ột số đặc điểm thi pháp tiểu thuyết của Ian Ôtrênasếch

Chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa trong nhiều thời kỳ đã trở thành ngọn cờ tập hợp đội ngũ sáng tác và là nguồn cổ vũ lớn lao đối với các nhà văn, vì vậy đã thực sự tạo ra những nền v

Đại học quốc gia Hà Nội

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

PHẠM THÀNH HƯNG

MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM THI PHÁP TIỂU THUYẾT

CỦA IAN ÔTRÊNASÊCH

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài……… 1

2 Lịch sử vấn đề……… 10

2.1 I Ôtrênsêch trong nghiên cứu phê bình ở Tiệp Khắc…… 10

2.2 I Ôtrênasêch ở nước ngoài và ở Việt Nam……… 15

3 Mục đích và nhiệm vụ của luận án……… 17

4 Đóng góp của luận án……… 19

5 Cơ sở phương pháp luận……… 22

PHẦN NỘI DUNG Chương I Quan niệm nghệ thuật trong tiểu thuyết Ôtrênasêch 1.1 Lý luận hiện thực xã hội chủ nghĩa và quan niệm nghệ thuật của nhà văn qua các phát ngôn lý thuyết………28

1.2 Quan niệm nghệ thuật qua tiến trình hành động tư tưởng của các sáng tác tiểu thuyết……… 45

1.2.1 Các sáng tác giai đoạn trước năm 1968……… 45

1.2.2 Các sáng tác giai đoạn sau năm 1968……… 68

Chương II Kiểu nhân vật trung tâm ……… 81

2.1 Kiểu nhân vật trí thức trong vai diễn trung tính……… 83

2.2 Những người cô đơn đi tìm tự do bản ngã……… 104

Chương III

Thời gian và không gian nghệ thuật……… 129

3.1 Thời gian nghệ thuật……… 131

3.1.1 Thời gian trong tiểu thuyết Công dân brych………

132

3.1.2 Quan niệm thời gian và chủ đề thế hệ trong Chàng Orphây khập khiễng……… 138

3.1.3 Thời gian trong thể tiểu thuyết nhật ký……… 145

3.2 Không gian nghệ thuật……… 150

3.2.1 Nhà máy – một cvấu trúc không gian nghệ thuật……… 152

3.2.2 Căn phòng ở – không gian tồn tại của con người cá nhân…… 159

3.2.2.1 Căn phòng của Brych ……… 161

3.2.2.2 Căn phòng ẩn náu của cô gái Do Thái……… 164

3.2.2.3 Ngôi nhà mơ ước trong tiểu thuyết Thiên đường … 169

KẾT LUẬN ……… 177

TÀI LIỆU THAM KHẢO ……… 185

BIÊN NIÊN SỰ KIỆN……… 192

mà lại tách biệt với sự phát triển chung của văn hoá thế giới Thực tế cho thấy, quá trình xây dựng văn hoá dân tộc là một quá trình đấu tranh, một mặt nhằm loại trừ những ảnh hưởng tiêu cực của văn hoá nước ngoài, một mặt là nhằm chọn lọc, tiếp thu những kinh nghiệm và thành tựu chung của văn hoá loài người Trong quá trình đó, việc tiếp thu những thành tựu văn học nước ngoài bao giờ cũng mang ý nghĩa quan trọng hàng đầu, với tính cách như là

sự tiếp thu những giá trị văn hoá tinh thần đặc biệt

Trong suốt thế kỷ 20 vừa qua, văn học Việt Nam vận động và phát triển trong sự ảnh hưởng của một số nền văn hoá và văn học tiêu biểu như Trung Quốc, Pháp và Nga xô viết Những nguồn ảnh hưởng đó xuất phát từ sức mạnh nội tại của bản thân ba nền văn học đồng thời còn bắt nguồn từ thực tế lịch sử dân tộc Việt Nam chúng ta Ảnh hưởng của văn học Trung Quốc là những ảnh hưởng mang tính tất yếu, tự nhiên, gắn liền với sự giao lưu văn hoá đã ổn định hàng nghìn năm qua giữa hai nước láng giềng Luồng ảnh hưởng thứ hai diễn ra trong bối cảnh của cuộc tiếp xúc lịch sử giữa hai nền văn hoá tiêu biểu cho phương Đông và phương Tây, trong quá trình xung đột vừa có tính chất loại trừ, vừa có tính chất tiếp thu, đồng hoá,

giữa ý chí độc lập, bảo tồn dân tộc và ý thức vươn lên, tự hiện đại hoá và quốc tế hoá Cùng với văn hoá và văn học Pháp, tiếng Pháp cũng trở thành một phương tiện chuyển tải những giá trị văn học tiêu biểu của phương Tây vào Việt Nam Luồng ảnh hưởng thứ ba gắn liền với thực tiễn cách mạng dân tộc dân chủ và xã hội chủ nghĩa của Việt Nam cùng vai trò của nước Nga xô viết trong hệ thống xã hội chủ nghĩa cũ

Trong nhiều thập kỷ qua, bên cạnh những ảnh hưởng mạnh mẽ, tích cực và có vai trò chủ đạo của văn học Nga xô viết, văn học Việt Nam cũng

có sự tiếp xúc, giao lưu với văn học của hàng loạt nước khác trong phe xã hội chủ nghĩa Chính sự tiếp xúc, giao lưu đó đã tạo ra trong văn học Việt Nam, Trung Quốc, Liên xô cũ, CHDC Đức, Hung-ga-ry, Bun-ga-ry, Ba Lan, Tiệp Khắc cũ những đặc điểm tương đồng Sự thống nhất trong mục tiêu xây dựng chủ nghĩa xã hội, sự hợp tác chặt chẽ, nhiều mặt về kinh tế, chính trị, quân sự, văn hoá giữa các nước xã hội chủ nghĩa cũ đã tạo cơ sở cho các nền văn học nói trên vận động, phát triển cùng định hướng Chủ nghĩa hiện thực

xã hội chủ nghĩa trong nhiều thời kỳ đã trở thành ngọn cờ tập hợp đội ngũ sáng tác và là nguồn cổ vũ lớn lao đối với các nhà văn, vì vậy đã thực sự tạo

ra những nền văn học xã hội chủ nghĩa khá thống nhất về tư tưởng và phương pháp nghệ thuật Tính lý tưởng cộng sản chủ nghĩa và nhiệt tình đấu tranh của chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa một mặt đã tạo ra trong văn học mỗi nước nói trên khá nhiều thành tựu, mặt khác, trong thực tiễn vận dụng cũng bộc lộ không ít những biểu hiện giáo điều, cứng nhắc xoay quanh khái niệm hiện thực xã hội chủ nghĩa, do đó cũng đã để lại những hạn chế, di hại khá giống nhau

Lâu nay trong nghiên cứu và dịch thuật văn học nước ngoài, chúng ta thường chú ý tới những nền văn học lớn hoặc những nền văn học gần gũi với

ta về mặt địa lý Điều này hoàn toàn hợp lý đối với việc tiếp thu những tinh

hoa văn hoá nhân loại và mở rộng giao lưu văn hoá khu vực Tuy vậy ở đây

có một điều cũng hoàn toàn hợp lý song lâu nay chúng ta còn bỏ ngỏ Đó là việc tìm hiểu, nghiên cứu những nền văn học tuy không có sự tương đồng với ta về mặt văn hoá lịch sử, cũng không gần gũi với ta về phương diện địa

lý nhưng lại có những thời kỳ khá thống nhất với chúng ta về mặt cơ sở tư tưởng hệ, về hình thái kinh tế chính trị, mà xét cho cùng cũng có thể gọi là

sự gặp gỡ, tương đồng với chúng ta về phương diện lịch sử Đó là văn học của các nước Đông Âu xã hội chủ nghĩa cũ như Hung-ga-ry, Bun-ga-ry, Ba Lan, Tiệp Khắc cũ v.v.- những đất nước trong nhiều thập kỷ đã từng đồng hành với chúng ta một chặng đường lịch sử Và như đã nói ở trên, đó là những nền văn học mà chúng ta ít nhiều đã có sự tiếp xúc, giao lưu Việc tìm hiểu, nghiên cứu những thành tựu văn học của các nước đó không chỉ có ý nghĩa trong việc tiếp thu một phần di sản tinh thần đáng trân trọng của một dân tộc trong một giai đoạn lịch sử đặc biệt, mà còn có ý nghĩa quan trọng đối với chúng ta trong công cuộc xây dựng một nền văn hoá theo định hướng dân tộc và xã hội chủ nghĩa Thành công và hạn chế của những nền văn học nói trên đều ít nhiều có tác dụng gợi ý cho những người làm công tác văn hoá văn nghệ Việt Nam chúng ta rút ra những bài học kinh nghiệm trong thực tiễn văn hoá văn nghệ dân tộc mình

Xuất phát từ quan niệm đó, chúng tôi coi văn học Séc xã hội chủ nghĩa (thuộc Cộng hoà liên bang xã hội chủ nghĩa Séc và Xlôvaky cũ) như một nền văn học rất đáng quan tâm tìm hiểu

Khó mà hình dung nổi bức tranh văn hoá Trung Âu khi thiếu vắng nền văn học Séc Đó là văn học của một dân tộc không lớn về dân số nhưng rất lớn trong khả năng sáng tạo và khát vọng độc lập, tự do dân tộc Là một dân tộc hình thành và phát triển ngay giữa "ngã tư châu Âu", lịch sử của dân tộc Séc là lịch sử của sự chịu đựng, lịch sử của những cuộc đấu tranh kiên

cường, thầm lặng nhằm thoát khỏi sự thống trị của kẻ ngoại bang, nhằm bảo

vệ quyền lợi và bản sắc dân tộc Khác với nhiều dân tộc châu Âu, lịch sử dân tộc Séc không được viết bằng những chiến công quân sự, những cuộc chiến tranh máu lửa một mất một còn, mà chủ yếu là bằng những khúc ca bi tráng

về những cuộc khởi nghĩa không thành Nằm giữa những đế quốc lớn như Đức, Áo-Hung, Nga, Ba Lan, đất nước của dân tộc Séc thường là những miền đất phụ thuộc hoặc trở thành vùng đất mượn đường của những cuộc hành quân chinh phạt Khát vọng độc lập và tự do dân tộc như ngọn lửa khi thì bùng lên dữ dội, khi thì âm thầm, bền bỉ cháy trong suốt hàng chục thế kỷ tồn tại và phát triển của dân tộc Séc

Năm 1918, dưới những ảnh hưởng tích cực của Cách mạng tháng Mười Nga và nhờ những điều kiện khách quan thuận lợi được tạo ra từ giai đoạn cuối của chiến tranh thế giới thứ nhất, nước cộng hoà Tiệp Khắc được thành lập Ngày quốc khánh 28 tháng 10 năm đó thực sự có ý nghĩa như một ngày tái sinh dân tộc Với sự thành lập cộng hoà Tiệp Khắc, dân tộc Séc đã khẳng định chủ quyền dân tộc và chủ quyền quốc gia, chính thức chấm dứt ách thống trị và bóc lột của dòng họ phong kiến Hamxbuốc đã kéo dài gần

400 năm Chế độ cộng hoà tư sản được thiết lập trên đất nước Tiệp Khắc đã

có tác dụng giải phóng sức sản xuất và khả năng sáng tạo của hai dân tộc Séc và Xlôvaky Sau hai mươi năm độc lập phát triển, Tiệp Khắc đã trở thành một trong số 10 nước có nền công nghiệp tiền tiến của thế giới Năm

