâm của bạn đọc đối với chuyên mục đến nay vẫn còn những hạn chế Đề tài “Nâng cao hiệu quả truyền thông của chuyên mục

“Tham vấn và Phản biện” trên báo Đại Đoàn Kết” sẽ được chúng tôi khảo sát qua các bài viết trong chuyên mục trong các năm 2011 và 6 tháng đầu năm

2012

2 Lịch sử nghiên cứu đề tài

Phản biện xã hội nói chung và phản biện xã hội trên báo chí nói riêng trong thời gian gần đây nhận được sự quan tâm đặc biệt của Đảng, Nhà nước

và mọi tầng lớp nhân dân, từ các nhà khoa học, giới trí thức cho đến những người dân lao động bình thường

Gần đây nhất, trong Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X, Đảng đã chính thức trao quyền cho Mặt trận Tổ quốc Việt Nam vai trò phản biện xã hội đối với sự lãnh đạo của Đảng và sự quản lý của Nhà nước

Tính đến thời điểm này, đã có hàng loạt những bài nghiên cứu, những cuốn sách, những bài viết, bài phát biểu của các nhà khoa học, nhà nghiên cứu

về vấn đề phản biện xã hội Trong đó, có một số khóa luận, luận văn nghiên cứu tính phản biện của các bài viết trong chuyên mục Tham vấn và Phản biện của báo Đại Đoàn Kết trong tổng thể khảo sát nhiều bài viết có tính phản biện của một số báo khác như Tuổi Trẻ, Thanh Niên, Vietnamnet, Vnexpress,…

Có thể kể đến một loạt những cuốn sách, bài nghiên cứu, những bài báo nói về phản biện xã hội cũng như mối quan hệ giữa phản biện xã hội và báo chí truyền thông được đăng tải trên các trang báo, các website Tiêu biểu có thể kể đến cuốn “Phản biện xã hội – những câu hỏi đặt ra từ cuộc sống” (NxB

Đà Nẵng, 2006) của tác giả Trần Đăng Tuấn; “Phản biện xã hội về bảo vệ thiên nhiên và môi trường” (NxB Khoa học và Kỹ thuật, 2009) của tác giả Nguyễn Đình Hòe Một số bài báo như: “Phản biện xã hội, những vấn đề chung” (Tạp chí Tia sáng), “Phản biện xã hội” (Tạp chí cộng sản) của tác giả

Trần Đăng Tuấn; “Phản biện xã hội, nhân tố quan trọng của phát triển” (Hà Nội ngàn năm) của tác giả Kiên Định; “Vai trò của phản biện xã hội ở Việt Nam hiện nay” (Tạp chí lý luận chính trị) của tác giả Đỗ Văn Quân; “Báo chí

và phản biện xã hội” (Tạp chí Người làm báo) của tác giả Nguyễn Quang A;

“Phản biện xã hội” (Tạp chí tia sáng) của Luật sư Nguyễn Trần Bạt; “Phản biện và văn hoá phản biện” (Tạp chí của ban Tuyên giáo Trung ương) của nhà báo Hữu Thọ

Cùng với đó là một số khóa luận, luận văn, luận án liên quan đến đề tài này của khoa Báo chí và Truyền thông, trường Đại học Khoa học Xã hội và

Nhân văn Hà Nội như: “Ý nghĩa phản biện xã hội của của bài bình luận ngắn trên trang nhất báo Thanh niên, Tuổi trẻ” của Hà Lệ Giang, “Tính phản biện

xã hội trong chuyên mục “nóng” trên báo Lao động, Tuổi trẻ và Người Hà Nội” của Phạm Bá Ngọc, k46HN; “Tính phản biện xã hội của tác phẩm báo chí Việt Nam qua loạt bài Đêm trước đổi mới trên báo Tuổi trẻ năm 2005” của Phan Văn Kiền, K49; “Tính phản biện xã hội của báo chí Việt Nam qua loạt bài về vấn đề trùng tu các di tích trên báo Tuổi trẻ” của Tô Thị Thúy Na, K50; “Vấn đề phản biện xã hội trên báo chí: Khảo sát báo Tuổi Trẻ, Đại Đoàn Kết và báo điện tử Vietnamnet từ năm 2008 đến hết quý 1 năm 2009” của Đồng Thị Thùy, K50; “Tính phản biện xã hội của tác phẩm báo chí Việt Nam” của Hoàng Thủy Chung

Tất cả những tài liệu đó đều là những tư liệu quý báu, có giá trị cho đề tài luận văn này

Chưa có một công trình khoa học nào nghiên cứu một cách toàn diện về các đặc thù, ưu điểm và hạn chế của chuyên mục này Hơn nữa, thời điểm khảo sát của những nghiên cứu đó được thực hiện từ những năm trước, vì thế cũng chưa tiếp cận được những điểm mới, xu hướng vận động mới của bản

thân chuyên mục Tham vấn và Phản biện nói riêng và của tờ báo Đại Đoàn Kết cũng như nền báo chí nước nhà nói chung

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

- Mục đích

Với mong muốn chuyên mục ngày càng khẳng định được vai trò tiêu biểu, xung kích trong việc thể hiện quan điểm chính thống của tờ báo về các vấn đề, sự kiện đang diễn ra hàng ngày, luận văn phác họa những đặc điểm cơ bản nhất mang tính đặc thù của chuyên mục Tham vấn và Phản biện Từ đó, tìm ra những giải pháp để nâng cao hiệu quả truyền thông của chuyên mục

- Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích trên, luận văn triển khai những nhiệm vụ cụ thể sau:

- Sưu tầm, khảo sát tất cả các bài báo của chuyên mục Tham vấn và Phản biện trên báo Đại Đoàn Kết trong năm 2011 và 6 tháng đầu năm năm

2012

- Đánh giá, nhận xét về nội dung, hình thức phản ánh của các bài viết

- Đánh giá về tính hấp dẫn của chuyên mục đối với bạn đọc

- Đề xuất những kiến nghị, giải pháp để nâng cao chất lượng phản biện

và tính hấp dẫn của chuyên mục

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận văn là những ưu điểm, nhược điểm về nội dung phản ánh, cách thức phản ánh của các bài viết trong chuyên mục Tham vấn và Phản biện trên báo Đại Đoàn Kết trong năm 2011

và 6 tháng đầu năm năm 2012

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

- Cơ sở lý luận:

Luận văn được thực hiện trên cơ sở lý luận Chủ nghĩa Mác - Lênin và

tư tưởng Hồ Chí Minh; dựa trên đường lối, chính sách, quan điểm của Đảng, Nhà nước Việt Nam về chức năng, nhiệm vụ của báo chí; các vấn đề lý luận báo chí và các ngành khoa học liên quan Bên cạnh đó, luận văn cũng kế thừa kết quả nghiên cứu của các công trình khoa học liên quan đã được công bố

- Phương pháp nghiên cứu:

Luận văn sử dụng thao tác sưu tầm, thống kê, phân loại các tác phẩm báo chí theo sự kiến, vấn đề mà bài viết phản ánh Luận văn sử dụng phương pháp phân tích tác phẩm báo chí để nêu bật được tính phản biện xã hội cũng như đặc điểm của chuyên mục Tham vấn và Phản biện của báo Đại Đoàn Kết

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

- Ý nghĩa lý luận:

Luận văn làm rõ một số lý luận về tầm quan trọng, nội dung và phương thức phản ánh của phản biện xã hội trên báo chí Từ đó, làm rõ hơn chức năng quản lý và giám sát xã hội của báo chí truyền thông

- Ý nghĩa thực tiễn:

Với đề tài này, luận văn góp phần phác họa những nét cơ bản nhất về chuyên mục Tham vấn và Phản biện trên báo Đại Đoàn Kết Từ đó, nêu lên giá trị của chuyên mục cũng như những giải pháp nhằm nâng cao chất lượng phản biện cũng như tính hấp dẫn của chuyên mục đối với phần đông độc giả

Từ đó, tôi hy vọng sẽ có thêm một cơ sở khẳng định tầm quan trọng của phản biện xã hội nói chung cũng như phản biện trên xã hội nói riêng Luận văn sẽ góp phần vào sự phát triển chung của xã hội cũng như của sự nghiệp báo chí nước nhà

Đồng thời, luận văn có thể sẽ trở thành tài liệu tham khảo cho các nhà quản lý, các nhà báo, các bạn sinh viên và những người quan tâm tới đề tài này

7 Kết cấu luận văn

Ngoài Phần mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, Luận văn gồm 3 chương:

