Một số vấn đề đổi mới thi pháp thể loại trong truyện ngắn Việt Nam đương đại

hùng ia Thế trong u n h u h ện tr ng ăn h c ệt a sau 1986, khi đề cập đến ĩnh vực truyện ngắn đã bày tỏ quan điểm: “Sự đa dạng và dịch chuyển iên tục của các điểm nhìn nghệ thuật không

TRẦN THANH VIỆT

MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ ĐỔI MỚI THI PHÁP THỂ LOẠI TRONG TRUYỆN NGẮN VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SỸ VĂN HỌC

HÀ NỘI - 2010

TRẦN THANH VIỆT

MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ ĐỔI MỚI THI PHÁP THỂ LOẠI TRONG TRUYỆN NGẮN VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI

LUẬN VĂN THẠC SỸ VĂN HỌC

: 60.22.32

N PGS TS P T H

H Nộ , t á 12 ă 2010

……… 1

………

………

……… 8

………9

……… 9

……… 0

……….11

hương 1:

.11

1.1 h ng ng ngh h ng n 12

.14

1 .18

t 19

.21

.24

.26

1 h ng hương n h .29

.30

.31

.32

.34

.38

hương :

–

.41

1 h ng h n ng h g n n h .42

43

48

.51

– 55

.59

60

60

62

ng h ng g n h n ng……….………63

g h n h ng g n ……… ……… 67

67

2.2.3.2 Không gian gia 69

70

71

hương :

74

1 h ng ng nh n……… 74

76

3 –

.78

80

80

.83

86

h ng ng g ng ……… ……90

.92

96

98

……… ………103

PHẦN MỞ ĐẦU

LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Trong sự vận động của dòng chảy văn học dân tộc, truyện ngắn Việt Nam ngày càng khẳng định sự phát triển và vị thế của mình trong đời sống văn học đương đại

Khi cầm bút, đứng trước một đề tài mình tâm huyết, nhà văn bao giờ cũng chọn cho mình một hình thức di n đạt, một thể oại hần ớn các nhà văn c tài, c thức nghề nghiệp thường nắm vững các nguyên tắc thể oại và phát triển các nguyên tắc đ ên mức hoàn mỹ Như vậy truyện ngắn uôn c

sự vận động, đổi mới thi pháp thể oại

Sự thành công của các tác giả truyện ngắn trong thời gian gần đây đã chứng tỏ điều đ

Hơn nữa, truyện ngắn đương đại trong những năm qua đã thể hiện sự cách tân bằng việc đổi mới hình thức nghệ thuật Không thể n i rằng, việc thay đổi hình thức nghệ thuật ở truyện ngắn à dấu hiệu khẳng định truyện ngắn hay Cái hay của một tác phẩm dựa trên nhiều yếu tố Tất cả các yếu tố của nội dung và hình thức truyện đều c một mẫu số chung, tức sự kết hợp hài hòa giữa chúng, tức sự tương hỗ giữa các yếu tố ấy đạt đến hiệu quả cao nhất khi truyền tải đồ nghệ thuật và tư tưởng của nhà văn Vì thế, khi chọn tư iệu để khảo sát, chúng tôi chọn những truyện ngắn trong những năm gần đây,

được dư uận đánh giá à truyện ngắn hay

Vừa qua, Nhà xuất bản văn học và Báo Văn nghệ kết hợp cùng công ty truyền thông Nhã Nam đã cho ra đời bộ tác phẩm tinh tuyển của văn học Việt Nam qua các thời kỳ, còn gọi à truyện ngắn tinh tuyển 60 năm báo Văn nghệ

Những người sưu tầm và tuyển chọn nhấn mạnh: “Sở dĩ chọn thể oại truyện ngắn mà chưa phải à thơ hay bút k , ph ng sự… vì đây à thể oại sớm được khẳng định trên báo, được nhiều nhà văn sử dụng, n cũng à cánh cửa vào đời văn của nhiều thế hệ cầm bút” [15]

Báo Văn nghệ à tờ báo Văn học sang trọng và c uy tín, à cơ quan ngôn luận chính thống của Hội nhà văn Việt Nam Trải qua 60 năm phát triển

kể từ ngày thành ập, báo Văn nghệ uôn đồng hành cùng những cây viết trẻ, nhiều nhà văn đã thành danh từ di n đàn này Trước nay, báo Văn nghệ uôn

à nơi cung cấp không chính thức truyện ngắn cho rất nhiều tuyển tập truyện ngắn hay cho nhiều Nhà xuất bản Từ g c nhìn về truyện ngắn hôm nay, qua các tuyển tập truyện ngắn hay báo Văn nghệ trong các năm từ 006 đến 00 , chúng tôi hy vọng s c một cái nhìn khái quát về những biến đổi về m t thi pháp của truyện ngắn Việt Nam đương đại

Với mục đích khẳng định thế mạnh của thể oại truyện ngắn trong đời sống văn học hiện nay cũng như khẳng định việc đổi mới nền văn học đương

đại bắt đầu từ sự đổi mới thi pháp thể oại, chúng tôi chọn đề tài

LỊCH SỬ VẤN ĐỀ

Truyện ngắn Việt Nam đương đại đang vận động trong sự phát triển chung của văn học dân tộc những năm sau Đổi mới (1 6 Đến nay, truyện ngắn nước nhà đã đạt được nhiều thành tựu và đã được tổng kết sau những ần trao giải thưởng truyện ngắn hay do các đơn vị Báo chí – Truyền thông, các Hội Văn học – Nghệ thuật địa phương tổ chức Cùng đ à sự xuất hiện của nhiều bài viết đăng tải trên báo in, báo mạng, tạp chí chuyên ngành iên quan đến truyện ngắn

Trong phạm vi nghiên cứu của uận văn, chúng tôi ch tập trung vào những bài viết iên quan đến việc đổi mới thi pháp thể oại truyện ngắn Việt Nam đương đại

Trước hết, đ à những bài viết xuất hiện trên báo chí và tạp chí chuyên ngành

Lê Hương Thủy trong “Một góc nhìn truyện ngăn 2008” nhận định:

“Thực tế cho thấy trong năm vừa qua, số ượng các tập truyện ngắn được in ra rất nhiều Theo thống kê chưa thật đầy đủ thì số các tập truyện ngắn của từng tác giả in và ưu chiểu ở Thư viện quốc gia năm 00 ên tới 50 đầu sách” và

“Một số cây bút vẫn tiếp tục xu hướng cách tân, đổi mới ối viết” [86]

L Hoài Thu khi tổng kết sự vận động của các thể oại văn xuôi trong thời kỳ đổi mới, nhận xét: “Bên cạnh tiểu thuyết, truyện vừa và truyện ngắn (Trung thiên tiểu thuyết và đoản thiên tiểu thuyết trong các thập niên qua phát triển mạnh m , c thể gọi à rực rỡ Không phải ngẫu nhiên mà người ta gọi đây à thời kỳ “ ên ngôi” của truyện ngắn Điều này hoàn toàn c thể cắt nghĩa được bởi trong nhịp độ của đời sống công nghiệp hiện đại, dưới sức ép

từ phía các phương tiện nghe nhìn, truyện ngắn đã phát huy được ưu thế của mình một cách hiệu quả" [92]

Cũng trên ch ng ng, Thái han Vàng nh khi bàn về g n

ng tr n thu t tr ng truyện ngắn ệt a ng nhấn mạnh xu hướng

thu h p khoảng cách giữa truyện với chuyện của hiện thực, trong đ c

việc kéo ngôn ngữ trần thuật ại gần với ngôn ngữ xô bồ, hỗn tạp, trần trụi, ngắn gọn của đời sống

Trong khi đ , hạm Thị Thanh Nga, đã kết uận cho bài viết Yếu tố ỳ

ả tr ng truyện ngắn ệt a sau 1975, như sau: “Như vậy, chúng ta c thể

thấy rằng, trong nhiều truyện ngắn đương đại, cái kỳ ảo đ ng vai trò như một tình huống quan trọng đối với sự chuyển biến của cốt truyện” [71]

hùng ia Thế trong u n h u h ện tr ng ăn h c ệt a sau

1986, khi đề cập đến ĩnh vực truyện ngắn đã bày tỏ quan điểm: “Sự đa dạng

và dịch chuyển iên tục của các điểm nhìn nghệ thuật không c nhân vật trung tâm, tưởng sự v n gẫy vai nhân vật và vai tính cách trong hình tượng vô số các hình tượng nhại nhiều kết thúc c thể “tháo dỡ” được sự chuyển dịch, pha trộn àm đứt gãy những giới hạn thể oại truyền thống một cuộc “chơi” thể oại, kiểu truyện ngắn – tư iệu, truyện ngắn – nhật k , truyện ngắn – dòng thức, truyện ngắn – chân dung” [84]

một bài viết khác, Nguy n Thành nhận định: truyện ngắn đương đại đang di n ra sự thay đổi thi pháp thể oại, trong đ “Một số nhà văn nhà văn đương đại thường sử dụng ối kết cấu ắp ghép, phân mảnh Kiểu kết cấu này dựa trên kỹ thuật ắp ghép (co age của nghệ thuật điện ảnh” và “Hình thức truyện ồng truyện được nhiều nhà văn đương đại sử dụng” Ngoài sự đổi mới kết cấu, các nhà văn hiện nay còn thay đổi cách thức trần thuật bằng cách “ ựa chọn hai phương thức trần thuật từ ngôi thứ nhất và ngôi thứ ba” và “Các nhà văn đương đại thường vận dụng tối đa sự uân phiên điểm nhìn trong cùng một tác phẩm để tạo cho cái thế giới được viết ra đa thanh, phức hợp” [78]