1938, do sự phản bội của một số đế quốc lớn như Pháp, Anh và Đức, hiệp ước Muynich đã đẩy dân tộc Séc trở lại sống dưới ách áp bức của bọn Đức quốc xã Đất Séc bị chiếm đóng và trở thành vùng đất “bảo hộ” của phát xít Đức Năm 1945, trước sức tấn công vũ bão của Hồng quân Liên xô và quân đội Đồng minh, kết hợp với phong trào khởi nghĩa tại chỗ, Tiệp Khắc được hoàn toàn giải phóng Năm 1948, ba năm sau khi chiến tranh thế giới lần thứ

hai kết thúc, Đảng Cộng sản Tiệp Khắc giành được quyền lãnh đạo xã hội, quyết định đưa đất nước bước vào công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội Thời kỳ từ năm 1948 đến năm 1990 chính là một giai đoạn lịch sử quang vinh và cay đắng của hai dân tộc Séc và Xlôvaky Đó là 40 năm rực rỡ những thành tựu, đồng thời cũng là 40 năm liên tục tìm kiếm, kiểm nghiệm

để xác định một mô hình kinh tế phù hợp với những mục tiêu và yêu cầu của chủ nghĩa xã hội Do những điều kiện chính trị phức tạp của vùng Trung Âu

và thế giới, do những thiếu sót, sai lầm trong đường lối cũng như sách lược của Đảng Cộng sản Séc và Tiệp Khắc nói chung, chủ nghĩa xã hội ở Tiệp Khắc một mặt đã để lại những thành tựu kinh tế chính trị không thể phủ nhận, một mặt cũng bộc lộ những hạn chế nặng nề, nhiều khi biến thành một trở lực đối với sự phát triển tự nhiên của kinh tế đất nước Thiếu bản lĩnh độc lập và ý thức dân tộc tự chủ, cuối những năm 80 Đảng Cộng sản Tiệp Khắc đã buông lỏng ngọn cờ chuyên chính vô sản và tỏ ra hoang mang, bất lực trước những diễn biến chính trị căng thẳng và phức tạp trong hệ thống các nước liên minh Vacsava, đứng đầu là Liên xô Sự khủng hoảng kinh tế chính trị của Liên xô và trong nội bộ các nước xã hội chủ nghĩa Đông Âu cộng với sự tấn công dữ dội của các thế lực chống cộng quốc tế đã trở thành

"giọt nước cuối cùng " buộc Đảng Cộng sản Tiệp Khắc từ bỏ vị trí lãnh đạo đất nước Từ năm 1990 Liên bang Tiệp Khắc chính thức thay đổi cơ chế kinh tế - chính trị, đồng thời tiến hành phân tách cấu trúc liên bang Từ tháng Giêng năm 1993 Cộng hoà Séc bắt đầu tồn tại với tư cách là một quốc gia dân tộc độc lập

Với tính chất như là diễn đàn tư tưởng, tình cảm của một dân tộc nhỏ, luôn bị chèn lấn giữa những quốc gia dân tộc châu Âu, văn học Séc thuộc vào số những nền văn học có mối liên hệ hết sức bền chặt với đời sống chính trị Gần như bất cứ sự kiện chính trị trọng đại nào trong lịch sử phát triển của

dân tộc Séc cũng gắn liền với tên tuổi của một nhà văn-chính khách nào đó Mối quan hệ mật thiết giữa văn học và đời sống càng bộc lộ rõ hơn trong thời kỳ hiện đại Nếu như lịch sử dân tộc Séc là lịch sử của sự tìm kiếm con đường tồn tại để phát triển thì ở bất cứ chặng đường lịch sử nào người ta cũng dễ dàng nhận ra dấu chân xung kích của những người cầm bút viết văn

Và cũng không phải ngẫu nhiên mà người nắm cương vị tổng thống đầu tiên của Tiệp Khắc và Cộng hoà Séc thời kỳ sau chủ nghĩa xã hội lại là một nhà văn, một nhà soạn kịch và phê bình nghệ thuật : Vaxlav Havel

Nhìn qua đời sống văn học Séc nửa sau thế kỷ qua chúng ta có thể thấy hàng loạt những biến cố nối tiếp nhau dồn dập Đầu những năm 50 hàng loạt nhà văn rời bỏ Tổ quốc trong làn sóng di tản, hàng loạt tờ báo văn học bị đình chỉ Cuối những năm 60 Hội Nhà văn Tiệp Khắc công bố bản Hiến chương Hai nghìn từ, đầu những năm 70 Hội nhà văn toàn Tiệp bị giải tán, hàng loạt nhà văn bị tước thẻ Đảng, nhiều nhà văn hoang mang đã di tản ra nước ngoài Năm 1977 bản tuyên ngôn thứ hai với tên gọi Tuyên cáo 77 lại được công bố, khơi dậy tư tưởng cải tổ trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội Hội Nhà văn Séc và Hội Nhà văn toàn Tiệp cũng trải qua không ít những thăng trầm Năm 1946 Hiệp hội các nhà văn Séc được thành lập, đặt nền móng cho sự thành lập Hội Nhà văn Tiệp Khắc trong năm 1949 Đến năm 1970 Hội Nhà văn Séc bị giải tán kéo theo sự tan rã của Hội Nhà văn toàn Tiệp, để đến bảy năm sau ( năm 1977 ) mới đủ điều kiện tái lập Cuối năm 1989 cả hai Hội của Séc và Xlôvaky đều tuyên bố tự giải tán, nhường chỗ cho một hình thức tổ chức mang tính tự nguyện và thuần tuý có ý nghĩa nghiệp đoàn là Làng Văn Séc

Có thể nói rằng, nếu cầm bút với thiên chức của một nghệ sỹ chân chính, khó lòng tìm thấy trong thế kỷ qua một nhà văn Séc nào đó có được một cuộc đời hạnh phúc viên mãn Bởi vì không có một nhà văn đích thực

nào có thể bàng quan trước những nỗi đau của con người dân tộc mình, nhân dân, đất nước của mình Cộng hoà Séc là một trong những Tổ quốc của những nhà văn không hạnh phúc Do những diễn biến gay go phức tạp trong đời sống chính trị đất nước, tất cả các nhà văn Séc đều ít nhiều phải trả giá cho sự nghiệp sáng tác của mình Cái giá phải trả đó cũng có nhiều hình thức

và mức độ khác nhau Có người trả bằng những tháng năm tù tội, có người bằng cuộc đời tha hương nơi đất khách, có người phải từ bỏ văn chương, và cuối cùng là hàng loạt các nhà văn phải âm thầm chịu đựng biết bao những định kiến trớ trêu, những điều đắng cay chua chát, kiên trì giữ vững ngòi bút, vượt qua mọi trở ngại, đặng tìm kiếm một hình thức nghệ thuật phù hợp nhất trong những điều kiện chính trị cho phép, cố gắng đóng góp tiếng nói nghệ thuật của mình cho cuộc sống chung của nhân dân, đất nước Chính đội ngũ nhà văn cuối cùng đó, những nhà văn hợp pháp và “chính thống” đó mới thực sự là những nghệ sỹ can đảm nhất Chính họ là những người sống chết với văn chương Họ không dễ dàng đầu hàng thời cuộc như những nhà văn di tản và những nhà văn bỏ nghề Bất chấp những biến động ba đào, họ vẫn bám chặt mảnh đất Tổ quốc mình, chia sẻ mọi lo toan, vui buồn cùng nhân dân, tìm hạnh phúc trong sự kiên trì sáng tạo vì lợi ích chung - cái lợi ích không phải cho một nhân loại trừu tượng nào, mà lợi ích hiện tại, cụ thể của Tổ quốc mình Họ là những nhà văn mà hiện nay ở Cộng hoà Séc vẫn bị định kiến là “nhà văn chính thống” chỉ vì chính họ là chủ thể sáng tạo của 40 năm văn học Séc xã hội chủ nghĩa

Trong số những nhà văn chính thống nói trên, Jan Ôtrênásêch là một trường hợp khá tiêu biểu

Sinh năm 1924, tuổi thanh niên của Ôtrênasêch gắn liền với những tháng năm đen tối nhất của cuộc chiến tranh thế giới thứ hai và với những sự kiện chính trị sôi động của đất nước thời kỳ hậu chiến cũng như những năm

đầu của thời kỳ "quá độ tiến lên chủ nghĩa xã hội " Với tiểu thuyết Công

dân Brych và cuốn truyện vừa Rômêô, Juyliet và bóng tối, vào đầu những

năm 60 ông đã trở thành một cây bút nổi tiếng châu Âu và đã từng đảm nhiệm cương vị Tổng thư ký Hội Nhà văn Tiệp Khắc Năm 1966 ông được tặng danh hiệu Nghệ sỹ Công huân, nhưng tới năm 1970 ông lại bị khai trừ khỏi Đảng Ông mất năm 1977, khi mới 55 tuổi , quãng tuổi chín muồi kinh nghiệm và dồi dào nhất về năng lực sáng tạo của một cây bút tiểu thuyết Vì mất sớm, số lượng tác phẩm của ông để lại không nhiều : 6 tiểu thuyết, một vài truyện vừa, truyện ngắn, một vở kịch và hơn 20 kịch bản phim truyện và phim truyền hình Những con số đó không phải là lớn đối với một người sáng tác, nhưng điều quan trọng là qua mỗi tác phẩm, trước hết là qua mỗi tiểu thuyết ông đã để lại trong lịch sử văn học Séc hiện đại những dấu ấn độc đáo của sự tìm tòi sự thật đời sống và một nỗ lực không ngừng trong sự đổi mới, cách tân nghệ thuật Cũng như phần lớn các nhà tiểu thuyết lâu nay, sáng tác của Ôtrênásêch không tránh khỏi những mặt hạn chế Có điều là những hạn chế đó không mang tính ngẫu nhiên và không hoàn toàn phụ thuộc vào tài năng, trình độ nghề nghiệp của ông, mà phần lớn là phụ thuộc vào những ràng buộc khách quan của lịch sử Những mặt mạnh, mặt yếu trong sáng tác của ông phản ánh khá trung thành những bước tiến, bước lùi của văn học Séc hiện đại Cuộc đời và sự nghiệp của ông đã thực sự chìm nổi theo những biến động ba đào của dân tộc Séc mấy chục năm qua

Chính xuất phát từ vị trí và ý nghĩa của Jan Ôtrênasêch trong văn học Séc, trước hết là trong nền tiểu thuyết Séc hiện đại, chúng tôi coi tiểu thuyết của ông như một đề tài thuận lợi cho việc tìm hiểu văn học Séc nói chung Thông qua việc nghiên cứu một tác gia tiêu biểu, chúng tôi hy vọng có thể nắm bắt được những đặc điểm chung cũng như những nét đặc thù của một giai đoạn văn học quan trọng Đó là lý do cơ bản nhất trong việc xác định đề

tài luận án của chúng tôi Bên cạnh đó, việc xác định đề tài này còn xuất phát từ một lý do có tính thời sự cấp thiết nữa là vấn đề chỗ đứng của Ôtrênásêch và nhiều nhà văn tên tuổi khác của Tiệp Khắc xã hội chủ nghĩa trước những biến động chính trị của Séc và Xlôvaky cũng như của châu Âu

từ năm 1989 tới nay

Từ năm 1990, cùng với sự tan rã của khối xã hội chủ nghĩa Đông Âu , cộng hoà Séc trở lại với nền dân chủ tư sản và cơ chế kinh tế thị trường Tuy không có bạo lực và không có đổ máu nhưng "cuộc cách mạng quảng trường

