Sử ca Nôm. Sự hình thành - tính chất và giá trị thể loại

Trong hai loại sử ca nói Irên, loại diễn ca oàn hộ lịch sử nước nhà đã được giới nghiôn cứu cổ ngữ văn học coi là thể sử cn có lính chấl tiêu hiểu.. Kế văn sử hút lại dùng lời ca mà đượ

NGƯỜI HƯÓNG DẪN KHOA HỌC :

PGS BÙI DUY TÂN

HÀ NỘI 1997

Hồ C h í M inh

L ịch Sử nước ta

I 2

7 7

9 9

13

24 24 43

50

62 62 70 76

Các liền dề văn hoá cho sự hình (hành sử ca Nôm

Chương II : TÍNH CHẤT CỦA THỂ LOAI s ử CA NỎM

Sử ca Nổm trước hết là một thể loại văn học

Sử ca Nôm là Ihể loại văn học giàu tính chấl truyền thống

Sỉr ca Nổm là thể loại vãn học giàu tính nhân díln về phương

Ihức biểu hiện

Chương III : GIẢ TR! CỦA THỂ LOẠI s ử CA NÔM

Cảm hiíiig yêu nước và tự hào clAti )ộc

Đại Nam quốc sử diễn ca :

Đại Việt sử ký toàn (hư :

Tliiên Nam rninli giấm :

NXBĐH và THCN

*

$ &

I Tính cấp thiết của đc tòi.

Trong các lliể loại lự sự văn học viêì bằng chữ Nổm còn lại hiện nay, hên cạnh các truyện Nổm như : Pham Tải Ngoe Hoa, Tổng Trản Cúc Hoa, Phương Hoa, Lý Công, Hoảng Trừu, Truyẽn Kiều, Hoa Tiên, Sớ Kính Tăn Trang v.v còn có nlũrng tác phẩm dược gọi là điẽrt ca lịch sử nlur : Thiên Nam minh giảm, Thiên Nam ngữ luc, Hà Thành Ihấl thủ ca, Vè Vơ Ba Cai Vàng Vè Thất Thủ Kinh đô v.v Có những (ác pliẢm điõn ca lịch sử kể lại lliÀn lích được thờ cíing ở các đìnli đền như : sư tích Đức Thánh Láng Có

những (ác phẩm diễn ca loàn bọ lịch sử nưởc nhà như : Thiên Nam minh giấm, Thiên Nam ngữ luc Dai Nam quốc sử diễn ca v.v Trong luận văn này chúng (ỏi gọi loại (liễn ca lịch sử là sử ca Nôm, phỏng llieo cách gọi của Cao Huy Đỉnh trong Tìm hiểu liến trình văn hoc dân gian Viẽl Nam.

Trong hai loại sử ca nói Irên, loại diễn ca (oàn hộ lịch sử nước nhà đã

được giới nghiôn cứu cổ ngữ văn học coi là thể sử cn có lính chấl tiêu hiểu

Vì vậy việc tìm hiểu sự hình Ihành, lính cliấl và giá Irị (hể loại của diễn ca lịch sử cluì yếu là lliông qua loại sử ca này.

Trong khuôn khổ của một luận văn Ihạc sì chúng lôi chỉ lấy hai lác phẩm liêu hiểu : TNMG và TNNL làm đối lượng nghiên cứu ĐAy là híii lác pliẩm sử ca Nôm đẩu liên, đồng (hời cũng là hai lác phẩm lớn nỉiAÌ CIIÍI lliế loại sử ca Hơn nữa việc hai lác phẩm này sử (.lụng hai thể thơ lục hái và song Ihaì lục hát vào loại sớm lliể hiện rất đặc Irưng linh IhÀn văn hoá clAn lộc.

Nghiên cứu sử ca về sự hình thành, tính cliấl và Ihể loại nói chung

không phíỉì là viộc làm niởi Đã có mộl số ý kiến đồ cộp lới việc ngliiCn cừu

về sử ca nói chung và lừng lác phíim nói riêng Luân văn này sẽ liồp nhện

những ý kiến dó, đi síUi vào lính cha'! Ihể loại của loại lác pliíỉm văn chương

nil giàu giá trị lịch sử, giá (rị thắm mỹ, dể dáp ứng pliíin nao yêu càu ngliiổn cửu, giảng dạy văn học.

Đặc hiệt sỉr dụng thể' loại sử ca dể giáo clục Iniyền thống, Irirởc há ímyền 1 hống yêu nước và tự hào dân (ộc, vÃn đang là yêu CÀ 11 cố tính chAl

cập nhại nhái Bác Hổ khi ờ cliiến khu, năm 1942, cln lùng viếl một lộp "Sir

ca Nôm" - Lịch sử nưòc la để giáo dục tinh (hổn yêu nước, chống Pháp, đuổi Nhật, giành độc lộp, lự do cho Tổ quốc.

II Tình hình nghiên cứu.

Như ỉ rên đã nói, các lác phẩm diễn ca tịch sử (hưởng được nghiên cứu chung khi bàn vê các tạp tliỗn ca Thiên Nam minh RÌám và Thiên Nam nRĨr luc thường được đề cập đến Irong những cóng trình nghiên cứu lịch sử văn học và mội số bài dăng Irên các lạp chí.

Trong lliời Pháp llniộc ông Dương Quảng Hàm đã quan tftm nghiên cứu về các lác phẩm diẽn ca Khi bàn về giá (rị đích (hực của các lác phẩm diễn ca mà ổng gọi là "Việỉ sử ca" ồng nói :"Xưa người la chỉ biết Irọng và đọc chung sử, mà có ý khinh (hường đã sử Thực ra clã sử cũng quan trọng như cliínli sử Vì nhiều kh nhờ đấy mà sửa lại được những điều sai lẩm hoặc thiên lệch của nhũng bộ sử do sử thần có khi vì sự 1Ay vị hoặc lliế lực

áp bách mà chép sai di." [7, (r 292 và 3 0 1 1.

Đánh giá nội dung của mộl lác phẩm cụ lliể như Đại Nam quốc sử diễn ca, ông viếl :”Đại Nam quốc sử diễn ca chép lừ đời ĩ lổng Bàng đến hết đời Hâu Lê theo Ihổ lục bái Cácli chép viêc gọn gàng mà dll cítc việc cliínli.

Nhiều đoạn lời văn hùng hồn, (hống thiết Kế văn sử hút lại dùng lời ca mà được như thế thật đã là hay lắm" [7, tr.301 J.

Hoà bình chống Pháp lập lại, các tắc phẩm sử ca Nỏm dược các nhà

nghiên cứu đặc biệt chú ý bở\ nội dung lịch sử phong pliíi và nghệ thuật dại

chíing, binh dị của nó Hai ông Nguyễn Lương Ngọc và Đinh Gia Khánh,, những người phiên âm, chú thích và giới thiệu TNNL, môi lác phẩm diễn ca lịch sử cổ, ra đời vào khoảng nửa sau thế kỷ XVII cố nhiều nhận định và đánh giá sâu sắc về (hể loại sử ca Nòm.

Nhận định chung về sử ca Nôm hai ổng viết :"Trừ một vài quyển xu At hiện vào hổi đầu thế kỷ này được viết bằng chữ Nôm và văn xuôi, còn phần lớn những lập viếỉ về lịch sử bằng chữ Nỏm đều là những tập viết theo thể văn vần, đặc biệt là theo Ihể lục bát Đây là một loại văn được mệnh danh là diễn ca lịch sử.

Có những diễn ca chuyên kể vê thần tích, loại này chưa được chú trọng phiên Am và phổ biến nhiều Cố những lác phẩm điên ca toàn bộ lịch

sử nước nhà Loại này ông Dương Quảng Hàm gọi là "Việt sử ca” Dựa vào nhan quyển Đại Nam quốc sử diễn ca người ta gọi loại này là "quốc sử diễn ca" [27, tr.8].

Giáo trình văn hoc cổ Viẽl Nam cỏ nhận xét :"Thế kỷ XV-XVIĨ1 cố nhiều tác phẩm biểu hiện lòng hoài cảm dối với quá khứ Nhũng tấc phẩm

đó mức độ tuy có khác nhau nhưng !â't cả đều hiểu lộ một thai độ gián liếp phê phán hiện 111 ực': Thiên Nam ngữ luc là một lác phẩm cố t h à n l i tựu lớn

về mặt ca ngợi truyền thống dẹp của dân lộc ta." [ 15, tr.30-311.