- Chương 1: Quan hệ giữa phản biện xã hội và báo chí truyền thông

- Chương 2: Nội dung và hình thức phản biện xã hội của các bài viết

trong chuyên mục Tham vấn và Phản biện

- Chương 3: Một số giải pháp nâng cao hiệu quả truyền thông của

chuyên mục Tham vấn và Phản biện

Chương 1: QUAN HỆ GIỮA PHẢN BIỆN XÃ HỘI

VÀ BÁO CHÍ TRUYỀN THÔNG

1.1 Phản biện xã hội

1.1.1 Khái niệm phản biện

Tìm hiểu về khái niệm phản biện xã hội có thể thấy nó đã được sử dụng

ở nhiều nước từ lâu Ở nước ta, những năm gần đây khái niệm này mới được

đề cập đến nhiều, thu hút sự chú ý của giới nghiên cứu, đặc biệt là sau khi

“phản biện xã hội” được chính thức ghi trong văn kiện Đại hội Đảng lần thứ

X

Để hiểu rõ hơn về khái niệm phản biện xã hôi, trước hết, chúng ta sẽ tìm hiểu về khái niệm phản biện Có nhiều định nghĩa khác nhau về phản biện:

Từ điển Bách khoa Việt Nam xuất bản năm 1995 cho rằng: “Phản biện

là nhận xét và đánh giá về một công trình khoa học (luận án, luận văn, khóa luận hoặc kết quả nghiên cứu khoa học của một đề tài, một chương trình nghiên cứu…) Người (hay cơ quan) phản biện nhận định về tính cấp thiết và

ý nghĩa của đề tài, nội dung và hình thức thể hiện của công trình khoa học, phương pháp nghiên cứu khóa luận, đóng góp, hạn chế… Cuối cùng đánh giá chung là đạt hoặc không đạt những yêu cầu đề ra, xếp loại…” [28, tr 407]

Từ điển Tiếng Việt, xuất bản năm 2000 định nghĩa: “Phản biện là đánh giá chất lượng một công trình khoa học khi công trình được đưa ra bảo vệ để lấy học vị trước hội đồng chấm thi” [29, tr 300]

Với cách định nghĩa trên có thể thấy phản biện chủ yếu được hiểu trong việc đánh giá chất lượng các luận văn khoa học Nhưng trong thực tế hiện nay, từ phản biện được dùng trong nhiều lĩnh vực, nhiều nội dung trong đó không chỉ phản biện các đề tài khoa học mà còn phản biện các chủ trương,

chính sách của Đảng và Nhà nước, phản biện các vấn đề của xã hội, cuộc sống

Bàn về phản biện, tác giả Hữu Thọ cho rằng: “Cho dù là phản biện chủ trương, chính sách, đề tài khoa học đều có nghĩa là đánh giá mặt được, mặt chưa được, mặt còn thiếu sót và kiến nghị bổ sung để hoàn thiện chủ trương, chính sách hoặc đề tài khoa học đó Trên tinh thần đó, phản biện là hoạt động tất yếu của khoa học, về bản chất có tính xây dựng và thường xuyên diễn ra trong quá trình thảo luận, tranh luận về một đề án khoa học cũng như một chủ trương, chính sách chứ không phải là điều gì hoàn toàn mới mẻ như

từ trước đến nay chưa từng làm” [39]

Như vậy, có thể hiểu, phản biện là dùng chứng cứ, lập luận để bác bỏ, phủ định chứng cứ, lập luận đã được đưa ra trước đó và làm rõ hơn, bổ sung vấn đề ở góc độ, phương diện khác nhau Khác với góp ý kiến, phê bình, kiến nghị (không đòi hỏi phải có đủ căn cứ khoa học, thực tiễn), phản biện đòi hỏi phải có các luận cứ (thực tiễn, khoa học) để làm rõ cái đúng, cái sai của vấn

đề đang tranh luận

1.1.2 Một số loại hình phản biện

Trong thực tế, có nhiều loại hình phản biện khác nhau Việc phân chia các loại hình này tuỳ vào mục đích, tính chất, cơ sở nghiên cứu, đối tượng nghiên cứu Có thể phân chia và gọi tên một số loại hình phản biện sau:

- Phản biện ngẫu hứng: Hay còn gọi là "Phản biện cảm tính" Là loại phản biện dùng cảm giác, cảm nhận để đánh giá một vấn đề mà nó xem xét Phản biện ngẫu hứng còn dùng các kiến thức vụn vặt hay kinh nghiệm sống của một cá nhân khi tham gia phản biện một đối tượng khác Phản biện ngẫu hứng thường chung chung, không cụ thể và thường chủ quan theo thiên kiến của một người

- Phản biện khoa học: Là hiện tượng dùng tri thức của một lĩnh vực để xem xét (đánh giá) một đối tượng mới khác (cùng hoặc khác chuyên môn với mình) Do đó, thông thường việc lắng nghe ý kiến phản biện của các chuyên gia trong nhiều lĩnh vực khác nhau là rất cần thiết, góp phần đánh giá toàn diện và khách quan nhất về đối tượng được phản biện

- Phản biện xã hội: Là quá trình cộng đồng (cả các nhà khoa học cùng hoặc khác chuyên ngành), tổ chức chính trị, xã hội, văn hóa nghệ thuật, tôn giáo cùng xem xét (đánh giá) về một sự vật hay hiện tượng mới phát sinh trong đời sống xã hội Phản biện xã hội là nhu cầu thiết yếu của công tác quản

lý nhà nước, khi thẩm định hay kiểm chứng cẩn thận một vấn đề gì đó, trước khi quyết định - thuộc thẩm quyền quản lý của mình Quá trình phản biện xã hội còn được dùng với các thuật ngữ khác như: lấy ý kiến đóng góp, tổ chức hội thảo khoa học

1.1.3 Khái niệm phản biện xã hội

Như đã nói ở trên, có thể hiểu phản biện xã hội là sự phản biện của xã hội (hay là sự phản biện mang tính xã hội), tức là sự biện luận, thẩm định, đánh giá của các lực lượng xã hội đối với những chủ trương, chính sách, đề

án, dự án xã hội liên quan đến quyền lợi và đời sống của thành viên trong xã hội

Định nghĩa cụ thể về phản biện xã hội, có nhiều ý kiến khác nhau:

* Từ điển Tiếng Việt, xuất bản năm 2000 định nghĩa: “Phản biện xã hội là sự phản biện nói chung, nhưng có quy mô và lực lượng rộng rãi hơn của xã hội, của nhân dân, và các nhà khoa học về nội dung, phương hướng, chủ trương, chính sách, giải pháp pháp triển kinh tế – xã hội, khoa học – công nghệ, giáo dục, y tế, môi trường, trật tự an ninh chung toàn xã hội của Đảng, Nhà nước và các tổ chức liên quan Phản biện xã hội là phát huy dân chủ quyền làm chủ của nhân dân, ý thức trách nhiệm của nhân dân trong việc

tham gia quản lí Nhà nước Nhân dân không chỉ có quyền mà còn có trách nhiệm tham gia hoạch định và thi hành các chủ trương, chính sách của Đảng

và Nhà nước Phản biện xã hội là nhu cầu cần thiết và đòi hỏi bắt buộc của quá trình lãnh đạo và điều hành đất nước, khắc phục tệ quan liêu ” [29, tr

301]

* Tác giả Nguyễn Chí Mỳ: “Phản biện xã hội huy động, không chỉ các nhà khoa học, các nhà hoạt động thực tiễn mà còn khích lệ đông đảo nhân dân, lực lượng to lớn của xã hội được tập hợp trong Mặt trận Tổ quốc đóng góp ý kiến về nội dung, phương hướng, chủ trương, chính sách, hình thức, giải pháp phát triển kinh tế – xã hội, văn hóa, giáo dục, khoa học – công nghệ, y tế, môi trường, an ninh quốc phòng, trật tự xã hội, xây dựng Đảng và

hệ thống chính trị…” [38]

Ngoài ra, còn có rất nhiều những định nghĩa khác về phản biện xã hội Tuy nhiên, tựu trung lại phản biện xã hội được các tác giả đồng tình ở một số điểm sau:

Thứ nhất, so với các loại hình phản biện khác, phản biện xã hội có lực lượng tham gia rộng lớn hơn nhiều Đó không chỉ là đánh giá, nhận xét của một người, một nhóm người đối với một sự việc, sự vật trong một khoảng thời gian nhất định mà nó dành cho tất cả mọi người dân Việt Nam trong và ngoài nước và những người quan tâm đến Việt Nam Đó có thể là lực lượng trí thức, các nhà khoa học, các nhà nghiên cứu thậm chí bất cứ người dân ở mọi tầng lớp, không phân biệt tuổi tác, trình độ học vấn, địa vị xã hội

Thứ hai, về phạm vi, đối tượng, nội dung quy mô của phản biện xã hội

là vô cùng rộng lớn Đó có thể là nội dung, phương hướng, chủ trương, chính sách, giải pháp phát triển kinh tế – xã hội, khoa học – công nghệ, giáo dục, y

tế, môi trường, trật tự an ninh chung toàn xã hội của Đảng, Nhà nước và các

tổ chức liên quan Nhìn chung, các vấn đề được lựa chọn để thực hiện phản

biện xã hội rất đa dạng, phong phú và thường có liên quan đến nhiều người,

có sức ảnh hưởng lớn đối với đời sống xã hội, thậm chí vận mệnh, sự phát triển của quốc gia

