Đó có thể là hình tượng của chính tác giả, dĩ nhiên không nên đồng nhất hoàn toàn với tác giả ngoài đời; có thể là một nhân vật đặc biệt do tác giả sáng tạo ra; có thể là một người biết
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-*** -
LÊ THỊ THU NGỌC
NGƯỜI KỂ CHUYỆN XƯNG “TÔI”
TRONG GATSBY VĨ ĐẠI
LUẬN VĂN THẠC SĨ
Hà Nội – 2011
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-*** -
LÊ THỊ THU NGỌC
NGƯỜI KỂ CHUYỆN XƯNG “TÔI”
TRONG GATSBY VĨ ĐẠI
Trang 3MỤC LỤC
1 Lý do chọn đề tài 2
2 Lịch sử vấn đề 2
3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 3
4 Phương pháp nghiên cứu: 3
5 Kết cấu luận văn 4
6 Đóng góp của luận văn Error! Bookmark not defined Chương 1 Người kể chuyện xưng “tôi” và cốt truyện 5
1.1 Nick - người kể chuyện xưng “tôi” và sự tham gia vào cốt truyện 5
1.1.1 Trình bày khái niệm “cốt truyện” 5
1.1.2 Phân biệt “cốt truyện” với “truyện” 6
1.1.3 Sự tham gia của NKC xưng “tôi” vào cốt truyện 6
1.2 Nick - người kể chuyện xưng “tôi” và điểm nhìn 7
1.2.1 Trình bày khái niệm “điểm nhìn” 7
1.2.2 Tiếp cận điểm nhìn của người kể chuyện xưng “tôi” – Nick theo lý thuyết của Genette 8
1.2.3 Tiếp cận điểm nhìn của người kể chuyện xưng “tôi” – Nick theo một số quan điểm khác 8
1.3 Hào quang Gatsby - cái “tôi” kể 9
► Tiểu kết: 10
Chương 2 Người kể chuyện xưng “tôi” và nhân vật trung tâm 12
2.1 Nick - người kể chuyện xưng “tôi” và Gatsby 12
2.2 Bóng tối Gatsby - cái “tôi” được kể 12
2.1 Tập hợp những người kể về Gatsby 13
2.3 Độc thoại nội tâm 13
►Tiểu kết: 14
Chương 3 Người kể chuyện xưng “tôi” và thời gian sự kiện 15
3.1 Tình yêu 15
3.2 Cái chết 16
3.3 Giấc mơ Mỹ 17
► Tiểu kết: 18
► Kết luận: 19
Trang 41 Lý do chọn đề tài
F Scott Fitzgerald (1896- 1940) là một trong những nhà văn Mỹ lớn nhất thế kỷ
XX Sinh thời ông viết nhiều truyện ngắn và bốn cuốn tiểu thuyết: This Side of
Paradise, The Beauty and Damned, The Great Gatsby và Tender is the Night The Great Gatsby sau này đã trở thành “kinh điển” (dù không đem lại tiền bạc, danh
tiếng cho nhà văn như cuốn This Side of Paradise), nó được chuyển thể thành phim,
được đưa vào giảng dạy tại các trường phổ thông, đại học nhiều quốc gia trên thế giới
Số lượng bài giới thiệu, nghiên cứu The Great Gatsby tại Việt Nam lại tương đối
ít ỏi Chính vì vậy chúng tôi lựa chọn đề tài này với hi vọng đây là cơ hội tìm hiểu
“niềm tự hào” của nền văn học Mỹ
Về mặt lí luận, từ việc vận dụng lí thuyết trần thuật học cùng một số quan điểm
thi pháp học và cấu trúc văn bản trong quá trình tiếp cận The Great Gatsby, người
làm luận văn hi vọng chứng tỏ được hiệu quả của những lí thuyết đó đối với từng tác phẩm cụ thể Về mặt thực tiễn, người làm luận văn mong muốn góp phần nhỏ giới
thiệu The Great Gatsby tới độc giả Việt Nam cũng như đóng góp một cách đọc cuốn