Năm 1976, nlià xuất bản Vãn học Hà Nội cho ra mát bạn đọc Hơp luyến thơ văn Viet Nam tap 1L từ llĩế kv X đến thế kv XVII Hợp tuyển đã cung cAp cho chung ta một bức tranh sinh động, da dạng, rõ nél vê quá trình

hình Ihành và phát Iriển cỉia nền văn học cổ Ining đại Việl Nam Đối với thể loại sử ca Nôm, các học giả cho rằng TNNL là mộl lập sử ca Irường thiên dài 8.136 câu lliơ lục bát, kèm 31 bài Ihơ chữ Hán và 2 bài thơ Nôm Đường

luật TNNL xuất hiện vào nửa cuối thế kỷ XVII, đời Trịnh Căn Thiên Nam

ngữ lục chép sử nước la lừ Ihời Hổng Bàng đên liêl đơi Hậu Trân Nội dung íác phẩm có nhiều sự kiện hoang dường, chen lÃn với những sự kiên có thật,

có sự kết hợp giữa truyền thuyết dftn gian và chính sự thời phong kiến Thể (hơ lục hát ở đfty đã lương đối vững vàng." [ 10, Ir.828-829).

Lich sử văn hoc Viẽt Nam lâp 1 viết :’'Nhìn chung Thiên Nam ngữ luc không phải chỉ chép sử Thiên Nam ngữ luc đã phát Iriển việc chép các sự kiện lịch sử đến Irình độ viết chuyện lác phẩm râì gán với phong cách các Iruyện Nôm, đặc biộ! là Nôm bình dân Tác giả đã tạn dụng sở Irường của văn học để lự sự và miêu lả một cách đằm thắm, phân lích, phê phán một cách (hấm thìa, lế nliị những sự kiện và nhíln vật lịch sử Thiẽn Nam ngữ luc

đã đi vào lai lịch của sự kiện, nhấn mạnh vào sự điễn biến của lình tiết và

hoàn cảnli để xAy dựng những nhân vậl có bề dày, cỏ quá (rình, cố sức

sống." [ 16, lr.290).

Sơ thảo lịch sử văn hoc Viẽl Nam (quyển II) do Văn Tân chủ biên, khi bàn về giá Irị của TNNL đã viết :"Thiên Nam ngữ luc Iuy là một hộ sách sử diễn ca, nhưng với phương pháp liểu thuyết boá nhan vậl lịch sử và

sự kiện lịch sử, Thiên Nam ngữ lục lại là một tác phẩm cố giá Irị văn học." [20, tr.247].

Ỡng Cao Huy Đỉnh Irong sách : Tỉm hiểu tiến trình văn hoc dân gian

Viẽl Nam nhận xét :"Thiên Nam ngữ luc ở thế kỷ XVIĨ là một trong những

sử ca bằng Ihơ Nôm đậm đà tính dân gian hơn cả N6 làm nhiệm vụ lổng

kế( lịch sử m ấy nghìn năm về Inrớc của đấl nước, ổn lại truyền Ihống anh

hùng của dân lộc Iheo qnan điểm của nhAn dAn Từ nay sử ca dAn gian

"Truyén ngôn" đưực hộ lỉiống hoá, được cải biôn llieo SU' ký lliíinh lliơ Still lám dược ghi lại hằng chữ Nỏm và gọi là sử Nỏm" [3, tr 1 17].

TNMG 1ấ tác phẩm sử ca bắl đầu được nghiên cứu trong Từ điển Văn hoc với nhạn xét : "Thiên Nam minh giám là mội lác phẩm văn học có linh thổn nhAn dan, tinh thân dân lộc khá cao Tác giả Thiên Nam minh giám sử dụng thể (hơ dftn lộc song Ihất lục bát tương đổi lliuần Ihục, thanh tlioál" [25, tr.3711.

Năm 1994 tác pliẩm này được (Nguyễn Thạch Giang rồi Hoàng Thị Ngọ) phiên âm, chú giải, giới thiệu Hoàng Thị Ngọ cố một nhận xél khá độc đáo là "Đọc tác phẩm ta có cảm tưởng đây ỉà tác phẩm chủ yếu viết cho giởi nữ lưu" [26, tr 1 6J.

Qua mội số bài bản nghiên cứu kể trên chúng la (hấy hầu hết các học giả, các nhà khảo cứu quan tâm đến nhiều vấn đề, trong đó cố những vấn đề liên quan đến vấn đề của luận văn này.

Về nguồn gốc và sự hình Ihành của sử ca Nôm, ỉiai ông Nguyễn Lương Ngọc và Đinh Gia Khánh nói :"Tác giả Thiên Nam ngữ luc không dựa hẳn vào một bộ sử nào, tác giả có thể đã (ham khảo nhiều lài liệu (ViêL diên u linh' Lĩnh Nam chích quái Thổn lích) Tác giả đã sử dụng rộng rãi những truyền thuyết dân gian Tuy vậy, bộ sách mà lác giẳ Iheo sát nhấl tất nhiên phải là bộ sử chính (hống của thời đại lác giả : Bộ Dai Viẽt sử ký toản thư Nhiều sự kiện mà Đai Viẽt sử ký toàn thư cố chép lỉ mỉ và sau này Khâm Dinh Viẽt thống giám cương muc không chép hoặc chép sơ sài đều

đã được ghi tường tận Irong Thiên Nam ngữ juc." [27, ir.lOỊ.

Theo Bùi Văn Nguyên thi :"Về cơ bản tác giả TỊnẽn Nam ngữ luc dựa vào Dai Viẽt Sử ký loàn thư của Ngô Sĩ Liên dể viếl (liẽn ca Nhiều chỗ lác giả không chỉ dựa vào cương mục của quyển sách mả còn dựa vào nội dung

lời hàn của sử gia họ Ngô Đổng Ihời tác giả lại tham khảo thổn thoại, dã sử, trayộn cổ tích (rong kho tàng văn học dân gian để viết tỉ mỉ về các nhân vật Ịịch sử" [19, tr.337].

Về tínli chát Ihể loại của các tác pliẩm sử ca Nôm dường như rấ! ít có

ý kiến Các ông Đinh Gia Khánh, Bùi Duy Tân và Bùi Văn Nguyên trong các công (rinh nghiên cứu đêu cố đề cộp đến vấn đề này và ý kiến thống nhất chung của các ông là các tác phẩm sử ca Nồm, đặc biệl là TNNL cố đáng dấp của sử (hi Phù Đổng Thiên Vương Irong TNNL là một hình tượng

sử (hi anh lùing đẹp bậc nhất trong văn học viếl Bùi Văn Nguyên viết :"Kết hợp giữa hai yếu tố Irữ tình và tự sự, gắn chặl với cảm hứng hào hùng cửa lác giả về lịch sử dân tộc, Thiên Nam ngữ luc mang tính chất của thể loại sử thi" [19, tr.3491- Ông Đinh Gia Khánh có cùng nhận xét :"Tínli chất kỳ vĩ của sử thi cũng tliể hiện trong nhiều đoạn của Thiên Nam ngữ luc ví như đoạn truyện Phù Đổng Thiên Vương, đoạn bà Triệu đánh quân Ngô" (27, tr.25].

Qua mộ! số ý kiến Irên, chúng ta thấy hầu hết các nhà nghiên cứu đều

khẳng định rằng các (ác phẩm sử ca Nôm vẫn còn dáng dấp và tính chất sử thi Kiều Thu Hoạch thì lại dành nhiều trang để chứng minh Thiên Nam ngữ luc gần gụi với các truyện Nôm binh dân Ông viết :"Nói và diễn ca lịch sử, nhưng xét (rên hình diện văn học thì Thiên Nam n&ữ luc cũng có thể coi như mội truyện Nổm bình dân hay nói cho đúng hơn là mội truyện thơ Nôm

kể chuyện lịch sử" [7, lr.16].

Gần với ý kiến ông Kiều Thu Hoạch, ông Đinh Gia Khánh trong sách TNNL nối :"Thiên Nam ngũ luc xa loại văn sử ký hơn Dai Nam quốc sử diễn ca mà lại gân với loại văn tmyện hơn Đai Nam quốc sử diẻn ca Nói một cách khác, Thiên Nam nRữ luc rất gần với các Iniyện Nôm ngày trước

về các kêì cấu và la có cảm tưởng như tác giả kể chuyện hơn là chép sử".

[26, tr.20] xem vậy đủ Ihấy tuy số lượng lác pliẩm chưa nhiều mà íliể loại sử

ca đã được đề cập tới ở hầu hết các tập văn học sử và cả trong khi nghiên

cứu, giới thiệu các tập sử ca riêng Nhiều tác giả cũng đã ít hoặc nhiều đề cập tới sự hình thành, tính chất thể loại sử ca Đố là những lliành lựu mà luận văn này sẽ liếp llui và phái triển ở các pliần mục tương ứng về sau.

ill Dóng góp của luân von.