Bên cạnh đ , một số bài viết trong những năm gần đây ại bàn về truyện ngắn của các nhà văn thế hệ 1 x (cách gọi những nhà văn sinh trong khoảng thời gian từ 19 0 đến 1 Họ à một ực ượng g p phần không nhỏ trong việc đổi mới thi pháp thể oại truyện ngắn

Bùi Thị uỳnh Biển, qua bài viết c ng n ng tr ng truyện

ngắn c a thế hệ nh ăn) 198x, đã ch ra xu hướng thay đổi ngôn ngữ trần

thuật trong truyện ngắn đương đại, đ à việc ngôn ngữ của thời đại , ngôn

ngữ chát, b og, thứ ngôn ngữ cộc ốc, trần trụi mà giới trẻ hiện nay ưa dùng, ngôn ngữ sắc, ạnh mang tính thời sự, báo chí được sử dụng nhiều, ngoài ra còn c sự xuất hiện của thứ ngôn ngữ pha tạp, vay mượn từ ngữ nước ngoài,

từ ngữ đồng bào dân tộc thiểu số, từ ngữ địa phương Tác giả đã giải việc biến đổi ngôn ngữ trần thuật như trên do nhu cầu nội tại muốn àm mới mình của các nhà văn trẻ, do tác động của thời đại bùng nổ công nghệ thông tin, do

sự cách tân các yếu tố nghệ thuật khác trong truyện ngắn

Tiếp theo, Trần uang Thưởng với bài ruyện ngắn 198 nh ng th nh

t u , nhấn mạnh “Những đ ng g p của truyện ngắn 1 x à khá đáng

kể Đ à việc mở rộng phạm vi, quan niệm về thể oại bằng cách tạo ra sự kéo dãn dung ượng trang viết, gia tăng hàm ượng hiện thực được phản ánh, tạo ra sự hỗn dung thể oại bằng cách cho phép thâm nhập vào truyện ngắn hình b ng của tiểu thuyết, thậm chí được phân chia chương hồi một cách khá mạch ạc Bên cạnh việc kéo dãn dung ượng à một phép ngược ại: co h p dung ượng truyện, mỗi truyện ngắn co khi ch gồm 1 ho c trang in Sự khẳng định bản ngã hiện sinh của các nhà văn thế hệ 1 x được thể hiện bởi việc chủ yếu sử dụng điểm nhìn hiện tại Ngôn ngữ truyện ngắn à thứ ngôn ngữ đậm chất đời thường, thậm chí à thứ ngôn ngữ chát, ngôn ngữ b og đang ngổn ngang, trần trụi” [93]

Nguy n Hoài Thu qua ruyện ngắn 8 – ột th ộ sống s ng t

cho rằng: “Những truyện ngắn x c phần non nớt, vụng dại trong cách nghĩ cũng như trong cách viết Nhưng chính trong các sáng tác đ các cây bút ại tỏ

ra dày dạn, tỏ ra trải nghiệm, tỏ ra hiểu biết về cuộc đời, nhân thế, về những quy uật sáng tạo văn chương và kỹ thuật ngôn từ” [90]

Ngoài những kiến khẳng định sự cần thiết phải đổi mới nghệ thuật truyện ngắn, trên các báo in, báo mạng còn xuất hiện những kiến hoài nghi hiệu quả của sự đổi mới

Chu Văn Sơn trong một bài viết đăng trên báo Nhân dân, quả quyết:

“Cuộc cách tân cần phải àm mới và àm giàu cho hình thức từ nhiều nguồn khác nhau Hẳn vì điều này mà người quá sốt sắng cách tân thường bị cuốn hút và đã đổ xô vào các cuộc tìm kiếm hình thức Họ coi việc tìm ra hình thức mới à mục đích hàng đầu của một cuộc cách tân” [75]

Đỗ Ngọc Yên thì chia sẻ trong ruyện ngắn ệt a ề âu?

“Chúng tôi cho rằng truyện ngắn Việt Nam vẫn đang trong quá trình mò mẫm, tìm đường” [97]

Những kiến hoài nghi về thành tựu đạt được của việc đổi mới nghệ thuật truyện ngắn g p phần khẳng định sự quan tâm của công chúng độc giả, trong đ c các nhà nghiên cứu đối với oại hình truyện ngắn

Ngoài ra, trong những năm gần đây, nhiều uận văn khoa học cũng đề cập đến vấn đề đổi mới thi pháp thể oại truyện ngắn đương đại ở nhiều khía cạnh khác nhau C thể kể tên các tác giả uận văn tiêu biểu như Nguy n Thị

Huyền Hậu với ruyện ngắn ệt a th ỳ 198 – 2000 ết ề ch ến

tranh, Lưu Thị Hà với n ộng c a truyện ngắn ệt a t 198 ến nay nhìn t góc ộ hình th c th , V Thị Thúy Hằng với ình t ng

ng h n tr ng truyện ngắn c a ột số nh ăn n th ỳ ,

Nguy n Thanh Hồng với ì h u ột số c ch tân nghệ thu t tr ng truyện

ngắn c a ột số cây t n th ỳ 198 - 200 guy n h hu uệ guy n g c ch h y) Các uận văn trên đã đề cập đến vấn đề đổi

mới thi pháp thể oại truyện ngắn thông qua việc đi sâu tìm hiểu các kiểu cốt truyện và kết cấu mang tính cách tân như cốt truyện phân mảnh, cốt truyện c

cấu trúc ỏng, cốt truyện đảo ộn thời gian sự kiện, kết cấu tâm , kết cấu mở Trong những uận văn này, các tác giả cũng đề cập đến sự thay đổi giọng điệu, sự ên ngôi của giọng gi u nhại, giọng hài hước, giọng chiêm nghiệm…

đề cập đến tác động của việc tổ chức không gian với việc hình thành tính cách nhân vật

Ngoài ra c thể kể đến những công trình nổi bật nghiên cứu về truyện

ngắn như chuyên uận ruyện ngắn ệt a ch s – h h – Chân

dung do han Cự Đệ chủ biên, Nxb Đại học uốc gia Hà Nội ấn hành năm

000 chuyên uận ruyện ngắn – h ng n ề thuyết th c t n th

của Bùi Việt Thắng, Nxb Đại học uốc gia Hà Nội ấn hành năm 000

chuyên uận ình u n truyện ngắn của Bùi Việt Thắng, Nxb Văn học ấn hành năm 1 bài viết ăn u ệt a h ện nay g c uanh c c a c c

th nh ng n ề ang t ra tr n ng của Nguyên Ngọc bài viết ruyện ngắn cuộc sống h nay của hạm uân Nguyên

Từ các bài viết và các công trình nghiên cứu trên đây, chúng tôi rút ra một số nhận xét sau:

1 Hầu hết các bài viết trên đều khẳng định: truyện ngắn Việt Nam đương đại đang di n ra sự đổi mới thi pháp thể oại Bởi vì, đổi mới uôn à xu hướng, à quy uật của sáng tác, của tiến trình nghệ thuật, nhất à nghệ thuật đương đại

Những bài viết trên chủ yếu à các bài tiểu uận hay các phát biểu ngắn bàn về một vài đ c điểm cụ thể, một vài khía cạnh của một tập truyện ngắn, về một hay nhiều tác giả truyện ngắn

3 Một số bài viết c tính tổng hợp do sự hạn chế về m t dung ượng, gắn với đ c điểm oại hình báo chí – truyền thông, mới ch đưa ra được những uận điểm, chưa phải à những công trình nghiên cứu chuyên sâu

T m ại, những bài viết, những công trình nghiên cứu đ , bằng các hướng tiếp cận khác nhau đều trực tiếp ho c gián tiếp đề cập đến sự đổi mới thi pháp thể oại trong truyện ngắn Việt Nam đương đại

Kế thừa những kết quả nghiên cứu trên, chúng tôi mở rộng, đi sâu nghiên cứu truyện ngắn Việt Nam đương đại từ g c độ đổi mới thi pháp thể oại, trong đ c việc khảo sát truyện ngắn hay trên báo Văn nghệ qua bốn năm, từ 006 đến 00

ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

Đối tượng nghiên cứu của uận văn à tư iệu truyện ngắn hay báo Văn

nghệ qua 3 năm 006 – 00 , được chúng tôi chọn từ 4 tuyển tập: u s ng

ến t - uy n truyện ngắn hay t g ả cuộc th ăn nghệ 200 –

2007 do Nhà xuất bản Hội nhà văn ấn hành năm 00 ết ch tr – uy n truyện ngắn hay ăn nghệ 2007 do Nhà xuất bản Hội nhà văn ấn hành

năm 00 Cà phê hàng Hành – uy n truyện ngắn hay ăn nghệ 2008

do Nhà xuất bản Hội nhà văn ấn hành năm 00 M ng tr n ng - uy n

truyện ngắn hay ăn nghệ 2009, Nhà xuất bản Hội nhà văn ấn hành năm

2010

Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi s xem xét mỗi yếu tố thi pháp truyện ngắn đương đại c dấu hiệu của sự đổi mới trong sự đối sánh với truyện ngắn Việt Nam trong giai đoạn văn học trước và sau năm 1975, đồng thời đ t các tập truyện ngắn được khảo sát trong dòng chảy iên tục của truyện ngắn sau đổi mới 1 6 đến nay