Chính vì mang hai đặc điểm trên mà phản biện xã hội đóng vai trò quan trọng rất cần thiết đối với sự phát triển của mỗi xã hội, quốc gia Phản biện xã hội như một chất xúc tác, một yếu tố quan trọng không thể thiếu trong xã hội đặc biệt là trong một xã hội dân chủ Đó là tiếng nói nhận thức của xã hội, của các lực lượng xã hội Đó là những lập luận có chứng cứ khoa học, thực tiễn nhằm phát hiện, bổ sung, chứng minh, khẳng định hoặc bác bỏ, phủ định một chủ trương, chính sách hay đề án xã hội được công bố hay đang hình thành

Là “tiếng nói”, phản biện xã hội khác với tâm trạng xã hội (trạng thái tâm lý, tình cảm mang tính cảm tính, thường biểu hiện một cách âm ỉ, âm thầm); phản biện xã hội biểu hiện một cách công khai, rõ ràng Là “nhận thức”, phản biện xã hội phải có chứng cứ, lập luận; do đó, nó cũng không đồng nhất với

dư luận xã hội (không cần phải có chứng cứ, lập luận, lý lẽ)

Tuy nhiên, so với phản biện khoa học đòi hỏi phải có sự hoàn chỉnh (một cách tương đối) của các lập luận và đặc biệt, đề cao tính khách quan thì phản biện xã hội không nhất thiết phải có sự hoàn chỉnh (cho dù một cách tương đối) của các lập luận; đặc biệt là, mặc dù cũng coi trọng tính khách quan, phản biện xã hội còn có thuộc tính xã hội (phản ánh quyền lợi kinh tế - chính trị - xã hội của các chủ thể phản biện)

Bằng những lập luận, chứng cứ dựa trên cơ sở khoa học và thực tiễn của các lực lượng xã hội, các tầng lớp nhân dân, phản biện xã hội làm sáng tỏ đúng - sai của các vấn đề có tính chất xã hội liên quan đến lợi ích toàn xã hội, đến lợi ích của đông đảo nhân dân, giúp Nhà nước điều chỉnh chủ trương, chính sách phù hợp với lợi ích chung của xã hội Như vậy, bản chất phản biện

xã hội là sự thực hành dân chủ, là đặc trưng rõ ràng của đời sống dân chủ của

xã hội Do đó, thực hiện phản biện xã hội không chỉ có ý nghĩa đem lại những lợi ích (vật chất và tinh thần) chính đáng, hợp pháp cho xã hội, mà còn có ý nghĩa chính trị sâu sắc, phản ánh một mối quan hệ chính trị rất cơ bản: quan

hệ giữa Nhà nước với nhân dân Nhân dân là chủ thể của phản biện xã hội với hai tư cách Thứ nhất, với tư cách là người chủ, nhân dân có quyền giám sát đối với mọi hoạt động của Nhà nước Bằng hình thức phản biện xã hội, nhân dân có công cụ hữu hiệu, có điều kiện tốt hơn thực hiện quyền giám sát các hoạt động của Nhà nước Thứ hai, với tư cách là đối tượng chịu sự quản lý của Nhà nước, nhân dân có quyền bảo vệ những lợi ích, quyền lợi chính đáng, hợp pháp của mình trước những chủ trương, chính sách, đề án của Nhà nước chưa đáp ứng đầy đủ hoặc xâm phạm các quyền lợi đó

Tóm lại, để nhấn mạnh vai trò của phản biện xã hội, Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng cộng sản Việt Nam đã chỉ ra: “Xây dựng quy chế giám sát và phản biện xã hội của Mặt trận tổ quốc, các tổ chức chính trị- xã hội và nhân dân đối với việc hoạch định đường lối, chủ trương, chính sách, quyết định lớn của Đảng và việc tổ chức thực hiện, kể cả đối với công tác tổ chức cán bộ” [3, tr 135] trong đó đặc biệt “Coi trọng vai trò tư vấn, phản biện giám định xã hội của các cơ quan nghiên cứu khoa học trong việc hoạch định đường lối, chính sách của Đảng, Nhà nước và các dự án phát triển kinh tế, văn hoá, xã hội Gắn bó mật thiết giữa Đảng và Nhà nước với trí thức, giữa trí thức với Đảng và Nhà nước” [3, tr.305] Nghị quyết của Đảng cũng yêu cầu: “Nhà nước ban hành cơ chế để Mặt trận và các Đoàn thể nhân dân thực hiện tốt vai trò giám sát và phản biện xã hội” [3, tr 124]

Và lý giải rõ hơn quan điểm của Nghị quyết, các tác giả của cuốn sách

“Tìm hiểu một số thuật ngữ trong Văn kiện ĐHĐB toàn quốc lần thứ X của

Đảng” đã viết: “Phản biện xã hội là sự phản biện nói chung nhưng có quy mô

và lực lượng rộng rãi hơn của xã hội, của nhân dân và các nhà khoa học về

nội dung, phương hướng, chủ trương, chính sách, giải pháp phát triển kinh tế

- xã hội, khoa học – công nghệ, giáo dục, y tế, môi trường, trật tự an ninh chung toàn xã hội của Đảng, Nhà nước và các tổ chức liên quan Phản biện

xã hội là phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa và quyền làm chủ của nhân dân,

ý thức trách nhiệm của nhân dân trong việc tham gia quản lý nhà nước… nhân dân không chỉ có quyền mà còn có trách nhiệm tham gia hoạch định và thi hành các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước Phản biện xã hội

là nhu cầu cần thiết và đòi hỏi bắt buộc của quá trình lãnh đạo và điều hành đất nước, khắc phục tệ quan liêu” [29, tr 182 – 183]

1.2 Quan hệ giữa phản biện xã hội và báo chí truyền thông

Xét về các hình thức phản biện xã hội hiện nay rất phong phú Có thể thấy rõ nhất qua các ý kiến đóng góp của nhân dân cho Đảng, Quốc hội, đặc biệt là vào các dịp họp Trung ương, họp Quốc hội, vào các dịp Hội nghị Thành ủy, Hội đồng nhân dân; về các nghị quyết, các chủ trương chính sách của Đảng, Nhà nước… Ngoài ra, các ý kiến của cử tri, đại biểu cử tri khi các đại biểu Quốc hội, Hội đồng nhân dân tiếp xúc trực tiếp với cử tri tại địa phương hàng năm, hàng quý

Với những người quan tâm đến các kỳ họp của Quốc hội mỗi năm 2 lần

mà trong dân gian vẫn hay nói một cách dễ nhớ, dễ hiểu là “xuân thu nhị kỳ” thì có lẽ mỗi phiên chất vấn trong các kỳ họp này là không thể bỏ qua Đặc biệt, những năm gần đây Đài Truyền hình Việt Nam đều thực hiện tường thuật trực tiếp các phiên chất vấn, điều trần để nhân dân cả nước có điều kiện theo dõi và góp ý, đặt câu hỏi Với Hội đồng nhân dân các cấp cũng thực hiện các chất vấn tương tự, tất nhiên ở quy mô nhỏ hơn và trong các thời gian khác nhau

Một hình thức khác của phản biện xã hội là lấy ý kiến của nhân dân về các dự thảo văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc và Đảng bộ thành phố; dự thảo

các luật của Quốc hội, các nghị quyết của Hội đồng nhân dân thành phố trước khi thảo luận và thông qua; các dự án, chính sách, kế hoạch phát triển kinh tế – xã hội có liên quan đến lợi ích của nhân dân Điều này, từ lâu đã được khẳng định là việc làm cần thiết vì mọi quyết sách lớn của đất nước đều có ảnh hưởng đến quyền lợi, trách nhiệm của người dân Vì thế họ cần được tham gia đóng góp ý kiến để đảm bảo quyết sách, chủ trương đó được ban hành, áp dụng là đúng đắn, phù hợp với ý Đảng lòng dân

Nhìn chung, để tập hợp được các ý kiến phản biện xã hội thông qua các kênh như phản ánh của cấp ủy các cấp, qua giao ban tuyên giáo các cấp, qua thu hoạch của học viên các lớp học tập nghị quyết, chuyên đề, qua các phương tiện thông tin đại chúng, qua dư luận xã hội

Trong xã hội hiện đại, khi các phương tiện thông tin đại chúng phát triển như vũ bão với sức phủ sóng rộng khắp đến cả đồng bào ở vùng sâu, vùng xa thì người dân nhanh chóng, kịp thời nắm được các thông tin cần thiết được truyền tải Và cũng thông qua các phương tiện thông tin đại chúng, Đảng, Nhà nước, các tổ chức chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội thực hiện trưng cầu ý dân một cách dễ dàng thuận lợi Có thể nói, báo chí với đặc thù phổ biến rộng khắp, thông tin thời sự, nóng hổi, đề cập đến nhiều nội dung, hình thức chuyển tải phong phú, đa dạng của mình đã và đang đóng vai trò quan trọng trong việc tập hợp ý kiến sâu rộng của các tầng lớp nhân dân đối với mọi quyết sách, dự án quan trọng của đất nước