“, “cách mạng nhung" cuối năm 1989 đầu năm 1990 đã dẫn tới những thay đổi căn bản, những đảo lộn khá đau xót và dữ dội trong nhiều lĩnh vực quan trọng của đời sống xã hội Nhiều giá trị truyền thống bị đảo lộn, không ít những thây ma chính trị được dựng lại chờ được phù phép Lực lượng chống cộng và những kẻ cơ hội vẫn không ngừng tìm kiếm các hình thức phủ nhận những thành tựu hiển nhiên của chủ nghĩa xã hội Tiệp Khắc cũ Bốn mươi năm Liên bang XHCN Tiệp Khắc bị nhìn nhận như một quá khứ lầm lạc và tội lỗi Trong bầu tử khí của tư tưởng chống cộng, nền văn học xã hội chủ nghĩa Séc cũng bị đem ra mổ xẻ, phân loại, nhiều tác giả bị xoá tên khỏi từ điển văn học, nhiều nhà văn phải bỏ nghề, nhiều giáo sư, viện sỹ bị loại khỏi giảng đường Ôtrênasêch cũng trở thành một trong những "nghi án văn học", bởi vì trong con mắt của những kẻ thù địch về hệ tư tưởng, dù sao Ôtrênásêch cũng phải chịu một phần trách nhiệm trước cái quá khứ văn học

mà có thời ông đã giữ cương vị lãnh đạo Không tìm được “gót chân Asin"

để hạ bệ, không ít kẻ cơ hội đã xuyên tạc và hạ giá hình tượng nghệ thuật mà ông xây dựng Thậm chí chúng còn la lối rằng trong xu thế phát triển của Cộng đồng châu Âu, với việc xoá bỏ các thủ tục xuất nhập cảnh, vấn đề di tản, và đằng sau nó là vấn đề tình yêu Tổ quốc, vấn đề ý thức công dân mà Ôtrênasêch đã đặt ra trong tiểu thuyết của mình khi xưa là điều vô nghĩa

Những luận điệu tương tự như trên thật ra không thuyết phục được ai

mà chỉ có tác dụng gợi ý cho người ta hiểu rằng, việc phủ nhận sáng tác của Jan Ôtrênasêch đã không còn dừng lại ở bình diện cá nhân tác giả mà thực chất là nằm trong một định hướng tư tưởng chung : tư tưởng hạ bệ nền văn học xã hội chủ nghĩa và thanh toán mọi nền tảng tinh thần của chủ nghĩa xã hội Tuy nhiên những luận điệu kiểu đó dù sao cũng đang được bảo hiểm chu đáo nhờ thiết chế chính trị của Cộng hoà Séc hiện tại Chí ít thì nó cũng buộc những người quan tâm tới văn học Séc phải đặt câu hỏi: I.Ôtrênasêch

là ai ? Ông giữ vị trí nào trong văn học Séc? Liệu ông có bị oan uổng không khi mà cả hai chế độ đều không mấy tỏ ra tin cậy, mặn mà với ông ?

Xuất phát từ thực tế đó, chúng tôi thấy việc nghiên cứu sáng tác của Ôtrênasêch là một việc làm cần thiết

2 LỊCH SỬ VẤN ĐỀ

2.1 I ÔTRÊNASÊCH TRONG NGHIÊN CỨU VÀ PHÊ BÌNH Ở TIỆP KHẮC CŨ

Trình làng không phải bằng một truyện ngắn mà bằng một cuốn tiểu thuyết viết khá già dặn về đề tài xây dựng chủ nghĩa xã hội, Ôtrênasêch sớm trở thành đối tượng chú ý của giới phê bình và nghiên cứu văn học ở cả hai vùng đất: Séc và Xlôvaky Gần như mỗi lần nhà văn có tác phẩm công bố là một lần đời sống văn học Séc như dấy lên một luồng sinh khí mới Các nhà phê bình đều có chủ kiến của mình và đều muốn lên tiếng bày tỏ quan điểm của mình về hiện tượng văn học mang tính thời sự đó Trong tư liệu sưu tập

và thống kê có phần chưa đầy đủ của chúng tôi, tính tới năm 1989 đã có khoảng 50 bài báo và bài giới thiệu về tác giả ở cả hai vùng Séc và Slovaky, trong số đó có khoảng 15 bài in trên các tạp chí chuyên ngành nghiên cứu văn học nghệ thuật

Bài báo phê bình dài hơi và cũng là sớm nhất là bài Tiểu thuyết Dấn

bước của Ôtrênasêch của J Haiếch in trên tạp chí Đời sống mới số tháng 10,

năm 1953 Trên tinh thần biểu dương những cố gắng ban đầu và khẳng định một tài năng tiểu thuyết mới xuất hiện, nhà phê bình đồng thời cũng thẳng thắn chỉ ra những nét công thức, sơ lược trong việc khắc hoạ các tính cách nhân vật công nhân trong tác phẩm Cũng vẫn trên tạp chí này, sáu năm sau,

nhà phê bình lại một lần nữa lên tiếng trong bài báo Một thành tích hơi căng

thẳng [40] Đó là bài viết đầy tinh thần tranh luận xoay quanh những vấn đề

tư tưởng và nghệ thuật của tiểu thuyết Công dân Brych Tuy vậy, nhà phê

bình thuộc số những người cấp tiến khi đó vẫn không hề đề cập tới một khía cạnh đặc biệt quan trọng trong nội dung tư tưởng của cả hai tác phẩm : nội dung cảnh tỉnh, dự báo

Cũng tính tới năm 1989, không kể các giáo trình đại học, có 8 cuốn sách nghiên cứu văn học có đề cập tới tác giả với tư cách một nhà văn tiêu biểu

của văn xuôi hiện đại Séc Đó là các cuốn: Nhìn lại của F Burianếch, hai cuốn - Đọc gì ghi nấy, Văn học và cuộc sống của J Haiêch, Thời gian và

tác phẩm của V Minac, Cây nhà của I Pilat; hai cuốn - Sự khủng hoảng và lối thoát, Nguyên tắc sáng tác xã hội chủ nghĩa của V Rơdâunếch, Sự liên tục phát triển của I Xkala

Năm 1985, cuốn Từ điển nhà văn Séc thế kỷ XX xuất hiện như một sự

kiện quan trọng trong đời sống văn học và học thuật Tiệp Khắc Trong số

280 mục từ tác giả, có nhiều tên tuổi chưa hẳn đã đứng vững trong lòng độc giả với tư cách một nhà văn Ngược lại, có nhiều tên tuổi nhà văn lại không

có chỗ đứng trong cuốn sách Tuy vậy, điều đáng nói là: Iana

Haiêkôvá-người chắp bút cho mục từ I Ôtrênasếch đã có những kết luận khá thoả

đáng về nhà văn như sau : “ Trong tất cả các sáng tác của mình Ôtrênasếch

đã can dự một cách tích cực và sáng tạo vào sự phát triển của văn học Séc

sau chiến tranh Ông đã bám sát cuộc đấu tranh cho hiện tại và tương lai của chủ nghĩa xã hội bằng sự tìm kiếm ý nghĩa của đời sống thế hệ mình Trung tâm chú ý của ông vẫn là con người sinh động chứ không phải là thứ sơ đồ ngôn ngữ phái sinh nào đó Con người đối với ông bao giờ cũng là bãi chiến trường của chủ nghĩa xã hội”[ tr.436]

Hầu hết các tác phẩm của Ôtrênasêch khi tái bản đều có lời bạt cuối sách, trong số đó có thể kể đến lời bạt của nhà thơ Pháp L Aragông và các nhà phê bình Séc và Xlôvaky tiêu biểu như M Pôhorxky, I Stevtrêch, F Burianếch, D Bêran

Bài báo duy nhất viết với động cơ phủ nhận, miệt thị tiểu thuyết của Ôtrênasêch là bài của nhà phê bình nữ Irêna Ditkôva, với tiêu đề “ Công dân Brych và đàn thỏ rừng” đăng trên tờ “Mặt trận thanh niên” số ra ngày19-12-

1968 Chúng tôi quan tâm tới ngày tháng cụ thể đó vì muốn lưu ý tới bối cảnh chính trị xã hội của quan điểm người phê bình I Ditkôva thẳng thắn chỉ ra tính chất công thức trong cách viết của Ôtrênasêch và coi ông như một nhà văn “ đội hơi nhiều những vòng nguyệt quế chính thống” Ý kiến của nhà phê bình này không phải chỉ là một sự quy chụp hoàn toàn vô căn cứ (như giáo sư V Rơdâunêch đã khẳng định trong cuốn sách của mình) [72, tr.69] Tuy vậy có một điều không thể phủ nhận được, là động cơ và sức ép của đời sống chính trị đối với đời sống học thuật Gần như ai cũng biết rõ rằng bài phê bình đó được viết trong những năm tháng khủng hoảng chính trị và được hoà vào một trào lưu chung – trào lưu phủ nhận cuộc cách mạng tháng Hai năm 1948, phủ nhận con đường xã hội chủ nghĩa hiện tại

Cuốn sách duy nhất tập trung nghiên cứu một cách hệ thống về nhà

văn là cuốn Ian Ôtrênasêch, được viết dưới dạng chân dung nghệ sỹ của

Giáo sư Vichêxlap Rơdâunếch, in năm 1985 Cuốn sách bao gồm 5 chương, gắn liền với 5 thời điểm quan trọng trong cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của

ông Kể cả phần phụ trương, cuốn sách dày 240 trang với các chương mục

cụ thể như sau :

1- Bước vào sáng tác văn học

2- Những cội nguồn cá tính sáng tạo

3- Một nhà văn hàng đầu

4- Trong niềm tin cuộc đời và niềm tin văn chương

5- Sự khủng hoảng và những lối thoát

Với năm chương trên, tác giả chuyên luận đã cố gắng xác định vị trí danh dự của I Ôtrênasêch trong nền văn xuôi Séc và bảo vệ một cách khá kín đáo nhân cách nhà văn trước thái độ ghẻ lạnh của một số nhà phê bình quan chức thời kỳ những năm 70 Vì được viết dưới dạng chân dung nghệ sỹ

và gắn với động cơ bảo lãnh chính trị cho nhà văn trong thời kỳ "chỉnh đốn

xã hội", cuốn sách có giá trị tư liệu xã hội học nhiều hơn giá trị học thuật Các tiểu thuyết của Ôtrênasêch được phân tích, bình giá trong đó chủ yếu là xuất phát từ những tiêu chí của chức năng giáo dục đạo đức chính trị Bên cạnh đó, tuy không được tách thành một chương riêng biệt, cuốn sách còn có một số lượng trang đáng kể viết về hoạt động điện ảnh của nhà văn Được bao quát trong cả hai lĩnh vực (văn học và điện ảnh ) như vậy, I Ôtrênasêch hiện ra với tính cách một nghệ sỹ nhiều hơn là một tiểu thuyết gia

Do những trở ngại xuất phát từ vấn đề quan điểm chính trị của Ôtrênasêch, trong thời kỳ xây dựng chủ nghĩa xã hội, không có một luận án khoa học nào viết về nhà văn Để đảm bảo độ an toàn cao trong chương trình đào tạo của mình, từ năm 1970 trở đi, tức là sau khi Ôtrênasêch bị khai trừ khỏi Đảng Cộng sản Tiệp Khắc, các giảng đường đại học ở Séc đã xếp ông vào số những nhà văn "có vấn đề ", tạm thời cần được bảo lưu, chờ sự phán quyết sau này của lịch sử Người duy nhất đủ bản lĩnh lẫn thẩm quyền đánh giá toàn diện về nhà văn Ôtrênasêch chính là Giáo sư V Rơdâunếch với

cuốn sách nói trên Ông vốn là chủ nhiệm bộ môn Văn học Séc và Slôvaky của khoa Triết học, Đại học Tổng hợp Saclơ Praha, đồng thời là người phụ trách công tác chính trị - tư tưởng trong Hội Nhà văn toàn liên bang cũng như trong giới nghiên cứu và phê bình văn học Tuy vậy cũng phải nói thêm rằng, vào năm 1990, do sự thay đổi cơ chế chính trị, cùng với nhiều đồng nghiệp khác GS Rơdâunếch đã bị loại ra khỏi giảng đường đại học và kế theo đó, cuốn chuyên luận của ông về Ôtrênasêch mà chúng tôi đã dẫn trên, cũng chịu chung số phận