Trong uận văn này, chúng tôi đi khảo sát một số đ c điểm thi pháp

truyện ngắn qua các tập truyện ngắn đã chọn, đ à các yếu tố ết c u ốt

truyện h ng g an h g an nhìn ng ệu

Đối với một số tác phẩm, vốn à truyện ngắn của các tác giả miền Nam sáng tác trước năm 1 5 được báo Văn nghệ đăng ại và được chọn vào tuyển tập, chúng tôi khảo sát những tác phẩm đ trong sự đối sánh để thấy r đ c điểm thi pháp truyện ngắn đương đại Đồng thời chúng tôi cũng nhận thấy rằng, hầu hết những truyện ngắn được tuyển chọn à tác phẩm của nhiều tác giả, trong đ c nhiều tác giả trẻ, vì thế trong quá trình khảo sát, chúng tôi cũng g p kh khăn khí khái quát các yếu tố đổi mới trong nhiều tác phẩm của nhiều tác phẩm khác nhau

NHIỆM VỤ CỦA LUẬN VĂN

Tiến hành khảo sát để tìm ra những biến đổi của các yếu tố thi pháp

trong hệ thống thi pháp thể oại truyện ngắn, qua các uy n t truyện ngắn

hay ăn nghệ từ 006 đến 00

Ch ra những yếu tố thi pháp c sự đổi mới một cách toàn diện, hệ

thống trong các truyện ngắn đã khảo sát, đăc biệt ở các phương diện: ốt

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Vận dụng kiến thức uận về thi pháp truyện ngắn đối với các vấn đề: Cốt truyện – Kết cấu, Thời gian – Không gian trần thuật, Điểm nhìn – iọng điệu trần thuật…

CẤU TRÚC LUẬN VĂN

Ngoài phần Mở đầu, Kết uận, Tài iệu tham khảo, Luận văn được triển khai phần Nội dung àm 3 chương:

Chương 1: h ng tì t nghệ thu t ây ng cốt truyện t

N I UNG

Chương 1:

NH NG T M T I Đ I M I TRONG NGHỆ THUẬT

NG CỐT TRU ỆN VÀ T CHỨC T CẤU

Khái niệm cốt truyện được sử dụng chủ yếu cho thể oại văn học thuộc

phương thức tự sự ho c kịch Cốt truyện còn được được hiểu à "Các tác phẩm tự sự và kịch, miêu tả các sự kiện, hành động trong đời sống nhân vật

di n ra trong không gian và thời gian hương diện này của sáng tác nghệ thuật được gọi bằng thuật ngữ cốt truyện" [48, 229]

Trong cuốn u n ăn h c, Hà Minh Đức xác định: “Cốt truyện à

một hệ thống các sự kiện phản ánh những di n biến của cuộc sống, và nhất à những xung đột xã hội một cách nghệ thuật, qua đ , các tính cách hình thành

và phát triển trong những mối quan hệ qua ại của chúng nhằm àm sáng tỏ tư tưởng và chủ đề của tác phẩm”[29] Nếu cốt truyện như trên, được hiểu à một yếu tố nghiêng về nội dung thì kết cấu à một phương diện của hình thức iên quan đến cách tổ chức, bố trí, sắp xếp cho sự xuất hiện của các chất iệu hiện thực hay tổ chức các yếu tố bên trong và bên ngoài của tác phẩm Trong đ

“Bố cục à một phương diện của kết cấu Ngoài bố cục, kết cấu còn bao gồm:

tổ chức hệ thống tính cách, tổ chức thời gian và không gian nghệ thuật của tác phẩm, nghệ thuật tổ chức những iên kết cụ thể các thành phần cốt truyện, nghệ thuật trình bày, bố trí các yếu tố ngoài cốt truyện” [34, 132]

Như vậy, trong mối quan hệ với cốt truyện, khái niệm kết cấu rộng hơn Mọi iên kết bên trong (giữa các sự kiện, các chi tiết trong cốt truyện và bên ngoài (giữa cốt truyện và các thành phần khác của tác phẩm đều à nhiệm vụ của kết cấu Cốt truyện à một đơn vị, một căn cứ để triển khai kết cấu từ quy

mô nhỏ đến quy mô ớn Chính vì thế, khi nghiên cứu cấu trúc của một tác phẩm văn học, người ta thường phân tích đồng thời các quan hệ qua ại, chi phối ẫn nhau giữa cốt truyện và kết cấu

Đề cao vai trò của cốt truyện, trong 150 thu t ng ăn h c, Lại Nguyên

n khẳng định: “Cốt truyện trỏ ớp biến cố của hình thức tác phẩm Chính hệ thống biến cố đã tạo ra sự vận động của nội dung cuộc sống được miêu tả trong tác phẩm Tính truyện (c cốt truyện à phẩm chất c giá trị quan trọng của văn học, sân khấu, điện ảnh và các nghệ thuật cùng oại” [25, 99]

Trong truyện ngắn, vai trò của cốt truyện càng được đẩy mạnh, được các nhà văn chú trọng, do đ c trưng thể oại phản ánh cuộc sống qua những khoảnh khắc tập trung nhất các xung đột, mâu thuẫn ua đ , c thể thấy việc đổi mới thi pháp thể oại bao giờ cũng gắn iền với sự vận động, biến đổi của cốt truyện Các nhà văn đương đại uôn trong quá trình tìm tòi, xây dựng

những kiểu cốt truyện mới Cùng với n à sự đổi mới, kết cấu tác

phẩm so với truyện ngắn truyền thống

1 1 Nh ng ng ngh h ng n

Nhà văn viết truyện ngắn nhằm phản ánh đời sống (vốn di n ra phức tạp, muôn màu, muôn vẻ thông qua việc trình bày hệ thống những sự kiện, biến cố, chi tiết, tình tiết khác nhau "Khác với tiểu thuyết à thể oại chiếm ĩnh đời sống trong sự đầy đ n và toàn v n của n , truyện ngắn thường hướng tới việc khắc họa một hiện tượng, phát hiện một nét bản chất trong quan hệ nhân sinh, trong đời sống tâm hồn con người" [37]

o đ , hướng tiếp cận và cách thức ựa chọn , xây dựng cốt truyện ở truyện ngắn c những đ c trưng riêng Truyện ngắn à một thể oại năng động, cốt truyện uôn tồn tại những dấu hiệu không ổn định, biểu hiện vô cùng đa dạng và phong phú Nhất à trong những năm gần đây,đ c trưng thể oại văn

học không còn à sự tr i buộc ch t ch đối với các nhà văn, truyện ngắn ngày càng được viết một cách inh hoạt không bị gò ép vào thi pháp truyền thống Tuy vậy, không thể không nhắc đến việc các nhà văn thành danh với thể oại truyện ngắn uôn đề cao vai trò của cốt truyện Ma Văn Kháng nhắc đến cốt truyện khi ông viết truyện ngắn: "Với tôi, theo một th i quen đã trở thành thông ệ, trước hết, hiển nhiên à phải c được một cốt truyện" [53, 288] Theo nhà văn, đ à một kh khăn phải vượt qua để c được một truyện ngắn Nguy n Minh Châu nhấn mạnh vai trò của cốt truyện: "Trong những truyện ngắn hay, bao giờ người viết cũng biết ợi dụng cốt truyện để tạo nên độ căng" [53, 205]

Trong sự kế thừa kiểu cốt truyện ch t ch từ truyện ngắn truyền thống, các nhà văn đương đại tự àm mới mình bằng cách tạo nên những kiểu cốt truyện khác trước Điều đ cho thấy truyện ngắn giai đoạn này đã mở ra nhiều hướng tìm tòi cả trong tiếp nhận hiện thực ẫn thi pháp thể oại

Sau năm 1 5, nhất à những năm gần đây, thực ti n văn học đã chứng minh cái tạo nên sức hấp dẫn, ôi cuốn của truyện ngắn không ch à "những cốt truyện rạch ròi, những sự kiện trọng đại, những tình huống căng thẳng, những xung đột bên ngoài, mà à những cảnh ngộ đời thường, những tính cách nhân vật giàu tâm trạng và nhận thức cá nhân với cuộc đời và những

người sống bên mình" [91]

Cốt truyện đã và đang vận động, đổi thay trong sự phát triển của thể oại Truyện ngắn những năm gần đây xuất hiện những cốt truyện đầy kịch tính, những cốt truyện giàu tâm trạng, cốt truyện không c đầu, không c

cuối, cốt truyện "vô hậu”, phi kết cấu, cốt truyện phản ánh hiện thực đương

đại, cốt truyện kỳ ảo, cổ tích Với khả năng biến h a inh hoạt trong cách xây dựng cốt truyện , truyện ngắn à thể oại thuận ợi để biểu đạt một cách tự

nhiên, cụ thể những nỗi niềm, những tâm sự thầm kín, đầy bí ẩn của con người đương đại C thể kể tên một số kiểu cốt truyện thể hiện nỗ ực cách

tân của các nhà văn đương đại như: cốt truyện ng th c cốt truyện an n

nh ều ch truyện cốt truyện n n n ch t ết s ện cốt truyện ch a ng yếu tố ỳ ả cốt truyện hân ảnh bốn uy n t truyện ngắn hay