Mục đích của luộn văn là tìm hiểu sự hình (hành và tinh chất thể loại

của sử ca Nổm Đế đạt mục đích trên luận văn cỏ nhiệm vụ :

1 Bước đầu khảo sát tìm hiểu TNMG và TNNL đã được hình thành

lừ những nguồn nào cả về nội dung lẫn hình Ihírc.

2 Tìm hiểu tính chất cỉia thể loại sử ca Qua đó bước đầu so sánh với những lác phẩm nồm khác để xác định đặc trưng thể loại của sử ca Nỏm.

3 Định giá trị của thể loại sử ca Nồm qua TNMG và TNNL và khẳng

định giá trị giáo dục truyền Ihống rất đặc Irưng của thể loại sử ca

IV Nguồn lư liệu và phương pháp nghỉên cứu,

Vê mặt tư liệu, sách báo : Chúng lồi căn cứ vào văn bản (ác phẩm

được xuấi bản gần đây nhất.

- Thiẽn Nam ngữ luc diễn ca lịch sử do Nguyễn Lương Ngọcyà Đinh Gia Khánh phiên âm, cliú giải và giới thiệu, do NXB Văn hoá ấn hành năm

- T N M G v à T N N L đ ư ợ c v iếl (ro n g c á c lộ p v ã n h ọ c s ử c ả khi h à n v ề tiến trình p h á t triển c ủ a v ă n h ọ c dãn g i a n , c á c h ọ c g i ả c ũ n g t h ư ờ n g đ ề c ậ p

C u ố i c ù n g là đ a n h m ụ c c á c tài l iệ u tham k h ả o c h í n h

Q u ố c g i a p h o n g k iế n Đ ạ i V iệt t b ế k ỷ X V I , X V I I v ớ i k h á n h i ề u h iế n

đ ộ n g p h ứ c tạp đã là m llia y đ ổ i íl n h iề u d iệ n m ạ o v à lính c h ấ t c ủ a n ề n văn

h ọ c I n in g đ ạ i T h a y v ì n h ữ n g c u ộ c c h i ế n đííu d ũ n g c ả m c h ố n g k ẻ tliù xAm

lư ợ c ử đíiu t h ế k ỷ trước, c á c lập đ o à n p h o n g k iế n g â n clAy bắt đ ầ u c ắ n x é ,

c h é m g i ế ỉ , sál phạt lăn nhau đ ể n ắ m q u y ề n t h ố n g trị N h ữ n g m â u th u ẫ n v ố n

là b ả n c h ấ t c ủ a c h ế đ ộ p h o n g k iế n h ộ c l ộ n g à y m ộ i g a y g ắ t C á c lậ p đ o à n

p h o n g k iế n L ê , T rịn h , N g u y ễ n x u n g đ ộ i , tranh q u y ề n , cirở p vị là m c h o đất

n ư ớ c l o ạ n lạ c l iê n m iê n , n h ố n dftn k h ố n k lìổ bíin c ù n g M ộ t b ài th ơ c h ữ H án

cử a N g u y ễ n Bỉnh K h iê m đ ã p h ả n á n h sâu s ắ c n ỗ i c ơ c ự c m à nhíln d â n phải

g á n h c h ịu tron g m á y m ư ơ i n ă m tranh g i à n h th o á n (loại g i ữ a c á c p h e phái,

c á c tập đ o à n k h á c nhau m à n ổ i bạt là c u ộ c c h i ế n tranh N a m - B ắ c (riều v à

c u ộ c c h i ế n tranh Trịnh - N g u y ễ n Bài I h o c h ỉ c ó b ố n cí\u mil N g u y ỗ n B ỉnh

N h ữ n g s ự k i ệ n lịc h s ử q u a n trọ n g d iễ n ra Irong n h ữ n g n ă m đ â u t h ế kỷ X V I

đã p h ả n á n h đ ú n g q u y luật c h u n g v ề h ư ớ c t h ă n g (rầm c iìa c á c v ư ơ n g Iriều

p h o n g k iế n V ầ n g h à o q u a n g c h ó i lọ i c ủ a m ộ t v ư ơ n g triều thời thịn h Irị đã

n h a n h c h ó n g bị phai làn n h ư k h ô n g Ih ể c ư ỡ n g n ổ i T r iề u đ ìn h p h o n g k iến

n h à Lô lừ v u a c h o đ ế n c á c h à n g ngĩí q u a n lại đ u a rtliau ăn c h ơ i , h ư ở n g lạc,

v ơ v é t c ủ a c ả i v à ứ c h i ế p dAn là n h Cái biệt d a n h "V ua q u ỷ " , " V ua lợn" m à nhân d â n Ihời b ấ y g i ờ d ù n g đ ể g ọ i L ê U y M ụ c v à L ê T ư ư n g D ự c đ ã v ạ c h trẩn bản ch ấ t tàn á c , lố i s ố n g sa đ o ạ , m ất nil An lín h c ủ a n h ũ n g k ẻ lự c h o

m ìn h !à "đấng c h í tôn", là "các b ậ c c h a m ẹ c ủ a dân" S o v ớ i L ê U y M ụ c ,

v u a L ê T ư ơ n g D ự c c ò n ăn c h ơ i x a x ỉ, truy lạ c v à đ ộ c á c g ấ p b ộ i Bài h ịc h

c h ố n g L ê U y M ụ c c ủ a L ư ơ n g Đ ắ c B ằ n g c ó đ o ạ n v i ế l : " T ư ớ c đ ã h ế t m à lạ m thời k h ô n g h ết, dAn dã c ù n g m à lạ m Ihu k h ố n g c ù n g P h ú t h u ế thu đ ế n tơ

t ó c m à d ù n g c ủ a n h ư bù n đát, b ạ o n g ư ợ c n h ư T á n T h u ỷ H o à n g , đãi c ô n g thần nlnr c h ó n g ự a , c o i d â n c h ú n g n h ư c ỏ rác" [8 , tr.511.

V u a ấ y , Iriều đ ìn h ấ y là đ iề u k iệ n lốt nliấl c h o b ọ n q u a n lại đ ịa

p h ư ơ n g m ặ c s ứ c v ơ v é t , b ó c lồ! n h a n d â n , C ù n g v ớ i th iê n tai, h ã o lụt, hạn hán t h ư ờ n g x u y ê n x ắ y ra tron g m ộ t s ố n ă m đáu l l i ế k ỷ X V I là m c h o đ ờ i

P h o n g írào kliở i n g h ĩ a n ô n g dAn liê n lụ c n ổ ra trên rnộl b ìn h cliện r ộ n g

v à q u y m ổ n g à y c à n g lớ n nliir c u ộ c k h ở i n g h ĩ a c ủ a T rân C a o đ ã g ó p phần

đ ẩ y n h a n h s ự s ụ p đ ổ c ủ a c á c Iriều đ ại (ừ L ê íỉế n M ạ c đ ế n Iriều Lê T r n n g

H ư n g H ơ n t h ế n ó c ò n c ó ý n g h ĩ a (hứ c lỉn h ử n g ư ờ i n ồ n g dAn ý tliứ c lự d o

dan c h ủ , ý th ứ c v ề (inh thổn đ ấ u tranh c l i o s ự c ô n g b ằ n g x ã h ộ i v à v ề v a i trò

Q u ố c , N h ậ t B ả n , B ồ Đ ầ o N h a , H à L a n , P h á p , v v v à o b u ồ n hán ở n ư ở c la

Sự p h ồ n thịnh c ủ a n ề n k in h l ế h à n g hoá là m n ả y s in h q u a n n i ệ m s ố n g , lối

s ố n g c ó lính c h ấ t thị d â n v à y ê u c ầ u c ỏ lín h ch ấ t dAn c h ủ dAn l ộ c , tự d o c ủ a Ihời đ ại n à y là m ộ t tro n g n h ữ n g tiền đ ề là m c h o v ă n h o c c h ữ N ô m c ỏ b ư ò c

p h á t triển m ở i , IronR d ỏ c ó s ử c a N ồ m

N ế u n h ư t h ế k ỷ X V g ia i c ấ p p l i o n g k iế n I h ố n g írị c o i trọ n g v ă n h o á

n g h ệ thuật c h í n h t h ố n g , h ạ n c h ế v ă n h ọ c n g liộ IhuẠI đAn g i a n , g ò é p n è n vă n

hoá của nhản dAn lao động vào những klniôn Víìng llurởc ngọc của nền văn

h o á c h ín h I h ố n g thì s a n g t h ế k ỷ X V Ĩ , X V I I d o s ự rạn nứl c ủ a c h ế đ ộ tập

q u y ề n c h u y ê n c h ế I h e o m ô h ìn h n h o g i á o , d o p h o n g trào q u ậ t k h ở i m ã n h liệt

c ủ a n h ã n d â n , v ă n h o á n g h ệ thuậl dftn g i a n b ắ l đíiu m ộ t g i a i đ o ạ n pliál triển

