Nghệ thuật trần thuật trong Hạt cơ bản của Michel Houellebecg.PDF

Những “mặc cảm” về thứ văn chương hậu hiện đại khó đọc, khó vào cùng những lý thuyết thuộc các lĩnh vực khoa học được đưa vào tiểu thuyết một cách dày đặc khiến những người làm khoa học

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Phạm vi nghiên cứu 4

3 Lịch sử vấn đề 5

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 10

5 Phương pháp nghiên cứu 10

6 Cái mới của luận văn 11

7 Kết cấu luận văn 11

Chương 1 : NHÂN VẬT “HẠT CƠ BẢN” 12

1.1 Nhân vật có nguyên mẫu thực 14

1.2 Nhân vật hoàn toàn hư cấu 23

1.2.1 Nhân vật Michel Djerzinski 24

1.2.2 Nhân vật Bruno Clement 29

1.2.3 Chỉ là một con người 34

Chương 2: ĐA DẠNG NGÔI KỂ, ĐA THANH GIỌNG ĐIỆU 41

2.1 Sự đa dạng trong ngôi kể 41

2.1.1 Sự xuất hiện nhiều ngôi kể 41

2.1.2 Mối liên hệ giữa các ngôi kể 49

2.2 Sự đa thanh trong giọng điệu 56

2.2.1 Giọng điệu vô sắc 57

2.2.2 Giọng điệu trữ tình với nhiều sắc thái cảm xúc 61

2.2.3 Sự pha trộn giữa hai giọng điệu chủ đạo 66

Chương 3 : KHÔNG GIAN ĐA DIỆN VÀ THỜI GIAN ĐA CHIỀU 73

3.1 Không gian đa diện 73

3.1.1 Không gian thực 73

3.1.2 Không gian tượng trưng 81

3.2 Thời gian đa chiều 86

3.2.1 Thời gian tương lai giả tưởng 86

3.2.2 Thời gian vặn xoắn 90

3.3 Mối quan hệ giữa không gian và thời gian 96

KẾT LUẬN 99

TÀI LIỆU THAM KHẢO 101

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

“Sở hữu một bút pháp đặc biệt, một tính cách khó gần và nhiều lời tuyên bố xóc nảy”, Michel Houellebecq được mệnh danh là “kẻ lập dị” tài năng của nền văn học Pháp đương đại Có lẽ, chính bởi tài năng luôn song hành cùng sự lập dị mà Houellebecg và tác phẩm của ông trở thành đề tài gây tranh cãi lớn trên văn đàn Pháp cùng nhiều quốc gia trên thế giới Tác phẩm của Houellebecg luôn khơi gợi hai đối cực đam mê – căm phẫn, ủng hộ - phản đối, ngưỡng mộ - thù ghét trong cảm xúc của đồng nghiệp, người nghiên cứu hay độc giả Những người chê bai, chỉ trích nặng nề tác phẩm của Houellebecg cho rằng tác phẩm của ông đã cổ xúy sự phân biệt đối xử, phân biệt chủng tộc Thậm chí, có người còn nhận định tác phẩm của nhà văn này

là “ngu xuẩn” với lời văn khiêu dâm, kích dục đầy bệnh hoạn Thế nhưng, ở phía đối lập với những ngôn từ “chửi bới” thậm tệ ấy lại có không ít lời ngợi khen Houellebecg và tác phẩm của ông bằng tất cả các ngôn từ đẹp nhất Người ta ví ngòi bút của nhà văn này như một con dao sắc nhọn đã “bới tung từng ngóc ngách” con người, xã hội phương Tây hiện đại Mà quan trọng hơn

cả là những người ủng hộ Houellebecg nói rằng ẩn sau những câu chữ sắc sảo đến lạnh lùng, những lời văn tưởng chừng như điên dại, đậm chất hoang dã, như lạc lối giữa cái thiện - ác ấy là một trái tim nhiệt huyết vì nền văn chương, vì nhân loại trên thế giới Bởi vậy, cho đến nay, dù việc “chửi bới” thậm tệ – tụng ca hết lời này đối với Houellebecg chưa hề có dấu hiệu kết thúc thì ông vẫn là một cái tên không thể không nhắc đến khi đề cập tới nền văn học Pháp đương đại nói riêng, văn học đương đại thế giới nói chung

Michel Houellebecg bắt đầu sự nghiệp văn học của mình vào năm ông

20 tuổi bằng việc sáng tác thơ và viết phê bình, chân dung Ông từng xuất bản

cuốn chân dung nhà văn người Mỹ Howard P Lovecraft với tên gọi Chống

lại thế giới, chống lại cuộc đời (Contre le monde, contre la vie) vào năm

1991 Đến năm 1992, tập thơ Kiếm tìm hạnh phúc (La Poursuite du bonheur) được xuất bản đã mang lại cho Houellebecg giải thưởng Tristan Tzara – một

giải thưởng mang tên nhà thơ dada danh tiếng Tuy nhiên, đóng góp lớn nhất của Michel Houellebecq cho nền văn học Pháp đương đại gắn liền với thể loại tiểu thuyết Tiểu thuyết đầu tiên của Michel Houellebecg in vào năm 1994, có

tên Mở rộng phạm vi đấu tranh (Extension du domaine de la lute) nhanh

chóng gây được tiếng vang lớn tại Pháp Sau đó, tác phẩm được dịch ra rất

nhiều thứ tiếng khác nhau và xuất bản ở nhiều quốc gia trên thế giới Đến năm 1998, cùng với tuyển tập các bài phê bình Phát biểu (Interventions), tiểu thuyết thứ hai của Michel Houellebecg, Hạt cơ bản (Les particules élémentaires) được in và trở thành tác phẩm “trứ danh”, gây chấn động trên văn đàn Pháp cũng như các nước Châu Âu Hạt cơ bản góp phần khẳng định

tên tuổi, “óc hài hước lạ lùng, mang đậm phong cách riêng” cũng như “nỗi tuyệt vọng” đậm đặc “gắn liền với những nhận xét kỳ cục, thái độ gàn dở và cách chế giễu theo kiểu triết gia Schopenhauer” (Lire) của Houellebecg Sau

Hạt cơ bản, cùng với những sáng tác ở các thể loại khác, Houellebecg lần lượt cho ra mắt ba tiểu thuyết: Thềm lục địa (Plateforme) vào năm 2001, Khả năng của một hòn đảo (La Possibilité d'une île) vào năm 2005, Bản đồ và lãnh thổ (La carte et le territoire) vào tháng 8 năm 2010 Giải thưởng Goncourt cho Bản đồ và lãnh thổ là sự khẳng định rõ nét nhất những giá trị

mà tiểu thuyết này nói riêng và toàn bộ sáng tác tiểu thuyết của Michel Houellebecg nói chung đã đóng góp cho nền văn học Pháp

Trong những sáng tác tiểu thuyết của Michel Houellebecq thì Hạt cơ bản được đánh giá là tác phẩm thành công nhất Mặc dù không đoạt được giải thưởng Goncourt mà chỉ giành giải Novembre nhưng Hạt cơ bản vẫn được

đánh giá là cuốn tiểu thuyết đem lại một sinh khí mới cho văn đàn và giới phê

bình Pháp Đồng thời, Hạt cơ bản còn được xem là đã góp phần trả lại cho

văn học Pháp “vị trị đặc biệt” vốn có của nó trong lịch sử văn chương thế

giới Ngay từ khi ra mắt, Hạt cơ bản đã gây được tiếng vang trên cả văn đàn

Pháp nói riêng, văn đàn thế giới nói chung “Theo nhiều nhà phê bình Pháp,

kể từ Con quái vật (Roi des Aulnes) của Michel Tournier năm 1970… chưa có tiểu thuyết Pháp nào chứa đựng nhiều ý tưởng” [15, tr 11] như Hạt cơ bản

của Michel Houellebecg “Cả hai tác phẩm đều có tham vọng giải quyết các vấn đề to lớn của toàn nhân loại, Tournier bằng con đường tôn giáo còn Houellebecg bằng con đường khoa học” [15, tr 11] Rất nhanh sau đó, tác phẩm được dịch ra 25 thứ tiếng khác nhau trên toàn cầu, thu hút sự quan tâm của đông đảo độc giả cũng như các nhà phê bình văn chương lớn Với cái tên

đầy khoa học, có phần khô khan và “cứng nhắc” song Hạt cơ bản mang lại

cho người đọc nó cảm giác “cầm thật nặng tay và đọc lại thật đã” Những

“mặc cảm” về thứ văn chương hậu hiện đại khó đọc, khó vào cùng những lý thuyết thuộc các lĩnh vực khoa học được đưa vào tiểu thuyết một cách dày đặc khiến những người làm khoa học đôi lúc cũng cảm thấy khó hiểu chỉ là lớp vỏ xù xì bên ngoài để dung chứa bên trong nó câu chuyện đậm tính nhân văn với tất cả những gì thuộc về con người Hơn thế, ngoài việc xây dựng

được “một bộ khung ý tưởng lớn”, Hạt cơ bản “còn là bậc thầy trong ngôn từ

và biến chuyển nhịp điệu” với chất “uy- mua đen không dễ gần và không dễ

ưa rất đặc trưng của văn chương lớn” Đọc Hạt cơ bản, độc giả được sống

trong cả một giai đoạn lịch sử đầy biến động của nhân loại Người đọc ngược dòng thời gian, trở về những năm 60 – 70 của thế kỷ XX để cảm nhận được

sự bế tắc, trống rỗng, hoang mang của xã hội Châu Âu - nơi con người đang lao mình vào cuộc cách mạng tình dục nhằm cố gắng giải phóng cái tôi cá nhân Người đọc lại thấy được cuộc sống con người ở quá khứ gần - những năm cuối cùng của thế kỉ XX – thời điểm của những giao thoa, biến động

mạnh mẽ Và cuối cùng, vượt qua thời gian, người đọc đến với thế giới thế giới tương lai giả tưởng – năm 2079 – chứng kiến cuộc sống của một thế hệ

“hậu nhân loại” Tất cả những điều đó đã làm nên sức thu hút tuyệt vời của

kỹ lưỡng hơn với bạn đọc Việt Nam về gương mặt nổi bật của văn chương đương đại Pháp - Michel Houellebecq

2 Phạm vi nghiên cứu

Như đã nói ở trên, Michel Houellebecq là nhà thơ, nhà phê bình trước khi trở thành một tiểu thuyết gia Và ngay khi đã trở thành một nhà tiểu thuyết với những tác phẩm để đời, ông vẫn đều đặn cho ra mắt các tập thơ của mình Tuy nhiên, một điều mà hầu hết các nhà phê bình Pháp đều nhất trí với nhau: tiểu thuyết mới chính là phần đóng góp quan trọng nhất của Houellebecq với nền văn học Pháp đương đại Nói cách khác, tiểu thuyết chính là thể loại làm nên hồn phách văn chương của Michel Houellebecg

Mặc dù số lượng tiểu thuyết của Michel Houellebecg không phải là quá

nhiều: tính từ tiểu thuyết đầu tiên Mở rộng phạm vi đấu tranh được in năm

1996 cho đến tác phẩm mới đây nhất vào năm 2010, Bản đồ và lãnh thổ,

Michel Houellebecq có tất cả năm tiểu thuyết Song mỗi tiểu thuyết lại là

“một quả bom”, có những đóng góp mới cho nền tiểu thuyết Pháp nói riêng

và văn học thế giới nói chung Trong số các tiểu thuyết của Michel

Houellebecq, Hạt cơ bản được xem là tác phẩm xuất sắc nhất, gây chấn động

mạnh mẽ trên văn đàn và đưa tên tuổi của Houellebecg ra phạm vi toàn cầu

Vậy nên, với mục đích bước đầu tìm hiểu về tiểu thuyết của Michel

Houellebecq, chúng tôi quyết định lựa chọn tiểu thuyết Hạt cơ bản làm đối

tượng nghiên cứu trong luận văn của mình Do không có điều kiện tiếp xúc

với nguyên bản, chúng tôi sử dụng bản dịch Hạt cơ bản của dịch giả Cao Việt

Dũng, Nxb Đà Nẵng, Trung tâm Văn hóa Ngôn ngữ Đông Tây phát hành năm

2006 làm căn cứ cho luận văn của mình

Trong số nhiều vấn đề về nội dung lẫn hình thức của Hạt cơ bản, chúng

tôi lựa chọn nghiên cứu nghệ thuật trần thuật của tiểu thuyết Nghệ thuật trần thuật là một trong những nội dung cơ bản của thi pháp Đây cũng là một vấn