ăn nghệ qua các năm từ 006 đến 00 , chúng tôi nhận thấy các kiểu cốt

truyện trên xuất hiện khá nhiều

đ ng vai trò quan trọng bậc nhất của tác phẩm

Trong ịch sử văn học, kiểu cốt truyện này đã từng manh nha trong truyện ngắn Việt Nam từ những năm ba mươi của thế k trước, tiêu biểu à những sáng tác của Thạch Lam và văn xuôi Tự ực văn đoàn Hiện nay, kiểu cốt truyện tâm s tiếp tục phát triển, xu hướng đi sâu vào việc miêu tả, phân tích thế giới nội tâm đầy biến động tinh vi, phức tạp của con người đưa kiểu

cốt truyện này trở thành tiền đề cho ối viết ng th c” của văn học đương

đại

a n của Y Ban à truyện ngắn tiểu biểu cho cốt truyện kiểu

này Truyện của Y Ban thường ít hành động hay xung đột ớn nhưng ại xuất hiện rất nhiều nỗi niềm tâm sự Nhà văn tựa như một người đàn bà ưa buôn chuyện, ngồi trước trang giấy à thủ th bộc bạch hết những trăn trở, nghĩ suy của mình về cuộc sống Trong truyện của chị, sự kiện, hành động đã nhường chỗ cho những dòng tâm trạng, đôi khi miên man nhưng tạo nên sự hấp dẫn với người đọc Cả thiên truyện à dòng độc thoại nội tâm triền miên của nhân vật chính - nhân vật kể chuyện Bao trăn trở, nghĩ suy về cuộc sống của người đàn bà hiền ành, chất phác này đều được giãi bày ra trên trang giấy, trong đ

c cả những dòng tâm tư, cảm xúc thầm kín nhất ua đ , người đọc nhận ra, ngỡ ngàng trước vẻ đ p trong sâu thẳm tâm hồn người đàn bà chân thật ấy

iả dụ, tác giả ch dừng ại ở việc đưa ra các sự kiện, tình huống, biến cố của câu chuyện, người đọc s không cảm thấy sức hấp dẫn đ Kiểu cốt truyện

tâm trạng đã giúp Y Ban thể hiện r chủ đề của truyện a n ", chữ

n ở đây được nhà văn viết hoa

Trong u của Đỗ Công Tiềm, cốt truyện trở nên mờ nhạt bởi

không c sự xuất hiện của các sự kiện, biến cố, tình tiết truyện Cô bé trăn trở, nghĩ suy, trong khi trí tưởng tượng, úc đưa cô về quá khứ, úc quay về thực tại uá khứ hay thực tại đều đau buồn Vì cô à đứa trẻ đã nhi m chất độc da cam từ người cha, một người ính trở về sau chiến tranh Cô bé cố gắng giải mọi sự Vì sao cha cô càng ra sức hắt hủi và đòi y dị m cô thì m càng thêm yêu thương cha đến ạ ùng ồi m cô h a điên và ra đi Người cha ở ại, sức khỏe mỗi ngày một yếu, àm đủ mọi việc, hết òng chăm s c đứa con tật nguyền Người con hiểu nỗi òng người cha khi dân àng gọi cha mình à

th ng h c" Người con hình dung về suy nghĩ của cha mình ha h t

ha ến ột ng y cha s có th t nh ều t ền ha s ang c n t nh ng trung tâ ch nh hình n t ếng tr n thế g c n s tr th nh ột c n

ng " Cốt truyện không tạo nên độ căng, không bùng phát mâu thuẫn để c

đủ năm bước phát triển của cốt truyện nhưng những dòng tâm sự của cô bé trong truyện đủ để người đọc nhận ra một tâm hồn nhạy cảm, giàu òng yêu thương, biết đấu tranh với số phận, nuôi dưỡng khát vọng sống, hướng về tương ai

Một ngón tay nh nh của Lê Hoài Lương đi từ những chuyện không

đâu Sức hấp dẫn của truyện ngắn này nằm ở những ời tâm sự của nhân vật

Tôi, người kể ại câu chuyện Đ à sự giải về số phận nhà văn nọ, một

người nhu nhược, cầu toàn, à sự giãi bày các cung bậc tâm trạng của người

kể

h ng chó của han Cung Việt ấy việc miêu tả căn phòng mổ ch

để thể hiện những suy nghĩ đủ oại về ngành y, về sự hiến dâng cao cả của

hàng triệu con ch cho sự sống của con người Từ đ , nhân vật kể chuyện bàn

về ịch sử bệnh viện, về mối riêng tư của bấy nhiêu gương m t người trong viện, rồi từ chuyện mổ ch nhân vật nghĩ về công việc viết văn, thiên chức

của nhà văn, theo hắn à th t sâu ề nhân tình thế th ắn bộc bạch

a nh ng c n chó tình cả th y chung ến y M c n ng c ng ề sau c ng ắ g an anh a c, kh ng ng ng ng ? "

t n an sa của Y Nguyên à những dòng độc thoại nội tâm, tự

vấn của nhân vật tôi về cuộc đời mình uá khứ của Tôi hiện về trong những

dòng hồi tưởng xen ẫn tâm trạng, mở đầu bằng những câu:

- ngh ến hình h ột a tr u

- ngh ến ột th ng s nh n ngh

- ngh ến n ng

- ngh ến ột ng cha

- uố c ng t ngh ề t

Sau mỗi câu mở đầu cho một câu chuyện nhỏ như thế à dòng tâm trạng

chảy miên man, nhằm giải hiện tại bằng những gì Tôi đã àm trong quá khứ Người cha đã tính toán tương ai cho con mình hả c n u ch ng

nó" Người con đã tính toán cho tương ai của mình, ấy nàng, người con gái

c dung nhan không đ p nhưng rất yêu mình và o cho mình Kết quả, sau khi

thành danh, nhân vật Tôi không biết đến mùi hạnh phúc Biến cố ớn nhất

trong cuộc đời nhân vật này à vào tù, ở tù, khoảnh khắc ấy tất yếu s xảy đến

N tạo ra cơ hội cho nhân vật chính nhìn nhận ại những gì đã àm trong quá khứ Bài toán cuộc đời đã c ời giải Câu chuyện kết ại với dòng suy nghĩ:

"Khi tôi dám s ng suốt nhìn nh n r ng tôi đúng à tôi; hình nh ang anh nha u t h ện ột c tôi n h c tr ng t "

u s ng ến t của Ngô han Lưu đem đến cho người đọc một câu

chuyện không nhiều kịch tính Chính tâm trạng và dòng độc thoại nội tâm của nhân vật Thuấn khiến người đọc phải suy nghĩ Một buổi sáng Thuấn đến thăm chú Khiêu bị ung thư, đang nằm nhà chờ chết nh chứng kiến cảnh thím anh và Nam, vợ và con chú Khiêu thờ ơ trước người bệnh, ạnh nhạt với người sắp chết Trong anh, xuất hiện bao giằng xé, đau đớn Người bệnh

mong mình được chết: ống chết ng ngu ắ chết

sống c ng ngu h n h h ng hả ng ngu" Người nhà mong

người bệnh ch ng chết nh căm giận ồi Thuấn cũng hiểu ra, chung quy cũng tại sự khốn kh , từ ngày chú Khiêu ngã bệnh, của cải trong nhà ần ượt

đội n n ra đi và đến ượt Thuấn nghĩ t sa ch h u h ng chết

c ra h nh " nh oay hoay mãi với òng thương đến mức c ộc ấy

n ch c n n t của Nguy n Thị Yến Linh phản ánh số phận một

đứa trẻ không cha bị hàng x m coi thường, hắt hủi òng tâm trạng của nhân vật chính cho người đọc chứng kiến sự tha h a nhân cách của người m , n nhanh ch ng nhi m sang nhân vật tôi C úc hai nhân vật sống như trả thù

cuộc đời c ng c u r ề nh ng g c tr n ng

u n"

ng nh n có ột ng y của Tô Hải Vân được chính tác giả đánh giá à ột

th ngh ệ th nh c ng c a ình" [12, 5] Truyện ngắn này miêu tả rất ít hành

động và đối thoại giữa các nhân vật Chủ yếu à những ời độc thoại của nhân vật kể chuyện Nhân vật chính miên man với những iên tưởng phi , tưởng như không bao giờ dứt Cốt truyện không c biến cố ớn Truyện để ại nhiều

suy nghĩ về cuộc sống vô nghĩa của con người hiện đại

Trong cốt truyện dòng thức, vai trò của cốt truyện bị giảm mạnh Vì thế, mối iên kết giữa hệ thống sự kiện di n ra khá rời rạc và chủ yếu dựa trên một số trạng huống tâm nhất định Người đọc kh tìm thấy những kết cấu

ch t ch hay những mối quan hệ mang tính nhân quả trong những truyện ngắn dạng này Chi tiết, sự kiện kết dính với nhau bởi một mối ràng buộc duy nhất, nhằm soi sáng, àm nổi bật trạng huống tâm nào đ của con người C thể

n i, nhiều nhà văn đã không tuân theo bất kỳ một quy tắc truyền thống nào trong cách cấu tạo cốt truyện Cốt truyện kiểu này nhằm tập trung đi sâu khám phá thế giới nội tâm nhân vật, biểu hiện ối suy nghĩ phù hợp với cuộc sống

bề bộn, phức tạp của con người đương đại

1.1.2

Đối với truyện ngắn, chi tiết trở thành vấn đề sống còn Bởi "truyện ngắn cũng c thể chẳng c cốt truyện gì cả, không kể được nhưng truyện ngắn không thể ngh o chi tiết N s như nước ã" [24, 85]