m ớ i, rực rỡ h u y h o à n g B ư ớ c phát triển n à y I h ể h i ệ n ở h à n g loạt n h ữ n g

th à n h tựu s á n g g i á c ủ a n g h ệ thuât k i ế n Iríic, đ i ê u k h ắ c , m ỹ n g h ệ Ihỉi c ô n g

m à n h iề u h i ệ n vât p h o n g p h ú v à đa d ạ n g v ẫ n d a n g đ ư ợ c Irưng b à y ở c á c

t n i n g lAm b ả o lằ n g B ư ớ c pliál triển Ay c ũ n g lại t h ể h i ệ n rõ s á n g tác v ă n h ọ c

c ủ a thời đ ạ i M u ố n tìm h iể u v ă n h ọ c lliời n à y c ổ n phả i x e m x é t n ó tr o n g b ố i

c ả n h c h u n g c ủ a n ề n v ă n h ọ c tru ng đ ạ i, đ ặ c b iệl là b ư ớ c p hái triển m ớ i cửa

d ò n g v ă n h ọ c N ô m thòi b ấ y g i ờ T r o n g thời p h o n g k iế n , b ộ p h ậ n v ă n h ọ c

c h í n h t h ố n g là b ộ p h â n v ă n h ọ c v i ế l b ằ n g c h ữ H á n C ò n c h ữ N ồ m , lo ạ i c h ữ

c ó từ c á c t h ế k ỷ IX, X , X I thì m ã i đ ế n thời Trần m ớ i đ ư ợ c d ù n g d ể s á n g tác

v ă n h ọ c T h e o Đ V S K T T c ủ a N g ô S ĩ L iê n thì lừ thời n h à Trổn c h ữ N ô m đã bắt đầu đ ư ợ c d ù n g đ ể là m th ơ v à v i ế l v ă n K h o ả n g t h ế k ỷ X III, X I V đ ã c ô

m ộ l s ố tác g i ả là m th ơ N ô m nlur N g u y ễ n T h u y ỏ n , N g u y ễ n S ĩ c ố , C hu Văn

A n , v v L ố i lliơ m à N g u y ẽ n T lm yÊ n c ò n g ọ i là I ỉà n T lu iy ô n bíil đáu s á n g tác đ ư ợ c n g ư ờ i đ ờ i sau g ọ i là H à n Luật.

T u y s ố lư ợ n g tác g i ả s á n g tá c b ằ n g c h ữ N ô m thời k ỳ n à y c h ư a n h iề u

v à tác p h ẩ m đ ể lại c ũ n g m ất m ất hầu h ê ì , n h ư n g v i ộ c n g ư ờ i V iộ l d ù n g c h ữ

p hân v ă n h ọ c Iiíìy T h ế k ỷ X V là t h ế k ỷ liư n g thịn h nliíYl c ủ a q u ố c g i a p h o n g

k iế n Đ ạ i V iệ t, c ĩ ĩ n g là Ihời k ỳ rực rỡ c ử a n ề n v ă n h ọ c d a n l ộ c , (ro n g d ó c ó

v ă n h ọ c N ỏ m C ù n g v ở i ý Ih ớ c tự h à o v ề nền v ă n h ọ c thin t ô c , k ế lụ c v i ộ c sỉr

d ụ n g c h ữ N ô m c ủ a c á c n h à v ă n h o á dAn ( ộ c thời Tríỉn, 1ừ ỉ h ế k ỷ X V Irở di,

c h ữ N ô m đ ư ợ c s ử d ụ n g r ộ n g rãi Irong lĩn h v ự c s á n g lá c v ă n c lu r ơ n g Với

Q u ố c Ả m T h i T ầ p , N g u y ễ n Trãi đ ã c ắ m m ộ t c á i m ố c q u a n Irọng c h o d ỏ n g

th ơ N ô m d â n tộ c H ơ n 2 5 0 bài (h ơ N ô m d ư ợ c là m I h e o I h ể t h ơ l ư ơ n g đ ố i lự

d o , k h ô n g c h ị u n h i ề u s ự g ò b ố h ỏ i n i ê m luại c h ặ t c h ẽ c ủ a t h ể Ihơ Đ ư ờ n g luật T n i n g Q u ố c đ ã l l i ể h iệ n s â u s ắ c tftm h ồ n b íiy b ổ n g , p h ỏ n g k h o á n g cỉia

N g u y ễ n Trãi v à s ự t im tòi lối (h ơ N ô m dân l ộ c T h ơ N ô m N g u y ễ n Trãi đã

N ử a sa u t h ế k ỷ X V I trở đi, d ò n g v ă n h ọ c N ô m x u ẩ i h iệ n n h iề u Ihể

lo ạ i nlur : T h ơ , p h ú , v ă n , tru y ệ n N ô m , d i ễ n c a lịc h s ử , v v , m ỗ i t h ể loại

đ ề u c h ứ a d ự n g m ộ i n ộ i (lu n g n h ấ t đ ịn h v à lất c ả d ề n t h e o đ u ổ i m ộ l cái đ ẹ p

m ớ i c ó lín h c h ấ t d â n t ộ c , d â n c h ủ

T h ế k ỷ X V I , X V I I v à n h ữ n g n ă m đ ầ u t h ế k ỷ X V I I [ là m ộ t g ia i đ o ạ n lịc h sỉr d ài đất n ư ớ c tạm (hời k h ô n g c ố h o ạ x ồ in lă n g N h i ệ m v ụ lịc h s ử c ủ a

n h ư n g x e m ra tro n g các h ợ p t u y ể n s a u n à y k l i ô n g c ó m ặ t m ộ t bài (h ơ N ô m

n à o , vì c á c n h à n h o đ ã q u a c ử a K h ổ n g sân T rìn h c h o rằ n g Ihư N ô m c h ỉ là

lo ạ i trà dir tửu hậu c h ứ k h ô n g p h ả i vă n c h ư ơ n g c h í n h ( h ố n g , k h ô n g c ó lính

c a o qu í C ó Ihể n ố i lìr I h ế k ỷ X V Irở v ổ (rước tất c ả c á c t h ể lo ạ i v ă n h ọ c V iệl

N a m đ ề u v i ế l l l i e o c á c I h ể lo ạ i c ủ a v ă n h ọ c T r u n g Q u ố c

T ự s ự c h ữ H á n là t h ể lo ạ i lớ n nhất x ư a n a y , h a o g ồ m lự s ự lịc h sử và

lự sự c ó x e n trữ lìn h C h ú n g lô i d ù n g lluiậl n g ữ n à y đ ể n ó i n h u n g lá c p h ẩ m Irữ lin h n h ư n g t r o n g đ ó p h a x e n lự sự C á c lấ c p h ẩ m v ă n x u ô i Iruy ền k ỳ ( T r u y ề n K v m a n l u c ) c á c (ác p h ẩ m k ý s ự (T h ư ơ n g K in h k ý s ư ) c á c h ộ sir

c h í n h t h ố n g c ủ a c á c s ử g i a t h ế k ỷ X I V , X V , c á c tác p h ẩ m trữ lình c ó x e n

p h ư ơ n g th ứ c tự s ự n h ư : B a c h D ằ n g G ia nR p h ù c ủ a T r ư ơ n g H á n S iê u , C h í

h ọ c trung đại V iệ t N a m từ I h ế k ỷ X đ ế n ( h ế k ỷ X V I I I Bàn v ê Ihơ lụ c bál

P h ạ m Đ ìn li T o á i , m ộ t đ ồ n g lá c g i ả c ủ a Đ N Q S D C đ ã n ố i v ề c ấ i h a y , cái k ỳ

d iệ u c ủ a t h ể ( h ơ n à y Ô n g đ ặ c b iệ t n h â n m ạ n h s ự th ả n h c ồ n g l u y ệ l v ờ i c ủ a

I h ể lụ c bál (ro n g I ru y ện th ơ N ổ m

N ồ i C h iê u H o à n g d ại n g â y khá g lié l

N h à c h ú a đAu lâ m lét tôi n g ư ờ i

K h á h ờ n , k h ấ t iế c , khá c ư ờ i

G i ố n g I h iê n g b ỗ n g cấl c h o n g ư ờ i c ở s a o 7

( 2 6 tr.6 3 )

C ó ( liể n ó i T N M G là m ộ t lá c p h ẩ m c ố (inh c liấ i v ị n h s ử d à i, t h ể t h ơ

s o n g Ibấl lụ c bái đ ã là m c h o tác p h ẩ m v ừ a trữ tinh v ừ a h o ả n h trán g T N M G

k ể c h u y ệ n l ịc h s ử c ấ c triều đại m ộ t c á c h ló m lư ợ c , s ú c l ín h Tất c ả n h ữ n g

tấ m g ư ơ n g a n h h ù n g c ứ u n ư ớ c c ủ a c á c th ờ i đại đ ề u c ỏ m ặ t t ro n g T N M G