đề được rất nhiều người quan tâm khi nghiên cứu các hiện tượng văn học

đương đại Do đó, chúng tôi tiến hành xem xét Hạt cơ bản dưới góc độ trần

thuật nhằm đưa ra được những nét đặc sắc hình thức, từ đó làm nổi bật đặc sắc nội dung của tác phẩm Bởi đây là công trình đầu tiên đặt vấn đề nghiên

cứu về nghệ thuật trần thuật trong Hạt cơ bản nên chúng tôi không có tham

vọng đề cập được toàn bộ những vấn đề của nghệ thuật trần thuật của tiểu

thuyết Trong khuôn khổ luận văn, chúng tôi tập trung vào ba yếu tố mà

chúng tôi coi là quan trọng và đặc trưng nhất trong nghệ thuật trần thuật của

Hạt cơ bản, bao gồm: Nhân vật – Ngôi kể và giọng điệu – Không gian và thời

gian của tác phẩm

3 Lịch sử vấn đề

Tại Pháp và nhiều quốc gia trên thế giới, Michel Houellebecq vẫn là một hiện tượng gây nhiều tranh cãi Bởi vậy, tìm hiểu đầy đủ lịch sử nghiên

cứu Houellebecq và tiểu thuyết Hạt cơ bản là một tham vọng vượt quá sức

của người làm luận văn này Thêm vào đó, quá trình nghiên cứu được tiến hành chủ yếu trên văn bản dịch nên chúng tôi tạm thời chưa có điều kiện nhắc tới các bài viết cũng như những công trình nghiên cứu về Michel

Houellebecg, tiểu thuyết Hạt cơ bản tại Pháp và các quốc gia khác trên thế

giới Đây là thiếu sót của luận văn mà chúng tôi hi vọng có thể khắc phục, bổ sung trong các công trình tiếp theo

Ở Việt Nam, Michel Houellebecq lần đầu tiên được biết tới thông qua

tiểu thuyết Hạt cơ bản với bản dịch của dịch giả Cao Việt Dũng, xuất bản vào

năm 2006 – 8 năm sau khi tác phẩm này được ra đời tại Pháp Hai năm sau

đó, năm 2008, với tiếng vang mà Hạt cơ bản tạo ra, tiểu thuyết Mở rộng phạm vi đấu tranh – cuốn tiểu thuyết ra đời trước Hạt cơ bản - tiếp tục được

nhà văn Thuận giới thiệu tới độc giả Việt Nam Dù chỉ là hai trong số năm

tiểu thuyết đã được xuất bản của Houellebecq song Mở rộng phạm vi đấu tranh và Hạt cơ bản đều được đánh giá là những tiểu thuyết quan trọng bậc

nhất trong sự nghiệp văn chương của nhà văn này Phong cách viết cùng các vấn đề tư tưởng đã được Michel Houellebecg thể hiện một cách cô đọng trong

Mở rộng phạm vi đấu tranh và sau đó là phát triển nó một cách mạnh mẽ trong Hạt cơ bản sau đó Bởi thế, với hai tiểu thuyết Mở rộng phạm vi đấu tranh và Hạt cơ bản, độc giả Việt Nam có thể cảm nhận một cách tương đối

rõ nét phong cách đặc trưng của Houellebecg

Tuy nhiên, ngoài hai tác phẩm dịch này thì những bài viết nghiên cứu,

phê bình về Michel Houellebecg, tiểu thuyết Hạt cơ bản không nhiều, thậm

chí là gần như vắng bóng trên các tạp chí chuyên ngành ở nước ta Các công

trình nghiên cứu về Houellebecg và Hạt cơ bản dưới góc độ nghệ thuật trần thuật thì hoàn toàn chưa có Ngày 12/01/2007, một cuộc hội thảo về Hạt cơ bản của Houellebecg đã được tổ chức tại hội trường L’Espace, Trung tâm

Văn hóa Pháp, Hà Nội với sự tham gia của nhà phê bình văn học Dương Tường, dịch giả người Pháp Nicholas Stedman, dịch giả Cao Việt Dũng cùng các nhà nghiên cứu, độc giả quan tâm đến nhà văn này Trong hội thảo, một

số nhà nghiên cứu đã trình bày bài viết của mình về Michel Houellebecg và

tiểu thuyết Hạt cơ bản của ông Tiêu biểu trong đó có thể kể đến các bài viết:

Kẻ đập thần tượng mang tên Michel Houellebecg của nhà phê bình Dương Tường; Văn học tình dục viễn tưởng của tác giả Đoàn Cầm Thi, Một tiểu sử diễn giải về đạo đức của Nguyễn Chí Hoan, Định vị về gia đình trong tiểu thuyết Pháp - Hạt cơ bản - tiếp cận như là biểu tượng về bối cảnh toàn cầu hoá ở vị trí Việt Nam của tác giả Nguyễn Thị Thúy Quỳnh Ngoài ra còn có

bài giới thiệu chung về Michel Houellebecg của dịch giả Nicholas Stedman Trong số năm bài viết trên thì có hai bài viết của Dương Tường và Nicolas Stedman là mang tính chất giới thiệu chân dung Houellebecg với những cảm

nhận cá nhân của người viết Ba bài viết còn lại đã đề cập đến Hạt cơ bản với

một số nội dung nổi bật trong tiểu thuyết từ các góc độ như đạo đức, văn học tình dục, mối quan hệ gia đình

Trong bài viết Văn học tình dục viễn tưởng, Đoàn Cầm Thi nhận định Hạt cơ bản là một tiểu thuyết tình dục và khoa học viễn tưởng: “Khoa học và tình dục là hai cực của Hạt cơ bản, và tài năng của Houellebecg nằm ở chỗ

ông đã thao tác, đào sâu, mở rộng, đan cài với nhiều tuyệt hứng, hai chủ đề văn học hoàn toàn trái ngược nhau” [25, tr.2] Từ đó, tác giả đi vào phân tích

nội dung – hình thức Hạt cơ bản với hai phương diện lớn này Cầm Thi nhận định rằng tiểu thuyết Hạt cơ bản của Houellebecg đã đổi mới đề tài tình dục

vốn rất quen thuộc trong các sáng tác của văn học phương Tây sau khi cuộc cách mạng tình dục diễn ra bốn mươi năm trước Theo tác giả, Houellebecg

đã khắc họa trong tác phẩm của mình “một bức tranh nghiệt ngã” của tình dục đương đại Pháp thông qua việc “sử dụng một văn phong vừa trần trụi vừa thống thiết” hay việc “không khoan nhượng” khi để các nhân vật liên tiếp gặp thất bại trong đời sống tình dục, thậm chí bước vào “vùng đất cấm của loạn

luân” [25, tr.3] Đoàn Cầm Thi còn tiến hành phân tích Hạt cơ bản từ góc độ

là một tiểu thuyết khoa học viễn tưởng “Trong Hạt cơ bản, Houellebecg tin

tưởng rằng, để chống lại sự suy thoái tinh thần của xã hội, chỉ có phương

thuốc duy nhất, đó là khoa học” [25, tr.7] Vậy nên, một câu chuyện với “thời điểm kể chuyện là năm 2079 tức là 50 năm sau khi con người nhân tạo đầu tiên được phát minh” [25, tr.8] đã được kể lại bởi một thành viên của thế giới

“hậu nhân loại” Trong phần viết này, Đoàn Cầm Thi cũng đã nêu ra đặc điểm

nổi bật trong vấn đề nhân vật của Hạt cơ bản với nhận định: “Houellebecg có

lẽ là tác giả đầu tiên đối xử với các nhân vật của mình như những dữ kiện khoa học, những ca lâm sàng” [25, tr.9]

Trong bài viết Một tiểu sử diễn giải về đạo đức, tác giả Nguyễn Chí Hoan tiến hành nhận định Hạt cơ bản từ phương diện đạo đức Theo Nguyễn Chí Hoan, Hạt cơ bản “như là một tiểu sử - tiểu thuyết hóa của nhân vật

Michel Djerzinski Chủ đề về (những suy tư về) Đạo đức xuất hiện rất sớm”

và Michel Djerzinski là nhân vật “phải diễn giải xong về Đạo đức trong vai trò tổng hợp tri thức mà anh ta đảm trách” [26, tr 4] Trong khi đó, ở bài viết

Định vị về gia đình trong tiểu thuyết Pháp - Hạt cơ bản - tiếp cận như là biểu tượng về bối cảnh toàn cầu hoá ở vị trí Việt Nam, tác giả Nguyễn Thị Thúy

Quỳnh lại đề cập đến các vấn đề cá nhân, đứa trẻ, gia đình cũng như mỗi liên

hệ biện chứng giữa chúng từ góc độ phân tâm học Trong bài viết của mình,

Nguyễn Thị Thúy Quỳnh tiến hành phân tích các vấn đề của tác phẩm Hạt cơ bản dựa trên nhận định tổng quát: “tiểu thuyết Hạt cơ bản, hiển nhiên đặt chủ

đề cho câu hỏi về chức năng của gia đình trong việc tạo dựng cá nhân/bản sắc

cá nhân trong mối quan hệ với xã hội Chức năng gia đình này được hiển hiện khi mà tiến trình trưởng thành của đứa trẻ được diễn tiến theo trục thời gian tuyến tính và câu chuyện được kể bởi quan sát bên ngoài nó và câu chuyện được kể/được ý thức bởi nó” [27, tr 3]

Bên cạnh các bài viết trong hội thảo kể trên, chúng ta còn phải kể đến

bài tản văn “Hạt cơ bản – Michel Houellebecg” của Phương Cẩm Sa Đây là một bài viết trên blog (với bút danh blog5xu) của ông vào năm 2007, sau đó

được in trong cuốn Thời tiết đô thị cùng với tập hợp các bài viết khác trên blog của tác giả Bài viết là cảm nhận chung nhất của Phương Cẩm Sa về Hạt

cơ bản Phương Cẩm Sa chỉ ra rằng Michel Houellebecg đã “viết một cuốn

tiểu thuyết để trình bày quan điểm của mình về các vấn đề của con người xã hội hiện đại, cách nó tiến hóa và cái nó phải vươn đến” bằng việc đưa ra chủ nghĩa tình dục biện chứng Ông tiến hành phân tích những biến cố trong số phận của lần lượt các nhân vật: Michel Djerzinski, Bruno Clement, Annabella, Christiane,… gắn liền với vấn đề tình dục và cuộc cách mạng tình

dục – nội dung được Michel Houellebecg đề cập một cách đậm đặc trong Hạt

cơ bản Cuối bài viết, Phương Cẩm Sa có đánh giá chung về vấn đề hình thức nghệ thuật của Hạt cơ bản Tuy nhiên, phần viết này không nhiều, chỉ có bốn

câu văn với hơn mười dòng chữ Trong đó, Phương Cẩm Sa đề cập đến được

một vài đặc điểm đặc trưng trong hình thức nghệ thuật của Hạt cơ bản như

“Houellebecg có cách kể chuyện cực kỳ dồn dập rồi bỗng nhiên giảm tiết tấu tối đa… Văn phong có những lúc dung tục và thô bạo… nhưng có những đoạn rất đẹp, đặc biệt là những đoạn ca ngợi phụ nữ hay triết lý sống” [28, tr 226]

Ngoài các bài viết kể trên, Michel Houellebecg và Hạt cơ bản còn được

đề cập trong một số bài viết khác trên các báo điện tử Tuy nhiên, những bài viết này chủ yếu ở dạng tin tức truyền thông – đăng tải những thông tin và sự kiện diễn ra với tác giả, tác phẩm chứ không mang nhiều giá trị học thuật

Như vậy, một cách chung nhất, các bài viết đều khẳng định tầm vóc của Michel Houellebecg – nhà văn “với các tác phẩm của mình, đã vượt lên trên vai trò của một nhà văn” và “về một phương diện nào đó, được coi như một trí thức có tư tưởng và ý thức vượt trội về mặt chính trị xã hội” [28, tr 227] Tuy nhiên, phần lớn các bài viết mới đề cập đến những đặc sắc của tiểu thuyết