Nhà văn Nguy n Công Hoan còn nhấn mạnh vai trò đ c biệt của chi tiết "Truyện ngắn không phải à truyện mà à một vấn đề được xây dựng bằng

chi tiết" [47, 33] Khác với tiểu thuyết, với dung ượng ngắn", truyện ngắn

không c chỗ cho những chi tiết rườm rà, những chi tiết không c giá trị cho

sự phát triển cốt truyện, xây dựng tính cách nhân vật và bộc ộ chủ đề tác phẩm Mọi chi tiết sự kiện tham gia vào việc hình thành cốt truyện đều phải được chọn ựa nhằm phát huy tối đa tác dụng chuyển tải đồ nghệ thuật của tác giả N i cách khác, truyện ngắn c thể không c một cốt truyện tiêu biểu

nhưng n sống được nhờ vào những ch t ết hay ch t ết ắt g

Tuy nhiên, tính chất chức năng và sự tổ chức các oại chi tiết sự kiện c

sự biến đổi nhất định phụ thuộc vào từng giai đoạn ịch sử phát triển của thể oại Trong đời sống văn học đương đại, xuất hiện nhiều truyện ngắn c cốt truyện giàu chi tiết sự kiện, mà ở đ nhà văn đã thể hiện r nỗ ực tạo nên cái mới cho cốt truyện kiểu này

1.1.2.1 h h y ch t ết

Trước hết, đ à việc nh ều n tr ng truyện ột ch t ết t s c

ảnh Những chi tiết này, người đọc c thể bắt g p nhiều trong cuộc sống,

đến ượt nhà văn, tác giả truyện ngắn đã dừng ại âu hơn ở một chi tiết đời thường như thế, miêu tả n một cách cụ thể, r ràng, tạo nên sự ám ảnh trong òng người đọc Chi tiết g p phần tạo nên nghĩa sâu sắc của tác phẩm

Hồ Thị Ngọc Hoài xây dựng hình ảnh một miền quê heo hút, biểu tượng cuộc sống gia đình yên ấm đối ập với hình ảnh phố phường, gắn với

cuộc sống hiện đại thiếu đi tình cảm gia đình ấm áp trong Thung Lam, thông qua chi tiết c ch giữa cảnh núi rừng heo hút Mỗi ần trở ại thung Lam, nhân vật tôi ại chứng kiến sự biến đổi của quê mình, của những người thân một thời gắn b với mình Mỗi ần như thế chi tiết c ch ại được nhắc ại

Nguy n Bổng trong uan n chọn chi tiết c h ng ì Về hưu

rồi, ông Bùi, nguyên ph chủ tịch huyện vẫn thường xuyên nhận được phong

bì Thường những cái phong bì ông nhận được c đề huyện nh

g c nguy n hó ch t ch " Với ông đ à tin vui ng vẩy nh phong bì,

thong thả xé mép, rút ruột một cách thuần thục ng nhớ cái cảm giác khi xưa

c ngày nhận, b c cả chục phong bì, oại không tem, không chữ Loại c tem,

c chữ, c đề nh g ", việc b c phong bì được giao cho cánh văn phòng

Lần này, ông Bùi nhận thêm một phong bì Tin không vui Đ à oại c tem,

không đề UBND mà à uyện nh

ng ại cắp c p đi họp theo giấy mời Ch c điều không ai nhét phong

bì vào cái c p sờn da của ông Những anh cấp dưới của ông ngày xưa, nay

thấy ông à ảng tránh Chi tiết c h ng ì đã g p phần khái quát hiện trạng buồn thảm của một oại uan ch c ề n trong xã hội hiện đại

Với rắng tr c sau, Hồ nh Thái chọn chi tiết cô gái, người Tami

từ Siri Lanka xâm nhập vào n Độ đánh bom trả thù, uôn tìm cách chọn màu trắng trước, màu đỏ sau trong mọi việc àm của mình Đây à một chi tiết mang nghĩa tượng trưng cho tín điều thiêng iêng của kẻ đánh bom iều chết, màu trắng à màu tang, màu đỏ à màu máu và trắng trước đỏ sau à bài học thuộc òng nhiệm vụ của cô gái đánh bom iều chết, nút trắng khởi động pin, nút đỏ kích hoạt bom nổ Niềm tin của con người vào những tín điều thiêng iêng của dân tộc mình tạo nên một sức mạnh đáng sợ Cả cô gái người Tami và cô bé n Độ mà cô gái g p gỡ, kết bạn trong truyện đều c tâm hồn

vô cùng trong sáng Mối iên hệ đ khiến người đọc phải suy ngẫm

n chả của Ninh Kiều c một chi tiết p đi p ại: người m chuẩn bị

m n bún chả ng M ộ uống u ộ ột u ng n u t

uống ện ng ộ ột u ng r ốn t ng u" rồi ng M

ộ ột u ng uống t u ện ng n u t ộ ột u ng n

t ng a thì ề ến nh " Đây à người m từ Việt Nam sang háp thăm chồng

và con Người m ở nhà người quen và đây à hành trình thường ngày bà m , chuẩn bị m n bún chả, mang đến thăm con rồi ại quay về Hành trình đến thăm chồng cũng vậy Cả chồng và con đều đã c cuộc sống riêng, theo văn

h a phương Tây Ch riêng bà m già vẫn giữ tình cảm sâu n ng

Những chi tiết điển hình như thế g p phần đắc ực chuyển tải nội dung

tác phẩm và đồ nghệ thuật của nhà văn

1.1.2.2 h ng ch t ết h u t th ng

Khi quan sát hiện thực dưới g c nhìn thế sự - đời tư, nhiều tác giả

thường quan tâm tới ch t ết th ng Những chi tiết này vốn bình dị, xuất

hiện thường xuyên trong cuộc sống hàng ngày của con người, nhiều chi tiết,

sự kiện c vẻ đơn giản, nhỏ bé thậm chí tản mạn nhưng ại c khả năng chuyển tải những vấn đề ớn ao của cuộc sống Người đọc bắt g p nhiều chi

tiết đời thường trong các truyện ngắn: g n ng ân nh của Hoàng Thế Sinh, n s của Nguy n Tấn hong, c u ng của Nguy n anh Khôi, huyện tình c ng s của Lê nh Hoài, u s ng ến t và

ch ều của Ngô han Lưu, th ng của Kiều Bích Hậu, ết ch tr của

Nguy n Ngọc Tư, h ng nh của Nguy n Huy Thiệp, hố u của Trần Đức Tiến, c n c của Nguy n Trọng Nghĩa, n chả của Ninh

Kiều… Truyện ngắn đương đại ngày càng c xu hướng đưa vào trong truyện nhiều chi tiết đời thường, thậm chí c sự dồn nén, chất chứa trong một truyện rất nhiều chi tiết, sự kiện Sự kiện này tiếp nối sự kiện kia, tái hiện cuộc đời,

số phận nhân vật Với việc trình bày iên tiếp nhiều chi tiết, sự kiện theo một

hệ thống, người đọc c được cái nhìn bao quát di n biến cuộc đời nhân vật với bao biến động thăng trầm của số phận, biết r ràng đến tận những g c

khuất của tâm hồn con người Đọc u s ng ến t của Ngô han Lưu, người đọc không khỏi suy ngẫm khi cảm nhận những chi tiết: ch anh

ng ắc ệnh ung th n ch chết tr c t h ch th a u th anh n n ng ch cha u c n ó g ốn ch c ng n ch a óc hộ và

chi tiết người khách đến thăm bệnh nhân: hu n nh ch ha t u ang

n h c, d uăng c ng c ì thế n th anh a c ng

ăn Đây à những chi tiết đắt giá Hay một truyện khác của Ngô han Lưu,

ch ều c cốt truyện nhạt h a, các chi tiết, tình huống không đủ tạo nên

độ căng Tác giả đã chọn chi tiết bữa cơm chiều, bữa cơm thường gợi đến sự

ấm cúng của một mái ấm gia đình đoàn tụ sau một ngày ao động vất vả Trong truyện, từ một uất ức không kiềm chế nổi, Lân chủ hộ, đã đạp hai đứa

con ngã nhào ra sân, hất mâm cơm bắn tung t e r nh tr nh ếng ăn",

bữa cơm chiều đã không thành, cả nhà nhịn đ i, mỗi người ại tiếp tục công việc buổi tối của mình

Đọc h ng a c n c a ruộng ng của Đỗ Tiến Thụy, người đọc ại

nhận thấy truyện à một chuỗi iên tiếp những tình tiết, sự kiện đời thường Cuộc sống trở nên ngột ngạt, quay cuồng, số phận của nhiều nhân vật được phản ánh trong một truyện Sức dung chứa nhiều chi tiết, sự kiện khiến chúng

ta cảm thấy truyện ngắn này như một cuốn tiểu thuyết được dồn nén ại trong

mấy chục trang Truyện c nhiều chi tiết đáng chú : ệ s ch ca s

nh r ng ng ng t nh r ng a tr ng ệ s ch

c ng ty ay hả ng ề h a ng ch nh ng thân c a ình nh n

ra ình a c n c a ruộng ng”