K hi v iê t v ề h ọ lời Ihơ v a n g lên s ả n g k h o á i , đ á y h à o k h í S o v ớ i t h ơ s o n g thíliì

lụ c hál h ồ i đ â u t h ế k ỷ X V Ỉ (hì s o n g tliấl lụ c bál Irong T N M G đã c ó n h iề u Ihay đ ổ i T ừ n g ữ , c á c h g i e o v ẩ n k h ô n g k h á c !à m ấ y s o v ở i s o n g thất lụ c bá! tro n g c á c k h ú c n g â m b u ồ n llu r ơ n g , o á n v ọ n g t h ế k ỷ XV ĨI1 D ẫ u s a o Ihì s o n g

thất lụ c bát v ẫ n k h ô n g t h ể n ô m na, b ìn h dị n h ư lụ c bát, ỉ u y đ ề u là n h ữ n g lliể

th ơ v ố n c ỏ n g u ồ n g ố c (ừ (h ơ c a dftn g ia n

C h u y ệ n k ể v ề Phù Đ ổ n g T h iê n V ư ơ n g , c h u y ệ n k ể v ề H a i Bà T r ư n g ,

Đ i n h B ộ L ĩn h , L ý C ô n g Ư ắn tron g T N N L là lời k h ẳ n g đ ịn h k h ả n ă n g tự sự

tu y ệ t v ờ i c ủ a t h ể th ơ lụ c bát T h e o K iều Tlni H o ạ c h (hì "T h i ê n N a m n g ữ luc

là tliẽn c a lịcli s ử nlitrng xét (rên b ìn h d iệ n vă n h ọ c lliì tá c p h ẩ m n à y đirực

p h o n g c á c h c a o q u í c ủ a lố i v ă n c h ư ơ n g b á c h ọ c ; c h o n ê n c ỏ n h i ề u c â u rư ờ m

rà, lố i n g h ĩa , n h ư n g inặl k h á c lại c ỏ đ ư ợ c c á i p h o n g phú b é b ộ n , s ố n g d ô n g ,

p h ả n ánh d ư ợ c lối s ố n g , lố i n g h ĩ lự n h iê n , p h á c Ihực dftn dã c ủ a c o n n g ư ờ i ở

m ộ l ihờ i đ i ể m nhấl đ ịn h c ủ a lịc h sử.

S o v ớ i Đ N Q S D C thì v ầ n luật tro n g T N N L c ó n h i ề u c â u g i ố n g v ớ i lụ c bál c ổ , k iể u n h ư :

lụ c bál ở g ia i đ o ạ n đdu Đ ế n Đ N Q S D C thì c á c h h i ệ p Víin ở c h ữ c u ố i c ủ a c â u

lụ c v ớ i c h ữ Ihứ tư c ủ a t'ftu bál ( lư ờ n g nlnr v ắ n g b ó n g Đ ế n T r u y ẽ n K iề u , v ớ i

n g h ệ Ihuậl s ử d ụ n g từ n g ữ , c á c h liiẽ p vổ n cliặl c h ẽ g iữ a c á c c ặ p lụ c bát,

N g u y ễ n D u đ ã dặt lụ c bál v à o vị trí c h u y ể n í h ể h à n g dâu c ủ a c á c tác phẢm

lự sự Irữ lình và ông dã thành cổng rực rỡ v ề sau k h ô n g còn lác giả nào, lác

p h ẩ m n á o v ư ợ t lên đ ư ợ c th ơ lục bát T r u y ệ n K iề n

T h ờ i đ ại n à o (hì v ă n h ọ c ấ y M ỗ i t h ể loại v ă n h ọ c , m ỗ ỉ lá c p h ẩ m v ăn

h ọ c ra đời đ ề u t h u ộ c v ê Ihời đại đã sin h ra n ó H ầ u hếl c á c tru y ện t h ơ N ô m bìn h dân đ ề u ra đời tron g b ố i c ả n h x ã h ộ i p h o n g k iến s u y tàn N ộ i d u n g

p h ả n ánh v à lính chAÌ t h ể lo ạ i c ủ a n ỏ g à n v ớ i c á c lá c p h ắ m v ă n h ọ c díìn g ia n thậ m c h í c ó c ô n g trình c ò n c h ỉ n ó là t h ể lo ạ i văn h ọ c dồn g i a n Sau khi s o

sá n h m ộ t s ố tru y ện d â n g ia n v ớ i m ộ t s ố tru y ện N ô m b ìn h dftn n h ư íru y ện

M ồ n g H i é n Iru v ẽ n , V ớ i t n iy ệ n c ổ tích A n h c h ả n g h o Đ à o ; T r u y ệ n C h ả n g

C h u ố i v ớ i c h u y ệ n c ổ tích L ấ y c h ổ n g d ê , là n h ữ n g c h u y ệ n c ó c ù n g c h ủ đ ề ,

ô n g K iề u T h u H o ạ c h n ó i :"Chính vì lẽ cíó m à n h i ê u (ác g i ả trư ớc đ â y , b ằ n g

n h ữ n g c á c h n ó i k h á c n h a u đ ề u đ ã I h ố n g nhất c h o rằ n g n h i ề u Iruyện N ô m bình clfln thự c ch ấ t c h ỉ là t m y ộ n c ổ tích đ ư ợ c đ iê n lại b ằ n g they sá u lá m m à thôi" | 9 , !r.4 0 ] H i ệ n thực v ă n h ọ c c ó s ự g i a o th o a Irên b ở i lẽ c á c I h ế kỷ

X V I , X V I I v à XVITI y ê u l ố dân c h ủ , linh lliẩn nliAn (lAn d ã d ư ợ c m ở r ô n g Irorig v ă n h ọ c H à n g loại I m y ệ n N ô m b ìn h d a n v ề d ề tài x ã h ộ i đ ã p h ả n ánh

n h ữ n g vftn đ ề b ứ c XÍIC c ủ a Ihời đ ạ i V ớ i đ ặ c đ i ể m I h ể lo ạ i v à n g ô n n g ữ tỉAn

C á c b ộ s ử c h í n h i h ố n g c ò n lại c h o thfly rằng Ihời p h o n g k iế n , vu a

c h ú a c ũ n g c ó ý Ihức c h é p sử N h ư n g d o c á c b ộ s ử d ó v iế t h ằ n g c h ữ H á n nên khả n ă n g p h ổ b i ế n là rấl h ạ n c h ế N h ữ n g g ì v i ế l Irong c á c h ộ s ử ký c h ỉ m ộ!

b ộ p h ạ n trí th ứ c p h o n g k iế n đ ọ c đ ư ợ c , c ò n phíìn đ ô n g n h â n dAn l a o đ ộ n g c liỉ biết Phù Đ ổ n g T h iê n V ư ơ n g , H ai Bà T r ư n g , Đ i n h B ô Lĩnh v v quíi c á c c â u

chuyện truyền miệng, qua dã sử lliổn lích và Iruyền Ihuyếí dftn gian chỉ

đ ế n c á c lá c p h ẩ m s ử c a N ô m l l i ế k ỷ X V I I , X V Í Ỉ I, d o c ó s ự Iham k h ả o , tiếp

c â n m ộ t c á c h đ ú n g m ự c v à k h o a h ọ c n h iề u n g u ồ n v ă n liệ u dfln g i a n , n h iề u

n g u ồ n lư liộu c ỏ Irong nhân dAn nên n ộ i d u n g c ủ a n ó dã n ê u đ ư ợ c n h iề u sự

k iện lịc h sử , n h â n vât lịc h s ử c ó q u a n h ệ m ệ t thiếl v ớ i lAm lư, lình c n m ,

p h o n g tục lậ p q u á n , lối s ố n g b ìn h dị híìng n g à y c u a n g ư ờ i dAn l a o đ ộ n g

Q u a c á c h m i ê u lả lịc h s ử b ằ n g n h ữ n g g ư ơ n g m ặ l cụ thể, c á c lá c g i ả s ử c a đã phái triển lịc h s ử (hành c á c tiểu Iruyện c ó m ở đ ầ u c ỏ kếl lliíic L ố i kếl c ấ u

[ 2 6 , l r 4 4 |

v i ệ c p h ò L ê, d iệ t M ạ c , xAy d ự n g m ộ t x ã h ôi tliái b ìn h thịn h trị, tác g iả

T N M G đã s ử d ụ n g lối Ihơ c ó tính c h ấ t v ị n h sử L ố i th ơ s o n g Ihấl lụ c bát thời

n à y c ũ n g bắt n g u ồ n fừ v ă n h ọ c d â n g ia n V à c á c lá c g i ả I h ư ờ n g s ử d ụ n g d ể ( h ể h i ệ n tính c h á i trữ lìnli h o à n h tráng.