Tất nhiên, đối với mỗi cơ quan báo chí, vào thời điểm này hay thời điểm khác, vai trò phản biện xã hội có thể được quan tâm, đề cập ở mức độ nặng - nhẹ, thường xuyên – thi thoảng khác nhau Điều đó còn phụ thuộc vào tôn chỉ mục đích hoạt động đối tượng độc giả chính mà tờ báo hướng tới Chính vì những lý do đó mà vấn đề được chọn để thực hiện phản biện xã hội cũng khác nhau

Báo chí là của toàn dân nhưng trên thực tế khi xã hội ngày càng phát triển, để đáp ứng nhu cầu của người dân thì báo chí cũng phải có sự thay đổi kịp thời để phục vụ tốt hơn nhu cầu của người dân Điều này có thể thấy rất rõ qua việc các nhà đài đua nhau phát triển các kênh truyền hinh chuyên biệt chỉ chuyên về một lĩnh vực nhất định như kênh truyền hình thể thao, kinh tế, văn hóa, y tế Thậm chí, trong lĩnh vực kinh tế còn chia ra nhiều kênh nhỏ hơn, chuyên biệt hơn như chỉ bàn về vấn đề chứng khoán, bất động sản,

Với các tờ báo in ngoài ấn phẩm chính còn phát hành rất nhiều ấn phẩm phụ, chuyên san dành cho các đối tượng khác nhau như phụ nữ, phụ nữ đang mang thai, trẻ em, đàn ông, doanh nhân

Không ai quy định tờ báo Giáo dục chỉ có thể viết duy nhất về vấn đề giáo dục mà đề tài có thể mở rộng ra mọi lĩnh vực, mọi khía cạnh của đời sống xã hội Tuy nhiên, có thể thấy để bám sát tôn chỉ mục đích hoạt động của tờ báo cũng như phục vụ tốt nhất đối tượng chính mà tờ báo hướng tới thì các chuyên mục, bài viết của tờ báo đó cần tập trung làm tốt các nhiệm vụ chính của tờ báo, sau đó mới là các chức năng khác

Theo các tác giả trong cuốn Cơ sở lý luận báo chí truyền thông (NxB Đại học Quốc gia Hà Nội) thì một trong những chức năng quan trọng nhất của báo chí hiện nay chính là chức năng quản lý và giám sát xã hội Trong đó, báo chí tham gia vào việc cung cấp thông tin cho cả hai chiều thuận và ngược Tất

cả các chủ trương chính sách lớn của Đảng, Nhà nước, các cấp, các ngành đều thông qua báo chí để truyền bá, phổ biến cho nhân dân biết, hiểu và thực hiện vào cuộc sống Ngược lại, báo chí cũng tham gia trực tiếp vào việc xây dựng mới, sửa đổi, bổ sung và hoàn thiện đường lối chính sách đó thông qua việc dựa vào nhân dân, trong đó có các nhà khoa học, nhà kinh tế nhà hoạt động xã hội, hoạt động văn học nghệ thuật để đóng góp ý kiến, đề xuất sáng kiến, kiến nghị, giải pháp cho hoạt động quản lý hiệu quả hơn Phân tích như vậy để

thấy báo chí, với chức năng quản lý và giám sát xã hội của mình đã và đang thực hiện việc tham vấn, định hướng các vấn đề về chủ trương, đường lối chính sách của Đảng, Nhà nước, đồng thời sẵn sàng phản biện trên cơ sở phân tích sâu sắc, toàn diện và khoa học các số liệu, dữ liệu cần thiết nhằm đưa ra giải pháp để khắc phục, cải thiện các khó khăn, vấn đề còn tồn đọng

Ở nhiều nước phương Tây báo chí được coi là “quyền lực thứ tư” (ở Thụy Điển là quyền lực thứ ba) sau quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp nhưng lại giám sát cả ba quyền này Điều đó đã khẳng định vai trò và sức mạnh to lớn của báo chí đối với đời sống xã hội hiện đại

Ở Việt Nam, Đảng ta quan niệm báo chí là vũ khí sắc bén của Đảng và Nhà nước, là công cụ lợi hại trong cuộc đấu tranh phò chính trừ tà, là tiếng nói của Đảng, Nhà nước và là diễn đàn của nhân dân Báo chí được coi là kênh giám sát cán bộ, đảng viên và toàn xã hội Ngoài việc kiểm tra, giám sát việc thực hiện đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước trong thực tiễn, báo chí còn tham gia tích cực vào việc đấu tranh chống các hiện tượng tiêu cực trong đời sống xã hội, trong các tổ chức Đảng, cơ quan Nhà nước và các cấp, các ngành

“Một nền báo chí có giải pháp”, tức báo chí không chỉ phê phán hiện thực mà còn phải đưa ra giải pháp để khắc phục và cải tạo hiện thực đó là điều mà nền báo chí hiện đại không chỉ ở Việt Nam mà tất cả các nước trên thế giới đều đang hướng tới Vai trò tham vấn, phản biện của báo chí hơn lúc nào hết ngày càng quan trọng và trở thành đòi hỏi bức thiết để góp phần vào

sự phát triển của xã hội, của đất nước

1.3 Phản biện xã hội trên các loại hình báo chí truyền thông Việt Nam

Báo chí xuất hiện ở nước ta muộn hơn so với thế giới nhưng có những bước đi rất nhanh Trước tiên, báo chí xuất hiện ở nước ta là sản phẩm của

chế độ thực dân trong quá trình xác lập lợi ích song hành cùng cuộc chinh phục thuộc địa Tờ báo đầu tiên hoạt động ở nước ta đúng như tên gọi của nó:

“Kỷ yếu công báo của Đạo quân Viễn chinh xứ Nam Kỳ” (Bulletin officiel de l’ Expédition de la Conchinchine) mà toà soạn cũng như máy in đều biên chế trong đạo quân xâm lược từ các chiến thuyền đánh vào Nam Bộ và được sử dụng song hành với cuộc bình định về quân sự Tiếp đó, người ta thấy trên vùng đất mà quân viễn chinh Pháp đã chinh phục được ở cả Nam kỳ và Bắc

kỳ bắt đầu xuất hiện những tờ báo và hoạt động báo chí buổi đầu gắn liền với nhu cầu của tầng lớp người Âu ngày càng đông đảo và sự hình thành những

đô thị và đám thị dân người bản địa “Tờ báo là kinh nhật tụng của đám thị dân” là một cách nói của ngưòi xưa cho thấy không gian phát triển của báo chí trước tiên là ở các đô thị

Ngoài những tờ báo viết bằng tiếng Pháp, dành cho người Pháp, thì tờ báo dành cho người Việt đầu tiên như tên gọi của nó gắn với đô thị phát triển đầu tiên và quan trọng nhất của xứ thuộc địa này là Sài Gòn với cái tên “Gia Định Báo” ra đời vào năm 1865- được coi là cái mốc đầu tiên của báo chí tiếng Việt Đương nhiên nó là một tờ công báo và phục vụ chủ yếu cho nhu cầu cai trị những người dân bản xứ Kể từ đây, lịch sử báo chí Việt Nam chính thức được viết những trang đầu tiên Và đúng như nhận định sau này của nhiều nhà nghiên cứu dù ra đời muộn hơn nhiều hình thái xã hội khác nhưng báo chí đã nhanh chóng trở thành một trong những lĩnh vực xung kích bởi khả năng phản ánh hiện thực của nó Báo chí trở thành bộ phận không thể thiếu trong đời sống tinh thần của mọi người dân Nó trở thành công cụ hoạt động quan trọng của con người và các giai cấp trong cuộc đấu tranh vì sự tiến

bộ và văn minh của toàn nhân loại

Lịch sử báo chí Việt Nam phát triển qua nhiều giai đoạn khác nhau với nhiều thăng trầm do tác động của các điều kiện lịch sử, xã hội Cụ thể, từ khi

tờ báo đầu tiên bằng tiếng Việt ra đời - Gia Định báo, đất nước ta luôn trong tình trạng bị thực dân Pháp rồi đế quốc Mỹ xâm lược Nhiệm vụ quan trọng nhất lúc này của toàn dân tộc là đánh đuổi giặc ngoại xâm, giải phóng đất nước Dù Cách mạng tháng Tám thành công, Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc bản Tuyên ngôn độc lập tại Quảng trường Ba Đình ngày 2/9/1945 khai sinh nước Việt Nam dân chủ cộng hòa thì ngay sau đó quân và dân cả nước vẫn phải quyết liệt bảo vệ nền độc lập non trẻ của dân tộc