Sau cuộc chính biến năm 1989 dẫn tới sự thay đổi cơ chế chính trị và

phân tách hai nước cộng hoà, năm 1990 truyện vừa Rômêô, Giuyliet và bóng

tối được tái bản lần thứ mười Năm 1992 trong Từ điển tiểu thuyết Séc

1945-1991, Ôtrênasêch được giới thiệu ba cuốn tiểu thuyết, trong tổng số 150 tác

phẩm Năm 1993 trong cuốn Cẩm nang văn học phổ thông về văn học Séc

và Slôvaky tính từ thời kỳ trung cổ tới nay, ông cũng chiếm giữ một vị trí

trang trọng cùng trích dẫn tác phẩm Rômêô, Giuyliet và bóng tối nổi tiếng

của mình

Các giáo trình văn học Séc và các công trình nghiên cứu văn học sử trong mười năm qua đều không thể bỏ qua sáng tác của ông Nhưng trong một cuốn giáo khoa văn học dành cho học sinh lớp 12 trung học (Văn học Séc sau năm 1945 , NXB Fortuna-Praha ) in năm 1995 ông chỉ được đề cập nhiều lần mà không được dựng thành chương mục độc lập như một tác giả tiêu biểu

Nhìn chung trong thời kỳ xã hội chủ nghĩa các công trình nghiên cứu

về ông đều thiên về lối phê bình tư tưởng, đôi khi không tránh khỏi cách nhìn xã hội học thô sơ, xem sáng tác của ông chỉ như là sự thể hiện trực tiếp quan điểm chính trị của tác giả và phản ánh một cách máy móc thực trạng

xã hội mà tác giả đang sống Bên cạnh đó cũng có một số bài phê bình xuất

phát từ thiện chí bảo vệ Ôtrênasêch đã cố ý bỏ qua hoặc làm giảm nhẹ nội dung cảnh báo và phê phán chính trị trong tác phẩm của ông Sau khi thay đổi cơ chế chính trị, trong bầu không khí phục thù, chống cộng, sáng tác của ông, cũng như của nhiều nhà văn "chính thống" khác, bị xem như những sản phẩm tinh thần của một thời đại ảo tưởng và lầm lỗi Suốt một thập kỷ qua, định kiến chính trị đã hoá thành rào cản đối với nhiều nhà phê bình "dân chủ mới", không cho họ một nhãn quan lịch sử đúng đắn để ghi nhận những đóng góp của Ôtrênasêch cũng như nhận chân những giá trị nghệ thuật của gần nửa thế kỷ văn học Séc đã qua

2.2 I ÔTRÊNASÊCH Ở NƯỚC NGOÀI VÀ Ở VIỆT NAM

Riêng ở Liên Xô cũ tiểu thuyết của Ôtrênasêch được dịch và xuất bản ở hầu hết các nước cộng hoà Trong từ điển bách khoa văn học ở Liên xô cũ, mục từ "Văn học Séc" đã khẳng định I Ôtrênasêch như một trong những nhà văn tiêu biểu của "cuộc đấu tranh chống những khuynh hướng quy phạm hoá văn học" ngay từ giữa những năm 50, với " ý đồ miêu tả tính phức tạp của hiện thực và những mâu thuẫn của tiến trình lịch sử trong thời kỳ hiện đại" [ 83,tr495] Ngoài Liên Xô cũ, tính tới năm 1985 sách của ông còn được dịch

và xuất bản ở 22 nước khác nữa

Trong quá trình sưu tầm tài liệu chúng tôi đã có những thông tin nhất định về tiểu thuyết của ông tại Pháp Trong số đó có bài giới thiệu của nhà

thơ Lui Aragông dùng cho Lời nói đầu của truyện Rômêô, Julie và bóng tối - NXB Editeurs Francais Réunis, Paris 1959, Lời nói đầu của tiểu thuyết Công

dân Brych do chính dịch giả - nhà văn Francois Kérel viết, in năm 1958

Cũng trong năm đó, nhân dịp xuất bản Công dân Brych, tại Pháp, Nhà xuất

bản Réunis đã tổ chức cuộc tiếp xúc giữa nhà văn J Ôtrênasêch với nhiều nhà văn và nhiều nhà phê bình tên tuổi, như L Aragông, Tristan Tzara,

Vladimir Pozner, J.P.Sartre, Georges Soria, Pierre Daix , Pierre Gammarra, André Wurmser và Francois Kérel [72,tr.70]

Ở Việt Nam, trong cuốn Từ điển tác gia văn học, sân khấu và triết học

nước ngoài in năm 1982, do nhà nghiên cứu Hữu Ngọc chủ biên, J

Ôtrênasêch được giới thiệu như một mục từ - tác giả trong số 2000 tác giả của thế giới

Vào những năm 60, theo kế hoạch của Nhà xuất bản Văn học, tiểu

thuyết Công dân Brych từ bản in tiếng Nga đã được dịch ra tiếng Việt Tuy vậy có một số nhà phê bình và dịch giả cho rằng việc xuất bản Công dân

Brych có thể không lợi cho công tác tuyên truyền và giáo dục tư tưởng ở

miền Bắc nước ta khi đó Cho tới nay chúng tôi chưa tìm được bản in tiếng Việt

Năm 1964 NXB Văn học đã xuất bản truyện vừa Rômêô, Julie và

bóng tối do nhà văn Nguyễn Thành Long dịch từ bản tiếng Pháp Sau 20

năm, bản in tiếng Việt đó đã được tái bản (năm 1984) kèm theo lời giới thiệu mới cả dịch giả Tuy vậy, không rõ vì lý do nào, bản in mới đã thiếu khoảng hai trang nguyên bản tiếng Séc Do thiếu thông tin cập nhật nên trong lời giới thiệu về sự nghiệp thân thế của tác giả cũng có những điểm chưa thật chính xác Ví dụ: Ôtrênasêch chỉ sống đến tuổi 55 nhưng lời giới thiệu khẳng định rằng ông đã tròn 60 tuổi Tuy vậy sự thiếu hụt văn bản và sai sót

về thông tin đó không tổn hại gì nhiều tới cốt truyện và nội dung tư tưởng của tác phẩm Năm 1992 bản dịch đó lại được tái bản trong cuốn sách tuyển tập các tác phẩm nổi tiếng thế giới ( NXB Tác phẩm mới , HN 1992 ) Phim

truyện Rômêô, Giuyliet và bóng tối của đạo diễn D.Vâyxơ, dựng năm 1960,

cũng đã được chiếu ở Việt Nam

Nhìn một cách tổng thể, việc nghiên cứu sáng tác của J Ôtrênasêch tại Tiệp Khắc cũ cũng như tại CH Séc hiện nay, trừ cuốn sách chân dung nghệ

sỹ của GS V Rơdâunếch, chưa có một công trình nào được thực hiện một cách có hệ thống Điều đáng chú ý nhất là, do hoàn cảnh chính trị phức tạp của CH Séc, cho tới nay gần như chưa có một bài báo nào, cuốn sách nào viết về J Ôtrênasêch từ góc độ thi pháp học Như vậy, chúng tôi gần như phải đứng trước một cánh đồng hoang, không được kế thừa kinh nghiệm hoặc sử dụng tư liệu của những người đi trước

3 MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ CỦA LUẬN ÁN.

Đối với CH Séc, văn học xã hội chủ nghĩa đã kết thúc vai trò lịch sử của

nó và thực sự là một hiện tượng văn học của quá khứ Cộng hoà Séc đã trải qua hơn 10 năm cơ chế dân chủ tư sản hiện đại Cho tới nay nền văn học Séc vẫn chưa ổn định trở lại sau sự đảo lộn về cơ chế chính trị Phương pháp luận nghiên cứu và phê bình văn học ở Séc hiện nay vẫn chưa thoát khỏi sức

ép vô hình của những mâu thuẫn chính trị Trên các phương tiện thông tin đại chúng, nhiều cá nhân và tổ chức xã hội vẫn không ngớt lời hò hét đòi truy tố Đảng Cộng sản Tiệp Khắc cũ và đòi giải tán Đảng Cộng sản Séc và Môrava hiện tại Đời sống văn học chưa thật sự lành mạnh tất yếu dẫn tới sự khiên cưỡng, phiến diện và sai lầm trong việc đánh giá các hiện tượng văn học cũ

Một vấn đề được đặt ra nhiều năm qua trong đời sống văn hoá Séc là: Trong 40 năm dưới chế độ xã hội chủ nghĩa, văn học Séc đã tồn tại và phát triển như thế nào ? Văn học xã hội chủ nghĩa đã có đóng góp gì cho sự phát triển lịch sử của văn học dân tộc và của đời sống văn học nói chung ? Phần lớn các giáo trình đại học và các chuyên luận khoa học ở CH Séc hiện tại đều thống nhất ở các luận điểm sau :

- Khái niệm văn học, văn chương phải được xem xét từ góc độ ngôn ngữ và từ bình diện dân tộc, vì vậy văn học Séc chỉ có một “nền” duy nhất,

phát triển từ một cội rễ dân tộc duy nhất, đó là nền văn học mà người Séc là chủ thể sáng tạo Trong những điều kiện đặc biệt của thời kỳ xã hội chủ nghĩa, nền văn học đó bao gồm ba dòng khác nhau : 1- Văn học chính thống, hợp pháp gắn liền với chức năng công cụ tư tưởng của nhà nuớc chuyên chính vô sản ; 2- Văn học tư nhân, phi chính thống với những ấn phẩm được lưu hành trong phạm vi hẹp, số lượng ít ; 3- Văn học Séc ở nước ngoài, bao gồm sáng tác của kiều dân và các nhà văn di tản

-Văn học chính thống trong thời kỳ xã hội chủ nghĩa là dòng văn học thực hiện chức năng phi thẩm mỹ, văn học có chức năng chính trị, giáo huấn Chính dòng văn học này đã gây ra sự đứt đoạn trong quá trình phát triển vận động tự nhiên của văn học dân tộc Các sáng tác tuân thủ yêu cầu

tư tưởng của nhà nước chuyên chính và các sáng tác chịu sức ép của chính trị thường ít giá trị nghệ thuật và giá trị nhận thức nói chung

Mới nghe qua những luận điểm nêu trên cũng có thể nhận thấy tính chất định kiến chính trị trong cách đánh giá văn học xã hội chủ nghĩa Cách đánh giá đó không nằm ngoài ý định phủ nhận sạch trơn những thành tựu của chủ nghĩa xã hội trong các lĩnh vực kinh tế, văn hoá nói chung và các thành tựu nghệ thuật của văn học xã hội chủ nghĩa nói riêng

Gắn liền với những thăng trầm của chủ nghĩa xã hội và đời sống chính trị đất nước nói chung, sáng tác của Jan Ôtrênásêch trở thành một "phong vũ biểu của thời đại" Những thành công và hạn chế trong sáng tác của ông phản ánh những thành công, hạn chế chung của một giai đoạn văn học Chính vì vậy chúng tôi cho rằng, việc nghiên cứu sáng tác của nhà văn này

sẽ có ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi nghiên cứu về một tác gia tiểu thuyết Đánh giá một cách khách quan, chính xác những đóng góp của tiểu thuyết gia này chính là góp phần bảo vệ những chân giá trị của văn học xã hội chủ nghĩa Séc cũng như những thành tựu của chủ nghĩa xã hội nói chung