T N M G v à T N N L là hai lá c p h ẩ m s ử c a d ầ u íiê n ra đ ờ i v à o t h ế kỷ

X V II c h o đ ế n I h ế k ỷ xvriĩ m ớ i c ó Đ N Q S D C c ủ a L ê N g ô C át v à P h ạ m Đ ì n h

T o á i T h e o T h a n h X u An Irong "T h i ê n N a m m i n h g i á m c u ố n s ử c a h à o h ù n g

c ủ a d â n lộc" đ ă n g Irên tạp c h í v ă n h ọ c s ố t h á n g 3 n ă m 1 9 8 0 (hì n g ư ờ i ta m ỏ i pliál h iệ n đ ư ợ c m ộ i s ố c u ố n s ử c a k h á c n h ư : V i ẽ l s ử t iế p lu c d i ễ n n g h ĩ a và

V i ẽ l s ử đ i ể n n g h ĩ a c a v v N ế u s ự phất h i ệ n n à y là đ ú n g đ i n ữ a (hì ta vẫn lliấ y rẳ n g Irong SUỐI liỉii t h ế k ỷ v ộ n d ộ n g v à phát Iriổn c u ả n é n VÍÌI1 h ọ c dAn (ộ c , t h ể lo ạ i s ử c a N ô m k h ô n g phái Iriển v ề m ặ l s ố lư ợ n g Đ i ề u n à y phản

á n h rõ m ộ t (hự c t ế lịcli s ử là t h ể lo ạ i s ử c a N ô m đ ã phát Iriển m ạ n h v à o lli ế

k ỷ X V I I

N h ì n c h u n g , sa u Ihời k ỳ thịnh trị ở c u ố i l ỉ i ế k ỷ X V , c h ế đ ộ p h o n g k iế n

ở c ấ c t h ế k ỷ X V J, X V I Í lu y vã n d a n g t ro n g lliờ i k ỳ phát triển, n h ư n g k h ô n g

c ò n g i ữ đ ư ợ c t h ế ổ n đ ịn h (ro n g to à n xã h ộ i n h ư trư ớ c T r o n g l ò n g xã hội

p h o n g k iế n , n h i ề u m â u (huÃn c ố h ữ u d á n d ầ n g a y g ắ l , chín đ ế n k h ở i n g h ĩa

n ố n g d a n v à nhất là lìn h trạng p h â n liệ t , h ỗ n c h i ế n Iriền m i ê n g i ữ a c á c p h e

p h á i p h o n g k iế n H â u q u ả là t h ế n ư ớ c s u y y ế u , nliân dAn c ơ c ự c , (ổ q u ố c

l li ố n g nhất lâu đ ờ i bị tạm thởi c h i a cắ t.

T r o n g lìn h l l i ế ấ y , d o s ứ c s ổ n g m ã n h liệt bản lĩnh k iê n c ư ờ n g , I n iy ề n

I h ố n g l a o đ ộ n g c ầ n c ù , nhân đ ả n ta v ã n tiến !ên d ầ n tro n g s ự n g h i ệ p m ở

m a n g đất nước v à nhấl là phát triển v ă n lio â clAn (ộ c l l i e o h ư ớ n g lộ c h o á

v à dân g i a n h o á

Ở l l i ế k ỷ X V , Víìn hon c liín h I h ố n g CHÍ) c l i ế đ ổ p h o n g k iế n q u a n liCu

i h e o m ô h ìn h N h o g i á o đ ã p h á i triển thịnh đ ạ l V ă n lio á , v ă n h ọ c dAn g ia n ,

d o s ự rạn n ớ t c ủ a ý th ứ c h ệ ( h ố n g trị v à s ự trỗi d ậ y c ủ a lự c l ư ợ n g , c ủ a p h o n g trào, c ủ íi (ư t ư ở n g d â n c h ủ , n h â n đ ạ o c ủ a thời đ ạ i, c ủ a n h ã n d a n đ ã dần

d ổ n phái h u y m ạ n h m ẽ ả n h h ư ở n g c ủ a n ỏ đ ố i v ớ i s á n g tác v ă n h ọ c c h ữ H á n

v à nhất là c h ữ N ô m , lĩn h v ự c n g ô n từ đ ạ m lính c h ấ t b á c h ọ c , c a o q u í Irước đfty Vì v ậ y đ iệ n m ạ o v á tính c h ấ t v ă n h ọ c c ủ a (hời đại đ ã c ỏ p h ẩ n đ ổ i m ớ i

Đ ặ c b i ệ l v ă n h ọ c N ô m phái Iriển m ạ n h , d ư ở i ảtili hirởn g c ủ a v ă n h o á , v ă n

h ọ c d â n g i a n , v ớ i c á c t h ể lo ạ i và nhất là c á c ( h ể Ihơ d a n l ộ c , trư ớ c hết là lụ c bát v à s o n g lliAÌ lụ c bát.

T r o n g xu ( h ế p h á t triển m ỏ i c ủ a v ă n h ọ c s ử c a N ô m , tr u y ệ n N ô m đ ã

x u ấ t h i ê n n h ư là m ộ i láì y ế u c ủ a q u á Irinh v ă n h ọ c d a n t ộ c

C ũ n g n h ư Đ a i N a m q u ố c s ử d i ễ n c a , T h i ê n N a m n g ữ l u c k h ô n g c h ỉ c ỏ m ộ l

g i á trị v ề s ử h ọ c m à c ò n c ố m ộ t g i ấ (rị v ề v ă n h ọ c " [ 2 4 , l r 2 0 ] Ô n g B ù i D u y

T â n tro n g T ừ đ i ể n v ă n h o e tâp c u n g c ó n h ạ n x é t l ư ơ n g [ự n h ư v ậ y v ề T N M G ,

ổ n g v iế t "T h i ê n N a m m i n h g i á m c ó g iá trị v ă n h ọ c T á c g iả t h ư ờ n g s ử d ụ n g

s ở (rư ờ ng c ủ a v ă n h ọ c đ ể tự sự , m iê u tả, c a v ị n h trên n h ữ n g Irang v iế t vă n

đ ề c ó liê n q u a n m ộ t lliiết tới s ố p h ậ n nil An vật C á c nil An vạt lịch s ử Irong

Đ V S K T T g ầ n n h ư ai c ũ n g g i ố n g ai T ừ PỈÙ 1 Đ ổ n g T h iê n V ư ơ n g , H ai Bà

T r ư n g , B à T r iệ u , Đ i n h B ộ L ĩn h , TrÀn B ìn h T r ọ n g , Trần Q u ố c T u ấ n , v v

th ả y đ ề u c ó m ộ i đ i ể m c h u n g là y ê u n ư ớ c , c a m thù g i ặ c c ir ở p n ư ớ c , c h i ế n dấu

h y s in h đ ũ n g c ả m vì v u a , v ì n ư ớ c v ì d â n T á c g i ả Đ V S K T T k h ổ n g di sâ u quan sát đ ể m iê u lả c ặ n k ẽ x e m m ỗ i n g ư ờ i tron g s ố h ọ c ó những lAm s ự g ì,

h ọ b iể u l ộ lình y ê u , l ò n g c ă m thù Ih e o c á c h n à o Vi n h ữ n g hạn c h ế n à y m à tính đại c h ứ n g c ủ a b ộ Đ V S K T T bị g i ả m đi rA't n h iê u , s ử c a N ô m Ihì k lìá c , c h ỉ riê n g v i ệ c c h é p sử b ằ n g t h ơ N ô m th ỏ i c ũ n g đã đủ d e m lại c h o lá c p h ẩ m m ộ!

g i á trị n g h ệ Ihuật to lớ n

T N M G v à T N N L m i ê u lả c o n n g ư ờ i , m i ê u lả s ự k iện lịc h s ử I h e o lịch

s ử q u a n p h o n g k iế n n h ư n g đ ã c ố s ự u ố n n ắ n ít n h iề u c h o p h ù h ợ p v ớ i quart

n i ệ m c ủ a n h â n d â n th ờ i b ấ y g i ờ T r o n g khi lái h iê n lại lịch s ử , c á c tá c g i ả íl

bị rà n g b u ộ c b ở i n h ữ n g á p íự c c h í n h trị x ã h ộ i D ò n g lịc h s ử đ ư ợ c d i ễ n tả tro n g s ử c a k h á u y ể n c h u y ể n , k h á h ấ p đ ẫ n N g ư ờ i đ ọ c c ả m n h ậ n lịc h s ử , m ế n