Trong bối cảnh đó, báo chí bị kiểm duyệt gắt gao nên các bài báo mang tinh thần phản biện xã hội hầu như chưa có cơ hội để xuất hiện Nền báo chí Cách mạng Việt Nam xuất hiện đánh dấu bằng sự ra đời của tờ Thanh Niên (ngày 21/6/1925), sau đó là hàng loạt tờ báo như Búa liềm, Công hội đỏ, Lao động, báo Đỏ với nhiệm vụ trọng tâm là thực hiện sứ mệnh tuyên truyền, cổ động nhân dân đứng lên chiến đấu, đồng thời đấu tranh với các luận điệu sai trái, mị dân của kẻ thù, bên cạnh chức năng vốn có là kênh thông tin quan trọng về các biến động của đời sống chính trị xã hội, kinh tế, văn hóa Báo chí đăng tải những văn kiện của Đảng, bài nói và viết của Chủ tịch Hồ Chí Minh

và các đồng chí lãnh đạo của Đảng Báo chí đã trở thành vũ khí sắc bén trong cuộc đấu tranh chống đế quốc và các thế lực thù địch Sau ngày thống nhất đất nước năm 1975 báo chí nước ta phát triển khá nhanh về cả số lượng và chất lượng, hình thành hệ thống thông tấn, báo chí, phát thanh, truyền hình rộng khắp cả nước

Kể từ sau Đại hội toàn quốc lần thứ VI của Đảng năm 1986, báo chí như được thổi luồng không khí mới Điều này cũng là yêu cầu bức thiết mà Đảng, Chính phủ đặt ra cho không chỉ riêng báo chí mà còn là toàn bộ các ngành, các lĩnh vực, thể hiện quan điểm đổi mới toàn diện đất nước, đặt nền tảng cho việc tìm ra con đường thích hợp đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam Với nhiều chủ trương, chính sách mới đã gợi mở, khuyến khích các thành

phần kinh tế phát triển, giải phóng năng lực sản xuất của xã hội để mở đường cho phát triển sản xuất Trong đó, thay đổi đáng kể nhất về mặt kinh tế có thể

kể đến việc quyết tâm xóa bỏ kinh tế bao cấp, thực hiện cơ cấu kinh tế nhiều thành phần

Trong bối cảnh đó, báo chí trở thành công cụ đắc lực để thực hiện quyền và chức năng giám sát xã hội của nhân dân Báo chí phanh phui các vụ

án tiêu cực, chỉ ra, phê phán và đề xuất giải pháp khắc phục các tệ nạn xã hội đang hoành hành trong nhân dân Có thể kể đến các vụ án điển hình làm rúng động dư luận một thời đã bị báo chí phanh phui như vụ tham nhũng của Lã Thị Kim Oanh ở Công ty tiếp thị thương mại nông nghiệp - công nghiệp thực phẩm hay vụ PMU 18 Gần đây nhất là vụ việc liên quan đến quản lý đất đai ở Tiên Lãng với 1.200 bài báo phản ánh về diễn tiến, phân tích sự việc (theo thống kê của Cục Báo chí) Qua đó có thể thấy báo chí không chỉ thông tin một chiều đến người dân mà luôn khai thác vấn đề ở mọi góc độ, mọi khía cạnh để đảm bảo sự trung thực, khách quan nhất, không bỏ sót tội và cũng không bắt lầm người

Bên cạnh nhiệm vụ quan trọng nêu trên, báo chí cũng góp phần không nhỏ vào việc đóng góp các ý kiến xây dựng từ các nhà khoa học, nhà nghiên cứu và giới trí thức nói chung cũng như toàn bộ người dân Việt Nam trong và ngoài nước, thậm chí cả ý kiến góp ý trên tinh thần xây dựng của bạn bè quốc

tế đối với các quyết sách quan trọng của Đảng, Chính phủ trong mọi lĩnh vực kinh tế, văn hóa, xã hội Có thể là những góp ý chỉ ra những ưu khuyết điểm, hạn chế cũng như giải pháp sửa đổi, hoàn thiện chủ trương, đường lối đó thông qua việc lấy ý kiến rộng rãi trong nhân dân Ngoài ra, đối với các vấn

đề phát sinh trong thực tiễn đời sống, báo chí cũng thực hiện phản biện xã hội nhằm tạo ra định hướng nhận thức và giải pháp đúng đắn cho cộng đồng

Đánh giá hiệu quả truyền thông của quá trình phản biện xã hội của báo chí chính là xét đến sự tác động của báo chí đối với đường lối, chủ trương, chính sách cũng như các vấn đề nảy sinh trong cuộc sống mà báo chí thực hiện phản biện xã hội Cụ thể, thông qua báo chí mọi thành viên trong cộng đồng được nói lên tiếng nói của mình, được đối thoại và góp ý về những vấn

đề liên quan đến quyền lợi của chính mình, về vận mệnh quốc gia Nói cách khác, phản biện xã hội góp phần nâng cao trách nhiệm xã hội của cộng đồng, phát triển ý thức về quyền và nghĩa vụ của người công dân, qua đó từng bước

hình thành môi trường xã hội dân chủ, tiến bộ

Trong năm 2012, có thể kể đến một số quy định, chủ trương được ban hành, sau đó phải dừng hoặc chưa thực hiện ngay nhờ sự phản biện xã hội tích cực của báo chí như: quy định cấm bán thịt sau 8 tiếng giết mổ do Bộ NN&PTNT đề ra, quy định về việc đổi giờ học, giờ làm nhằm hạn chế tình trạng tắc đường ở thủ đô Hà Nội do Bộ Giao thông vận tải đề xuất, quyết định

cấm trông giữ xe tại 262 tuyến phố nội đô trên địa bàn Hà Nội khi chưa bố trí được chỗ đỗ xe thay thế hợp lý, chỉ thị của Thành ủy Hà Nội yêu cầu cán bộ, đảng viên, đặc biệt là lãnh đạo, quản lý các cấp của thành phố trong việc tổ chức cưới cho con, hay cho bản thân với số khách mời không quá 300 người, không tổ chức tiệc cưới nhiều lần, không tổ chức cưới ở những nơi chi phí quá tốn kém như khách sạn 5 sao, khu du lịch cao cấp Ngoài ra, nhìn lại một loạt những quy định gây tranh cãi của các cơ quan có thẩm quyền như quyết định ngừng đăng ký xe máy tại 7 quận nội thành năm 2003 của UBND thành phố Hà Nội nhằm hạn chế tăng phương tiện cá nhân, ý tưởng đề xuất xe biển chẵn, lẻ vào thành phố, quy định người thấp bé, nhẹ cân (chiều cao đứng dưới 1,45 m, trọng lượng dưới 40 kg), người có vòng đo ngực trung bình dưới 72

cm không được đi xe trên 50 cc cũng nhờ sự phản biện tích cực của báo chí

để chỉ ra những điểm bất hợp lý trong dự thảo, quy định và từ đó có những chỉnh sửa hợp lý, tránh gây bức xúc trong nhân dân

Có thể nói, bên cạnh những hiệu quả tích cực mà phản biện xã hội trên báo chí đem lại thì vẫn tồn tại những phản biện xã hội chưa phù hợp, thậm chí

đi chệch hướng Đó là “những phản biện thiếu tính khoa học, nặng tính kích động xã hội, thiếu tầm nhìn chiến lược, nặng về tiểu tiết cảm tính, thậm chí nhiều khi thể hiện trình độ thấp và thái độ thực dụng, bè cánh tinh xảo của những người viết” [40]

Cũng theo tác giả Đỗ Minh Tuấn, có những bài viết bài viết phản biện trên báo chí rơi vào trình trạng loạn tiêu chí do người viết cảm tính, phiến diện hoặc ngộ nhận về mục đích của các công trình, dự án mình đang phản biện Nguy hiểm hơn, đó là kiểu “phản biện vuốt đuôi, phản biện nặc danh” thiếu tính xây dựng, có mục đích không lành mạnh, động cơ không trong sáng dễ dẫn đến những nguy hại đối với người tiếp nhận phản biện không

có hoặc không đủ năng lực phán đoán, xem xét sự việc, vấn đề Tác giả cũng cho rằng ở nước ta chưa hình thành các quảng cáo chính trị theo kiểu các xã hội tư bản, nhưng những năm gần đây, phản biện xã hội trên báo chí đã có những hơi hướng của marketing chính trị và kinh tế một cách gián tiếp

Từ đó, có thể thấy, phản biện xã hội là việc làm không đơn giản Và khi đăng tải các ý kiến phản biện xã hội, các tòa soạn phải thực sự cẩn trọng và phải xây dựng được cơ chế phản biện phù hợp, phải có những người có năng lực thực hiện sự phản biện ấy Hai yêu cầu này gắn chặt với nhau, bởi cơ chế cũng do con người sáng tạo ra