Hạt cơ bản từ những vấn đề nội dung chứ chưa đề cập hay tiến hành phân tích

tác phẩm dưới góc độ hình thức nghệ thuật, đặc biệt là nghệ thuật trần thuật

với những đặc trưng rất riêng (trong vấn đề nhân vật, người kể chuyện – giọng điệu, không – thời gian) và giá trị của nó mang tới

Chính bởi vậy, trong luận văn này, chúng tôi sẽ tiến hành phân tích, tổng hợp, nhận định và đánh giá ba yếu tố quan trọng trong nghệ thuật trần thuật, bao gồm nhân vật, ngôi kể - giọng điệu, không – thời gian của tiểu

thuyết Hạt cơ bản với hy vọng có thể làm nổi bật đặc điểm riêng biệt cũng

như vai trò, giá trị mới mà các yếu tố này mang lại cho tiểu thuyết

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Việc nghiên cứu về nghệ thuật trần thuật của Hạt cơ bản được chúng

tôi coi là đầu tiên trong hành trình tìm hiểu thế giới nghệ thuật tiểu thuyết của nhà văn Michel Houellebecq Bởi vậy, trong luận văn này, chúng tôi tập trung nghiên cứu ba vấn đề lớn của tác phẩm từ góc độ nghệ thuật trần thuật, bao gồm: Nhân vật, Ngôi kể - Giọng điệu, Không gian – Thời gian Trong vấn đề nhân vật, chúng tôi sẽ tập trung vào cách thức xây dựng nhân vật độc đáo của Houellebecg thông qua hai hệ thống nhân vật có nguyên mẫu thực và nhân vật hoàn toàn hư cấu Ở vấn đề ngôi kể - giọng điệu, chúng tôi quan tâm đến sự xuất hiện của nhiều ngôi kể, đặc biệt là sự tham gia của ngôi kể thứ hai trong tiểu thuyết Và cuối cùng, vấn đề không – thời gian sẽ được trình bày để thấy được sự mở rộng các chiều kích không gian – thời gian, những yếu tố góp phần mở rộng phạm vi phản ánh của tác phẩm

5 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện được nhiệm vụ nghiên cứu nêu trên, phương pháp mà chúng tôi sẽ sử dụng trong luận văn của mình là phương pháp trần thuật học

Cụ thể, trong luận văn của mình, chúng tôi sẽ sử dụng hệ thống lí thuyết trần thuật để tiến hành phân tích, nhận định, so sánh, đánh giá các vấn đề trong

nhệ thuật trần thuật của Hạt cơ bản với tư cách một tác phẩm độc lập và trong

mối liên kết với các tác phẩm văn chương cùng thời

Ngoài ra, trong quá trình thao tác chúng tôi cũng đồng thời sử dụng các phương pháp thống kê, phân tích, phương pháp tiếp cận hệ thống, phương pháp tiếp cận lịch sử, phương pháp tiếp cận văn hóa học,… để tìm ra những nét đặc trưng trong nghệ thuật trần thuật cũng như những giá trị mà nét đặc

trưng ấy mang lại trong Hạt cơ bản của Michel Houellebecq

6 Cái mới của luận văn

Với nhiệm vụ là tìm hiểu nghệ thuật trần thuật trong tác phẩm Hạt cơ bản của Michel Houellebecq, luận văn của chúng tôi sẽ là công trình đầu tiên

ở Việt Nam nghiên cứu một cách có hệ thống về nghệ thuật trần thuật trong

tác phẩm Hạt cơ bản của Michel Houellebecq Luận văn của chúng tôi cũng góp thêm một tiếng nói để giới thiệu về Michel Houellebecq và tác phẩm Hạt

cơ bản của ông đến độc giả Việt Nam theo một cách khác, kỹ lưỡng, mang

tính văn học hơn

7 Kết cấu luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, nội dung chính của luận văn được chia

làm ba chương:

Chương 1: Nhân vật “hạt cơ bản”

Chương 2: Đa dạng ngôi kể, đa thanh giọng điệu

Chương 3: Không gian đa diện và thời gian đa chiều

Chương 1 NHÂN VẬT “HẠT CƠ BẢN”

“Hạt cơ bản” vốn là khái niệm trong vật lý chỉ một dạng vật chất có cấu trúc thấp nhất (hạt quark) Hạt cơ bản không thể phân chia hay tách rời thành các phần vật chất nhỏ hơn “Tuy bé nhỏ như thế nhưng thế giới hạt cơ bản lại

có năng lượng cực cao” [28, tr.216] và là những “viên gạch” xây dựng nên thế giới, vũ trụ Nghiên cứu hạt cơ bản là con đường để giải quyết rất nhiều vấn

đề lớn của tự nhiên Vậy nên, khi hạt cơ bản được các nhà khoa học tìm thấy,

nó đã trở thành biểu tượng của kỷ nguyên mới trong khoa học Và không phải

ngẫu nhiên mà Michel Houellebecg lựa chọn cái tên Hạt cơ bản cho tiểu

thuyết của mình Bởi chính trong tiểu thuyết này, Houellebecg đã tiến hành

“trừu xuất” các “tập tính hạt” sang “tập tính người” để xây dựng nhân vật cho tác phẩm của mình

Hạt cơ bản là cuốn tiểu thuyết trình bày quan điểm của Michel

Houellebecg về các vấn đề con người xã hội hiện đại, “cách nó tiến hóa và cái

nó phải vươn đến” thông qua “câu chuyện về một con người đã sống phần lớn cuộc đời mình ở Tây Âu nửa sau thế kỉ XX” [15, tr.15] Mục đích ấy kết hợp

cùng cá tính văn chương lập dị đã khiến nhà văn “từ chối xây dựng nhân vật theo tiêu chuẩn kinh điển tâm hồn (Đỗ Thị Hòa nhấn mạnh), chiều sâu tâm lý,

phẩm chất đạo đức, ý thức/vô thức” [25, tr 10] Thay vào đó, Houellebecg sử dụng “tham số khoa học” như hoocmôn, nơ ron thần kinh, tế bào,… để xây dựng nên hệ thống nhân vật trong tiểu thuyết Bản thân các nhân vật trong tác phẩm cũng thường xuyên nhìn nhận, đánh giá nhân vật khác thông qua sự quy chiếu của các tham số khoa học Cùng với đó, Houellebecg đã rất chú trọng tạo dựng hai nhân vật “hạt nhân” mang những đặc điểm trên trong tiểu thuyết của mình mà Michel Djerzinski và Bruno Clement là đại diện tiêu biểu Chính

bởi vậy, chúng tôi tạm định danh hệ thống nhân vật trong Hạt cơ bản với

những đặc điểm đặc trưng trên là nhân vật “hạt cơ bản” và tiến hành xem xét

vấn đề nhân vật trong Hạt cơ bản dựa trên đặc trưng riêng biệt này

Trong khoa học, hạt cơ bản vốn không có “đời sống” riêng Chúng luôn được đặt trong mối quan hệ tổng thể với các thành tố khác Tương tự, trong tiểu thuyết, Michel Djerzinski, dù thường xuyên cô độc và ngày càng xa cách với thế giới xung quanh vẫn có mối liên hệ nhất định với môi trường xã hội Thế nên, dù được khẳng định là tác phẩm viết về “một con người” nhưng

chúng ta nhận thấy trong Hạt cơ bản tồn tại một hệ thống nhân vật lớn, phong

phú từ nguồn gốc xuất thân, đa dạng từ loại hình tính cách, phức tạp trong ngành nghề và mở rộng trong các chiều kích không – thời gian Điều đặc biệt,

hệ thống nhân vật này không bị bung ra trong một chuỗi tự sự lớn – vốn là

đặc trưng của tiểu thuyết - với nhiều cấp độ trần thuật Ở mức độ khái quát nhất, các nhân vật gắn kết với nhau một cách chặt chẽ Sự gắn kết này, trước hết xuất phát từ đặc điểm phổ quát của nhân vật - những hình tượng ước lệ chuyên chở hành động và tâm tư, tình cảm của tác giả – trong vai trò một thành tố của cấu trúc tự sự, tham gia vào quá trình kết cấu tác phẩm Song, trên hết, sự nối kết của các nhân vật được tạo dựng từ sự ràng buộc của hệ thống nhân vật này với nhân vật “hạt cơ bản” Michel Djerzinski Chủ động và

bị động, trực tiếp hoặc gián tiếp, ít hay nhiều, Michel Djerzinski - với vị trí của nhân vật “hạt cơ bản” vẫn có những mối liên hệ với thế giới xung quanh mình Khi đó, thông qua mối nối của các quan hệ xã hội, những nhân vật khác lần lượt xuất hiện Trong mối quan hệ huyết thống với Djerzinski, chúng ta thấy sự xuất hiện của các nhân vật: ông nội Lucien Djerzinski, bà nội Marie

Le Roux, bố Marc Djerzinski, mẹ Janine và Bruno Clement - người anh trai cùng mẹ khác cha Desplechin – người quản lý đồng tính nam của Michel Djerzinski hay Watcott – người cộng sự tại Ailen xuất hiện dựa trên mối quan

hệ công việc Annabelle, người con gái ảnh hưởng lớn đến những công trình nghiên cứu khoa học của Djerzinski chính là người bạn gái gắn bó từ thuở ấu thơ với anh Trong khi đó, các nhà tư tưởng lớn như Nietzsche, Kant,… lại là những người ảnh hưởng đến tư duy đạo đức, triết học của Michel

Phát triển theo mô hình nhánh cây, các nhân vật trong Hạt cơ bản tiếp

tục xuất hiện thông qua sự chia tách của mối quan hệ xã hội Từ đó, một xã hội thu nhỏ với đủ mọi lớp người ở mọi lứa tuổi, mọi ngành nghề, trải dài trong một giai đoạn phát triển của lịch sử quanh “hạt cơ bản” Michel Djerzinski được hình thành Thêm vào đó, hệ thống nhân vật phong phú được Houellebecg xây dựng thông qua các mối liên kết trực tiếp hay gián tiếp với Djerzinski, có sự chia tách thành hai bộ phận tương đối rõ ràng khi xem xét nguồn gốc xuất hiện của nhân vật Nhân vật vốn là những con người do nhà văn sáng tạo nên trong tác phẩm của mình để truyền tải một nội dung tư tưởng nhất định Các nhân vật này có thể là những con người hoàn toàn hư cấu do người viết tưởng tượng ra Song nhân vật cũng có thể là hình tượng được tạo dựng thông qua sự hư cấu những nguyên mẫu có thực trong lịch sử xã hội Ở

Hạt cơ bản, chúng ta nhận thấy có sự đồng thời của nhân vật có nguyên mẫu

thực và nhân vật hoàn toàn hư cấu

Kết hợp giữa hai đặc điểm lớn nói trên chúng tôi sẽ tiến hành nghiên

cứu vấn đề nhân vật trong Hạt cơ bản thông qua hệ thống nhân vật có nguyên

mẫu thực và nhân vật hoàn toàn hư cấu dưới hệ quy chiếu là những đặc tính

“hạt cơ bản” mà Houellebecg đã tạo ra cho các nhân vật của mình

1.1 Nhân vật có nguyên mẫu thực

Nhân vật có nguyên mẫu thực là các nhân vật được hình thành dựa trên

sự hư cấu đặc điểm tính cách, số phận của những con người có thực trong cuộc sống xã hội Mức độ hư cấu – ít hay nhiều - tùy thuộc vào dụng ý nghệ

thuật cũng như mục đích xây dựng nhân vật của tác giả Trong tiểu thuyết Hạt

cơ bản, một hệ thống nhân vật có nguyên mẫu thực với số lượng lớn, đa dạng

về tính cách, phong phú về số phận đã được Houellebecg xây dựng Tiến hành thống kê trên toàn tác phẩm, chúng ta nhận thấy sự xuất hiện của nhiều nhân vật có nguyên mẫu thực trong lịch sử phát triển nhân loại, đặc biệt trong giai đoạn xã hội mà Michel Houellebecg đề cập đến ở tác phẩm Có thể liệt kê ra đây một loạt các nhân vật như Kant, Hilbert, Riemann, Lebesgue, Stieltjes, Kafka,… Những nhân vật này xuất hiện với tần suất khá dày đặc, song song tồn tại với các nhân vật hoàn toàn hư cấu trong suốt tác phẩm