ô n g đ ã đi v à o l ịc h s ử đan t ộ c Ô n g là rấm g ư ơ n g s á n g n g ờ i v ề l ỏ n g trung

h iế u tiết liệt I h e o q u a n n i ệ m t n i y ề n t h ố n g , v ề nhAn vạt ]ịch s ử n à y T N M G

v iế t :

Đ ấ n g lô n (hất k h á k h e n Q u ố c T u ấ n

T r ụ c g i ặ c N g u y ê n n h i ề u (rân ra tay Sau ( h iê n g v ì bởi Irước n g a y

T u ấ n đ ã phả i k h ổ c ô n g b à y b in h b ố trận nlnr I h ế n à o , la h ã y x e m T N N L v iế t :

"Thời v ừ a h â y h ẩ y g i ố m â y Trờ i thu s ư ơ n g g i á n g , s ư ơ n g m ù n h ư n h a u

G a n g Irời ai b iê ì ai đAu Ban lối K iê u , T ư ợ n g ( h u y ề n b à y v ư ự l ra

Đ ợ i c l i ờ v ừ a q u á c a n h ba

G i ó cíưa m ặ t n ư ở c , h iệ u là g i ố c m ai

T ư ợ n g , K iê u l l m y ề n đ u ổ i đ ế n n ơ i

S ẩ y n g h e c ó lệ n h d â y Irời t iế n g v a n g Trời x a n h n ư ớ c b i ế c b à n g h o à n g

S ú n g d ư ờ n g s ấ m đ ộ n g , đ ạ n d ư ờ n g m ư a sa Lửa n g o à i lự a c h ớ p s á n g lo à

T r ư ớ c thời H ư n g Đ ạ o , sa u (hời T ư ợ n g , K iêu

đ ộ n g (ron g k h u n g c ả n h nirớc b i ế c trời x a n h M ộ i v ẻ đ ẹ p n g ờ i s á n g , n ổ i bại

lê n (ron g b ối c ả n h c h i ế n trư ờ n g ầ m v a n g t iế n g g ư ơ m k h u a , v à l i ế n g s ú n g đ ạ n

"tựa c h ớ p s á n g lo à Trần H ư n g Đ ạ o v ớ i k h í I h ế anh h ù n g c ủ a đ ấl n ư ớ c đ a n g

đ ứ n g lê n tiêu d iệ l q u â n Ihìi, g iả i p h ỏ n g d a n lộc N g u y ê n q u â n m ấ l vía h ồ n kinh.

Q u â n s a x u ố n g n ư ớ c lề n h b ề n h tlạl s ô n g Trổn b in h c h ủ t ư ớ n g h ộ i đ ồ n g

đ o ạ n c ũ n g c ó n h ữ n g c u n g b ậ c rất k h á c n h a u v ề tăm ]ý tình c a m Tràn Q u ố c

T u ấ n khi c ổ m q u â n x ô n g trận, ô n g d ư ờ n g n lìư q u ê n hẳn m ọ i s ự to a n tính c á

n hâ n Đ ố i m ặ l v ớ i k ẻ ỉhù ô n g c h ỉ c ó m ộ t tình c ả m d u y nhất là p h ả i c h i ế n Ihắng L ờ i t h ơ T N N L tro n g n h ữ n g đ o ạ n n à y v a n g lê n mạnh m ẽ , s ả n g k h o á i,

t h ể h iệ n d ư ợ c c á i " H à o k h í Đ ổ n g Á" c ủ a m ộ t triều đại h ư n g Ihịnh nhất tro n g lịc h s ử m ấ y n g à n n ă m c ủ a n h à n ư ớ c p h o n g k iế n V iệ t N a m T h ế n h ư n g khi

c h i ế n írư ờ n g đ ã n g ir n g l i ế n g s ú n g , d ừ n g t iế n g g ư ơ m k hu a , l ò n g ngirời quan

lử k h ô n g k h ỏ i c ó n h ữ n g đ a y dứ t p h i ề n m u ộ n khi n g h i tới lời (răng trố! c u ố i

n g h ệ thuật T ự s ự l ịc h s ử c h ỉ là m ộ t d ò n g thời g ia n Irôi c h ả y I h e o h iê n n iê n

sử, đ ể c h o lự s ự n g h ệ Ihuậl tr e o b á m c á c bứ c tranh b ằ n g n g h ệ Ihuật n g ô n từ.

1 . 2 Sử ca Nôm có những hình tượng nhân vật văn học

L ịc h s ử d â n l ộ c la là lịc h s ử liên fục đấu tranh c h ố n g k ẻ (IÙ 1 x â m lư ợ c ,

g ià n h đ ộ c lập d â n t ộ c c h o n ê n c ó n h iề u anh h ù n g h à o k iệ l, n h i ề u q u y ề n g ia n

g i ả o h o ạ i, n h iề u v u a c lu ia q u a n Irirờng D i ễ n c a lịc h s ử l n y c ó lú c thảng thối

b ỏ q u ê n m ộ l v à i n h â n v ậ l, n h ư n g nhìn t ổ n g Ihể (hì (ấl c ả n h ữ n g n h â n v ậ l lịc h

sử lớn hầu hết đ ề u đ ư ợ c tái h iệ n , Irong đ ó c ó m ộ i s ố nhân vật đ ã đ ư ợ c x â y

d ự n g n h ư n h ữ n g h ìn h tư ợ n g n h â n vật v ă n h ọ c c ó c á lín h , c ó d iệ n m ạ o r iê n g

N h iề u nhân v ậ t a n h h ù n g Irong T N N L c ó dời s ố n g r iê n g , c ó q u á Irìnli d i ễ n

b iế n tâ m l ý p h ứ c íạ p trước những k h ó k h ă n trắc trở, n h ữ n g lliỉr th á c h k h ắ c

n g h iệ t S ố p h ậ n c á c n h â n v ậ l đ ư ợ c m i ê u tả (ro n g m ố i q u a n h ệ đ a p h ư ơ n g đa

c h i ề u , c h ứ k h ô n g đ ơ n g i ả n h o á n h ư tro n g s ử k ý c ủ a N g ô S ĩ L iê n

Đ ạ i b ộ p h ậ n c á c n h â n v ậ l tro n g v ă n h ọ c c ổ tru ng đại V iệ t N a m đ ơ n

đ iệ u v ề tính c á c h v à m ầ u s ắ c Ihẩm m ỹ ở T N N L , tín h c á c h c á c n h â n v ật dã bắt d ầ u c ó s ự p h a Irộn, đ a n x é n c á c m ầ u s ắ c th ẩ m m ỹ C h u y ệ n k ể v ề c u ộ c

h ư n g p h ế c ủ a Iriều đ ại n lià Đ i n h g â y c h o n g ư ờ i đ ọ c m ộ l lìn h c ả m v ừ a c ả m

T rưng, Đ i n h B ộ L ĩn h , L ý C ô n g Ưẩn đ ề u Íí n h iề u m a n g tính c h ấ t k ỳ v ĩ

h o a n g đ ư ờ n g T r o n g khi k ể c h u y ệ n , tác g i ả s ử c a đ ã l iế p (liu đ ư ợ c n h ữ n g tru y ền t h ố n g c ủ a thần Ih o ạ i, c ủ a d â n g i a n , c h o nên n h â n v ậ l c ủ a h ọ v ừ a Ihực lại vìra m ộ n g T á c g i ả đ ã đ ể c h o trí í ư ở n g lư ợ n g lã n g m ạ n d ư ợ c b a y h ổ n g , k h í thơ đ ư ợ c "khởi phát" v ì I h ế m à lời Ihơ tro n g T N N L đã đạt đ ế n m ứ c h ìn h

tư ợn g h u y h o à n g

C u ộ c g i a o tranh q u y ế t liệ t g iữ a Phù Đ ổ n g T h iê n V ư ơ n g v ớ i đ á m g i ặ c

 n đ ô n g n h ư k iế n c ỏ k h ô n g phải là c u ộ c g i a o (ranh g iư ã n g ư ờ i v à n g ư ờ i B ọ n Ihiên k iê u h ù n g d ũ n g kia đ ã bị thất bại Ihảm k h ố c trước k h í t h ế c ủ a vị th iê n

tư ớn g N h ữ n g h ìn h tư ợ n g " n g à y th à n h Inrờng d ạ m ịt m i l ” v à " lung h o à n h

n g ự a sắ t t h ế n h ư trư ờng xà" đủ đ á p ứ n g đ ư ợ c với trí tư ở n g tư ợ n g c ủ a nhân

d â n ỉà kẻ s á n g (ạo ra (h iê n Ihần th o ạ i này" [ 2 7 , \r.21].