Xuất phát từ những quan niệm trên, chúng tôi xác định nhiệm vụ và mục tiêu chung của luận án là :

- Từ góc độ thi pháp thể loại, lý giải những thành công và hạn chế trong sáng tác tiểu thuyết của Ôtrênásêch đồng thời khẳng định lại vị trí của ông trong lịch sử văn học Séc đương đại

- Thông qua sự lý giải trên chúng tôi cũng hy vọng rằng luận án của mình sẽ có ý nghĩa như một tư liệu hữu dụng cho những ai đang quan tâm tới vấn đề chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa và vấn đề định hướng xã hội chủ nghĩa của văn học Việt Nam hiện nay

4 ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN ÁN

Ngay từ cuốn tiểu thuyết đầu tay của Ôtrênásêch xuất hiện, dư luận độc giả và giới nghiên cứu phê bình đã quan tâm khích lệ và xem đó như một tác phẩm báo hiệu một tài năng Từ sau cuốn sách trình làng đó, mỗi tác phẩm của ông về sau đều trở thành một hiện tượng thu hút sự chú ý của các giảng đường và giới phê bình Mỗi sáng tác tiểu thuyết của ông không chỉ trở thành đối tượng của phê bình văn học mà còn trở thành tư liệu đáng quan tâm của giới điện ảnh và truyền hình Nhiều tiểu thuyết của ông đã được dựng thành phim truyện Bản thân ông cũng là người yêu thích điện ảnh và

có nhiều thời kỳ trực tiếp hoạt động điện ảnh Vì vậy xoay quanh sáng tác của ông đã có hàng chục bài nghiên cứu, phê bình từ góc độ tiểu thuyết lẫn điện ảnh Có một cuốn sách viết riêng về ông dưới dạng chân dung nhà văn Hầu hết các cuốn giáo trình văn học sử và các công trình nghiên cứu về tiểu thuyết đều đề cập tới sáng tác của ông

Tuy nhiên các công trình nghiên cứu và phê bình nói trên không tránh khỏi những hạn chế, mà suy cho cùng là những hạn chế do thời đại lịch sử quy định Có thể tạm khái quát những hạn chế đó như sau :

1 - Mặc dù biểu dương những đóng góp nghệ thuật của Ôtrênásêchnhưng các công trình nghiên cứu lâu nay vẫn thiên về lối phê bình nghiên cứu xã hội học, mà chủ yếu là xem thế giới nhân vật tiểu thuyết của tác giả chỉ như sự khúc xạ nghệ thuật của xã hội ngoài đời Chính vì vậy, sự đề cao, khẳng định của các nhà nghiên cứu, phê bình đối với sáng tác của Ôtrênásêch về cơ bản vẫn chỉ là sự đánh giá từ bình diện chính trị, xuất phát

từ những tiêu chuẩn chính trị nhiều hơn là từ những tiêu chuẩn nghệ thuật

2 - Do tình hình chính trị phức tạp và căng thẳng kéo dài suốt hàng chục năm liền phủ lên toàn bộ chặng đường sáng tác của các nhà văn Séc nói chung và Ôtrênásêch nói riêng, những hạn chế về mặt nghệ thuật là không thể tránh khỏi Đời sống chính trị phức tạp của đất nước buộc mỗi người sáng tác phải cắn bút suy tính tìm cách giải quyết mối mâu thuẫn giữa khát vọng vươn tơí những giá trị nghệ thuật đích thực, muôn thuở, với bổn phận công dân cũng như trách nhiệm xã hội trước mắt của nhà văn -“chiến sỹ văn hoá “ , giữa cái ngày mai với cái hôm nay, giữa cái riêng và cái chung Bất luận giải thích theo chiều hướng nào, sự hy sinh, thiệt thòi về phương diện nghệ thuật vẫn là điều mang tính tất yếu thời đại đối với những người cầm bút mang trọng trách của người chiến sỹ đã tự nguyện phấn đấu cho lý tưởng

xã hội chủ nghĩa Những hạn chế trong tác phẩm văn học xã hội chủ nghĩa của một nhà văn tài năng nào đó nhiều khi lại xuất phát từ ý thức hy sinh , ý thức “tự dày xéo lên cái tôi của mình “ để hướng về những lợi ích chung, lợi ích trước mắt của xã hội, cộng đồng Tất nhiên phê bình văn học Séc trong thời kỳ xã hội chủ nghĩa chưa có đủ điều kiện thuận lợi và chưa có độ giãn

cách về thời gian để bình tĩnh, khách quan hơn trong việc lý giải những hạn chế nghệ thuật của Ôtrênasêch

Tóm lại, hạn chế cơ bản của nghiên cứu, phê bình văn học Séc trước đây là cách nhìn xã hội học đơn giản đối với một loại hình nghệ thuật đặc thù Hạn chế đó, theo chúng tôi là mang tính tất yếu, là "bất khả kháng" Những khó khăn, trở ngại của nghiên cứu và phê bình văn học Séc trước đây một khi được khắc phục, giải quyết sẽ trở thành những thuận lợi cho luận án của chúng tôi Bởi vì nếu thoát khỏi cách nhìn xã hội học thô thiển, xuất phát từ chỗ đứng khách quan của người nghiên cứu văn học nước ngoài để nhìn nhận một hiện tượng văn học đang lùi dần vào lịch sử, luận án của chúng tôi có thể đóng góp một cách đánh giá mới về sáng tác tiểu thuyết của nhà văn

Đóng góp mới của luận án còn bộc lộ ở một khía cạnh khác nữa Theo chúng tôi, trong lĩnh vực nghiên cứu và giới thiệu văn học nước ngoài lâu nay, văn học Séc vẫn còn là một trong số những nền văn học xa lạ đối với độc giả và những người làm công tác văn học ở Việt Nam chúng ta Trong hàng chục năm liền, từ thời kỳ chiến tranh cho tới những năm "đổi mới" gần đây, hiểu biết của chúng ta về văn học Séc chưa vượt quá xa cuốn phóng sự

“ Viết dưới giá treo cổ" Chúng tôi nói là “chưa vượt quá xa” với hàm ý là bên cạnh cuốn sách của J.Phutrich nói trên, có thể còn có một vài tên tuổi quen biết khác, như : nhà văn K.Trapêch, nhà thơ V.Nêdơval, nhà thơ I Xâyphe v.v Trong thực tế J Phutrich đóng góp cho đời sống lịch sử Séc với

tư cách là một nhà báo cộng sản, một chiến sỹ cách mạng trước khi là một

nhà văn Việc tái bản liên tục cuốn phóng sự Viết dưới giá treo cổ có tác

dụng rất lớn trong việc động viên, cổ vũ tinh thần đấu tranh cách mạng của nhân dân ta trong thời kỳ chống Mỹ, nhưng lại vô tình tạo ra ở độc giả Việt Nam một ấn tượng sai lạc rằng văn học Séc là một nền văn học nghèo nàn

Ấn tượng đó được xoá bỏ dần từ sau năm 1975 Đất nước hoà bình, thống nhất, chúng ta có nhiều thông tin hơn, có điều kiện giới thiệu một cách rộng rãi hơn về các nhà văn Séc khác Nhưng cũng phải nói thêm rằng, trong mấy năm gần đây, hình dung của người Việt Nam chúng ta về văn học Séc lại có chiều hướng lệch lạc theo kiểu khác Năm 1996, tạp chí Văn học nước ngoài của Hội Nhà văn Việt Nam đã ra mắt số đầu bằng việc công bố bản dịch tác

phẩm Sự bất tử của M Kundera, một nhà văn Séc di tản sang Pháp, một

trong số 10 cây bút tiểu thuyết được mến mộ nhất châu Âu và châu Mỹ trong những năm đầu thập kỷ 90 Báo Văn Nghệ , tạp chí Văn học nước ngoài và tạp chí Văn học sau đó có những thông tin dồn dập về M Kunđêra và đã đăng tải một số tiểu luận, chuyên luận của ông Gần đây, năm 1999, Nhà xuất bản Văn học đã in gộp cả ba cuốn sách của ông Những thông tin liên tục về một nhà văn Séc hải ngoại đó cũng khách quan tạo ra một quan niệm cho rằng, dường như văn học Séc hiện đại chỉ đáng chú ý ở bộ phận văn học hải ngoại chứ không phải ở khu vực văn học “nội địa”

Trước thực tế đó, chúng tôi cũng hy vọng rằng, luận văn của mình cũng

có thể góp được một tiếng nói nào đó để điều chỉnh lại những định kiến lâu nay về một nền văn học Bên cạnh mục đích nghiên cứu một tác gia cụ thể, luận án của chúng tôi còn có giá trị tư liệu, tức là có ý nghĩa thông báo một cách đại cương về một nền văn học gần như chưa được giới thiệu một cách

có hệ thống ở Việt Nam và cũng hoàn toàn chưa được nhắc tới ngay cả trong các giáo trình đại học chuyên ngành văn học

Trong nghiên cứu và phê bình văn học hiện nay, nhiều học giả tư sản phương Tây và nhiều nhà phê bình ở các nước Đông Âu xã hội chủ nghĩa cũ,

trong đó có CH Séc, đang chủ trương một chủ nghĩa đa nguyên về phương pháp luận Theo chúng tôi, nghiên cứu và phê bình văn học có thể vận dụng, thậm chí tận dụng những thành quả nghiên cứu của các ngành khoa học hữu quan, láng giềng và có thể nhìn nhận một hiện tượng văn học từ nhiều góc

độ khác nhau ( như chủ nghĩa cấu trúc, lý thuyết tiếp nhận, phân tâm học nghệ thuật v.v.) Nhưng điều đó không có nghĩa là có thể đi tới một phương pháp luận trung lập về thế giới quan Cho dù hình tượng nghệ thuật và hình tượng văn học nói riêng là một thông tin thẩm mỹ không đơn nghĩa, là một đại lượng giá trị khó xác định về tâm lý, nó vẫn là một hiện tượng phản ánh của ý thức, xuất hiện như một chỉnh thể bao hàm sự thống nhất biện chứng giữa hai mặt khách quan và chủ quan Phản ánh luận mac-xít vẫn giữ nguyên

vị trí cơ sở nhận thức luận trong nghiên cứu và đánh giá các hiện tượng văn học nghệ thuật

Đã có lúc căn cứ vào sự phát triển không tương ứng giữa văn học nghệ thuật với đời sống xã hội, đặc biệt là với trình độ kinh tế của xã hội, có nhiều người đã hoài nghi mối liên hệ qua lại giữa nghệ thuật và đời sống, xem nghệ thuật như một dạng hoạt động đặc biệt, có thể tồn tại và phát triển ngoài hệ thống các hình thái ý thức thuộc kiến trúc thượng tầng của xã hội Trên thực tế cũng như về mặt lý thuyết, sự phát triển không đồng đều nói trên chỉ chứng tỏ mối liên hệ mang tính đặc thù của nghệ thuật với đời sống, càng chứng tỏ tính độc đáo và phức tạp của của sự phản ảnh nghệ thuật, từ