Chi tiết được chọn àm cho truyện kể c nhiều nghĩa

Đọc u thuyết c a ng s sinh" của Hồng Hoang, ta nhận thấy

truyện c nhiều chi tiết ta vẫn bắt g p trong cuộc sống bề bộn thường ngày

Hai vợ chồng nhà nọ, đứng trước bà ngoại của con, trao đổi chuyện thường ngày bằng tiếng nh Đứa con trai đi học trường quốc tế về học đòi cách ứng

xử kiểu Tây, mắng bà ngoại à đồ mất ịch sự bằng tiếng nh, đòi người khác vào phòng mình phải g cửa, đòi bà ngoại và m phải xin ỗi mình Chi tiết rất bình thường này khiến người đọc phải suy ngẫm ã hội ngày càng văn minh hiện đại về phương diện vật chất nhưng con người ại sống với nhau theo kiểu học đòi, ít tình người hơn trước

Để khắc họa cuộc sống đa dạng, phong phú của con người đương đại,

h y Y r của Hoàng Thái Sơn xuất hiện chi tiết người em về nước,

giảng hòa với chị bằng cách mua chấy Mỹ, (người Mỹ nuôi chấy để chơi thả

ên đầu mình, nhờ chị bắt chấy và gội đầu cho mình bằng nước bồ kết quê nhà

Trong n u , Nguy n Hồ c những phút trải òng mình một cách

khá giản dị qua hình ảnh một x m ao động ngh o với những chi tiết sinh động

Trong hầu hết các truyện ngắn mà chúng tôi c dịp khảo sát, chi tiết đời thường xuất hiện khá nhiều C những chi tiết khá vụn v t tầm thường, dường như n không thể xuất hiện trong những truyện ngắn trước 1 5, thời kỳ mà

truyện ngắn chịu nhiều c s th " như chúng tôi đã trình bày ở phần trên

Những chi tiết bề bộn của cuộc sống thường nhật được nhà văn đưa vào cuộc sống, tuy n không trực tiếp tạo nên những bước ngo t trong số phận nhân vật truyện ngắn nhưng n đã g p phần khẳng định những suy tư của con người đương đại Cuộc sống ngày càng trở nên gấp gáp, con người phải đối diện không phải với những o ắng ớn ao mang tính thời đại, iên quan đến cộng đồng dân tộc, đến số phận cá nhân mà con người thường xuyên phải đối

m t với những o ắng nhỏ nh t, thậm chí tầm thường, vô nghĩa Chính n tạo nên chuỗi những áp ực tâm đối với con người hôm nay

Cuối cùng, c thể khẳng định, chính cách xây dựng cốt truyện bề bộn nhiều chi tiết sự kiện khiến cho thể oại truyện ngắn c sự biến đổi, tạo nên sự

x a nhòa ranh giới giữa truyện ngắn và tiểu thuyết Sức dung chứa, phản ánh hiện thực của truyện ngắn được mở ra rộng hơn nhiều so với truyện ngắn truyền thống

1.1.3

Khác với truyện ngắn Nguy n Huy Thiệp viết vào thập niên cuối của thế k , cốt truyện được xây dựng bằng một hệ thống những chi tiết mang yếu tố kỳ ảo, truyện ngắn những năm gần đây ch điểm xuyết vào tác phẩm một vài chi tiết kỳ ảo Điều này khiến chi tiết trở nên mờ ảo, tạo tác dụng àm

mờ h a ranh giới giữa hiện thực và thế giới ảo Thường những chi tiết này được xếp một cách khéo éo xen giữa nhiều chi tiết c thật nhằm biểu đạt dòng tâm trạng của nhân vật N đem ại những cuốn hút kỳ ạ, bất ngờ cho độc giả

của Kiều Bích Hậu, nhân vật Chiến đi trên chuyến đò chiều

nhìn thấy một con đò đang trôi ngược chiều với mình, trên đò à Liêu, người bạn mà anh đã mất iên ạc nhiều ngày, trong khi báo chí oan tin một cô gái

bị đắm đò, mất xác trên dòng sông này, anh chưa kịp xác nhận thông tin xem

đ c phải à Liêu hay không Chiến gọi, đò không c người thưa Người đi cùng bảo anh à điên nh dụi mắt Con đò chở Liêu đã tan vào không khí

ết h n của Trần Đức Tiến, người đọc ại bắt g p chi tiết nhân vật Biểu thường xuyên h n hò với cô gái trẻ ở địa danh ốc Me trên núi ắn gọi

điện đến số máy của nàng, hắn mới biết đ à số máy của bảo tàng Biểu vô cùng bất ngờ khi cô gái trở thành ảo ảnh trước mắt hắn và cũng biến mất uôn

từ hôm đ ch đến khi hắn g p sư cụ trên chùa, hắn mới biết cô gái đ vốn

àm ở bảo tàng, đã treo cổ trên cành me tự tử

Trong một truyện ngắn khác, ng nh n có ột ng y của Tô Hải Vân,

xuất hiện chi tiết nhân vật chính chứng kiến khắp nơi trên cơ thể mình đang mọc ra thứ nhành cây kỳ ạ Chi tiết kỳ ảo g p phần tạo nên sức hấp dẫn của câu chuyện, phản ánh cuộc sống ngày càng hướng con người ta đến những cái vụn v t, tầm thường Con người khát khao sự thay đổi, để thấy cuộc sống c một cái gì đ khác, àm thay đổi nhịp sống tẻ nhạt thường ngày

h t của Đoàn Lê xuất hiện chi tiết kỳ ạ Cô Khịt, cô gái xấu xí vì

thất tình mà bỏ àng ra đi Cô ạc vào xứ sở c rất nhiều đàn ông, phụ nữ ở đây rất ít, được những người đàn ông trọng vọng, phục dịch như những bà hoàng Kết truyện à cảnh cô Khịt ạc vào một ngôi miếu Cô mới ra khỏi àng chưa được bao xa Mùi hoa hòe đã ru cô vào giấc mộng…

Với h ng nh, Nguy n Huy Thiệp một ần nữa ại đem đến

cho người đọc sự hấp dẫn bởi những yếu tố kỳ ảo trong truyện ngắn của ông

ng ương-tay cao bồi già ở phố này kể rằng hằng đêm mất ngủ, ông vẫn

chứng kiến các vị sơn thần thổ địa quanh hồ Hoàn Kiếm vẫn họp "giao ban" trước cửa đền Trúc Lâm, c c c ều c ng ống tay rộng c

n c ng râu r a, chân h h a

uang của oãn ũng xuất hiện chi tiết nhân vật tôi đã chết

th nh c n a tr n n ” kể ại câu chuyện về cuộc đời mình Chi tiết này đã

khiến cho câu chuyện c sự mới ạ, tăng thêm sức hấp dẫn

Ti u thuyết c a ng s s nh" của Hồng Hoang cũng xuất hiện những

chi tiết kỳ ảo như thế Theo sự giải của nhân vật kể chuyện – đứa trẻ sơ sinh, trẻ sơ sinh c một khả năng đ c biệt, biết mọi sự trên đời, biết chuyện kiếp trước, kiếp sau, biết người ớn n i gì dù n i bằng tiếng nước nào Ch

sau này ớn ên đứa trẻ mới mất đi khả năng kỳ diệu đ Nhờ vào khả năng này mà đứa trẻ biết thêm chi tiết kiếp trước anh Hai n mù chữ, àm nghề đồ

tể chuyên giết ợn, tự học ên tới mổ trâu bò, ừa ngựa, còn ở kiếp này, trong tương ai anh Hai n s công tác ở Bộ ngoại giao

C thể n i, sự xuất hiện những chi tiết kỳ ảo xen và sự kiện, chi tiết hiện thực à một nét mới trong truyện ngắn Hoàng Minh Tường nhận xét:

"chưa bao giờ truyện ngắn ại tung phá và biến ảo như thời kỳ này" [Nhiều tác giả, ruyện ngắn h nay, Báo văn nghệ số 48, 30 - 11 – 1991]

N được các nhà văn tiếp tục chọn ựa, hiệu quả ớn nhất của cốt truyện dồn nén nhiều chi tiết, sự kiện à khả năng tác động mạnh m , ghi dấu ấn sâu đậm trong nhận thức và tình cảm của độc giả Kiểu cốt truyện này thể hiện thức khám phá đời sống trong quá trình vận động, c chức năng phản ánh khá trọn v n và toàn diện về số phận con người cũng như tính phức tạp, đa chiều của xã hội hiện đại, n trở thành xu hướng chủ đạo đáp ứng nhu cầu khám

phá, nhận thức đời sống của truyện ngắn đương đại

1.1.4 C

Cốt truyện truyền thống thường tuân theo tiến trình vận động của các sự

kiện: trình y - thắt n t - h t tr n - nh - n t Tất nhiên, cốt truyện

trong truyện ngắn không phải bao giờ cũng đầy đủ các thành phần trên Đối với tác phẩm tự sự truyền thống, cốt truyện đ ng vai trò quan trọng g p phần quyết định thành công của tác phẩm Thông qua cốt truyện, người đọc c thể d dàng t m ược

ại nội dung câu chuyện mà nhà văn đã kể, miêu tả Hiện thực vận động trong tác phẩm theo chiều tuyến tính, giúp người đọc định hướng r ràng khi tiếp nhận Nhưng trong truyện ngắn đương đại, cốt truyện đang c xu hướng trở nên mờ nhạt Nhiều truyện ngắn biểu hiện sự co giãn cốt truyện Nhiều truyện ngắn c cấu trúc phân mảnh, cấu trúc ỏng ẻo, văn bản truyện ngắn được ắp ghép bởi các mảng trần thuật khác nhau

