Nhận diện tiểu thuyết trinh thám Việt Nam

Việc bán sách trinh thám phát đạt đến nỗi mà vào dịp Giáng Sinh, trên nhiều đường phố người ta đọc thấy những quảng cáo: “Một cuốn Agatha Christie cho ngày Giáng Sinh”… Nhiều hình tượng

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

TRẦN THANH HÀ

Nhận diện tiểu thuyết trinh thám Việt Nam

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC VIỆT NAM

HÀ NỘI, 2005

Mục lục

Đặt vấn đề Chương một: Quan niệm tiểu thuyết trinh thám

Đặc trưng thể loại

I.1 Quan niệm tiểu thuyết trinh thám

I.2 Đặc trưng thể loại

I.2.1 Tội phạm là chất liệu cuộc sống của tiểu thuyết trinh thám

I.2.2 Thám tử có vai trò nhất định trong cốt truyện

I.2.3 Tính duy lý thuần túy và tính hiện thực

I.2.4 Cơ may của người đọc trong việc khám phá bí mật

Chương hai: Lịch sử phát triển và các hình thức của tiểu thuyết trinh thám

thế giới

II.1 Tiểu thuyết trinh thám - sản phẩm của xã hội tiêu thụ

phương Tây

II.2 Trinh thám cổ điển - mẫu hình đầu tiên và phổ biến nhất

II.3 Trinh thám đen - sự phơi bày "gương mặt đen" của xã hội

phương Tây

II.4 Trinh thám chính trị và sự nở rộ sau thế chiến thứ hai

II.5 Trinh thám hiện đại và sự xâm nhập vào địa hạt của tiểu

thuyết tâm lý

Chương ba: Nhận diện tiểu thuyết trinh thám Việt Nam

III.1 Vài nét về quá trình hình thành và phát triển của tiểu

thuyết trinh thám Việt Nam

III.2 Thời kỳ đầu tiên: Phạm Cao Củng và Thế Lữ - sự ảnh

hưởng của trinh thám cổ điển phương Tây

III.2.1 Trinh thám suy luận và trinh thám mạo hiểm của Phạm

Cao Củng

III.2.2 Trinh thám lãng mạn của Thế Lữ

III.3 Tiểu thuyết tình báo - phản gián và nhu cầu nhận thức

III.3.2 Tiểu thuyết tình báo - phản gián và nhu cầu nhận thức

chiến tranh

III.3.3 Tính tƣ liệu của tiểu thuyết tình báo - phản gián

III.3.4 Nhân vật điệp viên đƣợc chú trọng miêu tả về tâm lý

III.4 Tiểu thuyết vụ án, tiểu thuyết điều tra và tham vọng phân

tích tâm lý - xã hội

III.4.1 Giới hạn thể loại và hoàn cảnh xã hội của tiểu thuyết vụ

án, tiểu thuyết điều tra

III.4.2 Tiểu thuyết vụ án - hình thức phổ biến và sự ƣa thích miêu

tả tâm lý

III.4.3 Tiểu thuyết điều tra - hình thức điển hình của tiểu thuyết

trinh thám

III.4.3.1 Số lượng ít ỏi của tiểu thuyết điều tra

III.4.3.2 Nhân vật công an - tập thể được miêu tả ở phương diện

bình thường

III.4.3.3 Một thế giới không có đàn bà - sự kết hợp giữa kỹ

thuật trinh thám và phân tích tâm lý

Kết luận Phụ lục Tài liệu tham khảo

Đặt vấn đề

Thế kỷ XX đã chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của thể loại tiểu thuyết trinh thám Xã hội vật chất phát triển, nhu cầu giải trí ngày càng tăng cao, đã khiến cho tiểu thuyết trinh thám trở thành một thể loại ăn khách, và kéo theo nó

là sự phát triển của các loại hình giải trí khác như điện ảnh, truyền hình, lấy phẩm chất trinh thám làm yếu tố quan trọng để chinh phục khán giả Xuất bản sách trinh thám trở thành một công việc làm ăn phát đạt ở các nước phương Tây, tiểu thuyết trinh thám được xuất bản thành những series, có số lượng hàng triệu bản và được tái bản liên tục, với những tên tuổi đã khẳng định như những thương hiệu: trinh thám của Conan Doyle, của Agatha Christie, của Georges Simenon, Stanley Gardner, v.v Việc bán sách trinh thám phát đạt đến nỗi mà vào dịp Giáng Sinh, trên nhiều đường phố người ta đọc thấy những quảng cáo:

“Một cuốn Agatha Christie cho ngày Giáng Sinh”… Nhiều hình tượng của tiểu thuyết trinh thám được tôn sùng và được đề cao, chẳng hạn thanh tra Maigret của Georges Simenon được tạc tượng ở Pháp và Hà Lan, tác giả thì trở thành viện sĩ Viện Hàn lâm Bỉ; Agatha Christie được nữ hoàng Anh phong là Lady, được tôn sùng là Nữ hoàng trinh thám trên khắp thế giới; Marinina được gọi là

Nữ hoàng trinh thám ở Nga; Conan Doyle hay Dashiell Hammett có tên trong những bộ từ điển lớn; ở Mỹ có giải thưởng Egar Poe là một giải thưởng danh giá dành cho các nhà văn viết truyện trinh thám; ở châu Âu có “Câu lạc bộ trinh thám London”; có giải thưởng Anthony, giải thưởng Ellery Queen cho các tác phẩm trinh thám hay nhất ở Anh; có “Hiệp hội các nhà văn trinh thám quốc tế”

mà Hữu Mai là nhà văn Việt Nam duy nhất có tên trong hiệp hội Vượt khỏi biên giới quê hương là các nước phương Tây, tiểu thuyết trinh thám được dịch

in và phổ biến trong nhiều nước khác nhau trên thế giới, ảnh hưởng và làm xuất hiện nhiều xu hướng trinh thám mới tại các nước đó Ngày nay, người ta thấy sách trinh thám Nga, trinh thám Nhật và cả trinh thám Trung Quốc với những

câu chuyện về các gia tộc và các võ phái đậm màu sắc phương Đông đang ngày càng được độc giả chú ý

Có đến một thế kỷ rưỡi phát triển, rất ăn khách, có số lượng độc giả đông đảo hơn bất kỳ một thể loại văn học nào, song trong một thời gian dài, tiểu thuyết trinh thám chỉ được xem là văn học hạng hai, văn học đại chúng, là cận văn học Được sự quan tâm của đại chúng, và trong số độc giả hâm mộ có nhiều nhà văn “đích thực” tên tuổi: Charles Dickens, Robert Louis Balfour Stevenson, Jorges Luis Borges…, nhưng ngay từ đầu tiểu thuyết trinh thám rất ít gợi nên sự quan tâm của giới nghiên cứu Mãi đến thập kỷ 1970, khi tiểu thuyết trinh thám phát triển ở đỉnh cao và nhu cầu đọc sách trinh thám trở thành một hiện tượng xã hội quan trọng, đặc biệt là sự ảnh hưởng, xâm chiếm của thể loại này đối với văn chương tiểu thuyết, các nhà nghiên cứu phương Tây mới đặt vấn đề nghiên cứu tiểu thuyết trinh thám một cách sâu sắc ở Pháp, Anh, Mỹ, Nga…, có rất nhiều công trình nghiên cứu về tiểu thuyết trinh thám ở nhiều nước, tiểu thuyết trinh thám được đưa vào chương trình ở bậc đại học Thể loại trinh thám, rõ ràng đã được thừa nhận có một vị trí quan trọng trong văn học phương Tây

ở Việt Nam, truyện trinh thám xuất hiện khá sớm, từ trước 1945 với các tác giả Thế Lữ và Phạm Cao Củng, và ngay từ hồi đó nó đã rất được chú ý Sau này, mặc dù có những đứt đoạn song tiểu thuyết trinh thám vẫn tiếp tục phát triển ở

cả hai miền Nam - Bắc với những hình thức khác nhau Đến thập niên 1990, do ảnh hưởng của nền kinh tế mở cửa và giao lưu văn hoá quốc tế, trên đất nước ta cũng bùng nổ nhu cầu đọc sách trinh thám Trong khoảng hơn hai mươi năm đã

có hàng trăm tác phẩm trinh thám được dịch in Và không chỉ là nhu cầu đọc sách trinh thám của nước ngoài, người Việt ngày càng có nhu cầu đọc trinh thám Việt Nam 30 năm sau khi chiến tranh kết thúc, chúng ta đã có một số lượng sách trinh thám “made in Vietnam” đáng kể Ngày nay, nhiều nhà văn đã tham gia viết truyện trinh thám Trong mấy năm gần đây, Bộ Công an kết hợp với Hội Nhà văn Việt Nam tổ chức nhiều cuộc vận động viết và xét nhiều giải thưởng văn học về đề tài bảo vệ an ninh Tổ quốc và trật tự xã hội, trong đó lấy hình ảnh người chiến sĩ công an làm trung tâm, dù không nhấn mạnh vào thể loại tiểu thuyết trinh thám, nhưng vô hình trung đây là một điều kiện để thể loại này phát triển, vì các tổng kết đã cho thấy, trong tổng số tác phẩm tham dự và tác phẩm được trao giải, tiểu thuyết trinh thám luôn chiếm một số lượng không nhỏ