đó đòi hỏi những người nghiên cứu phải thận trọng hơn khi xem xét mối quan hệ này Nhấn mạnh tính đặc thù của các hiện tượng nghệ thuật một cách thái quá tới mức nhìn chúng như những hiện tượng ý thức độc lập, cách biệt với đời sống xã hội, sự lý giải khoa học của chúng ta chắc chắn sẽ rơi vào siêu hình Phép biện chứng duy vật và chủ nghĩa duy vật lịch sử vẫn là

nền tảng phương pháp luận vững chãi nhất trong nghiên cứu và phê bình văn học Luận án của chúng tôi xuất phát trên nền tảng phương pháp luận đó Đối tượng nghiên cứu của luận văn này là sáng tác tiểu thuyết của J Ôtrênasêch - một nhà văn tuy tác phẩm không nhiều nhưng khá tiêu biểu cho đội ngũ các nhà văn Séc hiện đại Với mục tiêu đánh giá những đóng góp và

vị trí của Ôtrênásêch đối với nền văn xuôi Séc hiện đại, đồng thời lý giải những thành công và hạn chế trong sáng tác của ông, chúng tôi tiến hành thực hiện luận án theo những phương pháp cụ thể sau :

1 - Để khắc phục những hạn chế của kiểu phê bình xã hội học cũ, chúng tôi cố gắng lý giải những đóng góp cũng như những hạn chế của tác giả từ góc độ thi pháp học Sáng tác của tác giả sẽ được nhìn nhận trước hết như một hiện tượng nghệ thuật, một thành quả của nghệ thuật tiểu thuyết Điều

đó cũng có nghĩa là các tác phẩm của ông sẽ được soi sáng từ góc độ thi pháp thể loại Chúng tôi nghĩ rằng xem xét sáng tác của tác giả từ góc độ thi pháp tiểu thuyết là phương pháp tiếp cận phù hợp nhất, bởi vì đây là một tác giả không bao giờ chịu tự lặp lại mình cả về nội dung lẫn hình thức thể loại Mỗi tác phẩm của ông dù thành công hay không thành công cũng đều hiện ra như một bằng chứng của những nỗ lực tìm tòi, thể nghiệm

Cũng cần phải nói thêm rằng, vì xuất phát từ quan điểm thi pháp thể loại chúng tôi buộc phải từ chối cách quan niệm thi pháp học như là tu từ học, từ chương học Những vấn đề về ngôn ngữ tác phẩm được bàn tới trong luận văn sẽ đều là ngôn ngữ với tư cách như là phương tiện của thể loại, là thứ ngôn ngữ tuân thủ các quy luật của tiểu thuyết và các hình thức tự sự nói chung

2 - Xem xét sáng tác của nhà văn từ góc độ thi pháp thể loại tất nhiên không có nghĩa là khép kín đối tượng nghiên cứu trong phạm vi cấu trúc văn bản Bởi vì ngoài những mối tương quan nội tại, tác phẩm còn là một hiện

tượng ý thức xã hội phức tạp có quan hệ gắn bó cội rễ với hàng loạt các yếu

tố khác như : hiện thực đời sống, ý thức, cá tính tác giả, di sản văn hoá, công chúng độc giả v.v Vì lẽ đó, tất nhiên chúng tôi phải tiếp cận đối tượng bằng phương pháp kết hợp quan điểm đồng đại với quan điểm lịch đại, tức là một mặt đặt đối tượng trong dòng chảy của sự kế thừa văn hoá, truyền thống thể loại, một mặt phải quan sát đối tượng trong mối quan hệ với đời sống xã hội, với thời đại sản sinh ra nó Chính đặt tác phẩm trong những mối liên hệ “bề ngang”có tính chất tâm lý xã hội như vậy chúng tôi mới có điều kiện phát hiện được những ảnh hưởng mang tính quyết định luận xã hội của phương pháp hiện thực xã hội chủ nghĩa đối với sáng tác của nhà văn này Bên cạnh

đó, trong điều kiện tư liệu chưa thật phong phú, đầy đủ và khả năng nghiên cứu hạn chế, chúng tôi vẫn cố gắng quan sát đối tượng trong sự vận động, kế thừa về văn hoá, nghệ thuật Với phương pháp lịch đại đó, luận văn có ý nghĩa khẳng định chắc chắn hơn vị trí của Ôtrênasêch trong văn học Séc nửa thập kỷ qua

3 - Với tư cách như một phương pháp cố hữu của tư duy, nhận thức, phương pháp so sánh là phương pháp không thể thiếu trong bất cứ một công trình nghiên cứu nào Do tính chất của đối tượng nghiên cứu quy định, trong luận án này, phương pháp so sánh sẽ có ý nghĩa không kém phần quan trọng trong hệ thống phương pháp của chúng tôi Sự tương đồng về mặt lịch sử cũng như về hệ tư tưởng đã để lại những dấu ấn rõ nét trong văn học của nhiều nước xã hội chủ nghĩa cũ Chính vì vậy trong quá trình triển khai vấn

đề, chúng tôi sẽ có những so sánh, liên hệ cần thiết với văn học xô viết - một nền văn học có ảnh hưởng trực diện nhất đối với văn học Séc

Chương I

QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT

TRONG TIỂU THUYẾT CỦA I ÔTRÊNASÊCH

Thi pháp học hiện đại xem quan niệm nghệ thuật của nghệ sỹ như là

nền tảng thẩm mỹ của quá trình sáng tạo Khác với "quan điểm nghệ thuật" vốn được hiểu như là quan niệm của nghệ sỹ về nghề nghiệp của mình, về bản chất, chức năng của hoạt động nghệ thuật, khái niệm quan niệm nghệ thuật xác định cách thức hình dung, mô tả thế giới của nghệ sỹ Tìm hiểu quan niệm nghệ thuật chính là tìm hiểu cách nhìn, cách lý giải và mô tả cuộc sống của nhà văn Quan niệm nghệ thuật không có sự đồng nhất với thế giới quan nhưng gắn bó mật thiết với thế giới quan, với quan niệm chính trị, đạo đức của nhà văn Nếu tước bỏ nội dung thế giới quan trong quan niệm nghệ thuật, ta không thể cắt nghĩa được ý nghĩa xã hội lịch sử của sáng tác của nhà văn Ngược lại, nếu đồng nhất, chúng ta dễ rơi vào lối đánh giá xã hội học đơn giản, không nhìn thấy tính đặc thù của sự sáng tạo nghệ thuật Theo chúng tôi, quan niệm nghệ thuật vẫn xuất phát từ cơ sở quan niệm thế giới

quan, bao gồm các quan niệm triết học, chính trị, đạo đức v.v., nhưng nó là

cái nhìn tổng hợp của nhà văn qua lăng kính thẩm mỹ Nói một cách ngắn

gọn, quan niệm nghệ thuật chính là quan niệm mang tính thẩm mỹ của nhà văn về con người và thế giới của con người Tất nhiên lăng kính này hình thành, biến đổi do sự chi phối của hàng loạt những yếu tố chủ quan và khách quan khác, bao gồm: 1 - Hệ tư tưởng chính thống của thời đại; 2 - Tri thức, kinh nghiệm sống gắn liền với lý tưởng thẩm mỹ của nhà văn; 3 - Những ảnh hưởng, chi phối của truyền thống văn học

Ngoài ba yếu tố chính nêu trên, chúng tôi cho rằng quan niệm nghệ thuật của nhà văn còn ít nhiều chịu sự chi phối của hình thức thể loại mà nhà văn

sử dụng, đồng thời còn chịu sự tác động khách quan của bản thân đối tượng

mà nhà văn lựa chọn phản ánh

Chúng tôi tán thành ý kiến mang tính tổng kết của GS Trần Đình Sử:" Quan niệm nghệ thuật là một phạm trù nghệ thuật học gắn bó với quan niệm thế giới quan, quan niệm triết học về con người và thế giới nói chung Tự bản thân nó đã là một "ý thức hệ " đặc biệt gắn liền với nhiệm vụ miêu tả nghệ thuật Đó là ý thức hệ nhân bản mà mục đích là khám phá con người như nó

tự cảm thấy trong tự nhiên, xã hội, lịch sử với tất cả sự phong phú tinh tế."[35, tr.104] Chúng tôi coi ý kiến đó như xuất phát điểm cho sự tiếp thu các tư liệu lý luận thi pháp học và sự ứng dụng chúng trong nghiên cứu tác giả

Quan niệm nghệ thuật là khái niệm nội dung của thi pháp, hay nói cách khác, là yếu tố giữ vai trò quyết định hệ thống thi pháp của tác phẩm Có thể tìm hiểu quan niệm nghệ thuật của nhà văn qua hai nguồn cứ liệu Nguồn cứ liệu thứ nhất là cứ liệu lý luận, bao gồm những lời phát biểu mang tính lý luận, các tác phẩm chính luận, những lời tâm sự nghề nghiệp v.v Đây là nguồn cứ liệu quan trọng, thường tạo thuận lợi cho công việc nghiên cứu

Tuy vậy đây không phải là nguồn cứ liệu tự nhiên, xuất hiện trong mọi trường hợp Rất nhiều nhà văn không hề quan tâm tới hoạt động lý luận, không thích tuyên ngôn hoặc nói về công việc của mình Nguồn cứ liệu thứ hai, tất nhiên, là sáng tác của nhà văn Không phải những phát ngôn lý thuyết,

mà chính tác phẩm mới là bằng chứng tin cậy nhất về quan niệm nghệ thuật của nhà văn Thực tế cho thấy, có nhiều lời phát biểu của nhà văn thực ra chỉ mang tính lý thuyết hoặc mang tính ngẫu hứng nhất thời nên không thể hiện đúng quan niệm thật của nhà văn Vả lại, quan niệm nghệ thuật chỉ có ý nghĩa khi nó hoá thân trong tác phẩm, quyết định chất lượng của tác phẩm Vì vậy cái quan niệm nghệ thuật đích thực mà ta cần tìm hiểu sẽ không tìm ở đâu tốt hơn là trong bản thân tác phẩm

Tuy vậy để tìm hiểu quan niệm nghệ thuật của I.Ôtrênasêch - một nhà văn từ một nền văn học còn tương đối xa lạ đối với độc giả Việt Nam, chúng tôi nghĩ rằng trước hết cần tìm hiểu bối cảnh lịch sử và hoàn cảnh sáng tác của nhà văn Việc mở rộng địa bàn tìm kiếm như vậy có thể giúp ta nắm được cái duyên cớ cội rễ cũng như những biểu hiện phái sinh của quan niệm nghệ thuật của tác giả Tiếc rằng do quy định về độ dài luận án, chúng tôi buộc phải "nhảy tắt", bỏ qua "công đoạn kỹ thuật"này và xin đi thẳng vào hai vấn

đề cơ bản : Quan niệm nghệ thuật của nhà văn bộc lộ qua các phát ngôn lý thuyết và Quan niệm nghệ thuật của nhà văn qua diễn trình tư tưởng - hình tượng của các tác phẩm