Vì vậy, một trong những nguyên tắc phản biện xã hội đầu tiên và quan trọng nhất của báo chí để không đi chệch hướng chính là ở động cơ xây dựng

và thái độ trung thực, không có ý đồ hay xảo thuật phản thông tin của người viết

Yêu cầu thứ hai, chính là ở kỹ năng, tri thức của tác giả bài viết phản biện Bởi xét đến cùng, một tác phẩm báo chí đạt hiệu quả phản biện xã hội đến đâu chỉ có thể căn cứ vào nội dung cũng như hình thức phản biện xã hội

mà nó đề cập, thực hiện Tất cả được thể hiện công khai trong từng lập luận, phân tích, trong sự đối chiếu, so sánh với các vấn đề khác Không thể võ đoán chung chung hoặc dựa trên những số liệu không xác thực, các ý kiến mang nặng cảm tính của một cá nhân, không đại diện cho một tập thể nào để phản biện vấn đề

Yêu cầu thứ ba của tính phản biện xã hội trên báo chí là phải có đối thoại, có thảo luận Nghĩa là không thể thực hiện phản biện xã hội theo cách một chiều, phản biện để đấy mà báo chí phải là diễn đàn để tập hợp mọi ý kiến của người dân, đồng thời giữ vai trò là cầu nối giữa người dân và các nhà lãnh đạo (giai cấp cầm quyền) trong quá trình đối thoại, thỏa thuận với nhau

Thực hiện được ba yêu cầu này, thì phản biện xã hội trên báo chí mới phát huy được hiệu quả thiết thực, mới góp phần hình thành môi trường xã hội dân chủ, tiến bộ như kỳ vọng của nhiều người

Với riêng người làm báo chuyên nghiệp, nhà báo Hữu Thọ, người nổi tiếng là “hay cãi” với nhiều ý kiến phản biện xã hội sắc sảo, có đối thoại đã khẳng định là phải “mắt sáng, lòng trong, bút sắc” thì mới nên nghề Đây là yêu cầu cấp thiết đặt ra đối với đội ngũ báo chí nước ta trong bối cảnh đất nước bước vào thời kỳ đổi mới và hội nhập với nhiều cơ hội và thách thức lớn lao, các phương tiện truyền thông đại chúng ngày càng phát triển trở thành một công cụ hữu hiệu góp phần tích cực vào sự nghiệp xây dựng một xã hội công bằng, dân chủ, văn minh

Tiểu kết chương 1

Từ những kiến thức lý luận chung về phản biện xã hội, có thể thấy phản biện xã hội là hoạt động then chốt, sống còn để duy trì và phát triển nền dân chủ trong đời sống con người Trong khi đó, báo chí với nội dung thông tin có định hướng đúng đắn, chân thật có sức thuyết phục, có khả năng hình thành

dư luận xã hội dẫn đến hành động xã hội phù hợp với sự vận động của hiện thực đời sống Vì vậy, phản biện xã hội trở thành hoạt động tích cực và không thể thiếu của báo chí trong thời đại mới Trong xu hướng phát triển của báo chí hiện đại, báo chí không chỉ đăng tải những đường lối, chính sách của Đảng, Nhà nước mà còn thông tin lại kịp thời, chính xác những hiệu ứng của các đường lối chính sách trong quá trình triển khai thực hiện từ phía người dân Những phản ánh kịp thời của báo chí sẽ giúp các nhà lãnh đạo, quản lý nắm bắt nhanh sát thực tiễn, kịp thời điều chỉnh, bổ sung hoặc hủy bỏ chính sách không phù hợp Ngoài ra, báo chí là diễn đàn của nhân dân, sẽ cùng nhân dân đề xuất, đưa ra những sáng kiến, giải pháp để hoàn thiện hơn cho những đường lối, chính sách, giúp cho những đường lối chính sách ấy thực sự cần thiết, có tác động hiệu quả to lớn với người dân Nhất là khi Việt Nam đang trong quá trình hội nhập sâu rộng với thế giới, mỗi thông tin xuất hiện trên báo chí đều có thể ảnh hưởng trực tiếp hay gián tiếp đến vị thế, diện mạo của quốc gia dân tộc Do đó, sự phản biện xã hội trên báo chí là rất quan trọng, trở thành kênh thông tin hữu ích giúp Đảng, Chính phủ lãnh đạo, điều hành và quản lý tốt hơn mọi lĩnh vực của cuộc sống Đó cũng là xu hướng tất yếu mà báo chí hiện đại đang hướng tới

Báo chí Việt Nam ngày càng đổi mới về chất lượng, hình thức: nội dung thông tin của báo chí ngày càng phong phú, hiệu quả, hình thức đẹp, sinh động và hấp dẫn Không những thế, báo chí Việt Nam còn phát triển mạnh mẽ về mặt số lượng với khoảng 786 cơ quan báo chí in với 1.016 ấn

phẩm, có 67 đài phát thanh và truyền hình trung ương và địa phương (số liệu đến tháng 3 năm 2012) Bên cạnh đó là đội ngũ báo chí điện tử, báo chí trực tuyến phát triển mạnh mẽ cùng với các nhà cung cấp dịch vụ Internet tạo nên một mạng thông tin báo chí điện tử sôi động có sức thu hút hàng triệu lượt người truy cập hàng ngày Cơ hội để người dân nói lên tiếng nói của mình ngày càng nhiều hơn với sự phát triển rầm rộ của báo chí, nhất là báo chí trực tuyến Trong đó, phương châm “dân biết, dân bàn” chính là một biểu hiện quan trọng của tinh thần phản biện xã hội trên báo chí Nhờ có đó mà tạo ra

sự tương tác, sự hợp tác giữa các lực lượng xã hội để tìm ra phương án tối ưu nhất, làm tăng thêm chất lượng, tính thuyết phục, sự sáng suốt trong các quyết định của những người thay mặt nhân dân lãnh đạo, quản lý đất nước

Gần đây nhất, Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X, Đảng đã chính thức trao quyền cho Mặt trận Tổ quốc Việt Nam vai trò phản biện xã hội đối với sự lãnh đạo của Đảng và sự quản lý của Nhà nước Có thể thấy vai trò của phản biện xã hội ngày càng được coi trọng trong thời đại mới Và báo chí với việc thực hiện chức năng giám sát và quản lý xã hội của mình đã và đang tích cực tham gia phản biện xã hội Tất nhiên, do tôn chỉ, mục đích hoạt động khác nhau nên mỗi tờ báo tham gia phản biện xã hội theo những cách khác nhau, mức độ và lĩnh vực quan tâm cũng khác nhau Điều đó tạo nên sự đa dạng, phong phú trong hoạt động báo chí nói chung cũng như các vấn đề được báo chí lựa chọn để thực hiện phản biện xã hội nói riêng

Báo Đại Đoàn Kết mở một chuyên mục mang tên Tham vấn và Phản biện trong bối cảnh hiện nay là hoàn toàn phù hợp với tôn chỉ, mục đích của một tờ báo của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, tổ chức liên minh chính trị được Đảng chính thức trao quyền phản biện xã hội đối với sự lãnh đạo của Đảng và

sự quản lý của Nhà nước Vận dụng những lý luận chung về phản biện xã hội trên báo chí phân tích trong chương 1, chương 2 của luận văn sẽ tập trung

khảo sát hình thức, nội dung phản biện xã hội của chuyên mục Tham vấn và Phản biện

Chương 2: NỘI DUNG VÀ HÌNH THỨC PHẢN BIỆN XÃ HỘI CỦA CÁC BÀI VIẾT TRONG CHUYÊN MỤC THAM VẤN VÀ PHẢN BIỆN

(Khảo sát báo Đại Đoàn Kết trong năm 2011 và 6 tháng đầu năm năm 2012)

2.1 Báo Đại Đoàn Kết và chuyên mục Tham vấn và Phản biện

2.1.1 Báo Đại Đoàn Kết

Trong dòng chảy của nền báo chí Việt Nam, Đại Đoàn Kết hôm nay may mắn được kế tục sự nghiệp vẻ vang của hai tờ báo tiền thân là Cứu Quốc

và Giải Phóng

Báo Cứu Quốc, cơ quan tuyên truyền của Tổng bộ Việt Minh phát hành

số đầu tiên ngày 25/1/1942 tại làng Xuân Kỳ, nay thuộc xã Đông Xuân, huyện Sóc Sơn, Hà Nội do Tổng Bí thư Trường Chinh làm Tổng biên tập Trong điều kiện hoạt động bí mật, cơ sở vật chất thiếu thốn và cơ quan báo thường xuyên phải di chuyển địa điểm, báo Cứu Quốc vẫn ra được 30 số, không đều

kỳ trong các năm từ 1942 đến 1945 Cùng với uy tín của Việt Minh ngày càng lan rộng, Cứu Quốc trở thành tờ báo phổ biến nhất trong các tầng lớp nhân dân thời bấy giờ Bác Hồ là người theo dõi rất sát tờ báo và có hàng trăm bài viết đăng trên Cứu Quốc với bút danh: ĐX, QT, QTH, Hồng Liên, HL, Lê Quyết Thắng…