sách
2 Lịch sử vấn đề
Dưới đây là một số tài liệu liên quan tới The Great Gatsby mà chúng tôi tin
tưởng vào bản quyền, nguồn gốc
- Tom Quirk, Fitzgerald and Cather: The Great Gatsby, Duke University Press,
1982
- Matthew Joseph Bruccoli (editor), New Essays on The Great Gatsby, Cambridge
University Press, 1985
- Kathleen Parkinson, The Great Gastby, Penguin Books, 1987
- Peter Conn, Literature in America – An Illustrated History, Cambridge University
Trang 5website, 1998
- Jonathan Yardly, Gatsby: The Greatest of Them All, The Washington Post, 2000
- Ruth Prigozy (editor), The Cambridge Companion to F Scott Fitzgerald,
Cambridge University Press, 2002
- Kirk Curnutt, A Historical Guide to F Scott Fitzgerald, Oxford University Press,
- Lê Đình Cúc, Sự xuất hiện của các nhà văn “thế hệ bỏ đi” trong văn học Mỹ, Tạp
chí Văn học số 4, 2000
- Lê Đình Cúc, Văn học Mỹ - Mấy vấn đề và tác giả, NXB Khoa học xã hội, 2001
- Lê Đình Cúc (biên soạn), Lịch sử văn học Mỹ, NXB Giáo dục, 2007
- Lê Huy Bắc, Từ điển văn học nước ngoài, Tác gia – Tác phẩm, NXB Giáo dục
2009
- Lê Huy Bắc, Lịch sử văn học Hoa Kỳ, NXB Giáo dục Việt Nam, 2010
3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
Tiểu thuyết The Great Gatsby:
- Nguyên bản tiếng Anh đăng tải trên website http://planetebook.com
- Bản dịch của Trịnh Lữ với tiêu đề tiếng Việt là Đại gia Gatsby (NXB Hội nhà văn, 2009) Luận văn sẽ sử dụng bản dịch này làm tài liệu tham khảo, các trích dẫn
đều được chú thích theo đúng quy cách, song song với việc trích dẫn nguyên bản
tiếng Anh
Mặc dù sử dụng bản dịch mới nhất của Trịnh Lữ song người viết xin phép dùng
tựa đề Gatsby vĩ đại bởi nó truyền tải được đầy đủ hơn ý nghĩa của từ “great” trong
nguyên bản
4 Phương pháp nghiên cứu:
- Lý thuyết trần thuật học
Trang 6- Một số quan điểm thi pháp học và cấu trúc văn bản nghệ thuật
- Phương pháp phân tích, tổng hợp
- Phương pháp thống kê, so sánh
5 Kết cấu luận văn
Người kể chuyện là một phương diện không thể thiếu trong lý thuyết tự sự, khi người kể chuyện xuất hiện thì hành vi kể mới bắt đầu W.Kayser cho rằng: “Ở nghệ thuật kể, không bao giờ người kể chuyện là vị tác giả đã hay chưa nổi danh, nhưng
là cái vai mà tác giả bịa ra và chấp nhận”, thông qua người kể chuyện mà tác giả đưa được câu chuyện của mình đến độc giả
Song người kể chuyện không chỉ đơn thuần làm cầu nối như vậy mà còn tham gia vào kết cấu của tác phẩm, dễ nhận thấy nhất là ở cốt truyện, nên Todorov coi
“người kể chuyện là một nhân tố chủ động trong việc kiến tạo thế giới hư cấu” Trong thế giới hư cấu ấy, người kể chuyện mang mối liên hệ với nhân vật, sự kiện
và thời gian sự kiện, thậm chí anh ta giữ vai trò “cắt nghĩa những sự việc xảy ra” Nhằm làm rõ vai trò quan trọng của người kể chuyện, luận văn được kết cấu theo