M iê u lả c á c n h â n v ậ t anh h ù n g , n g ò i bút c ủ a tá c g i ả s ử c a l ỏ ra rấl h à o

h ứ n g L ố i m i ê u tả tư ơ n g p h ả n g iữ a c á c h ìn h t ư ơ n g ' g iữ a c á i thật v à c á i tư ở n g

lư ợ n g c ó (ác d ụ n g l à m tă n g Ih ê m v ẻ đ ẹ p c ủ a n h â n v ật anh h ù n g M ặ c dìi lối

d iễ n đ ạí ở n h i ề u c h ỗ , n h iề u đ o ạ n c ò n n r ờ m rà, c h ồ n g c h ấ t , s ử c a N ô m đ ặ c biệt là T N N L đ ã x â y d ụ n g đ ư ợ c n h ữ n g h ìn h tư ợ n g v ăn h ọ c h ấ p d ẩ n , k h ô n g bị ràng b u ộ c bởi l ý lín h V ớ i P hù Đ ổ n g T h iê n V ư ơ n g , v ớ i H a i B à T r ư n g , s ử CỈ 1

N ô m Ihực s ự đ ã m ở r ộ n g , đ ã k h ê u g ợ i trí tư ờ n g tư ợ n g b a y b ổ n g , p h ổ n g

k h o á n g tron g m ỗ i n g ư ờ i đ ọ c c h ú n g ta H ai B à T r ư n g v à B à T r iệ u là n h ữ n g n ữ anh h ù n g (ro n g l ịc h s ử c h ố n g g i ặ c n g o ạ i x â m M ỗ i n g ư ờ i tr o n g s ố h ọ đ ề u c ó

m ộ t s ố p h ậ n é o le n g a n g trái r iê n g C á c tác g i ả s ử c a đ ã rấl c h ú ý m i ê u tả h ọ nlnr m ộ t nliân v ậ l c ó b ề d à y , c ó c á lính.

T N N L m i ê u tả lai lịc h c u ộ c dời b in h n g h i ệ p , s ự thất bại c a y đ ắ n g c ủ a

B à T r iệ u c ặ n k ẽ v ớ i n liữ n g Cling b ậ c k liá c n h a u

N ế u nlur B à T r ư n g c ổ v ẻ đ ẹ p m ề m m ạ i, đ o a n (ran g c ủ a c o n n h à d ò n g

d õ i trước m ắl c h í í n g la lại liiệ n lên h ìn h ảnh m ộ i Bà T r iệ u d ẹ p m ộ t c á c h g a i

g ó c l ẫ m liệ l.

T r u v ề n t h u y ê ì d â n g i a n ở m ộ ỉ s ố v ù n g T h a n h H o á c h o b iế t Bà Triệu

h ồ i n h ỏ Ih iĩờ ng Ihích c ư ỡ i n g ự a , đ ấ u k i ế m , h a m h ọ c v õ thuật, c ó th ể n h ấ c nổi

m ộ t tả n g đ á rất to Irên đ ỉ n h n ú i N ư a , ở dư ới dấu m ộ l th a n h g ư ơ m báu d ù n g

đ ể khởi n g h ĩ a c h ố n g q u â n N g ô v ẻ đ ẹ p k h o ẻ m ạ n h , n g a n g là n g n à y đ ư ợ c Ihể h iện b ằ n g n h ữ n g lời th ơ s a u đ â y Irong T N N L :

m à lời lẽ m ạ n h d ạ n , l á o lợ n n h ư đ o ạ n Ihơ trên q u ả là k h ô n g th ể m ạ n h l a y hơ n

đ ư ợ c nữa C ó lẽ c h í n h n h ữ n g tru y ề n l liu y ê ì d â n g i a n đ ã là m c ơ s ở c h o T N N L

k h ắ c h o ạ n ê n n h ữ n g h ìn h tư ợ n g c ủ a n g ư ờ i n ữ anh liíin g

Q u â n x â m lư ợ c nỉià H á n g i à y x é o k h ắ p h ờ c õ i , n h â n d â n đ i ê u d ứ n g

k h ố n k h ổ v ì đ ó i rél, v ì c ố n g nạ p T ìn h c ả n h đ ó k h i ế n c h o n h ữ n g n g ư ờ i c ó

n g h ĩ a k hí, c ó l ò n g y ê u n ư ớ c n h ư B à T riệu p hải c ó h à n h đ ộ n g c h ổ n g !rả q u y ế t liệ t Bà c h i ê u b in h m ã i m ã , đặ! c ă n c ứ ở T h a n h H o á đ ể c h ố n g g i ặ c B à tru yền (in rằ ng bà s ẽ th u ậ n tìn h k ê ì l ó c x e tơ v ớ i n g ư ờ i a n h h ù n g c h ố n g g i ặ c

N à n g r a o b ả n q u ố c anh h ù n g

A i ra ta y q u é l d ẹ p x o n g g i ặ c n à y

Bà T riệu thì k h á c , v ớ i d i ệ n m ạ o u y n g h i khi x ô n g trận K h ô n g trang

đ i ể m ( lie o k iể u " H o a c à i tả lũm , th o a c à i trước sail" nhir c h ị e m Bà Trư ng

N h ữ n g liình lư ợ n g í h ô s ơ , m ộ c m ạ c n h ư " N à n g chịt hai víí lên v o i" v à "nàng

x ô n g v o i sấ n th á c tươi g i ữ a đư ờ n g " liê n k ế l lại v ớ i n h a u , tạ o n ê n m ộ i h ìn h tượng v ă n h ọ c m a n g tính đ ặ c thù c ủ a lối lư d u y dân g i a n v ề n g ư ờ i phụ n ữ Ihời tiền sử.

T h á i s ư Trần T h ủ Đ ộ là n g ư ờ i c ó c ô n g lập ra n h à Trần, c ũ n g là n g ư ờ i

c ó c ô n g lớn tro n g v i ệ c d ẹ p lo ạ n Irong n ư ớ c , đ á n h đ u ổ i q u â n x â m lư ợc

N g u y ê n M ô n g g i à n h đ ộ c lập c h o d â n l ộ c T r o n g lịc h s ử c á c triều đại p h o n g kiế n , Trần T h ủ Đ ộ là n g ư ờ i lài, c ơ m ư u^bản lĩn h v à thủ đ o ạ n , v ề n h â n vật lịch s ử n à y T N M G v i ế t :

" N ọ T h ủ Đ ộ c ậ y c ô n g d ấ y nirức

Q u ấ y Irong đời là m n g ư ợ c ở c a o Phụ V u a g i a n H ậ u I h e o Irêu

k h ô n g c ó ý th ứ c x â y d ự n g n h ữ n g n h â n vật vă n h ọ c c ổ h ề d à y , c ó c á lính như

s ử c a N ô m T r o n g T N N L T rần T h ủ Đ ộ đ ư ợ c k h ắ c h o ạ n h ư m ộ t h ìn h tư ợ n g nhân vậl c ó c á tính v à đ a d ạ n g v ề m ầ u s ắ c lliẩ m m ỹ

C u ộ c k h á n g c h i ế n c h ố n g N g u y ê n M ô n g I h ế k ỷ X I V c ủ a n h à Trần la đã xuất h i ệ n n liiề u a n h h íin g tru ng liệt; c h i ế n đ ấ u d í ín g c ả m , khi c ầ n thì sẵn

m ự c x in v u a c h o đ ư ợ c là m tư ớ n g tiê n p h o n g đi đ á n h g i ặ c c ứ u n ư ớ c C ả m

k íc h Irước m ộ t k ẻ b ề lôi Irung n g h ĩa , V u a Trần đ ã p h o n g lư ớ c B ả o N g h ĩ a

V ư ơ n g c h o Trần B ìn h T r ọ n g Sử c ũ c h é p B ả o N g h ĩ a V ư ơ n g Trần B ìn h T r ọ n g đánh nliau v ớ i q u â n n h à N g u y ê n ở b ãi T h a M ạ c b ị th u a Irận B ìn h T r ọ n g bị

g iế t c h ế t C ò n T N N L Ihì k ể rất ch i tiết, v ề n g u y ê n nhân hại Irận c ủ a q u â n tướng Trần B ìn h T r ọ n g , n h ư s a u :

plurưng V ì lới (rời, k h ô n g n h ìn th ấ y gì trôn s ô n g nồn Trần B ình T r ọ n g đã trúng k ế Q u â n N g u y ê n p h ả n c ô n g , b ủ a v â y tứ p h ía , Trần B ìn h T r ọ n g m ộ í

g iặ c , lại bị lô i k é o dụ h à n g , Trần B ìn h T r ọ n g k iên q u y ế l g i ữ Irọn đ ạ o h iế u trung c ủ a kẻ b ề lô i c h ứ k h ô n g c liịu khuất p h ụ c Irirớc n h ũ n g lời d ư ờ n g m ậ t