Hình thức tồn tại của những nhân vật có nguyên mẫu thực này tương đối đa dạng Có những nhân vật chỉ được điểm tên – một hoặc vài lần - thông qua lời kể, sự đánh giá của các nhân vật hoàn toàn hư cấu Ví như, Anton La Vey, người sáng lập ra giáo phái Sa tăng được Djerzinski nói đến khi nhận định về sự chuyển biến của vấn đề tình dục trong mối gắn kết với bạo lực và tín ngưỡng đen: “California luôn là nơi ưu tiên của các giáo phái tận tâm tận

lực thờ Sa tăng, kể từ thuở đầu tiên: Giáo hội Sa tăng, thành lập năm 1966 tại Los Angeles bởi Anton La Vey, và Giáo hội Phán xét cuối cùng, hình thành

năm 1967 ở San Francisco trong quận Haight Ashbury” [15, tr 286] Hay như nhân vật Sartre (Jean - Paul Charles)– nhà văn, nhà triết học hiện sinh Pháp được nhắc đến khi suy nghĩ về kích cỡ bite của mình: “Anh không biết ai đã bắt đầu nói về cái đó, chắc là bọn pê đê; chủ đề đó còn được đề cập trong các tiểu thuyết trinh thám của Mỹ; nhưng Sartre lại hoàn toàn không viết về điều này” [15, tr.262] Có lúc, một loạt các nhân vật được đề cập đến chỉ trong một câu văn: “Nữ quận công de Guermantes ít ngon lành hơn rất nhiều so với Snoop Doggy Dog; Snoop Doggy Dog ít ngon lành hơn Bill Gates, mà hắn ta lại làm ướt các cô gái hơn” [15, tr.264] Rõ ràng, không có bất cứ thông tin nào về tiểu sử, tính cách hay những biến cố trong đời sống cá nhân của Anton

La Vey, Sartre, Bill Gates,… được đưa ra Nhân vật ở đây đã được tiết giản hóa chỉ còn là những cái tên

Bên cạnh những nhân vật được tiết giản tối đa, chỉ còn là cái tên, không

ít nhân vật có nguyên mẫu thực của Hạt cơ bản được tái hiện chân dung một

cách rõ nét Những nhân vật này được Houellebecg dành cho một dung lượng tương đối trong tác phẩm với những nét chính của tiểu sử cũng như những đóng góp của nhân vật trong xã hội,… Aldous Huxley là một nhân vật có nguyên mẫu thực được xây dựng như thế Trong suốt cuộc nói chuyện kéo dài

từ trang 213 đến trang 221 giữa Djerzinski và Bruno, các nét khái quát nhất

về cuộc đời, tư tưởng, công trình nghiên cứu,… của Aldous Huxley đã được trình bày: “Huxley thuộc một gia đình gồm nhiều nhà sinh học lớn của Anh Ông nội ông là bạn Darwin, đã viết rất nhiều để bảo vệ thuyết tiến hóa Bố ông và anh trai ông, Julian, cũng là những nhà sinh học danh tiếng Đó là một truyền thống Anh, các nhà trí thức thực tế, tự do và hoài nghi; rất khác với Thế kỷ ánh sáng ở Pháp chủ yếu đặt nền móng ở quan sát và phương pháp thực nghiệm” [15, tr.216] Thông tin về Huxley đươc đưa ra còn gắn liền với

sự phân tích, nhận xét của hai nhân vật: “Nhưng đó chính là điểm duy nhất Huxley tỏ ra là một nhà tiên tri kém cỏi; chính đó là điểm duy nhất, với sự phát triển của quá trình rô bốt hóa và máy móc hóa, đã trở nên ngày càng vô nghĩa” [15, tr.215] Niels Bohr cũng là một nhân vật có nguyên mẫu thực

được mô tả tương đối rõ nét trong Hạt cơ bản: “Niels Bohr được coi là cha đẻ

thực sự của cơ học lượng tử không chỉ vì các phát hiện cá nhân của ông, mà nhất là còn vì ông biết cách tạo ra xung quanh mình một môi trường sáng tạo đặc biệt, sự sôi trào của trí thức, tự do trí tuệ và tình bạn hữu” [15, tr.28] Không có nhiều chi tiết về tiểu sử như Aldous Huxley nhưng những đặc trưng tính cách và đóng góp khoa học của Niels cũng được trình bày khá cụ thể:

“Chính xác đến mức bị ám ảnh, ông không bao giờ tha thứ bất kỳ sự đại khái

nào trong cách diễn tả các thí nghiệm… Ông thích mời sinh viên đến ngôi nhà thôn quê của mình tại Tisvilde; tại đó ông còn đón tiếp các nhà khoa học của các ngành khác, các nhà chính trị; các nghệ sĩ” [15, tr 28]

Nhân vật có nguyên mẫu thực trong Hạt cơ bản là những con người

thuộc rất nhiều tầng lớp, lĩnh vực khác nhau trong đời sống xã hội: từ những nhà tư tưởng xã hội cho đến những cá nhân hoạt động trong các ngành kinh

tế, thương mại, nghệ thuật Có nhân vật là nhà khoa học (Niels, Einstein, Heisenberg, Pauli), nhà tư tưởng (Kant, Nietzsche,…), nhà văn, nhà báo (Philippe Sollers, Hầu tước de Sade, Aldous Huxley) Lại có những nhân vật

là nhà kinh tế, là tiểu thương và thậm chí có cả những kẻ nổi loạn (Anton La Vey, )… Chúng ta “bắt gặp” Georges Courteline – nhà soạn kịch tài danh của nước Pháp những năm cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX hay Henri Moissan – nhà hóa học đã từng đoạt giải Nobel vào năm 1906 trong mối liên hệ với Bruno Clement Cả hai đều là những học sinh cũ thành danh trong ngôi trường nội trú Meaux mà Bruno Clement theo học những năm tháng tuổi thơ Hay Philippe Sollers – một nhà văn hiện đại nổi tiếng của Pháp phụ trách tờ

L’ Infini sau khi đóng cửa tờ tạp chí nổi tiếng Tel Quel vào những năm 1960 –

1982 Đây là người mà Bruno Clement đã đến gặp và mang theo những bài văn phê phán mạnh mẽ nhưng lại đầy tuyệt vọng của mình Trong khi đó Max Planck, Einstein, Niels Bohr, Heisenberg, Pauli, Born… - những nhà khoa học nổi tiếng của thế giới là những nhân vật mà Michel Djerzinski thường đề cập đến trong sự liên hệ với công việc nghiên cứu của bản thân

Có thể thấy rằng, bằng việc tạo ra mối nối với các nhân vật hoàn toàn

hư cấu mà chủ yếu là thông qua hai nhân vật Michel Djerzinski và Bruno Clement, Houellebecg đã “dẫn dụ” được một số lượng lớn các nhân vật có nguyên mẫu thực vào tác phẩm Hơn thế nữa, việc tạo dựng đường dây liên hệ chặt chẽ với nhân vật “hạt cơ bản” đã khiến cho hệ thống nhân vật có nguyên

mẫu thực tồn tại tự nhiên, hợp lý trong tác phẩm Độc giả không cảm thấy sự khiên cưỡng, lạc lõng của số lượng lớn các nhân vật có nguyên mẫu thực trong một tiểu thuyết hư cấu, nhất là khi hệ thống nhân vật này mang dáng dấp của một xã hội người thu nhỏ với sự đông đảo về số lượng, đa dạng về số phận, phong phú ngành nghề, lĩnh vực Đặc biệt, mức độ hư cấu mà Houellebecg sử dụng để xây dựng các nhân vật có nguyên mẫu thực trong

Hạt cơ bản rất thấp, thậm chí gần như bằng không ở một số nhân vật Những

nhân vật này xuất hiện với tên gọi thực, tiểu sử, các biến cố đời sống tương đồng với hình mẫu ngoài đời: “Ngày 14 tháng Chạp năm 1900, trong một báo

cáo ở Viện Hàn lâm Berlin dưới cái tên Zur Theorie des Geseztes der Energieverteilung in Normalspektrum, Max Planck lần đầu giới thiệu khái

niệm lượng tử của năng lượng, cái sẽ đóng vai trò quyết định trong bước tiến triển sau này của vật lý” [15, tr 28] Houellebecg không hư cấu nhiều biến cố, đặc điểm tính cách của nhân vật mà gần như giữ nguyên bản mẫu con người thực Quá trình hư cấu của tiểu thuyết tác động đến những nhân vật này chủ yếu thể hiện qua việc lí giải về tư tưởng của nhân vật hoặc sắp xếp thời điểm nhân vật xuất hiện sao cho phù hợp với ý đồ nghệ thuật của người viết Do đó,

có thể nói, những nhân vật có nguyên mẫu thực trong Hạt cơ bản tiệm cận lớn

nhất với con người thực ngoài đời

Xuất hiện và làm phong phú thêm hệ thống nhân vật của Hạt cơ bản,

những nhân vật có nguyên mẫu thực còn đóng vai trò quan trọng trong việc tạo không gian sống chân thực cho các nhân vật hoàn toàn hư cấu Chúng ta nhận thấy rằng, những nhân vật có nguyên mẫu thực kết hợp với sự kiện – biến cố, sách báo, chính sách - bộ luật có thật trong lịch sử nước Pháp nói

riêng và thế giới nói chung tại thời điểm được đề cập đến trong Hạt cơ bản đã

góp phần tạo nên bầu không khí mang đậm tính thời đại cho tác phẩm Với sự tham gia của các nhân vật có nguyên mẫu thực trong lịch sử trên nguyên tắc

hầu như không hư cấu, Hạt cơ bản dường như không còn đơn thuần là một

cuốn tiểu thuyết được hình thành thông qua trí tưởng tượng của Houellebecg

Sự gia cố của các nhân vật có nguyên mẫu thực khiến cho tác phẩm giống như một cuốn biên niên sử bằng văn học Không ít trường đoạn trong tác phẩm tạo cho độc giả cảm giác đang đọc một cuốn sách tiểu sử - lịch sử: “Từ năm 1905 đến năm 1915, làm việc gần như một mình, với những kiến thức toán học hạn chế, Albert Einstein đã thành công, từ trực giác đầu tiên mà nguyên lý tương đối hẹp tạo nên, trong việc hình thành một lý thuyết chung

về trọng lực, không gian và thời gian sẽ đóng vai trò quyết định trong sự tiến

hóa sau đó của vật lý không gian” [15, tr.400] Đôi lúc, Hạt cơ bản khiến

người đọc nghĩ đây là một cuốn biên niên với những dòng thông tin: “Vào đầu năm tài chính 1984, trong cuộc họp toàn thể hàng năm, Frederic Le Dantec đề nghị một thay đổi có thể đảm bảo sự phồn vinh của địa điểm” [15, tr.140] Hay như việc tác giả không ngần ngại để nhân vật hoàn toàn hư cấu khiêu vũ với một nhân vật có nguyên mẫu thực: “Là sinh viên y khoa ở Paris, Janine Ceccaldi có cơ hội sống rất cận kề với những năm hiện sinh chủ nghĩa

và thậm chí còn có lần được nhảy một điệu be – bop ở quán Tabou với Jean –

Paul Sartre” [15, tr.41] Tất cả điều đó đã giúp cho Hạt cơ bản có được một

môi trường sống “đậm đặc” tính lịch sử, tạo sự tin cậy về độ chân thực, chính xác của câu chuyện được kể với độc giả

Bên cạnh việc tạo dựng môi trường sống chân thực cho tác phẩm, nhân vật có nguyên mẫu thực còn đóng vai trò rất lớn trong việc kết nối các nhân vật hoàn toàn hư cấu Các nhân vật có nguyên mẫu thực được nhân vật hoàn toàn hư cấu viện dẫn khi không thể tự bộc lộ suy nghĩ của cá nhân Trong cuộc nói chuyện của Bruno với Christiane có đoạn: “Anh có cách nhìn đời thật u tối… Christiane nói, kết thúc một sự lặng im đã bắt đầu trở nên nặng

nề Theo kiểu Nietzsche Bruno chỉnh lại Đúng hơn là theo kiểu Nietzsche

một cách hạ đẳng, anh tự thấy không cần phải nói thêm như vậy Anh sẽ đọc cho em nghe một bài thơ” [15, tr.293] Không thể diễn tả cụ thể điều muốn nói, Chris mượn Nietzsche làm “minh họa” cho suy nghĩ của mình Sự phụ họa của Bruno đáp lại đã giúp cho câu chuyện giữa hai người được tiếp tục