3 chương (ngoài phần mở đầu và kết luận):
Chương 1 Người kể chuyện xưng “tôi” và cốt truyện
Chương 2 Người kể chuyện xưng “tôi” và nhân vật trung tâm
Chương 3 Người kể chuyện xưng “tôi” và thời gian sự kiện
Trang 7Chương 1 Người kể chuyện xưng “tôi” và cốt truyện
1.1 Nick - người kể chuyện xưng “tôi” và sự tham gia vào cốt truyện
1.1.1 Trình bày khái niệm “người kể chuyện”
Từ điển thuật ngữ văn học gọi “người kể chuyện” là “hình tượng ước lệ về người trần thuật trong tác phẩm văn học, chỉ xuất hiện khi nào câu chuyện được kể bởi một nhân vật
cụ thể trong tác phẩm Đó có thể là hình tượng của chính tác giả, dĩ nhiên không nên đồng nhất hoàn toàn với tác giả ngoài đời; có thể là một nhân vật đặc biệt do tác giả sáng tạo ra; có thể là một người biết một câu chuyện nào đó” [15, 221]
Cuốn Các khái niệm và thuật ngữ của các trường phái nghiên cứu văn học ở Tây Âu
và Hoa Kỳ thế kỷ 20 coi “người trần thuật” (Pháp: Narrateur; Anh: Narrator) là “người
tường thuật, người kể chuyện (…) mang tính chất cực kỳ hình thức và đối lập dứt khoát với khái niệm “tác giả thực”, “tác giả cụ thể” [19, 244], và dẫn ý kiến của W Kayser: “đó
là một hình hài được sáng tạo ra, thuộc về toàn bộ chỉnh thể tác phẩm văn học” [19, 245],
ý kiến của R Barthes: “Người trần thuật và các nhân vật về thực chất là những sinh thể trên giấy, không ai có thể lầm lẫn tác giả của câu chuyện với người tường thuật lại câu chuyện ấy” [19, 245]
Từ điển Oxford định nghĩa “narrator” là “a person who narrates something, especially
a character who recounts the events of a novel or a narrative poem”: “một người kể lại một điều gì đó, đặc biệt là một nhân vật kể lại các sự kiện trong một tiểu thuyết hoặc một bài thơ có tính tự sự”
1.1.2 Trình bày khái niệm “cốt truyện”
Để kể câu chuyện tiêu biểu cho Thời đại Jazz (Jazz Age), Fitzgerald đã xây dựng một cốt truyện không nên chỉ được hiểu đơn giản là cái khung của truyện, nó là “sự phát triển hành động, tiến trình các sự việc, biến cố” [112], nó mang tính động chứ không tĩnh Tính động được biểu hiện qua:
- Chuỗi hành động của nhân vật, ta sẽ dễ nhận biết tính động khi cốt truyện chứa
“đột biến” như trường hợp Gatsby vĩ đại: hành động của nhân vật gây ra đổi thay
bên ngoài đáng kể
- Sự chuyển tiếp nội tại của sự kiện; cốt truyện Gatsby vĩ đại gồm bốn phần: thắt
Trang 8nút - phát triển - cao trào - kết thúc, mỗi sự kiện diễn ra đẩy sự kiện sau nó lên cấp
độ cao hơn, tới đỉnh điểm rồi thoái trào, dường như “cảm giác nhân quả đã ngả bóng lên đó” (Edward M Forster)
Bảng 1.1 Biểu đồ cốt truyện Gatsby vĩ đại:
► Phân biệt “cốt truyện” với “truyện”
Luận văn so sánh quan niệm về “truyện” và “cốt truyện” của một số nhà nghiên cứu (Lê Huy Bắc, Lê Lưu Oanh, M Bal vv.)