Cách mạng tháng Tám thành công, tờ báo chuyển về Hà Nội và phát hành công khai lần đầu tiên vào ngày 24/8/1945 Ban đầu báo ra 3 ngày 1 kỳ,

từ ngày 10/9/1945 Cứu Quốc ra hàng ngày và trở thành tờ nhật báo lớn nhất thời bấy giờ, là tiếng nói hàng ngày của Đảng, Chính quyền, Mặt trận Trong suốt 9 năm kháng chiến gian khổ, Cứu Quốc vẫn là tờ báo hàng ngày duy nhất, in khổ lớn, có nhiều chi nhánh ở các địa phương với số lượng phát hành lớn

Để chuẩn bị thống nhất Mặt trận Việt Minh và Liên Việt, từ tháng 7/1950, báo Cứu Quốc là Cơ quan tuyên truyền cổ động tranh đấu của Trung ương Liên Việt và Tổng bộ Việt Minh Đến khi thống nhất hai Mặt trận thành Mặt trận Liên Việt, báo Cứu Quốc trở thành Cơ quan Trung ương của Mặt trận Liên Việt

Tháng 9/1954 khi hòa bình được lập lại, theo chủ trương của Đảng, Cứu Quốc từ báo hàng ngày trở thành hàng tuần và hướng đến các đối tượng

là các thành phần trong Mặt trận, chủ yếu là các tầng lớp tiểu tư sản trở lên Ngày 10/9/1955, Mặt trận Liên Việt đổi tên thành Mặt trận Tổ quốc Việt Nam Cứu Quốc trở thành cơ quan ngôn luận của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam

và hướng đến đối tượng tư sản và trí thức

Mặt trận Dân tộc Giải Phóng miền Nam ra đời (20/12/1960) đòi hỏi phải có một cơ quan ngôn luận chính thức để đáp ứng nhiệm vụ tuyên truyền

và cổ động cho phong trào kháng chiến Vì vậy, báo Giải Phóng được thành lập với những thành viên chủ lực ban đầu chính là những phóng viên báo Cứu Quốc Giải Phóng ra số đầu tiên vào ngày 20/12/1964, nhân kỷ niệm 4 năm thành lập Mặt trận Dân tộc Giải Phóng miền Nam do Phó Chủ tịch kiêm Tổng thư ký Mặt trận Huỳnh Tấn Phát làm chủ nhiệm Sau này, Luật sư Nguyễn Hữu Thọ - Chủ tịch Mặt trận làm chủ nhiệm và đồng chí Kỳ Phương trực tiếp phụ trách

Cứu Quốc và Giải Phóng đều ra đời do yêu cầu bức thiết của lịch sử, với những nhiệm vụ hết sức quan trọng, là cơ quan ngôn luận của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và Mặt trận Dân tộc Giải Phóng miền Nam Vì vậy, khi khi nước nhà thống nhất, hai Mặt trận cũng thống nhất thành Mặt trận Tổ quốc Việt Nam thì báo Đại Đoàn Kết ra đời, trở thành cơ quan ngôn luận chính thức Số báo Đại Đoàn Kết đầu tiên được phát hành vào ngày 5/2/1977 với 18

trang, khổ 29x42cm, bìa 4 màu rất đẹp và nội dung bài vở hấp dẫn, được bạn đọc yêu thích

Từ một tờ tuần báo, Đại Đoàn Kết đã ra thêm ấn phẩm Đại Đoàn Kết nguyệt san từ tháng 4/1991 Tháng 7/1995 báo ra 2 kỳ/tuần Từ ngày 31/8/1998, báo ra thêm tờ Cuối tuần 16 trang, in 4 màu Kể từ số báo ra ngày 23/9/2009, Đại Đoàn Kết đã phát hành liên tục từ thứ 2 đến thứ 6 Và đến 9/1/2010, Đại Đoàn Kết ra thêm số thứ 7 Đến 1/1/2012, Đại Đoàn Kết chính thức trở thành nhật báo với số lượng phát hành hàng vạn bản mỗi ngày, từ thứ

2 đến chủ nhật Ngoài ra, báo còn có thêm chuyên đề Đại Đoàn Kết Dân tộc phát hành miễn phí đến đồng bào các dân tộc thiểu số trên khắp cả nước Kể

từ tháng 9/2010, tờ Đại Đoàn Kết nguyệt san bộ mới với tên gọi Tinh Hoa Việt đã ra mắt độc giả với 68 trang, in màu Phiên bản Đại Đoàn Kết online được cập nhật tại địa chỉ: http://daidoanket.vn

Mỗi số báo hàng ngày bao gồm 16 trang, in 4 màu với nội dung bài vở

đa dạng phản ánh sâu sắc tình hình chính trị, kinh tế, xã hội trên khắp cả nước với những trang chính như: Thời sự, Tham vấn và Phản biện, Kinh tế - xã hội, Trên địa bàn dân cư, Văn hóa - Nghệ thuật, Sức khỏe – Thể thao, Khoa học – Giáo dục, Dân chủ - Pháp luật, Bạn đọc và tòa soạn, Quê hương - Hải ngoại, Quốc tế… Riêng số cuối tuần – số phát hành vào chủ nhật hàng tuần, ngoài trang Thời sự có thêm một số chuyên mục như: Trò chuyện cuối tuần, Vấn đề

và dư luận, Kiều bào, Nếp nhà… Đây thực sự “là diễn đàn của mọi người yêu nước, yêu CNXH, đoàn kết xây dựng đất nước giàu mạnh” như chính tôn chỉ, mục đích mà báo đã đề ra ngay từ những ngày đầu Với tư tưởng đại đoàn kết xuyên suốt trong quá trình phát triển hơn 70 năm qua, báo Đại Đoàn Kết đã góp phần tích cực thực hiện đại đoàn kết dân tộc như đường lối, chủ trương chính sách của Đảng, Nhà nước và Mặt trận

2.1.2 Chuyên mục Tham vấn và Phản biện

Với mục đích đổi mới, nâng cao chất lượng báo Đại Đoàn Kết cả về nội dung và hình thức, nhằm đáp ứng nhu cầu thông tin của các tấng lớp nhân dân Từ ngày 13/5/2009, báo Đại Đoàn Kết phát hành bộ mới in bốn màu, chuyên mục ổn định, báo cải tiến một số chuyên mục mới như có hai trang: Trên địa bàn dân cư, để chuyển tải đến bạn đọc các hoạt động phong phú của Mặt trận Tổ quốc các cấp, giới thiệu các kinh nghiệm hay, các điển hình tiên tiến và Tham vấn và Phản biện tập hợp ý kiến tâm huyết của các nhà trí thức

có tên tuổi đóng góp xây dựng nhằm hoàn thiện các chủ trương, chính sách lớn của Đảng, Nhà nước để các chủ trương chính sách thực sự đi vào cuộc sống, đúng ý Đảng, hợp lòng dân

Nhìn lại lịch sử phát triển của báo Đại Đoàn Kết (trước đó là Cứu quốc, Giải Phóng) có thể thấy rõ việc ra đời chuyên mục Tham vấn và Phản biện trong giai đoạn này là chủ trương đúng đắn và phù hợp với tôn chỉ, mục đích hoạt động của tờ báo kể từ ngày đầu thành lập Sau khi Mặt trận Tổ quốc Việt Nam được thành lập, ngày 12/19/1976, Ban bí thư Trung ương Đảng ra quyết định số 1812-QĐ/TW về tờ báo chung của Mặt trận và khẳng định “đây là một tờ báo chính trị” Tờ báo có nhiệm vụ “tuyên truyền động viên các tầng lớp nhân dân trong Mặt trận thống nhất, chủ yếu là các tầng lớp tiểu tư sản, tư sản, trí thức, các nhân sỹ yêu nước và tiến bộ, đồng bào các dân tộc, các tôn giáo trong cả nước, các nhà công thương nghiệp ở Việt Nam, tăng cường đoàn kết với giai cấp công nhân và liên minh công nông, phát huy lòng yêu nước và yêu chủ nghĩa xã hội, củng cố Mặt trận dân tộc thống nhất, ra sức thực hiện đường lối chủ trương chính sách của Đảng, Nhà nước, Mặt trận, nhằm góp phần một nước Việt Nam hòa bình, độc lập, thống nhất xã hội chủ nghĩa”

Trong suốt quá trình hoạt động, báo Cứu quốc - Đại Đoàn Kết đã luôn bám sát mọi chủ trương, đường lối chính sách của Đảng, Nhà nước và Mặt trận, thực hiện tốt mọi nhiệm vụ được giao với tư cách là Cơ quan trung ương của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, là diễn đàn của mọi tầng lớp nhân dân