Vai trò liên kết các nhân vật hoàn toàn hư cấu của nhân vật có nguyên mẫu thực được bộc lộ một cách rõ nét trong mối quan hệ giữa Michel Djerzinski và Bruno Clement – hai nhân vật trung tâm của tác phẩm Là hai anh em cùng mẹ khác cha nhưng Michel và Bruno rất hiếm khi nói chuyện với nhau, nhất là khi cả hai bước tuổi trưởng thành Mặc dù vậy, cả Michel, Bruno vẫn luôn quan tâm đến người còn lại và có nhu cầu bộc bạch suy nghĩ của mình Do đó, bên cạnh những “khoảng trống” thường xuyên, giữa Michel

và Bruno đã có những cuộc nói chuyện kéo dài Cuộc đối thoại của Michel với Bruno từ trang 213 đến 221 là một minh chứng tiêu biểu cho điều này

“Anh luôn bị ấn tượng… trước sự chính xác lạ thường của những dự đoán mà

Aldous Huxley trình bày trong Brave New World Nhất là khi ông ấy viết

cuốn sách đó từ mãi năm 1932” [15, tr 213] – Bruno mở đầu cho cuộc nói chuyện của mình với người em trai cùng mẹ khác cha một cách vồ vập như vậy Và cứ như thế, trong suốt đoạn độc thoại dài hơn ba trang sách, Bruno nói về Aldous Huxley cùng những vấn đề mà nhà văn này đã đề cập trong cuốn sách của mình Đó là “quan hệ gia đình, khái niệm bố mẹ và liên kết”, là

“sự phân biệt về tuổi tác của cuộc đời” hay việc “đấu tranh chống sự già đi”, hoặc “những thứ tình cảm quá đà” cùng “tự do tình cảm”… Thậm chí, Bruno còn nhận định về lối hành văn, văn phong của nhà văn này Theo anh, Huxley

“là một nhà văn tồi, câu văn của ông nặng nề và không có tí duyên dáng nào, nhân vật của ông buồn tẻ và máy móc” [15, tr.218] Tuy nhiên, Bruno cũng đánh giá cao hơn “cái trực giác – nền tảng - rằng tiến trình của các xã hội loài người từ nhiều thế kỷ nay và ngày càng như thế, chỉ duy nhất được tiến trình

khoa học và công nghệ hướng lối” [15, tr 215] của Huxley Bruno cứ tự mình đưa ra các luận đề về Huxley, tự phân tích, tự biện luận rồi lại tự phản biện một cách say sưa tất cả những vấn đề đó Là một cuộc đối thoại với Michel nhưng dường như Bruno quên đi sự hiện diện của người em trai đang ngồi trầm ngâm trước mặt mình Chỉ đến khi đã bộc lộ hết tất cả những suy nghĩ của mình về Aldous Huxley, Bruno mới ngừng lại, nhìn sang người em trai

Về phía Michel Djerzinski, sau khi nghe tất cả những điều mà anh trai nói một cách vội vã, cuống quýt, anh chậm rãi, từ tốn trình bày những quan điểm của mình với chủ đề mà Bruno đã đặt ra: “Michel ngồi xuống, lấy tay chùi trán “Sau chiến tranh, năm 1946, Julian Huxley được bổ nhiệm chức Tổng giám đốc Unesco khi Unesco vừa thành lập Cùng năm đó em trai ông xuất

bản cuốn Brave New World Revisited, trong đó ông nhìn lại quyển sách trước

đó như một sự chối từ, một trò đùa Vài năm sau đó, Aldous Huxley trở thành ông tổ chính yếu về mặt lý thuyết của phong trào hippie” [15, tr.217] Dù khác nhau về thái độ: nồng nhiệt hay lạnh lẽ, vội vã hay điềm tĩnh nhưng giống như Bruno, Michel tiếp tục biện luận về Huxley trong một đoạn tự thoại dài hơn ba trang giấy Cuộc tự thoại ấy, được “tạm ngưng” giữa chừng khi cả hai anh em rời nhà đến quán ăn Tuy nhiên, sự tạm ngưng đó đồng nghĩa với một “khoảng lặng”, được duy trì trong suốt quãng đường đi đến quán giữa Michel và Bruno Chủ đề của cuộc nói chuyện – Aldous Huxley được “đóng băng” cho đến khi Michel, Bruno ngồi ngay ngắn trong quán ăn Câu chuyện

được tiếp tục với người nói là Michel: “”Huxley xuất bản cuốn Đảo năm

1962, đó là cuốn sách cuối cùng của ông”, anh (Michel – người viết) vừa gẩy đĩa cơm nếp vừa nói tiếp” [15, tr 217] Thật đáng ngạc nhiên khi cuộc nói chuyện dài hiếm hoi giữa Bruno và Michel lại có chủ đề là Aldous Huxley –

một nhà văn Pháp cũng là một nhân vật có nguyên mẫu thật trong Hạt cơ bản

Không có những lời giãi bày tình cảm, cuộc nói chuyện dài giữa Michel -

Bruno cho người đọc cảm giác về một buổi thuyết giảng khoa học hơn là một cuộc tâm tình giữa hai người anh em Thế nhưng, chính trong cuộc nói chuyện, tranh cãi, biện luận về một nhà văn có thực trong lịch sử - một nhân vật có nguyên mẫu thực trong tác phẩm với những vấn đề tưởng chừng nằm ngoài tình cảm cá nhân ấy, suy nghĩ và diễn biến tâm lý của Bruno và Michel lại được bộc lộ một cách rõ nét nhất

Buổi nói chuyện giữa Bruno và Michel diễn ra sau cuộc gặp gỡ của Bruno với Christiane tại ĐỊA ĐIỂM ĐỔI THAY Ở ĐỊA ĐIỂM ĐỔI THAY, Bruno đã gặp gỡ với Christiane - người phụ nữ tuyệt vời mà anh từng nghĩ rằng cả đời mình sẽ không thể gặp được: “Anh có vài cuộc phiêu lưu, thực ra thì ít lắm; nhìn chung, đàn bà ở tuổi anh không còn muốn làm tình lắm nữa Tất nhiên, họ cố tình tỏ ra ngược lại, và đúng là thỉnh thoảng họ cũng thích tìm lại một cảm xúc, một say mê, một ham muốn; nhưng cái đó anh không còn đủ sức gợi lên nữa Trước đây chưa bao giờ anh gặp được một người phụ

nữ như em Anh chưa từng hy vọng một người phụ nữ như em tồn tại trên đời” [15, tr 274] Bruno chia sẻ với Christiane những nỗi đau và các tâm sự thầm kín mà anh chưa từng dám thổ lộ với bất cứ ai, kể cả người em trai, Michel của mình Gặp Chris, Bruno - người đàn ông hơn bốn mươi tuổi, vốn mang đầy tự ti cảm thấy thực sự bối rối như một đứa trẻ trước món quà hạnh phúc bất ngờ Bruno hy vọng vào tình yêu với Christiane – thứ mà anh đang tìm kiếm bấy lâu nay Nhưng Bruno cũng không tránh khỏi cảm giác lo lắng, hoang mang Bruno cần người chia sẻ Và đó là Michel Tuy nhiên, Bruno không thể tự mình diễn đạt trực tiếp các suy nghĩ đang hỗn loạn trong tâm trí

Bruno “mượn” Huxley, mượn cuốn sách Thế giới mới tuyệt vời để vừa phân

tích, vừa lí giải và tìm kiếm trong đó niềm tin vào cuộc sống, vào hạnh phúc tương lai Câu nói cuối cùng của Bruno khi cuộc nói chuyện kết thúc: “Trên thực tế, tất cả các hy vọng sát nhập đều bị đánh đổ bởi cái chết, sự phù phiếm

và sự tàn bạo không thể không tràn lan Để bù lại… dù sao vẫn còn có tình yêu” [15, tr 221] chính là sự hé lộ trạng thái tâm lý thực của nhân vật này Như vậy, có thể thấy rằng, nhân vật có nguyên mẫu thực, Aldous Huxley đã trở thành sợi dây liên kết giữa Bruno và Michel Nhân vật này cũng là cái cớ để Bruno bộc lộ thế giới nội tâm của mình Đồng thời, thông qua câu chuyện về

Aldous Huxley, cốt truyện của Hạt cơ bản cũng được mở rộng, phát triển hơn

Có thể nói rằng, nhân vật có nguyên mẫu thực mặc dù không trực tiếp tham gia vào hai tuyến sự kiện chính trong cốt truyện nhưng lại đóng một vai

trò cực kỳ quan trọng trong Hạt cơ bản Ngoài việc tạo bầu không khí mang

đậm tính chân thực cho tác phẩm, nhân vật có nguyên mẫu thực còn là cầu nối giữa các nhân vật hoàn toàn hư cấu với nhau Ngoài ra, chúng cũng góp phần

“giúp đỡ” các nhân vật hoàn toàn hư cấu mà Michel và Bruno là đại diện, bộc

lộ quan điểm, tư tưởng cũng như những tâm tư, tình cảm của mình Trên thực

tế, tiểu thuyết Hạt cơ bản không phải là tiểu thuyết đầu tiên có hiện tượng đưa

nhân vật có nguyên mẫu thực vào trong tác phẩm Tuy nhiên, xây dựng một

hệ thống nhân vật có nguyên mẫu thực lớn, đặc sắc, tồn tại song hành cùng

nhân vật hoàn toàn hư cấu thì phải đến Hạt cơ bản của Houellebecg mới thấy

Cách thức xây dựng nhân vật theo hướng “hiện thực hóa” con người này được Houellebecg tiếp tục sử dụng trong các tác phẩm sau này của mình và trở thành một trong những nét độc đáo trong nghệ thuật xây dựng nhân vật của Michel Houellebecg

1.2 Nhân vật hoàn toàn hư cấu

Trong Hạt cơ bản, song song với nhân vật có nguyên mẫu thực là hệ

thống nhân vật hoàn toàn hư cấu Nhân vật hoàn toàn hư cấu là những những

nhân vật do người viết tưởng tượng, hư cấu mà thành Trong Hạt cơ bản, hệ

thống nhân vật hoàn toàn hư cấu đảm nhận chức năng là tuyến nhân vật trung tâm của tác phẩm Đó là những nhân vật chứa đựng, truyền tải nội dung tư

tưởng mà tác giả gửi gắm Trong hệ thống nhân vật hoàn toàn hư cấu, Michel Djerzinski, Bruno Clement là hai nhân vật trung tâm Cả hai nhân vật đóng vai trò chủ chốt trong việc thể hiện những vấn đề tư tưởng mà Houellebecg

muốn biểu hiện Vậy nên, mặc dù trong Hạt cơ bản, hệ thống nhân vật hoàn

toàn hư cấu cũng được xây dựng với số lượng tương đối lớn, phong phú, đa dạng các số phận nhưng trong phạm vi công trình này, chúng tôi tập trung đi sâu vào hai nhân vật: Michel Djerzinski và Bruno Clement, hai “hạt cơ bản” của tiểu thuyết

Như chúng ta đã biết “kiểu bức tranh thế giới, kiểu cốt truyện và kiểu nhân vật quy định lẫn nhau” [9, tr 415] Bởi thế, hệ thống nhân vật luôn được đặt trong mối tương hợp với “môi trường sống” mà tác giả đã tạo dựng ở tác phẩm để có thể biểu thị một cách rõ nét nhất nội dung tư tưởng mà người viết

muốn đề cập Trong Hạt cơ bản, Michel Houellebecg xây dựng một nước

Pháp nói riêng và xã hội Châu Âu nói chung đầy biến động trong những thập niên cuối thế kỷ XX Đó là thời điểm mà các quốc gia phương Tây “rơi tõm vào cơn cuồng loạn của chủ nghĩa tiêu dùng, sự đi xuống của Đức tin, sự đe dọa của nhân bản vô tính, tính hủy diệt của các giá trị tự do, trong đó có vai trò không nhỏ của phong trào giải phóng tình dục… tất cả những cái đó… sẽ hủy diệt loài người như một quả bom hạt nhân” [15, tr 11] Và Houellebecg

đã dùng chính “ngôn ngữ” của thời đại đó để xây dựng nhân vật trong tác phẩm của mình mà Michel Djerzinski và Bruno là hai minh chứng tiêu biểu