Như vậy, vai trò của cốt truyện đã bị hạn chế tối đa Người đọc truyện ngắn hôm nay đang chứng kiến sự mờ nhạt cốt truyện, nhiều truyện không c cốt truyện,

ho c truyện ngắn ch còn à những mảnh ghép bị đảo ộn trật tự và kh ắp ghép ại với nhau Nội dung truyện ngắn trở nên kh nắm bắt, kh t m ược, kh kể ại Việc tìm hiểu, nắm bắt ogic nội tại của tác phẩm, vì thế, trở nên kh khăn Trong quá trình tiếp nhận, người đọc buộc phải iên tục tư duy, suy nghĩ chứ không thể tự do thả trí tưởng tượng theo sự dẫn dắt, định hướng của tác giả như trong truyện ngắn truyền thống

Truyện ngắn Việt Nam những năm đầu thế k xuất hiện hiện tượng phân rã cốt truyện

Truyện ngắn ng nh n có ột ng y của Tô Hải Vân gồm bảy truyện

cắt ra từ những mảnh cuộc sống của nhân vật gã ường như bảy mảnh hiện thực này không c sự gắn kết với nhau Thật kh kể ại câu chuyện, vì không

c một sự kiện, tình huống nào tạo thành nòng cốt truyện Cái đọng ại sau khi đọc truyện à những suy ngẫm, triết vụn v t, iên hệ không theo ogic,

không báo trước của nhân vật g với các sự kiện nhân vật này bắt g p

M h ng th n c n của Y Ban kể về ba câu chuyện khác nhau:

ă 200 - n g t - t ă 1982 - t - t ă 19 -

ng t - t "

Nhân vật chính trong ba câu chuyện trên đều c mối quan hệ huyết thống như tên truyện mà nhà văn đã đ t Ba câu chuyện không c sự iên kết

với nhau N à ba câu chuyện được nhân vật tôi kể ại N xảy ra với bốn

người phụ nữ trong ba khoảng thời gian cách nhau khá xa Ch đến khi theo

d i xong câu chuyện cuối cùng, người đọc mới nhận ra sự xâu chuỗi giữa ba

sự kiện c chăng à cách ứng xử của con người trong hiện tại bắt nguồn từ những sự kiện xảy ra trong quá khứ Ba câu chuyện à ba mảnh ghép khác nhau về ịch sử một gia đình trong ba khoảng thời gian khác nhau Thật kh

hình dung ra mối iên hệ giữa các chuyện Nếu sắp xếp ba mảnh ghép đ theo trình tự thời gian từ quá khứ đến hiện tại, người đọc mới c thể đoán định được mối quan hệ nhân - quả, tức cách ứng xử của các nhân vật chính trong câu chuyện với nhau mà thôi Nhưng đ à khi người đọc đã đọc đến dòng cuối cùng của truyện

Với truyện ngắn rộ ngh t ếng h t c a ình, Nguy n Mỹ Nữ đem

đến cho người đọc cảm giác về sự mơ hồ của các câu chuyện nhỏ được kể ại Truyện không c độ căng của cốt truyện Truyện ghép bởi bảy mảnh ghép ghi

ại từ những khoảnh khắc cuộc sống của nhân vật Trang được nhà văn đánh

số từ một đến bảy Nhà văn đã sắp xếp các sự kiện theo trật tự thời gian tuyến tính nhưng không tạo ra được mối quan hệ rành mạch giữa bảy mảnh ghép cuộc đời nhân vật Trang Đọc xong truyện ngắn này, người đọc không nhận ra đâu à sự kiện mở đầu và đâu à sự kiện kết thúc

Đọc hố u của Trần Đức Tiến, h ng t cắt c a của i uy, ây

cả ash nt của Thụy nh, n u của Nguy n Hồ, D ng nh chuyến

h nh trình sau chót của Mc mmond Nguyen Thi Tu, ến ch us của

Nguy n nh Vũ chúng ta đều bắt g p cách xây dựng cốt truyện phân mảnh Truyện ngắn được ghép bởi nhiều mảnh câu chuyện khác nhau Nhiều khi mối iên hệ giữa các mạch ghép đ không được mạch ạc Nếu đem ví với nghệ thuật điện ảnh thì đ à những cảnh, mà đem tách chúng ra khỏi một bộ phim dài, người xem vẫn thấy thú vị Còn khi ghép chúng ại trong một bộ phim, chúng vẫn c khá năng tồn tại độc ập Việc chuyển cảnh không ảnh hưởng gì tới toàn bộ câu chuyện

Tuy nhiên, sự đổi mới cốt truyện không thể không ảnh hưởng đến sự định

hình của đ c trưng thể oại Việc chọn khoảnh khắc chói sáng không còn à điều

quan trọng khiến truyện ngắn không còn xuất hiện những tình huống gây xung đột,

dù à xung đột trong tâm nhân vật, truyện không c phần mở đầu và không còn

phần kết thúc, điều này dẫn tới việc ranh giới giữa thể oại truyện ngắn với các thể

oại khác c thể bị x a nhòa Truyện ngắn Cà phê Hàng Hành c thể xếp thành một

bài tản văn ho c một bài tùy bút đều c thể được người đọc chấp nhận Vì rằng, n i như Marce r and: “Truyện ngắn à gì nếu không phải à một thời khắc, một cử

ch , một chớp sáng được phát hiện, chụp ấy, tách ra, rồi được phủ đầy nghĩa và tính thống thiết” [54, 108]

C thể n i rằng, độc giả hôm nay đang chứng kiến sự đổi thay của cốt truyện truyện ngắn đương đại Ngoài việc kế thừa phát huy cốt truyện ch t ch của truyện ngắn truyền thống, truyện ngắn hôm nay còn thừa nhận sự thay thế của cốt truyện mới C sự xuất hiện nhiều hơn của cá nhân người nghệ sỹ trong tác phẩm Vai trò của cốt truyện ngày càng trở nên mờ nhạt Trên thực tế, qua các truyện đã khảo sát, chúng tôi nhận thấy, c sự giao thoa giữa hai kiểu cốt truyện, cốt truyện sự kiện và cốt truyện tâm Trong khi di n tả, kể ại những điều bình thường, nhỏ nh t, thậm chí tẻ nhạt trong cuộc sống nhằm mục đích phô di n cảm nghĩ về hiện thực, nhà văn

d tạo cho người đọc cảm giác truyện ngắn không c cốt truyện

ch , đ ng truyền đến người đọc một cách hiệu quả nhất nội dung của tác

phẩm Nhà văn Ma Văn Kháng cho rằng: "Vấn đề à anh tổ chức sao cho truyện của anh thành một át cắt gọn gh ”

Bởi “Kết cấu à một yếu tố của hình thức Vai trò của kết cấu phải được khẳng định trong việc thực hiện nhiệm vụ đối với các yếu tố của nội dung tác phẩm như chủ đề, tư tưởng, tính cách, cốt truyện, các yếu tố ngoài cốt truyện,…” [29, 179 – 181]

Hiện nay, các nhà văn đương đại đang tìm cách kết cấu truyện

ngắn so với truyện ngắn truyền thống Đ à cách tổ chức kết cấu dưới các hình thức: kết cấu dưới hình thức nhật k , thư từ, tin nhắn hội thoại, kết cấu thu h p ho c nới rộng khuôn khổ truyện ngắn, kết cấu theo mạch phát triển tâm , kết cấu theo kiểu dán ghép điện ảnh, kết cấu mở…

,

Đây à dạng kết cấu d nhận thấy nhất trong nhiều truyện ngắn của các nhà văn hiện nay Hình thức này không phải hoàn toàn mới ạ, trước đây

Nguy n i uốc đã từng vận dụng qua truyện ngắn h nh viết bằng tiếng

háp, Nguy n Công Hoan dùng hình thức viết thư để sáng tạo nên truyện

ngắn trào phúng hế nó ây Ch c điều, hiện nay các nhà văn đã

vận dụng hình thức tổ chức kết cấu này ở mức độ khác

Đ những ghi chép của dòng chảy cảm xúc, suy nghĩ cá nhân trong một thời điểm, một tuần, thậm chí một tháng, một năm N không tạo nên một cốt truyện rành r , c mở đầu và c kết thúc C khi n à những dòng tự truyện

tựa như người ta đang viết hồi k , tự truyện: u của Đỗ Công Tiềm,

n ch c n n t của Nguy n Thị Yến Linh, n a nh t th n

của Nam ao, u thuyết c a ng s s nh” của Hồng Hoang C khi n à một bức thư được ồng vào câu chuyện kể: h n th ng ch a ng của