Mặc dù tiểu thuyết trinh thám chiếm một vị trí đáng kể trong số sách được đọc ở Việt Nam, song việc nghiên cứu nó như một thể loại văn học đến nay vẫn

là một khoảng trống Trong các giáo trình, trong các bộ từ điển văn học, tiểu thuyết trinh thám không hề được đề cập, cũng chưa có một nghiên cứu nào ở trình độ thạc sĩ và tiến sĩ về thể loại này, có chăng là một vài bài báo, bài phát biểu được in rải rác trên các báo và tạp chí, trình bày trong các hội thảo của Bộ

Công an Gần đây, bộ Từ điển văn học mới nhất (Nhà xuất bản Thế giới, 2005)

nhà văn Phạm Cao Củng được giới thiệu là tác gia trinh thám, nhưng không có mục về tiểu thuyết trinh thám, trong khi có các mục về tiểu thuyết tâm lý, tiểu thuyết lịch sử…

Khoảng trống trong nghiên cứu đối với thể loại, là lý do quan trọng để chúng tôi lựa chọn đề tài

Trong nhiều năm làm biên tập xuất bản, chúng tôi nhận thấy, tiểu thuyết trinh thám vẫn đang phát triển tiến tới những hình thức mới và trong tương lai

nó sẽ còn thu hút một khối lượng đông đảo độc giả, cũng như sẽ còn góp phần vào sự thịnh vượng của các loại hình giải trí khác như điện ảnh, truyền hình Vì vậy, lựa chọn đề tài, âu cũng là một ích lợi cho công việc chúng tôi đang tiến hành

Mục đích của chúng tôi là nhằm nhận diện tiểu thuyết trinh thám Việt Nam Thế nhưng, muốn nhận diện tiểu thuyết trinh thám Việt Nam thì phải đặt nó trong thế so sánh với tiểu thuyết trinh thám thế giới, với những mẫu hình đã và đang phát triển ở các nước Bởi vậy, luận văn này, chính là một công trình văn học so sánh

Luận văn của chúng tôi được chia làm 3 chương: Trong Chương một chúng tôi cố gắng định hình khái niệm thể loại tiểu thuyết trinh thám; Chương hai tập trung khái quát lịch sử của tiểu thuyết trinh thám thế giới với các hình thức phát triển của nó cho đến hiện tại; Chương ba đi sâu phân tích những đặc điểm của tiểu thuyết trinh thám Việt Nam, trong cái nhìn so sánh với tiểu thuyết trinh thám thế giới

Những phương pháp nghiên cứu chủ yếu mà chúng tôi sử dụng trong luận văn là lịch sử cụ thể và văn học so sánh

Đây là nghiên cứu đầu tiên (ở mức độ cao học) về thể loại văn học trinh thám ở trong nước, vì vậy những ý kiến và phân tích của chúng tôi hẳn có nhiều chủ quan Tuy nhiên chúng tôi hy vọng luận văn của mình có thể cung cấp được cho những người quan tâm những thông tin đáng kể về một thể loại đã và đang rất phát triển trên thế giới cũng như ở Việt Nam

tiểu thuyết tội phạm Trong tiếng Anh, những khái niệm tương đương detective

novel - detective fiction (tiểu thuyết trinh thám) có rất nhiều: mystery novel,

crime novel, suspense novel… ở đây, chúng tôi sử dụng khái niệm tiểu thuyết

trinh thám, là khái niệm được dùng phổ biến Vậy thế nào là tiểu thuyết trinh

thám? Cái gì làm nên cốt lõi của thể loại trinh thám phân biệt với các thể loại khác như tiểu thuyết tâm lý, tiểu thuyết lịch sử,…? Sau đây chúng tôi sẽ đi vào một số vấn đề về quan niệm tiểu thuyết trinh thám và đặc trưng thể loại của nó