1.2.1 Nhân vật Michel Djerzinski

Hạt cơ bản là “cuốn tiểu thuyết thực hiện việc biểu tượng hóa ý niệm

về Hạt cơ bản với tư cách là điểm nhìn của một thế giới quan khoa học mới

mẻ, rộng rãi phổ quát Nhiệm vụ được giao cho nhân vật Michel Djerzinski” [26, tr.2] Bởi vậy, Michel Djerzinski được Houellebecg xây dựng như một

“biểu tượng” của thế giới khoa học Từ năng lực, trực giác, cách nhìn cho đến

cảm hứng cuộc sống của Michel đều gắn liền với khoa học và những tham số của nó, tạo nên những nét riêng biệt của nhân vật

Ngay trong lời giới thiệu về vị trí trung tâm của Michel Djerzinski, nhà văn cũng không quên nhấn mạnh vai trò “hạt cơ bản” của nhân vật này trong

xã hội: “Cuốn sách này trước hết là câu chuyện về một con người đã sống phần lớn cuộc đời mình ở Tây Âu nửa sau thế kỷ XX… Michel Djerzinski được đồng loạt nhìn nhận như một nhà sinh học hàng đầu” [15, tr.15] Và từ

đó, chân dung, cuộc sống của Michel được Houellebecg xây dựng trong Hạt

cơ bản với tư cách là một nhà khoa học – một con người chỉ biết đến khoa

học Là nhà nghiên cứu sinh học của Viện nghiên cứu khoa học quốc gia CNRS, công việc chính của Michel Djerzinski là lãnh đạo nhóm nghiên cứu AND Công việc nghiên cứu - gắn bó với Michel khi anh tốt nghiệp đại học –

đã được nuôi dưỡng từ niềm say mê ngay trong những năm tháng tuổi thơ Từ nhỏ, thời sống với bà nội, Michel chìm đắm vào một thế giới do chính cậu tạo dựng nên với tất cả những niềm yêu thích tưởng tưởng: “Cậu đắm chìm trong

bộ sưu tập Hoàn Vũ (bộ sách khoa học cho thiếu nhi – người viết) của mình Trong đó viết về kháng lực của các chết, về hình dạng của các đám mây, về điệu nhảy của những con ong” [15, tr.49], hay thích thú với những thí nghiệm nhỏ đầu tiên của mình: “Tiến trình ấp nở chúng cũng khá phức tạp: phải gạn nước trong ba ngày, đun chúng ấm lên, thả cái gói vào đó và lắc nhẹ Những ngày tiếp theo phải giữ hợp chất đó gần một nguồn sáng và có hơi ấm…” [15, tr.55] Michel có được đặc tính khoa học nổi trội so với những người xung quanh: “Michel ở trình độ quá cao với cả lớp Vũ trụ của con người – cậu bắt đầu nhận ra – thật đáng thất vọng, đầy lo sợ và cay đắng Các phương trình toán học mang lại cho cậu niềm vui thanh thản và sống động Cậu tiến bước trong sự mù mờ, và đột nhiên cậu tìm thấy một ngã rẽ: với vài công thức, vài nhân tử hóa táo bạo, cậu đạt tới tận bậc thềm của sự thanh thản chói sáng” [15, tr.95] Bởi vậy, ở tuổi bốn mươi, Michel đạt được những thành tựu lớn

“Bốn mươi tuổi anh đã là giám đốc nghiên cứu với mười lăm nhà khoa học làm việc dưới quyền;… Êkip của anh có được những kết quả tuyệt vời, người

ta coi nó là một trong những êkip tốt nhất Châu Âu” [15, tr.31]

Nếu như đặc tính khoa học trong Michel vô cùng nổi trội thì cảm quan tình dục của anh lại vô cùng ít ỏi, thậm chí là gần như không có Houellebecg xây dựng Michel là một nhân vật – con người khoa học thuần túy Và cũng giống như đặc tính khoa học, sự mất cảm giác với tình dục đã hình thành trong Michel ngay từ những năm tháng tuổi thơ Năm lớp tám, Michel học cùng trường với Annabelle Cả hai nhanh chóng để ý đến nhau và “ngày càng thường xuyên hơn, tất cả các thứ Năm và Chủ nhật họ ở bên nhau” [15, tr.70] Michel, Annabelle “thường đi xe đạp, leo lên bờ biển Voulangis, rồi

đi bộ qua những cánh đồng và khu rừng, cho đến một ngọn đồi nơi có thể nhìn được toàn bộ thung lũng sông Morin Lớn” và “họ bước đi trong đám

cỏ, tìm cách hiểu nhau” [15, tr.73] Tuy nhiên, mối quan hệ của Michel và Annabelle không thể vượt quá những khoảnh khắc “đứng ôm nhau vài giây, trong một trạng thái tê liệt đầy hạnh phúc” [15, tr.84] Mặc dù Annabelle tin tưởng rằng sẽ đến lúc Michel muốn hôn mình “muốn vuốt ve cái cơ thể mà nàng đang cảm thấy sự biến đổi” [15, tr.84] nhưng Michel

“không có khả năng hôn Annabelle” Sự bất thường của Michel được lý giải bằng những phân tích khoa học: “sự thiếu tiếp xúc với mẹ thời thơ ấu

sẽ gây ra những xáo trộn cực kì nghiêm trọng về hành vi tình dục ở chuột cống đực, đặc biệt là sự ức chế trong hành vi cưa cẩm Cuộc đời Michel sẽ phụ thuộc vào đó (và trong một mức độ rộng, nó quá phụ thuộc vào đó), cậu không có khả năng hôn Annabelle” [15, tr 84] Ức chế cảm xúc mà đặc biệt là sự lãnh cảm trong tình dục của Michel ngày càng trở nên “đậm đặc” hơn theo thời gian “Một khối băng giá đã xâm chiếm lấy anh; thật sự, anh không còn có thể yêu được nữa” [15, tr 326] và “bite của anh chỉ dùng để đi tiểu, không hơn” [15, tr 34]

Là con người khoa học, trí tuệ nhưng Michel Djerzinski không được tạo dựng như một nhân vật kiểu mẫu với khát khao thay đổi xã hội Michel Djerzinski thực hiện các nghiên cứu khoa học để hiểu và nắm bắt thế giới Đồng thời, đó cũng là cách mà Michel lí giải những vấn đề trong cuộc sống cá nhân và những người xung quanh Nhân vật “hạt cơ bản” Michel luôn nhìn nhận cuộc sống, con người xung quanh với những tham số khoa học Trong quan sát của Michel, Bruno “là cá nhân, về xác thịt nhưng các loại ý thức và các ham muốn thuộc về tổng thể thế hệ anh” [15, tr 243] Michel phân tích vẻ đẹp của Annabelle bằng những hooc môn và các bộ phận cơ thể: “Từ tuổi mười ba, dưới sự ảnh hưởng của các hooc môn progesterone và oestradiol tiết

ra từ buồng trứng, các mô mỡ nổi phồng lên ở người thiếu nữ ở khoảng ngực

và mông Những bộ phận này, trong trường hợp tốt nhất, có được một dáng vẻ đầy đặn, hài hòa và tròn trịa; nhìn ngắm chúng tạo cho người đàn ông một ham muốn mãnh liệt… Annabelle có một cơ thể rất đẹp” [15, tr 81 - 82] Ngay cả bản thân mình, Michel cũng tiến hành “mổ xẻ” một cách khoa học:

“Anh đã bước vào độ tuổi bốn mươi: liệu anh có là nạn nhân của khủng hoảng tuổi bốn mươi? Hiện tại điều kiện sống của những con người bốn mươi tuổi rất lý tưởng, họ đang sung mãn về thể chất Những dấu hiệu đầu tiên – cả về

vẻ bề ngoài lẫn phản ứng của các cơ quan hoạt động nhiều – cho thấy họ bước qua một bậc thềm nào đó, bắt đầu bước vào chặng đường đi đến cái chết thường chỉ bắt đầu rõ rệt ở tuổi bốn nhăm, thậm chí năm mươi” [15, tr 34]

Có thể thấy rằng, con người, dưới cái nhìn của Michel không hiện lên với dáng vẻ bề ngoài đơn thuần mà được soi xét từ góc độ sinh học phân tử Chính từ cái nhìn khoa học, Michel đã có trực giác về một hướng đi – một cuộc chuyển biến siêu hình học thứ ba – làm thay đổi toàn bộ thế giới Dù không phải là người trực tiếp kiến tạo cuộc chuyển biến siêu hình học thức ba nhưng chính những nghiên cứu của Michel là sự gợi ý lớn để thế giới “hậu

nhân loại” - nơi mà “khoa học và nghệ thuật vẫn luôn tồn tại… nhưng sự theo đuổi chân lý và cái đẹp, bớt bị thúc đẩy bởi tính phù phiếm cá nhân, trên thực

tế đã mang một tính chất ít cấp bách hơn” ra đời [15, tr 427] Cũng khi đó, Michel hoàn thành vai trò là biểu tượng hóa ý niệm “hạt cơ bản” của mình

Nhân vật Michel Djerzinski được xem là sự phát triển của nhân vật

“Tôi” trong tiểu thuyết trước đó của Houellebecg: Mở rộng phạm vi đấu tranh Ở tiểu thuyết này, Houellebecg đã xây dựng nhân vật Tôi mang

những đặc điểm tương đồng với nhân vật Michel, đặc biệt là sự lãnh cảm gần như tuyệt đối với nhu cầu tình dục và niềm vui trong cuộc sống: “Tôi

có cảm giác nó coi tôi như một biểu tượng thích đáng của sự cạn kiệt sức sống ấy Không tình dục, không tham vọng và thú tiêu khiển, cũng gần như không luôn” [16, tr.42] Hay cách nhìn con người, cuộc sống thông qua những tham chiếu khoa học hay dự đoán về một thế giới mới sẽ được thiết lập: “Dưới mắt chúng ta, thế giới đang đồng phục hóa; phương tiện viễn thông tiến bộ; trang thiết bị gia đình phong phú Mối quan hệ con người ngày càng trở nên không thể, điều này giảm bớt số lượng giai thoại tạo nên cuộc sống Cứ như thế, từng bước một, thần chết xuất hiện, trong vòng ánh sáng rực rỡ Thiên niên kỷ thứ ba báo hiệu rồi đấy” [16, tr.23] Ở Michel Djerzinski, những đặc tính này được Houellebecg cực đoan hơn Bởi lúc

này, mục đích của Hạt cơ bản không còn dừng lại ở việc “mở rộng phạm vi

đấu tranh” nữa mà đã bước sang phạm vi cải tạo, thay đổi toàn bộ thế giới

Và cuộc chuyển biến siêu hình học thứ ba, do Michel Djerzinski gợi mở sẽ thực hiện nhiệm vụ đó Điều đó lí giải việc không phải ngẫu nhiên mà Michel Houellebecg để cho nhân vật “hạt cơ bản” Michel Djerzinski mang tên của mình Houellebecg dường như cũng muốn tạo ra một sự chuyển biến trong thế giới văn học và ông gửi gắm nó trong hình tượng nhân vật Michel Djerzinski

Có thể thấy rằng, nhân vật Michel Djerzinski đã được Houellebecg xây dựng với những đặc điểm tính cách – số phận mang nhiều tính biểu tượng Với đặc tính khoa học nổi bật của một nhân vật “hạt cơ bản”, nhìn nhận con người xã hội cũng như chính bản thân mình qua những tham số khoa học, Michel vừa trở thành chứng nhân lịch sử đồng thời mang dáng dấp của nhân vật hành động, làm thay đổi thế giới dù anh không ý thức điều này