NGHỆ THUẬT CỦA NHÀ VĂN QUA CÁC PHÁT NGÔN LÝ THUYẾT

Một vấn đề khách quan đặt ra khi tìm hiểu quan niệm nghệ thuật của

Ôtrênasêch là vấn đề thái độ của ông đối với phương pháp sáng tác hiện thực

xã hội chủ nghĩa( XHCN ) Tính tất yếu của vấn đề này xuất phát từ hai lý do

cơ bản Thứ nhất, về phương diện lý thuyết, quan niệm nghệ thuật tuy không đồng nhất nhưng gắn bó chặt chẽ với phương pháp nghệ thuật Nếu đặt phương pháp nghệ thuật và quan niệm nghệ thuật trong cùng một hệ quy chiếu của kiểu tư duy nghệ thuật thì quan hệ giữa chúng tương ứng với quan

hệ của các cặp phạm trù : cái chung với cái riêng, cái phổ biến với cái đặc thù, trong đó quan niệm nghệ thuật của nhà văn là cái riêng, là hình thái tồn tại đặc thù của cái chung-phương pháp Trên cơ sở thống nhất về phương pháp sáng tác, tức là thống nhất về nguyên tắc tư tưởng thẩm mỹ trong sáng tạo hình tượng, mỗi nhà văn đều có một cách nhìn riêng về cuộc sống, về thế giới, con người, tức là có một quan niệm nghệ thuật riêng, tạo nên những nét độc đáo trong thế giới nghệ thuật của mình Thứ hai, về mặt thực tiễn, sáng tác của Ôtrênasêch trải dài trong ba mươi năm vận động phát triển hết sức cheo leo, phức tạp của chủ nghĩa xã hội Đông Âu và gắn liền với mô hình kinh tế chính trị đó là một hệ thống mỹ học chiếm vị thế thống trị trong đời sống văn hoá Séc: mỹ học hiện thực xã hội chủ nghĩa Dù muốn hay không, trong lĩnh vực văn học Ôtrênasêch cũng như đồng nghiệp của ông cũng phải đối mặt với khái niệm chủ nghĩa hiện thực XHCN Quan điểm của nhà văn trước những nguyên tắc và yêu cầu của phương pháp nghệ thuật này sẽ bộc lộ một cách căn bản quan niệm nghệ thuật của anh ta Trong một chừng mực nào đó có thể xem chủ nghĩa hiện thực XHCN như một dạng " thuốc thử phản ứng ", nói theo ngôn ngữ tự trào của một số nhà phê bình Séc gần đây,

là thứ "kính chiếu yêu" soi rõ lòng dạ nhà văn, phân biệt diện mạo tinh thần nghệ sỹ

Trước hết phải nói ngay rằng, Ôtrênasêch thuộc vào số những tiểu thuyết gia không mấy mặn mà với kiểu tư duy luận lý Ông gần như cố tình lẩn tránh các diễn đàn và các cuộc tranh luận liên quan tới quan điểm nghệ thuật

Sau cả một nhiệm kỳ bốn năm làm Tổng thư ký Hội nhà văn Tiệp Khắc (với cương vị danh nghĩa là Thư ký thứ nhất, sau chức Chủ tịch Hội vốn chỉ có tính ước lệ ) ông cũng không để lại một tham luận hay một bài báo nào khả dĩ bộc lộ quan niệm của mình về những nguyên tắc sáng tác của chủ nghĩa hiện thực XHCN Tất nhiên sự im lặng không đồng nghĩa với con số không Im lặng cũng là một hình thức bày tỏ thái độ Bài báo viết dài hơi nhất có thể cung cấp cho ta những cứ liệu cần thiết để xác định quan niệm sáng tác và quan niệm nghệ thuật của ông là bài ông viết cho mục trưng cầu ý kiến trên

tờ Báo Văn số 38/1955 mang tên Mười năm của tôi trong văn chương Đây là

bài báo được viết khi ông đã có "tấm thẻ thông hành" trong làng văn, sau

tiểu thuyết Dấn bước, đồng thời là lúc ông đang hoàn chỉnh tiểu thuyết Công

dân Brych Bài báo được viết với một cảm xúc hết sức chân thành, một thái

độ bộc trực và lòng tự tin rất cao Hai chữ "mười năm" trong tiêu đề bài báo của ông chỉ là một con số ước lệ và không phải là số năm thâm niên trong lý lịch sáng tác mà chỉ có ý nghĩa là mười năm tính từ khi chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc, mười năm duyên nợ cùng văn chương Bài báo cho ta hình dung rõ những bước đi mò mẫm đầu tiên của tác giả trên con đường đến với nghề cầm bút Đó là những năm mà tuổi trẻ của ông bị bọn phát xít Đức giật

ra khỏi ghế nhà trường, vứt vào guồng máy chiến tranh Cùng với hàng ngàn thanh niên học sinh trung học, ông bị cưỡng bức đi làm trong các xưởng quân

giới Đức Chính trong những năm đen tối đó, chàng trai Ôtrênasêch, từ "một

độc giả đói sách kinh niên sẵn sàng ngốn ngấu bất kỳ trang sách nào có trong thời bảo hộ lọt vào tay "[58, tr.3] đã dần dần trở thành một người thử

bút với những thử nghiệm văn học đầu tiên của mình Nhưng tất cả những gì

mà nhà văn tương lai khi đó viết ra đều chỉ bộc lộ "những bối rối cả về tư

tưởng lẫn cảm xúc của tuổi 20 đầy đam mê, không cần chọn lựa, đang cố gắng cắt nghĩa và nắm bắt bản chất thế giới, cuộc đời cùng tất cả những gì

mà mình vướng phải" Tác giả đã ví cái bối rối khi đó của mình với "nỗi bối rối mà Đôxtôiepxky đã tạo ra ở một người trẻ tuổi trong một tình huống tương tự "[58, tr.3] Đây là một cứ liệu rất đáng chú ý Nhân vật người trẻ

tuổi mà ông nhắc tới ở đây có thể là Arkađi Đôngôruki trong tiểu thuyết

"Chàng trai niên thiếu"- một chàng trai "sau bao lần chao đảo giữa hội chợ

phù hoa dần dần mới nhận biết được cái gì là ác là giả, là nhất thời, cái gì

là thiện, là chân chính có ý nghĩa trường cửu cố gắng thoát khỏi nguy cơ mọt ruỗng toàn bộ nhân cách sống" , hoặc có thể chính là nhân vật

Raxcônhicốp trong tác phẩm nổi tiếng Tội ác và hình phạt Nhưng là

Đônguruky hay là Raxcônhicôp, điều đó không quan trọng Điều làm chúng

ta quan tâm ở đây là Đôxtôiepxky đã trở thành nhà văn đầu tiên mà Ôtrênasêch nhắc tới trong bài báo với tư cách là nhà văn từ lâu đã am tường

và soi tỏ tâm trạng tuổi trẻ của ông Trong một số bài trả lời phỏng vấn và thông qua một số nhân vật trong các tiểu thuyết về sau, tác giả còn nhắc tới Đôxtôiepxky nhiều lần Như vậy hoàn toàn không phải là võ đoán khi cho rằng nhà văn hiện thực Nga vĩ đại Đôxtôiepxky đã trở thành một cây bút kiểu mẫu mà Ôtrênasêch hướng tới Nói cách khác, chủ nghĩa hiện thực sớm trở thành định hướng tư tưởng thẩm mỹ cho sự khởi đầu sự nghiệp sáng tác của Ôtrênasêch

Tuy nhiên con đường đi tới chủ nghĩa hiện thực của Ôtrênasêch không phải không có sự băn khoăn lựa chọn Hoàn cảnh lịch sử và môi trường sống

cụ thể quả là có tạo điều kiện thuận lợi cho ông sớm đến với phương pháp nghệ thuật ấy Nhưng cũng giống như bất kỳ một cây bút trẻ nào ở Tiệp Khắc lúc bấy giờ, Ôtrênasêch cũng phải cân nhắc, tìm kiếm để nhận chân các giá trị Có thể dẫn ra đây một trích đoạn rất đáng chú ý trong bài báo đó :

" Trong các cuộc tranh luận về nghệ thuật thời bấy giờ ( thời kỳ chiến tranh-PTH ) có khá nhiều mâu thuẫn, nhiều trò mị dân lẫn sự cợt nhả, lả lơi

với các lý thuyết nhập khẩu lẫn nội địa, những lý thuyết làm rối đầu những người trẻ tuổi Trong tôi lúc đó cũng hình thành khá nhiều định kiến về văn học và tôi đã gìn giữ, bảo vệ chúng bằng một thái độ kiên nhẫn, cố chấp đến nực cười Thậm chí tôi còn cho rằng cần phải tiếp thu chủ nghĩa hiện sinh

Có lẽ xuất phát từ quan điểm của một con người thực tế tôi cảm thấy chủ nghĩa hiện sinh là vô cùng xa lạ, không tiếp thu được Tóm lại là tôi vẫn còn lạc giữa những cuốn sách Tôi nhớ rất rõ, đối với mình có ý nghĩa như thế nào sự tiếp xúc với những cuốn sách của Gorky, Sôlôkhôp, A Tônxtôi Ở họ tôi đã cảm nhận được thế nào là chân lý và tầm vóc lớn lao của nghệ thuật Tôi đã choáng váng vì sức mạnh của chủ nghĩa hiện thực của họ Nhưng tiếp tục bước như thế nào trên con đường của họ, điều đó tôi không biết cách, bởi

vì khi đó tôi đến với văn học là từ những cuốn sách nhiều hơn là từ chính cuộc đời "[58,tr.3]

Đoạn trích trên là một sự khẳng định những ảnh hưởng lớn lao của chủ nghĩa hiện thực, đặc biệt là ảnh hưởng của văn học Nga xô viết đối với sáng tác của Ôtrênasêch, nhưng cũng gợi cho chúng ta một sự băn khoăn nhất định : Ôtrênasêch chỉ khẳng định chủ nghĩa hiện thực của Gorky, Sôlôkhôp, A.Tônxtôi mà không hề lưu tâm tới nội dung cách mạng và tính thời đại trong chủ nghĩa hiện thực của họ, trong khi cả ba đều là những tác gia cổ điển của chủ nghĩa hiện thực XHCN Từ sau đoạn trích này, những phần còn lại của bài báo không hề đề cập tới vấn đề phương pháp sáng tác hiện thực XHCN, cho dù chỉ cần nhắc qua cho phải phép Điều này hết sức bất thường, bởi vì đây là một bài báo nằm trong hệ thống những ý kiến thảo luận

về thực trạng văn học Séc nhằm hưởng ứng Đại hội lần thứ hai Hội Nhà văn Tiệp Khắc dự định tổ chức trong mấy tháng sau Trong thời điểm đó ở Xlôvaky lại đang diễn ra cuộc thảo luận khá sôi nổi về chủ nghĩa hiện thực XHCN Có thể giải thích sự bất bình thường trong bài báo này như thế nào ?