Chính vì vậy, khi Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ X trao cho Mặt trận Tổ quốc Việt Nam quyền được phản biện lại những chính sách, chủ trương, đường lối của Đảng, Nhà nước, báo Đại Đoàn Kết đã quyết định xây dựng trang Tham vấn - Phản biện đặt cố định ở vị trí trang 12 của mỗi số báo Trang này gồm có ba chuyên mục: Tham vấn và Phản biện, Thời luận và Góc nhìn Đại Đoàn Kết Tùy vào sự kiện, vấn đề thời sự diễn ra trong ngày mà Ban biên tập và Thư ký tòa soạn quyết định lựa chọn đặt hàng bài viết ở chuyên mục nào cho phù hợp Thông thường, dù là bài viết theo thể loại nào nhưng khi đã được đưa vào trang 12 Tham vấn - Phản biện thì đều đã được lựa chọn, biên tập kỹ lưỡng và được giới thiệu tít và sapo ở bìa 1 của tờ báo Điều đó khẳng định quan điểm nhất quán của Ban biên tập là luôn coi trang Tham vấn - Phản biện nói chung và chuyên mục Tham vấn và Phản biện nói riêng là đặc sản của tờ báo, thể hiện bản sắc riêng của Đại Đoàn Kết trong làng báo Cách mạng Việt Nam hôm nay

2.2 Khảo sát nội dung phản biện xã hội của các bài viết trong

chuyên mục Tham vấn và Phản biện

Như đã nói ở trên, chúng tôi lựa chọn thời gian khảo sát là trong năm

2011 và 6 tháng đầu năm năm 2012 vì đây là thời gian gần với việc thực hiện luận văn nhất nên thông tin sẽ được cập nhật hơn cả Ngoài ra, kể từ ngày 1/1/2012, Đại Đoàn Kết từ 6 số/tuần đã ra thêm số chủ nhật Như vậy, không

kể số cuối tuần (chủ nhật) thiên về giải trí, văn hóa – nghệ thuật nhiều hơn nên không có trang Tham vấn – Phản biện, 6 số báo còn lại đều duy trì đều

đặn trang này Chuyên mục Tham vấn và Phản biện hầu như số nào cũng xuất hiện

Về hệ thống đề tài, chuyên mục được triển khai khá đa dạng, phong phú, được phân chia theo các lĩnh vực của cuộc sống Trong mỗi lĩnh vực lại tập trung đi vào một số vấn đề, sự kiện chính xảy ra trong thời gian đó Chúng tôi tạm chia các sự kiện, hiện tượng, vấn đề được thể hiện trong chuyên mục thành hai nội dung chính: Chính trị và các vấn đề khác Do thời gian khảo sát kéo dài trong hai năm 2011 và 2012 trong khi các sự kiện, hiện tượng được đề cập tương đối rộng và phức tạp, không dễ dàng xác định được nội dung tham vấn, phản biện một cách chính xác nên sự phân chia của chúng tôi cũng chỉ mang tính chất tương đối Nhiều vấn đề được chọn là trung gian giữa các mảng chính trị và kinh tế, văn hoá và giáo dục, chính trị và y tế… nên rất khó xác định rạch ròi nó thuộc nội dung nào Hơn nữa, một tác giả lại có cách trình bày, lập luận khác nhau, nhiều khi có những liên tưởng, so sánh với nhiều sự việc, hiện tượng khác nên không hề dễ dàng cho chúng tôi trong việc xếp bài viết thuộc hoàn toàn một nội dung nào Dưới đây, chúng tôi xin đưa ra bản thống kê các bài báo trong chuyên mục Tham vấn và Phản biện theo các nội dung đăng trên báo Đại Đoàn Kết trong năm 2011 và 6 tháng đầu năm

2012

Bảng 1: Bảng thống kê số lượng và tỷ lệ các bài trong chuyên mục

Tham vấn và Phản biện theo nội dung trên báo Đại Đoàn Kết trong năm 2011

và 6 tháng đầu năm 2012

Báo Đại Đoàn Kết Chính trị Vấn đề

2.2.1 Phản biện các vấn đề chính trị

Với nhiệm vụ là một tờ báo chính trị, báo Đại Đoàn Kết luôn bám sát các vấn đề chính trị quan trọng, có ý nghĩa lớn và ảnh hưởng đến toàn dân tộc Vì vậy, trong rất nhiều vấn đề thời sự nóng bỏng, các sự kiện lớn xảy ra mỗi ngày, báo Đại Đoàn Kết đều tích cực kịp thời phản ánh nhưng vấn đề được lựa chọn để thực hiện tham vấn, phản biện luôn được cân nhắc kỹ càng, vừa mang tính thời sự nhưng cũng phải thể hiện bản sắc của một tờ báo chính trị

Nhìn lại dòng chảy sự kiện thời sự năm 2011, không thể không nhắc đến Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XI Đảng Cộng sản Việt Nam, diễn ra

từ ngày 12 đến 19-1-2011 tại Hà Nội Chủ đề của Đại hội là “Tiếp tục nâng cao năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu của Đảng, phát huy sức mạnh toàn dân tộc, đẩy mạnh toàn diện công cuộc đổi mới, tạo nền tảng đến năm 2020 nước ta cơ bản trở thành một nước công nghiệp theo hướng hiện đại” Đại hội

đã bầu Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa XI Đồng chí Nguyễn Phú Trọng được bầu làm Tổng Bí Thư Nhân dịp này báo mở chuyên mục Chào mừng Đại hội đảng toàn quốc lần thứ XI, kịp thời phản ánh diễn biến của Đại hội Đồng hành cùng với sự kiện trọng đại này của dân tộc, chuyên mục Tham vấn và Phản biện của báo Đại Đoàn Kết đã đăng tải các ý kiến của các tầng lớp nhân dân đối với Đại hội, dư luận quốc tế về đại hội Cụ thể, đó là vệt bài: Cuộc Tổng tuyển cử 6-1-1946: Thắng lợi của tư tưởng Hồ Chí Minh về đại đoàn kết dân tộc (04/01/2011); Đảng lãnh đạo toàn dân tộc đấu tranh giành độc lập và khánh chiến, kiến quốc (1930-1954) (07/01/2011); Hôm nay, khai mạc trọng thể Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI: Cùng dân tộc đồng hành (12/01/2011); Hồ Chủ tịch- Linh hồn của Đại Đoàn Kết (13/01/2011); Mỗi lần Đại hội Đảng lại càng nhớ Bác Hồ (18/1/2011)

Như trong bài Hôm nay, khai mạc trọng thể Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI: Cùng dân tộc đồng hành, TS Nguyễn Viết Chức đã chỉ ra rằng Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI không chỉ là sự kiện của riêng một người dân

nào mà của toàn dân tộc: “Có thể nói trẻ, già, trai, gái ở trong nước cũng như

ở ngoài nước, hễ là người Việt Nam ai cũng có quyền và trách nhiệm, tình cảm xây dựng đất nước thông qua việc góp ý vào các dự thảo văn kiện chuẩn

bị Đại hội của Đảng Có hàng ngàn ý kiến khác nhau được đăng tải trên các phương tiện thông tin đại chúng, hàng vạn ý kiến rất tâm huyết gửi về các cơ quan hữu quan chuẩn bị Đại hội của Đảng Điều đó thể hiện mối quan tâm sâu sắc của toàn xã hội với công việc của Đảng mà không phải ở đâu, đảng nào cũng có được Các ý kiến rất khác nhau, thậm chí trái ngược nhau bởi được gửi từ nhiều người ở các tầng lớp, hoàn cảnh chính trị, kinh tế xã hội rất khác nhau Quan điểm, cách đánh giá các vấn đề của đất nước và vai trò trách nhiệm của Đảng Cộng sản Việt Nam qua các thời kỳ, đặc biệt trong giai

đoạn đổi mới hiện nay với góc nhìn rất đa dạng, nhưng có thể tập hợp trong các nội dung chính như sau:

Thứ nhất, về vai trò và trách nhiệm của Đảng trong đấu tranh giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước được khẳng định trong trang sử vẻ vang của Đảng và của toàn dân tộc

Thứ hai, Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo nhân dân xây dựng xã hội

XI (28/01/2011) Loạt bài này được thực hiện có lớp lang, triển khai nhiều mặt, nhiều khía cạnh của vấn đề với những bài viết của những bài phân tích sâu, lý luận sắc bén trong sự so sánh với các kỳ đại hội trước Điển hình như ở bài 3, GS.TSKH Phan Xuân Sơn đã chỉ ra một bước tiến của dân chủ biểu hiện qua Đại Đại hội Đảng lần thứ XI, đặt trong sự so sánh đối chiếu với các Đại hội trước:

“Trong các cuộc thảo luận về các Văn kiện Đại hội, tính dân chủ đã được nâng cao Hàng nghìn ý kiến đóng góp trong các cuộc thảo luận ở các đoàn, ở hội trường với tinh thần sôi nổi, thẳng thắn, có thảo luận, có tranh