Truyện phát triển từ hạt nhân là cốt truyện kết hợp với các thành phần xen, vậy ngoài việc chú ý tới sự tham gia của người kể chuyện vào cốt truyện ta cũng cần
xem xét vai trò anh ta ở thành phần xen Cụ thể trong Gatsby vĩ đại, người kể
chuyện xưng “tôi” đã quan sát âm thầm nhưng kĩ lưỡng làm “đầy đặn” các thành phần xen như khung cảnh thiên nhiên, chân dung nhân vật… Ngoài ra, hiện tượng
ngoái lại hoặc đón trước vv (nói chung là những “bất thường” về mặt thời gian)
trong quá trình kể của người kể chuyện có thể không diễn ra ở các phần cốt truyện
mà ở thành phần xen
1.1.3 Sự tham gia của NKC xưng “tôi” vào cốt truyện
NKC luôn đồng hành với truyện bởi đó là một “vai” nhà văn hư cấu nhằm mục đích kể chuyện, song không phải lúc nào anh ta cũng tham gia vào cốt truyện Người
kể chuyện ngôi thứ ba không xuất hiện trong các sự kiện, biến cố của cốt truyện
(truyện ngắn Chí Phèo, tiểu thuyết Bà Bovary…), thậm chí người kể chuyện xưng
“tôi” chưa chắc đã tham gia đáng kể vào cốt truyện (truyện Dì Hảo)
Người kể chuyện xưng “tôi” trong Gatsby vĩ đại lại tham gia khá tích cực vào cốt
truyện, tất nhiên không phải do việc đồng nhất anh ta với tác giả
Trang 9Sự tham gia vào cốt truyện không liên quan tới khả năng biết trước, biết tường tận mọi tình tiết, biến cố ► người kể chuyện xưng “tôi” của Gatsby vĩ đại không
toàn tri nhưng không đứng ngoài cốt truyện Mức độ người kể chuyện xưng “tôi” (Nick) tham gia vào cốt truyện ở bốn giai đoạn cũng không giống nhau:
- Ở phần thắt nút, người kể chuyện là nhân tố đẩy nhanh hành động của nhân vật: nhờ Nick, Gatsby đã gặp lại Daisy Ở phần này Nick tham gia sâu nhất vào cốt truyện, tạo nên “hiệu ứng domino” dẫn tới những diễn biến tiếp theo
- Trong phần phát triển cốt truyện, người kể chuyện xưng “tôi” đóng vai trò chứng nhân (eye-witness), trước cuộc đối đầu giữa Tom - Gatsby, anh ta hầu như không hề tham gia đối thoại, lặng lẽ quan sát biểu hiện xúc cảm của các nhân vật khác
Người kể chuyện xưng “tôi” mô tả họ tỉ mỉ nhưng không giữ thái độ khách quan hoàn toàn ► Nick Carraway đã để lộ bình luận về nhân vật khác, điều này có khả năng ảnh hưởng đến cảm xúc của người đọc dành cho nhân vật
- Ở cao trào, Nick Carraway trở thành “người nghe” câu chuyện mà Gatsby kể trước khi anh thuật lại nó cho một người nghe chuyện nào khác
- Ở đoạn kết Nick Carraway chỉ có thể kể lại hậu quả của hành động Wilson bắn Gatsby
Vai trò của Nick giảm qua từng phần của cốt truyện song anh ta vẫn cố gắng thuật lại những diễn biến bằng việc đi tìm hiểu chúng, đặc biệt ở phần kết (resolution) người kể chuyện giống như vị thám tử kể về quá trình điều tra: “người
ta lần ra”, “những thằng bé đã thấy”, “những người lái xe nói rằng”, “cảnh sát thì cho rằng”, “chẳng có chủ xưởng xe nào từng thấy”, “anh tài xế nghe thấy”
1.2 Nick - người kể chuyện xưng “tôi” và điểm nhìn
1.2.1 Trình bày khái niệm “điểm nhìn”
Điểm nhìn là yếu tố cốt lõi trong nghệ thuật trần thuật, như Pospelov nói: “Trong tác phẩm tự sự, điều quan trọng là tương quan giữa các nhân vật với chủ thể trần thuật, hay nói cách khác, điểm nhìn của người trần thuật với những gì mà anh ta miêu tả” [90, Dẫn luận nghiên cứu văn học] Hiểu một cách đơn giản thì khi người
kể chuyện miêu tả và kể lại, anh ta phải có một điểm nhìn (point of view), nó xác
Trang 10nhận việc người kể chuyện nhìn và nhìn như thế nào
- Luận văn lần lượt trình bày các định nghĩa về điểm nhìn (point of view)/ tiêu điểm (focalization)/ diện nhìn (vision)…