1.2.2 Nhân vật Bruno Clement

Bruno Clement là nhân vật “hạt nhân” thứ hai trong Hạt cơ bản Bruno

Clement xuất hiện trong mối quan hệ là anh em cùng mẹ khác cha với Michel Nếu như Michel được Houellebecg xây dựng là con người khoa học, trí tuệ thì Bruno lại được khắc họa là con người của tình dục, cảm xúc Song cũng giống như Michel, đặc tính tình dục của Bruno được Houellebecg đậm đặc đến “bất thường” Lên lớp tám, “Bruno bắt đầu quan tâm đến đám con gái” [15, tr.74] Sự quan tâm lúc này mới chỉ dừng lại ở sự rung động “rất thuần khiết và dịu dàng, vượt trước mọi cảm giác về tình dục, hơn mọi hoạt động dục tình Có một ham muốn đơn giản được chạm vào một cơ thể có nam châm tính, được ôm siết trong cánh tay nam châm ấy” [15, tr.75] Thế nhưng, theo thời gian, Bruno ngày càng bị lún sâu vào cuộc sống tình dục không lành mạnh bởi sự tự ti, mặc cảm tình dục của bản thân mình Những kí ức về sự hành hạ mà những đứa trẻ lớn hơn đã dành cho mình khiến Bruno sốc nặng khi nhìn thấy người bạn gái có “thân hình thon thả, nói rất nhanh, khuôn mặt luôn biến đổi đôi khi bất động trong một nụ cười kì quặc” [15, tr.74] ngồi trên đầu gối của Brasseur – người bạn học to lớn đã hành hạ Bruno trong suốt những năm học lớp 6, lớp 7 Ở thời điểm này, Bruno chưa thể hiểu được vì sao lại có thể diễn ra điều “phi lý” ấy Qua năm tháng, khi Bruno bắt đầu cảm thấy mặc cảm về bản thân mình Bruno từ chối cởi áo tắm Cậu cảm thấy mình trông nhợt nhạt, bé nhỏ, hôi thối, béo ị Thời điểm tự ti về bản thân

mình cũng là lúc Bruno bắt đầu bước vào con đường tình dục bế tắc Bruno khám phá ra tình dục và những quy luật khắc nghiệt của nó vào tuổi thơ của anh trong một xã hội tiêu thụ tình dục: “Lần đầu tiên đến chỗ mẹ, Bruno đã nhận ra mình sẽ không bao giờ được giới hippie đón nhận; anh không phải và

sẽ không bao giờ trở thành một con thú đẹp Đêm đến, anh mơ thấy những âm

hộ mở rộng… Tuy nhiên cũng có một cái nóng bỏng, là cái mà phụ nữ có giữa hai chân; nhưng cái đó anh không chạm tới được” [15, tr 86] Không tìm được bạn gái cho mình, Bruno thủ dâm trong lúc “những thằng con trai khác

to lớn hơn, da cháy nắng hơn và khỏe hơn” [15, tr 92] dễ dàng có được bạn tình của mình Sự tuột dốc này của Bruno lớn dần theo tuổi tác và là nạn nhân của khủng hoảng bốn mươi tuổi

Nếu như Michel Djerzinski được phát triển từ nhân vật Tôi trong Mở rộng phạm vi đấu tranh thì Bruno chính là một cấp cao hơn của nhân vật Tisserand Raphael Tisserand trong Mở rộng phạm vi đấu tranh cũng sở hữu

những nhược điểm về ngoại hình “rất xấu trai” Houellebecg đã dành cả một đoạn dài để mô tả ngoại hình của Tisserand: “Xấu đến nỗi mà phụ nữ nhìn gai

cả mắt… Cơ thể nó, gần với tiêu chuẩn bình thường: giông giống người Địa Trung Hải, chắc chắn là có mỡ màng; béo lùn… Bên cạnh đấy, bệnh hói của

nó dường như phát triển khá nhanh Ừ, những cái này còn có thể thu xếp được; nhưng điều không ổn chút nào ấy là khuôn mặt nó Nó có một khuôn mặt y sì như con cóc trâu với những đường nét dày, thô, rộng, méo mó, trái ngược hoàn toàn với tiêu chuẩn về sắc đẹp Da mặt nó bóng nhẫy, đầy mụn,

có vẻ liên tục tiết ra chất nhờn Nó đeo kính hai tròng bởi vì nó cận nặng…” [16, tr 73] Chính bởi thế mà Tisserand dù cố hết sức vẫn không biết làm thế nào để có thể ngủ với một người phụ nữ, bởi “đơn giản, phụ nữ không muốn

nó, thế thôi” [16, tr.73] Bruno trong Hạt cơ bản không chỉ mang trong mình

mặc cảm về ngoại hình với ước mơ ngủ với phụ nữ đơn thuần nữa Cái mà

anh tìm kiếm là khoái cảm của tình dục – thứ chỉ có thể xuất phát khi có tình yêu Đặc biệt, thế giới quan của Bruno cũng được xây dựng với một cái nhìn đầy tình dục: “Trông nàng tròn xoe, thân hình đồ sộ cộng với khuôn mặt dè dặt, da trắng quá lại đầy mụn… Nàng có bộ ngực thật là đồ sộ, thậm chí hơi nhão, chắc sau này sẽ sệ xuống một cách khủng khiếp… Tôi đưa tay lại gần

và luồn tay xuống dưới cái bao vú, khám phá dần dần bầu vú Nàng không cử động nhưng người nàng hơi cứng lại, nàng nhắm mắt Tôi tiếp tục đưa tay đi tiếp, hai núm vú của nàng cứng đanh Đó là một trong những giây phút hạnh phúc nhất của đời tôi… ” [15, tr 103] Cuộc sống của Bruno Clement gắn liền với tình dục Hạnh phúc, khổ đau của nhân vật đều bắt nguồn từ đây Michel Houellebecg đã để nhân vật Bruno Clement đi rất xa trên con đường tình dục của một cá nhân Thậm chí, đã có lần Michel Houellebecg để cho Bruno Clement gần như lạc bước vào sự loạn luân: “Mùa hè năm đó, bà làm tình với một anh chàng Canada trẻ tuổi rất cường tráng, một tiều phu thực thụ Buổi sáng hôm ra đi, tôi vào phòng họ, cả hai đều đang ngủ Tôi do dự vài giây, rồi kéo chăn ra Mẹ tôi cử động, tôi tưởng chừng bà sắp mở mắt; hai chân bà vẫn hơi dạng ra Tôi quỳ xuống trước âm hộ bà Tôi đưa tay lại gần nó chừng vài xawngtimet, nhưng không dám chạm vào Tôi đi ra khỏi phòng để thủ dâm” [15, tr 99]

Mặc cảm về khả năng tình dục của mình, Bruno thậm chí còn không thể xác định cho mình một hình hài trong xã hội mà anh dùng hết sức mình lao vào và bị hất tung ra Bruno không được “định danh” trong xã hội mà anh đang sống Anh chỉ có thể “giả dạng” thành một tiểu tư sản, một công chức hạng vừa, bởi “vũ trụ của giới tư sản, vũ trụ của những người làm công chức hạng vừa dễ tính hơn, nồng nhiệt hơn” Còn hippie, rockstar, những kẻ thịnh hành trong xã hội lúc bấy giờ, những kẻ ngoài lề đầy mốt và thượng hạng thì Bruno Clement không sao đóng giả được Anh “không đủ trẻ, cũng không đủ

đẹp, cũng không đủ cool…” [15, tr 85] Một cách xót xa, như chính Bruno tự trào thì “nói ngắn gọn tôi không được tự nhiên cho lắm, nghĩa là không được animal cho lắm – và ở đây vấn đề là một thứ ẩn tì không thể chữa lành: dù tôi

có nói gì, dù tôi có làm gì, dù tôi có mua gì, tôi vẫn không khi nào có thể vượt qua được sự kém cỏi này, bởi nó có tất cả sự hung dữ của một kẻ tàn tật bẩm sinh” [15, tr.86] Điều đó khiến Bruno trở thành con người với một “vũ trụ chậm rãi và lạnh lẽo”, “không có vai trò gì hết cả” Bruno “ở bên ngoài toàn

bộ khối kinh tế - công nghiệp, thậm chí anh không tài nảo đảm bảo được cuộc sống của mình” [15, tr.277]

Bruno, người đã “đốt cháy tuổi trưởng thành của mình để theo đuổi mơ

hồ những cô nàng Lotita với bộ ngực to, mông tròn, miệng nồng nàn” và

“sống trong một thế giới bi hài kịch sẩn khấu tạo dựng nên từ những điển tích

và những thứ nhỏ nhặt, những tay chơi và những con điếm” [15, tr 168] cũng

đã ngỡ mình sẽ hạnh phúc sau khi gặp Christiane tại ĐỊA ĐIỂM ĐỔI THAY – một kiểu trại hè tình dục Sau khi gặp Chris, Bruno đã cảm thấy những điều

“rất lạ, rất rất lạ” mà lâu lắm rồi, kể từ khi anh bước vào kí túc xá của ngôi trường Meanx thì đã không còn được cảm nhận Bruno “dễ thở hơn” “Nhiều khi anh không suy nghĩ gì trong suốt nhiều phút, anh không sợ hãi nhiều lắm nữa…” [15, tr 306] Mối quan hệ với Chris không chỉ đơn thuần để thỏa mãn những ham muốn trong đời sống tình dục Bruno đã thực sự có những rung động, vượt thoát khỏi ham muốn thể xác đó – đó là những khoái cảm chỉ có thể đạt được khi có tình yêu Bruno đã tin rằng “anh đang hạnh phúc” Anh đã nói với Chris rằng: “Anh muốn sống với em Anh có cảm giác là điều đó là

đủ, rằng chúng ta đã quá bất hạnh như thế rồi, trong thời gian quá dài rồi Sau này sẽ còn có bệnh tật, đau yếu và cái chết Nhưng anh tin chúng ta có thể hạnh phúc, cùng nhau, cho đến kết cục Dù thế nào đi nữa anh cũng muốn thử Anh tin là anh yêu em” [15, tr 306] Những nỗi đau trong quá khứ tưởng

chừng như được đẩy lùi xa hơn, gần như biến mất trong tâm thức của Bruno – một con người đã chịu quá nhiều đau khổ Kí ức về một tuổi thơ ngượng nghịu khi “thấy bà già bé nhỏ, lưng còng, khô khan đến để dắt tay cậu về nhà” trong khi những đứa trẻ khác có bố mẹ với nỗi băn khoăn “Hẳn đã có nhầm lẫn gì đó Ở đâu đó người ta đã phạm phải một nhầm lẫn nào đó” [15, tr 59]

đã nhường chỗ cho một niềm tin mới với tình yêu và hạnh phúc Sự trống trải khi ở bên cạnh người thân của mình đến độ “đôi khi Bruno thức dậy trong đêm, mò mẫn đi ra tủ lạnh Cậu đổ ngũ cốc vào một cái bát, cho thêm sữa và kem; rồi cậu phủ lên một lớp đường dày Rồi ăn Cậu ăn nhiều bát, cho đến khi quặn cả ruột lên Bụng cậu nặng trịch Cậu cảm thấy khoan khoái” [15, tr 70] đã được thay thế bằng sự tin tưởng thông qua những câu chuyện kể riêng cho Chris - những câu chuyện mà Bruno chưa từng kể cho ai trước đó Thế nhưng, tất cả những điều đó cũng đã qua đi rất nhanh như một trò đùa đấy trớ trêu và khốc liệt của tạo hóa Bruno thường “dự cảm mình sẽ phải đối mặt với một câu chuyện xấu, một trò đùa cuối cùng và bẩn thỉu của tồn tại Bất hạnh của chúng ta chỉ đạt tới mức cao nhất khi khả năng thực tế của hạnh phúc đã đến đủ gần” [15, tr 335] Và điều đó đã thực sự diễn ra Chris bị biến chứng

do bại liệt cột sống và chết trong một tai nạn ngã cầu thang Cánh cửa hạnh phúc của Bruno Clement vừa hé mở đã bị đóng lại, đầy phũ phàng Bruno quay trở lại với những nỗi đau của mình mà giờ đây đã được nhân lên gấp bội lần Bệnh viện tâm thần, nơi Bruno Clement nghĩ rằng mình sẽ không bao giờ phải trở lại nơi đó nữa một lần nữa là là chặng nghỉ chân cuối cùng trong cuộc đời của Bruno

Có thể thấy rằng, nhân vật Bruno Clement được tập trung xây dựng với hình tượng là con người của đời sống tình dục bất thường Cả cuộc sống của Bruno đều được gắn liền với yếu tố tình dục Và khác với Michel – nhân vật Bruno được Michel Houellebecg chú ý tạo dựng rất nhiều đặc điểm ngoại

hình – những đặc tính bên ngoài được quy định bởi gen bên trong Bruno cũng là nhân vật có số lượng thoại nhiều nhất trong tác phẩm Để cho nhân vật có đời sống tình dục bất thường có cơ hội thể hiện lại chính nỗi đau trong cuộc sống của mình là cách mà Houellebecg khiến cho câu chuyện của nhân vật đó có sức ám ảnh hơn, dễ đi vào lòng người đọc hơn