Nhụy Nguyên C khi n được trình bày dưới dạng những đoạn hội thoại trên

những trang b og điện tử: M ng tr n ng của Châu iên Người đọc d

dàng nhận ra ối kết cấu này ngay ở hình thức trình bày tác phẩm

Nghiên cứu truyện ngắn đương đại, chúng tôi nhân thấy một số truyện ngắn đã được các nhà văn chia ra àm nhiều đoạn, dung ượng ngắn, mỗi đoạn dồn nén nhiều chi tiết, sự kiện, thậm chí các đoạn còn được đánh số thứ tự

như trong tiểu thuyết chương hồi Đ à những truyện như: huyện tình c ng

s của Lê nh Hoài, truyện ngắn này được chia thành chín đoạn, được tác giả

đánh số thứ tự từ 1 đến 9, n ng của uế Hương chia àm bốn đoạn đánh số từ 1 tới 4, t ch thế g h ng của Mường Mán cũng chia àm bốn đoạn và đánh số như trên, g n h ng nó của Châu iên gồm năm đoạn được đánh số từ 1 đến 5, ả ng ng của Đan Tâm chia ra àm tám đoan

và c đánh số mỗi đoạn

Ngoài ra, nhiều truyện ngắn khác, a n của Y Ban, Thung Lam của Hồ Thị Ngọc Hoài, ng th ch ng của Đoàn Hữu Nam, n

u trắng của Cao uy Sơn, t của Nguy n anh Lam tuy không đánh số

từng đoạn nhưng đây à những truyện ngắn c sức dung chứa ớn, chứa đựng nhiều chi tiết và sự kiện và được chia thành nhiều đoạn khác nhau

C thể n i, đây à những truyện ngắn c ối kết cấu nới rộng khuôn khổ của truyện ngắn, x a nhòa ranh giới giữa truyện ngắn với tiểu thuyết

Bên cạnh đ , c những truyện ngắn được chia thành nhiều đoạn, dung ượng mỗi đoạn không đồng đều Sự thu h p dung ượng mỗi đoạn di n ra hết

sức bất ngờ: g n nă sóng h t của Nguy n Toàn, c đoạn dài hai trang, c

đoạn dài bốn trang, c đoạn dài tới mười hai trang và đột ngột thu ại ở đoạn

cuối với hơn một trang văn bản, Ăn r ng của Nguy n Đình Lãm c đoạn đầu

dài gần nửa trang, đoạn hai dài tới mười hai trang và đoạn cuối ch vỏn v n c

một trang Con số những truyện ngắn c ối kết cấu như thế c thể thống kê còn nhiều Điều đ chứng tỏ các nhà văn đương đại không còn chuộng ối kết cấu tạo nên bố cục câu chuyện hài hòa, cân đối Việc phá vỡ sự cân đối hài hòa như kết cấu của truyện ngắn truyền thống nhằm di n tả tâm trạng bất an trong đời sống con người đương đại

Trong khi c truyện ngắn được chia thành gần mười đoạn, tổng độ dài

ên tới vài chục trang văn bản, thì ngược ại c truyện iền mạch ho c chia

àm hai đoạn c độ dài vài trang văn bản như: ch ều và u s ng ến

t của Ngô han Lưu, rắng tr c sau của Hồ nh Thái Những truyện

ngắn c kết cấu kiểu này c thể đạt đến độ hàm súc cao, nhờ cách vận dụng câu văn ngắn gọn, ít ời, nhiều N để ại nhiều dư âm ám ảnh Đ cũng à những gì nhà văn muốn chuyển tải đến người đọc thông qua đứa con tinh thần của mình

Điều đ chứng minh rằng, truyện ngắn đương đại ngày càng thể hiện r

sự bứt phá khỏi sự ràng buộc của thể oại truyền thống Tuy nhiên, cũng cần nhận thấy, dù bứt phá thể nào, truyện ngắn vẫn không thoát hẳn khỏi sựu quy định của thể oại ung ượng một truyện ngắn vẫn không thể quá dài, ho c không thể quá ngắn N vẫn đáp ứng được nhu cầu của người đọc được theo

d i iền mach một câu chuyện kể Điều ấy giải thích vì sao, sự dồn nén tình tiết, sự kiện, sự kéo dài ho c thu h p số trang văn bản, việc tạo nên hệ thống nhân vật đa tuyến không phải à vô hạn, n c giới hạn, giới hạn ấy chính à

sự quy định của hình thức thể oại, mà trong quá trình tìm tòi, thể nghiệm, các nhà văn đương đại vừa tìm cách vượt thoát khỏi n để sáng tạo hình thức kết cấu mới, vừa phải tuân thủ n để truyện ngắn giữ được sự hấn Để, dù đổi mới hình thức đến đâu, người đọc vẫn nhận ra mình đang đọc truyện ngắn

Khác truyện ngắn của Nam Cao ho c Thạch Lam trước đây, ngoài mạch phát triển tâm của các nhân vật trong truyện, truyện ngắn còn xuất hiện nhiều đoạn kể, tả, tạo nền cho nhân vật giãi bày tâm trạng, truyện ngắn đương đại tổ chức kết cấu theo mạch phát triển tâm thông qua dòng thức của nhân vật kể chuyện òng thức dẫn dắt mạch truyện khiến câu chuyện thẫm đẫm cảm xúc trữ tình Trong nhiều truyện, người ta không thể xác định được câu chuyện bắt đầu từ đâu và điểm dừng của n ở chỗ nào N tựa hồ như một dòng chảy miên man không dứt, n g p phần tạo nên cốt truyện

dòng thức mà chúng tôi đã trình bày ở trên C thể kể tên nhiều truyện:

u của Đỗ Công Tiềm, n ch c n n t của Nguy n Thị Yến

Linh, h ng nh của Nguy n uy Thiệp Đây à xu hướng các nhà

văn đương đại tiếp thu kế thừa truyện ngắn truyền thống Tuy vậy, truyện

ngắn kiểu này xuất hiện như một tự truyện của nhân vật tôi N mang nhiều

chất thơ, c những đoạn đọc ên như những dòng thơ văn xuôi:

ch uốn ng ta ột ình th ta ì ngh a tình

n h u hay ch hau h u ch ta tung c n n tr ca u sa ta c ng

c t tế”

n u trắng – Cao uy Sơn)

Nhân vật c thể tự do hồi tưởng ại sự kiện xảy ra trong quá khứ, trở về

với thực tại, thậm chí nghĩ tới tương ai ( ốt ru h n và u thuyết c a

ng s s nh” của Hồng Hoang Nhân vật c thể thoải mái xen vào những

đoạn trữ tình ngoại đề ( h ng chó của han Cung Việt, h ng

nh của Nguy n Huy Thiệp)

uy trì cấu trúc kiểu này khiến cho truyện ngắn đương đại trở nên inh động hơn khi thể hiện tâm trạng nhân vật Đ à thành công của các nhà văn đương đại

truyện ngắn đương đại, kết cấu này thường thể hiện ở phương thức dán ghép các biến cố và dán ghép không - thời gian Truyện ngắn úc này được ví như một bức tranh được tạo bởi nhiều mảnh ghép, mỗi mảnh à một phần của câu chuyện Người đọc khi tiếp nhận tác phẩm được ví như đang chơi một trò chơi ghép hình để tìm ra tư tưởng, đồ nghệ thuật của tác giả, nghĩa sâu xa của truyện

M h ng th n c n của Y Ban được ghép bởi ba mảnh ghép Yếu

tố duy nhất c thể óc nố " ba mảnh ghép này với nhau à quan hệ huyết

thống giữa những người phụ nữ trong câu chuyện và cách giải quyết tình huống truyện c nét tương đồng giữa các nhân vật trong cả ba câu chuyện Người đọc giải nghĩa của truyện ngắn này trong việc suy ra mối iên hệ giữa ba câu chuyện tưởng như chẳng c gì iên quan đến nhau

Mảnh ghép 1: Năm 006 - Con gái tôi - tôi Tôi nổi giận trước việc con

bé cảm thấy h n nhát khi n không đủ can đảm àm người tốt, người dũng cảm, truy bắt bọn trộm trên xe bu t Con gái tôi giận tôi

Mảnh ghép : Năm 1 - Tôi - M tôi M tôi nổi giận trước việc tôi

bế một đứa bé bị bỏ rơi về nhà và đòi chăm s c n Tôi giận m tôi

Mảnh ghép 3: Năm 1 64 - M tôi - Bà ngoại tôi Bà ngoại kể ại câu chuyện m tôi đã chứng kiến cảnh bà ngoại thường xuyên ch biết đấm ngực, không dám kêu ca khi ông ngoại ngang nhiên đưa bồ về nhà ồi cảnh m tôi dùng tay bới đất chôn hài nhi của ả phi dê, bồ ông ngoại mang đến trả Tất cả

di n ra trong im ng vì cả nhà sợ ảnh hưởng đến uy tín của ông ngoại

Để c thể hiểu nghĩa truyện ngắn này, người đọc s tự xâu chuỗi các tình tiết trong cả ba mảnh ghép để đi đến kết uận H a ra sự giận dữ của nhân vật tôi trước việc àm tốt đ p của đứa con gái tưởng chừng như rất vô ại c nguyên do sâu xa của n

h ng t cắt c a của i uy được ghép bởi nhiều mảnh ghép khác

nhau về số phận của N N i như tác giả - người kể chuyện, truyện ngắn này

đã tiến hành " cuộc đời nhân vật N

Mảnh ghép 1: N à con nuôi một gia đình khá giả Bố m nuôi nhận anh

về àm h c" vì gia đình hiếm muộn Sau khi c một đàn em ra đời, N

không còn nhận được sự yêu qu của gia đình nữa

Mảnh ghép : N tìm được người em song sinh của mình N phải đáp ứng nhu cầu vật chất của cái gia đình đã từng bán anh đi N bị người em ừa một cú ừa ngoạn mục

Mảnh ghép 3: N c vợ, cô nàng yêu chồng hết mực N c thêm nhiều cuộc tình ch ng vánh với các cô gái khác