- So sánh sự tương đồng và khác nhau giữa một số quan điểm về điểm nhìn (của Nguyễn Thái Hóa, Trần Đình Sử, Đào Duy Hiệp…)
1.2.2 Tiếp cận điểm nhìn của người kể chuyện xưng “tôi” – Nick theo lý thuyết của Genette
Nick Carraway nhìn chủ yếu từ tiêu điểm đặt bên trong (internal focalization) vì
ba lý do:
○ Người kể chuyện đồng thời đóng vai trò một nhân vật (NKC = NV);
○ +NKC = NV
+NKC tham gia ở mức độ tích cực (active participator) NKC “nhìn cùng với” NV
vào nhiều sự kiện cùng các nhân vật khác
○ Nick mang ý thức của một chủ thể làm chứng (khi anh quan sát và thuật lại khá tỉ
mỉ những sự kiện, biến cố tạo thành cốt truyện)
Với tiêu điểm bên trong, người kể chuyện có thể vẫn không biểu lộ đánh giá về nhân vật khác nhưng không thể che giấu bản thân anh ta Vẫn theo lý thuyết của Genette,
ta thấy tiêu điểm trong Gatsby vĩ đại thuộc loại đa bội (multiple): ngoài NKC xưng
“tôi”, Gatsby đã tự kể về bản thân, cô Jordan Baker và các khách dự tiệc kể về Gatsby
Điểm nhìn của người kể chuyện xưng “tôi” không phải luôn luôn cố định, “dạng
thức tụ tiêu không hề ổn định trong toàn tác phẩm mà rất mềm dẻo, chỉ ở những
đoạn trần thuật được xác định, có thể là rất ngắn”
1.2.3 Tiếp cận điểm nhìn của người kể chuyện xưng “tôi” – Nick theo một số quan điểm khác
Trong cuốn Độ không của lối viết, Roland Barthes nhận xét trần thuật từ ngôi thứ
nhất là “một phương thức độc đáo mập mờ quy về cả tác giả, cả người kể chuyện và nhân vật”.Trần thuật từ ngôi thứ nhất với điểm nhìn bên trong là hình thức kể chuyện đáp ứng được “khát vọng giãi bày” của người kể chuyện (thậm chí có cái tôi của nhà văn), do vậy không khó để ta nhận thấy những cảm xúc của Nick Carraway
Trang 11như “angry, and half in love, and tremendously sorry” (“giận dữ, vẫn nửa thấy yêu,
và lòng mênh mang buồn”) hay “provincial squeamishness” (“tâm trạng buồn nôn tỉnh lẻ”) Nick ít bộc lộ tâm tư nhưng khi anh ta giãi bày, người đọc hầu như tin tưởng ngay và mau chóng cảm thông bởi một cảm giác gần gũi
M Lotman thì coi điểm nhìn (cái nhìn) “như sự định hướng của không gian nghệ thuật” [19, 471], là không gian bên trong đóng kín (có giới hạn) và không gian bên ngoài, mở (vô hạn):
- Không gian tâm tưởng của NKC xưng “tôi”
- Không gian bên ngoài mà NKC xưng “tôi” quan sát: không gian biệt thự (hoặc
căn hộ), không gian bên trong ô tô, thung lũng bụi (valley of ashes)…
Còn Tom Quirk (giáo sư trường đại học Missouri-Columbia, Mỹ) gọi điểm nhìn của Nick là “điểm nhìn kép” (double vision) Điểm nhìn đặc biệt này ảnh hưởng đến giọng điệu trần thuật
1.3 Hào quang Gatsby - cái “tôi” kể
Ngoài NKC xưng “tôi”, nhân vật Gatsby cũng “kể” Trong lời kể của cái “tôi” này ta thấy: một là hào quang của cuộc sống giàu sang, hai là ánh sáng của ý chí Hào quang ở hình tượng Gatsby toát lên trước hết từ cuộc sống giàu sang Có thể coi Gatsby là bước tiếp nối kiểu nhân vật triệu phú trong văn học Hoa Kỳ giai đoạn đầu (1861 - 1914): William Dean Howwel, cha đẻ của chủ nghĩa hiện thực Mỹ tạo
nên một nhân vật tên là Silas Lapham (The Rise of Silas Lapham), ông làm giàu
bằng nghề kinh doanh sơn và muốn đạt được đẳng cấp xã hội qua việc kết thông gia cùng gia đình quý tộc Corey; Mark Twain, nhà văn Mỹ lừng danh cũng viết cuốn
The Gilded Age (Thời đại hoàng kim) về người giàu và những cách thức làm giàu;
Theodore Dreiser viết cuốn The Financier thể hiện hình ảnh triệu phú Frank
Cowperwood vv Gatsby rất tự hào kể về dòng dõi cao quý và nếp sống xa hoa của mình ở chương IV