1.2.3 Chỉ là một con người

Trong Hạt cơ bản, Michel Djerzinski và Bruno Clement được xây dựng

là hai nhân vật độc lập với số phận, cuộc sống riêng rẽ Michel và Bruno có tính cách hoàn toàn khác biệt, thậm chí ở mức cao nhất là đối lập với nhau Michel Djerzinski là một nhà khoa học sinh học, cả cuộc đời chỉ biết gắn bó với các công trình nghiên cứu trong phòng thí nghiệm Michel sống cuộc đời gần như tuyệt giao với xã hội, đặc biệt là những ham muốn tình dục Bruno Clement lại là một nhà văn với những tác phẩm chứa đầy ẩn ức về tình dục,

sự bất lực, sự buồn bã, tuyệt vọng và nỗi cô đơn Những bài viết mỉa mai sâu cay ấy, Bruno dành để nói về thực trạng của chính bản thân mình và hiện thực

xã hội xung quanh Bruno đắm mình trong thế giới dục vọng, không ngừng

ám ảnh về quan hệ thể xác Rõ ràng, cả Michel và Bruno đều là những cá nhân chỉ sở hữu một loại tính cách (cá nhân một tính cách) thay vì là các cá nhân tổng hòa rất nhiều nét tính cách tương đồng - đối lập thường thấy Và đặc trưng tính cách nổi bật của Michel, Bruno chi phối trực tiếp đến hành động, số phận của hai nhân vật trên hành trình sự sống Như vậy, có thể thấy rằng, Michel Houellebecg đã cá biệt, tối giản hóa nhân vật của mình thành tính cách đơn lẻ đặc trưng Sự tẩy trắng các tính cách không cần thiết để có thể đậm đặc hóa tính cách chủ đạo đã khiến các nhân vật trongHạt cơ bản có

được sức nặng biểu đạt hơn trong nội dung tư tưởng mà tác giả muốn gửi gắm Trong một xã hội mà chủ nghĩa tiêu thụ tình dục lên ngôi, con người lúc này không được xem xét ở các khía cạnh khác nhau mà chủ yếu được nhìn

nhận ở hai cấp độ: có hay không sự quan tâm đến vấn đề tình dục Đương nhiên, Michel và Bruno là hai đại diện tiêu biểu cho hai xu hướng đối lập: thờ ơ – ham muốn Cả hai trạng thái đối lập này đều được đẩy đến tận cùng trong tính cách của Michel – Bruno khi các yếu tố khác được xóa nhòa Có thể nói rằng việc Michel và Bruno chỉ mang trong mình một loại tính cách duy nhất cũng là biểu hiện của nhân vật “hạt cơ bản”: nhân vật chỉ có một “hạt” tính cách

Chúng ta nhận thấy tính cách của Michel – Bruno là hai nửa đối lập của một thể tính cách hoàn chính Trong đó Michel là phần lý tính, phần trí tuệ còn Bruno là phần cảm tính, phần hồn Hay nói một cách khác, Michel và Bruno - hai con người tưởng chừng như đối lập với những mảng tâm hồn riêng rẽ ấy thực chất lại chỉ là hai phần tính cách của một con người tồn tại trong hai cơ thể khác nhau Hay Michel Djerzinski và Bruno Clement chính là những phân mảnh đối lập trong tính cách của một con người được đặt trong hai cơ thể sống tồn tại riêng rẽ, độc lập Michel Houellebecg đã cá thể hóa mỗi phân mảnh tính cách, phóng đại nó lên đến cực điểm và tạo dựng cho nó những hình hài để thành một con người, một số phận, một nhân vật Michel Djerzinski là “hóa thân” của lý tính, trở thành nhân vật lý tính, trí tuệ Bruno Clement là hiện thân của cảm tính, trở thành nhân vật cảm tính, xúc cảm Michel Houellebecg gần như xóa nhòa phần cảm tính ra khỏi cuộc đời của Michel Ngược lại, ông tẩy trắng lý tính trong con người Bruno Nhà văn biệt lập hai nửa tính cách đến mức gần như tuyệt đối trong mỗi cá thể Chính bởi vậy, tất cả các yếu tố trong cuộc đời của Michel Djerzinski và Bruno Clement dường như đều bị khuyết một nửa Và nửa khuyết đó, không tồn tại ở một

“góc khuất” nào đó trong Michel hay Bruno để chờ đợi khoảnh khắc lộ phát Michel từ nhỏ cho đến những năm tháng cuối đời vẫn là con người của lý trí, con người của khoa học và trí tuệ Kết cục của Bruno là những năm tháng sống hoảng loạn, nửa tỉnh, nửa mê trong bệnh viện tâm thần Ở đây, Michel

Houellebecg không đặt vào nhân vật của Hạt cơ bản hành trình đi tìm một

nửa của mình trong chính con người của mình Ông đã tách rời một nửa cơ thể con người và cho nó một sự sống mới, buộc các cá thể một tính cách muốn hòa hợp mình phải biết gắn kết với những người xung quanh, với thế giới Sự phân rã đến tận cùng của cuộc sống cá nhân, sự chia tách tuyệt đối của xã hội đã được Michel Houellebecg diễn tả trọn vẹn thông qua việc tạo dựng hình tượng nhân vật một tính cách – một loại phản nhân vật tiêu biểu Một khi Michel Djerzinski hay Bruno Clement muốn “sở hữu” tính cách hoàn thiện với những mặt đối lập – luôn là điều tất yếu trong bản chất của mỗi con người thì buộc họ phải tìm đến người còn lại

Michel Djerzinski và Bruno Clement là hai anh em cùng mẹ khác cha Mối liên kết của hai người được tạo ra nhờ Janine – mẹ của cả hai người Ở đây, Michel Houellebecg đã rất “khéo léo” khi kết nối hai nhân vật một tính cách bằng dòng máu của người mẹ chứ không phải là người cha Janine – mẹ của Michel và Bruno – người đại diện cho thế hệ hippie lúc bấy giờ với cuộc sống phóng túng và những quan hệ tình dục tự do chính là nhân tố quan trọng lên quan niệm và cuộc sống của cả hai sau này Thiếu đi sự âu yếm của người

mẹ - người đàn bà đầu tiên, Michel Djerzinski và Bruno đều trở thành những người đàn ông bất hạnh: “Sự thiếu tiếp xúc với mẹ thời thơ ấu sẽ gây ra những xáo trộn cực kỳ nghiêm trọng về hành vi tình dục ở chuột cống đực, đặc biệt là sự ức chế trong hành vi cưa cẩm” [15, tr 59] Xét từ góc độ này, Michel Djerzinski và Bruno Clement được sinh ra từ một nguồn trứng – một

“gốc” Sự đối lập trong tính cách một cách cực đại tạo ra sự phân rã trong cơ thể sống của Bruno Clement và Michel Djerzinski không đơn thuần nảy sinh

từ sự tác động của môi trường xung quanh Nguồn gốc của sự chia tách này nảy sinh ngay từ trong mối quan hệ gia đình – đơn vị tổ chức “hạt cơ bản” của

xã hội Bố Michel là người đàn ông cũng chỉ biết đến khoa học, thờ ơ và lãnh

đạm với thế giới đời thường Khi bắt gặp vợ mình đang quan hệ với những thanh niên trẻ tuổi hơn, ông lặng lẽ bế Michel, rời khỏi ngôi nhà Ông không chịu nổi việc để con trai mình sống với người vợ không thể chăm sóc nó Nhưng chính bản thân ông cũng không thể chăm sóc Michel khi ông cứ đi từ nơi này đến nơi khác và thực hiện những công trình nghiên cứu của mình Cuối cùng, Michel được để lại sống với bà nội Bố của Michel tiếp tục cuộc hành trình của mình và biến mất khỏi vòng xoáy xã hội Không ai biết ông đi đâu, chỉ nghe nói rằng, ông đã đến một nơi rất xa… “Thừa hưởng” một cách trọn vẹn tính cách của người bố song Michel đã phát triển nó lên đến một mức cao hơn Michel yêu khoa học, say mê nghiên cứu, đồng thời chọn nó để trốn tránh khỏi thế giới Nhưng không phải chu du từ miền đất này đến miền đất khác và biến mất một cách đầy bí ẩn để thoát khỏi những guồng quay khắc nghiệt của cuộc sống Michel ở ngay trong lòng xã hội với tất cả những biến đổi lớn nhất mà thờ ơ với nó Anh là “hạt cơ bản” một tính cách trong xã hội của những con người đa tính cách đang hỗn loạn tìm hướng đi cho mình Cũng thừa hưởng tính cách từ bố mình, nhưng Bruno lại ở thế đối lập Bố của Bruno là người vô cùng nhạy cảm với xu thế phát triển về tình dục của thời thế hiện đại Khi còn trẻ tuổi, ông nhanh chóng nắm bắt được xu hướng phẫu thuật thẩm mỹ và nhanh chóng trở thành một trong những đại gia của ngành công nghiệp này Tuy nhiên, bản thân ông luôn bi phẫn vì những sai lầm ngu ngốc mình đã mắc phải trong ngành công nghiệp tình dục: không nhảy vào thị trường kéo dài bite,… Bruno Clement mặc dù không phát triển theo con đường kinh doanh tình dục của người cha nhưng lại ảnh hưởng một cách rõ rét những nỗi ám ảnh về tình dục đến cùng cực của ông Bố của Bruno và bố Michel với hai tính cách đối lập cùng có chung một mối quan hệ với người

mẹ chung Hay, nói một cách khác, bố của Michel và Bruno dưới ngòi bút của nhà văn cũng chỉ là những nửa tính cách trong bản chất của một con người đã

được phân tách Họ gặp nhau trong sự kết nối với một người phụ nữ và tiếp tục sản sinh ra những nửa tính cách tương đương nhưng cực đoan hơn

Sự cực đoan trong tính cách của Michel và Bruno có từ nguồn gen và được đẩy đến cao hơn ở mỗi người, dưới sự tác động của cuộc sống xã hội, của hành trình trưởng thành đầy khó khăn Nhưng cũng chính bởi những tương tác xã hội mà Michel – Bruno đã thực sự trở thành những phân mảnh tính cách đối lập đến hoàn hảo Cuộc sống trẻ thơ của Michel Djerzinski gắn với bà nội còn Bruno Clement thì tận hưởng những giây phút ngọt ngào ít ỏi trong sự nuôi dưỡng của bà ngoại Không ai trong cả hai người, Michel và Bruno nhận được một sự cân bằng hay đầy đủ trong cuộc sống của mình và luôn thấy rằng mình đang khiếm khuyết, đang cần tìm kiếm một nửa, ở phía người còn lại Hơn thế nữa, việc là những phân mảnh tính cách trong một thể tính cách hoàn chỉnh, có chung nguồn gốc đã khiến cho Michel và Bruno dù rất khác xa nhau nhưng lại có được cái nhìn thấu hiểu về cuộc sống của nhau

Cả Michel Djerzinski và Bruno Clement đều cảm nhận được một cách sâu sắc nhất những nỗi bất hạnh mà người anh – em của mình đang phải chịu đựng Bruno biết rằng trong vỏ bọc thâm trầm, lặng lẽ, không thể vượt qua cái ranh giới nắm tay của Michel kia chính là một nỗi bất hạnh lớn hơn cả nỗi bất hạnh

mà anh đang phải chịu đựng Và ngược lại, Michel cũng hiểu rằng, người đàn ông bước qua ngưỡng cửa bốn mươi tuổi kia với ngoại hình không có gì nổi bật, thậm chí là rất nhiều khuyết điểm đang phải đối mặt với những cơn khủng hoảng trầm trọng nhất của cuộc đời Cuộc sống, nỗi bất hạnh của mỗi nhân vật cứ theo đó mà phát lộ nhờ cảm nhận của nhân vật - trong thế đối lập lẫn tương đồng – con lại Ngay cả trong mục tiêu sống tưởng chừng như rất khác biệt mà Michel và Bruno theo đuổi vẫn có những sự hỗ trợ cho nhau Ngoài những chấn thương trong đời sống tình cảm thời thơ ấu, cuộc sống nghiên cứu khoa học của Michel thu gọn trong căn hộ nhỏ, siêu thị cạnh nhà