Theo chúng tôi, cần phải nhận thấy cả hai mặt - chủ quan và khách quan của vấn đề Về mặt chủ quan, sự khiếm diện thuật ngữ hiện thực xã hội chủ nghĩa trong bài báo quan trọng này cũng như trong hầu hết các bài phát biểu trả lời phỏng vấn về sau đã chứng tỏ bản lĩnh cương trực của ông cũng như lòng tự tin của ông Theo ý kiến của nhiều nhà nghiên cứu và đồng nghiệp của ông, ông là nhà văn " chỉ tìm thấy ý nghĩa sự tồn tại của mình trong việc cầm bút"[72, tr.153] Lẽ sống của ông đồng nhất với sự sáng tạo, với niềm vui của độc giả Ông có thể hy sinh nhiều thứ cho trang viết của mình Ông là người nhẫn nại tìm kiếm sự thật và cũng nhẫn nại tìm kiếm phương pháp thích hợp cho việc thể hiện sự thật, còn việc định danh cho phương pháp tìm kiếm đó ( phương pháp hiện thực chủ nghĩa hay phương pháp hiện thực XHCN ) là công việc của phê bình, lý luận, không liên quan tới ông Đây chính là chỗ vừa làm nên sức mạnh, vừa tạo ra "gót chân Asin

"trong sáng tác và số phận cuộc đời ông Tất nhiên sự lảng tránh sử dụng một thuật ngữ lý luận mang tính phổ cập đến vậy trong bối cảnh văn học đương thời một mặt ghi nhận lòng tự trọng của ông đồng thời cũng chứng tỏ sự thận trọng của ông Sự thận trọng này cũng có cơ sở khách quan mà chúng tôi xin diễn giải dưới đây

Về mặt khách quan, chủ nghĩa hiện thực XHCN là một khái niệm lý luận quá quen thuộc trong đời sống văn hoá Séc Ngay từ năm 1935, tức là một năm sau khi thuật ngữ đó có giá trị văn kiện ở Liên xô, K Kônrat ( 1908-1941), nhà lý luận mác xít (đồng thời là tuỳ viên báo chí của Tiệp Khắc tại

Maxcơva từ năm 1938 đến 1941) đã đặt ngay câu hỏi nghi vấn : " Trong chủ

nghĩa hiện thực XHCN cái gì có ý nghĩa chung, cái gì chỉ có ý nghĩa thuần tuý xô viết'' [52,tr.280] Dường như trong lĩnh vực văn hoá cũng như chính

trị, kinh nghiệm đấu tranh dân tộc, đặc biệt là kinh nghiệm chống những làn sóng "giéc-manh hoá" qua bao thế kỷ đã tạo ra "từ trong huyết quản" các nhà

văn Séc độ nhậy cảm rất lớn trong giao lưu văn hoá và sự cảnh giác cao độ trước tất cả các yếu tố ngoại nhập Văn học cách mạng Nga ngay từ những năm 20 đã sớm được dịch, in ở Séc Theo cách nói của nhà thơ J.Hôra(1891-1945), là ''giống như những hạt mầm, văn học cách mạng Nga tìm ngay được

ở đất nước Séc một mảnh đất chờ sẵn"[52,tr.222] Nhìn chung, văn học hiện thực XHCN Nga có ảnh hưởng khá sâu rộng tới đời sống văn học Séc nhưng quá trình đó diễn ra như là sự tiếp thu những thành tựu đỉnh cao của chủ nghĩa hiện thực Trong khi sự tiếp thu kinh nghiệm sáng tác diễn ra thuận lợi thì trái lại, lý luận hiện thực XHCN đã đi vào vườn văn Séc bằng con đường không ít chông gai Gắn liền với thời kỳ chiến tranh lạnh và những sai lầm

trong lãnh đạo của Đảng Cộng sản Tiệp Khắc, chủ nghĩa hiện thực XHCN

đã bị hành chính hoá, trở thành một thuật ngữ có nội hàm chính trị nhiều hơn

là nghệ thuật Lý luận hiện thực XHCN cả ở góc độ phương pháp lẫn trào lưu chỉ đủ sức lưu hành trong phạm vi lý thuyết thuần tuý chứ không đủ khả năng chuyển hoá thành “năng lượng sáng tạo” trong thực tiễn sáng tác văn học Séc Những cuộc thảo luận xoay quanh khái niệm đó diễn ra khá sôi nổi trong thời kỳ khủng hoảng chính trị những năm sáu mươi, nhưng xét cho cùng đó vẫn chỉ là thứ chuyện độc thoại của riêng giới phê bình-lý luận, thậm chí biến thành chuyện hùng biện của một hai nhà "lý luận cung đình", không mấy bén tai những người sáng tác, nhất là những nhà văn kiểu như Ôtrênasêch

Từ sau bài báo "Mười năm của tôi trong văn chương" sự khiếm diện thuật ngữ CNHTXHCN trong các bài viết của Ôtrênasêch, theo chúng tôi, đơn giản là một sự lảng tránh có ý thức Bởi vì chỉ hơn nửa năm sau khi bài báo đó được công bố, nhất là sau khi tiểu thuyết Công dân Brych ra đời, ông được bầu chọn làm Tổng thư ký Hội Nhà văn, một vị trí tuy sau chức Chủ tịch Hội nhưng lại phải chịu trách nhiệm cụ thể nhất, trực tiếp nhất Chúng tôi đặc biệt quan tâm tới yếu tố tiểu sử này bởi vì đó là một công việc hoàn toàn

trái với tố chất nghệ sỹ của ông cũng như tuổi tác của ông Trong lịch sử Hội Nhà văn Séc có lẽ ông đã trở thành một chức sắc trẻ tuổi nhất: 32 tuổi Nhìn lại bối cảnh chính trị những năm ông được chọn làm lãnh đạo người ta nhận ngay ra rằng : nhà tiểu thuyết tài năng này đã nhận cái vinh quang và trọng trách đó một cách quá hồn nhiên vì không hề biết rằng mình đã bị đẩy vào cái tình thế của kẻ sống trên đe dưới búa và dễ biến thành vật hiến tế cho cơn sốt chính trị đã được nhóm lên từ ngay trong ban lãnh đạo Đảng Cộng sản Tiệp Khắc lúc đó Năm 1956, năm mở đầu nhiệm kỳ lãnh đạo của ông là năm có những biến động chính trị dữ dội ở Hung-ga-ry, Nam Tư, Ba Lan Đại hội lần thứ XX của Đảng Cộng sản Liên xô với đường lối phê phán chủ nghĩa sùng bái cá nhân và chủ trương thi đua hoà bình đã tạo nguồn kích thích mạnh mẽ cho công cuộc cải cách ở Tiệp Khắc đồng thời cũng tạo ra sự phân hoá sâu sắc trong nội bộ Đảng Cộng sản Tiệp Khắc Bốn năm trong chức trách Tổng Thư ký Hội, Ôtrênasêch bước ra khỏi Ban Thư ký"không kèn không trống", như một kẻ đắm đò: Hội Nhà văn toàn liên bang không thể tổ chức được đại hội đúng nhiệm kỳ Ông bị không ít đồng nghiệp xa lánh, kết tội là vô trách nhiệm, là mũ ni che tai, "cố tỏ ra như kẻ ngoại phạm"[72,tr.153] Những năm

60 tiếp theo, khi đất nước bước vào thời kỳ khủng hoảng, ông cũng rơi vào

bế tắc, sống và sáng tác trong sức ép của một bản án không tuyên từ cả hai phía : Đảng và bạn bè đồng nghiệp

Trong một hoàn cảnh và điều kiện sáng tác như đã trình bày ở trên chúng ta có thể dự đoán được định hướng quan niệm nghệ thuật của ông Theo chúng tôi, xét trong quan hệ với phương pháp sáng tác, quan niệm nghệ thuật của ông gắn liền với chủ nghĩa hiện thực truyền thống vốn được đặt nền móng từ Ban dắc và vượt lên đỉnh cao qua các nhà văn hiện thực Nga Cũng không phải ngẫu nhiên mà Ôtrênasêch coi chuẩn mực của nghệ thuật văn xuôi hiện đại là A.T.Sêkhôp Có lần ông đã thừa nhận :"Tôi đã thường xuyên

học và học được rất nhiều ở Sêkhôp - người đã viết thứ văn xuôi, mà theo tôi, vẫn là thứ văn hiện đại nhất đối với cả thế kỷ hai mươi"[72,tr.100] Chắc chắn rằng ông tìm thấy ở Sêkhôp không đơn giản chỉ là những bài học về kỹ thuật truyện ngắn mà chủ yếu là những bài học về phương pháp tư duy nghệ thuật Tính hiện đại của văn xuôi Sêkhốp mà ông thán phục chẳng phải là điều gì khác ngoài cái khả năng phát hiện trong cuộc sống cái không bình thường trong cái tưởng như bình thường và khả năng dự cảm rất sớm những tín hiệu của tương lai [4, tr.448] Tính hiện đại ở đây đồng nghĩa với tính chân thực nghệ thuật vốn là linh hồn của chủ nghĩa hiện thực

Trong sáng tác, điều mà Ôtrênasêch thường hay băn khoăn, trăn trở là vấn đề tính chân thực nghệ thuật của tác phẩm Đây cũng là vấn đề mà theo ông, bao giờ cũng gắn liền với lương tâm và ý thức trách nhiệm nghề nghiệp

của nhà văn Có thể dẫn ra đây những suy nghĩ rất bộc trực của ông trong bài báo nêu trên:

"Chúng ta thường thoả thuận với nhau rằng cần phải làm cho nghệ thuật trở nên chân thực Đó quả là một chân lý thiêng liêng mà chúng ta có thể nhất trí với bất cứ ai và ở bất kỳ chỗ nào Chúng ta cũng thường hình dung

và ngẫm nghĩ về dòng khẩu hiệu in đậm trên phần đầu trang bìa của tờ Báo Văn: " Hãy phấn đấu cho tính chân thực cao hơn nữa ! " Đáng tiếc là chúng

ta chỉ dừng lại ở đó Sau đó thì tính chân thực được hiểu như là một cái gì đó chỉ việc giơ tay biểu quyết để thông qua Dường như đó chỉ là vấn đề thiện chí và chỉ cần lòng can đảm công dân tối đa của nhà văn là đủ Tôi nghĩ rằng viết thật rõ sự thật, biết viết nó, đó chính là nghệ thuật lớn lao, vĩ đại nhất, một thứ nghệ thuật đã biến những Sôlôkhốp, Gorky thành những thiên tài Ở đây tôi muốn nói rằng, trước hết cần phải biết rõ sự thật, biết chắt lọc nó từ cái đống vô sinh của các sự kiện, hiện tượng không bản chất, không được

phép nhầm lẫn Sự thật không nằm trong tầm tay ta như chiếc bánh sừng bò trong cửa hiệu Cần phải kiên nhẫn mới tìm ra nó "[58, tr.3]

Đoạn trích trên biểu hiện khá tinh tế và kín đáo tình hình văn học và đời sống văn hoá tinh thần Séc mười năm sau cách mạnh Tháng Hai Cái sự

thật mà Ôtrênasêch yêu cầu bản thân và đồng nghiệp của mình cần " biết

trước hết" chính là sự thật của cách mạng Tháng Hai, là thực trạng của công

cuộc xây dựng xã hội chủ nghĩa cũng như thực trạng tâm lý, tư tưởng người lao động Séc dưới chế độ xã hội mới Vào thời điểm này, một thập kỷ đã trôi qua nhưng những vấn đề then chốt của cách mạng Tháng Hai vẫn chưa chịu lùi về quá khứ Chúng vẫn hiện lên trong ánh mắt mọi người bởi hậu quả của hàng loạt những chính sách sai lầm của Đảng và Nhà nước Tiệp Khắc xuất phát từ những tư tưởng giáo điều cũng như từ những quan niệm ấu trĩ tả khuynh về đấu tranh giai cấp Trong khi nhiều tác phẩm lúc đó(chủ yếu là thơ ca) miêu tả đời sống xã hội Séc như một cái gì đó đã xong xuôi về mặt lịch

sử, đất nước thái bình,"bốn phương phẳng lặng", thì Ôtrênasêch, như trong

bài báo vừa nêu, lại cho rằng "sự thật chưa được biết rõ cần phải kiên nhẫn

mới tìm ra nó" Đây không phải là một cách nói văn vẻ, ước lệ mà là tâm sự

thật của nhà văn Đặt bài báo trở lại đúng bối cảnh lịch sử của nó lúc đó chúng ta mới hiểu được những băn khoăn trăn trở của nhà văn trước thời cuộc, trước thiên chức nghề nghiệp, đồng thời chúng ta cũng cảm nhận được cách nhìn của nhà văn trước những biến đổi của đời sống lịch sử

Từ nội dung bài báo và cách đặt vấn đề của ông trong bài báo chúng ta

có thể nhận ra rằng, đời sống xã hội Séc trong quan niệm của ông vẫn là một thế giới bí ẩn, một thế giới không chút bình yên bởi những sự thật tiềm ẩn chưa hề được khám phá Đây là một khía cạnh quan trọng gắn liền với quan niệm nghệ thuật của ông Bởi vì quan niệm nghệ thuật nếu được hiểu là quan niệm của nghệ sỹ về thế giới con người trong sáng tạo nghệ thuật thì đối với