I.1 Quan niệm tiểu thuyết trinh thám

Khái niệm tiểu thuyết trinh thám được dùng để chỉ thể loại (genre) văn xuôi

hư cấu được khai sinh bởi Edgar Allan Poe (1809-1849), nhà văn Mỹ, với bộ ba

tác phẩm Vụ án đường Morgue, Lá thư bị mất và Bí mật của Marie Roget; sau

đó được tiếp nối với Wilkie Collins, Arthur Conan Doyle, John Dicson Carr, Agatha Christie, Stanley Gardner v.v Đó đều là những tiểu thuyết mang tính hiện thực, duy lý, kể về một vụ điều tra tội phạm, hay một cuộc truy tìm, săn đuổi hung thủ gây tội ác Ban đầu tiểu thuyết trinh thám chỉ giới hạn trong loại truyện điều tra, hình sự, nhưng khi có sự xuất hiện của loại tiểu thuyết gián điệp

(spy novel - spy fiction) thì tiểu thuyết gián điệp cũng được nhiều nhà nghiên cứu coi là một cành nhánh của thể loại trinh thám ở Anh - Mỹ, spy novel bằng với political thriller (trinh thám chính trị)

Edgar Poe, người khai sinh ra thể loại trinh thám, quan niệm tiểu thuyết

trinh thám là một thể loại văn học duy lý, một trò chơi trí tuệ Trong Vụ án

đường Morgue và Lá thư bị mất ông miêu tả quá trình truy tìm thủ phạm của vụ

giết hai mẹ con nhà L‟ Espanaye và vụ mất cắp lá thư như một quá trình “gỡ

rối”, “một sự nhận dạng trí tuệ trong cách suy luận của chúng ta với cách suy luận của đối phương chúng ta” (63, tr.454), đó là một trò chơi cờ hoàn toàn trí

tuệ, mà người chiến thắng là người “biết chơi chăm chú nhất”, biết phân tích giỏi “bước vào đầu óc địch thủ, đồng nhất với hắn và thường chỉ bằng nháy mắt

là anh ta phát hiện ra cách độc nhất, một cách mà đôi khi đơn giản đến vô lý, là thu hút địch thủ vào một tính toán sai lầm” (63, tr.637) Trinh thám của Edgar

Poe khuôn định trong những cốt truyện điều tra, nhân vật chính là thám tử (Charles Dupin); mỗi một cốt truyện được khởi đầu bằng một vụ án mà sự thật của nó treo lơ lửng như một câu đố nan giải, có đủ mọi tình nghi, nhưng thám

tử, bằng đầu óc xét đoán, bằng phương pháp suy luận khoa học, đã đi đến chỗ giải được câu đố hóc hiểm, làm sáng tỏ bí mật: ai là kẻ giết người (ai là thủ phạm)? Nhân vật Charles Dupin trong truyện của Egar Poe là mẫu hình thám tử chuyên nghiệp đầu tiên trong văn học, khám phá các vụ án bằng khả năng phân tích, suy luận sắc sảo, chứ không dựa vào những lời tố cáo hay những chứng cớ

hớ hênh

Goerges Luis Borges khi phân tích truyện trinh thám của Edgar Poe có đưa

ra một nhận xét: truyện trinh thám “là một thể loại văn học lý trí, một thể loại kỳ

ảo…, nhưng đó là thể loại kỳ ảo có nguồn gốc từ trí tuệ chứ không phải chỉ từ tưởng tượng Truyện trinh thám có nguồn gốc từ cả hai thứ đó, dĩ nhiên, nhưng trước hết phải là từ trí tuệ” (63, Edgar Poe và truyện trinh thám, tr 699)

Quan niệm trinh thám như một trò chơi trí tuệ, S.S Van Dine (tên thật là Willard Hattington), Ellery Queen, Gilbert Kieth Chesterton, Dorothy Sayers, John Dicson Carr…, đều xem tiểu thuyết trinh thám là một bài toán hóc búa, một trò chơi ghép hình tinh vi, phức tạp, trong đó các chi tiết được gài đặt tạo nên tình thế gay cấn, bí ẩn luôn luôn có vẻ không giải được, nhưng cuối cùng thám tử và người đọc đã sáng tỏ tất cả nhờ suy luận, phán đoán theo phương pháp diễn dịch Conan Doyle cũng nhấn mạnh vào phép suy luận, nhưng với

ông là phép “suy luận ngược chiều”: Người ta nói cho anh cái kết cục và tự anh phải tìm ra tất cả những sự việc đã dẫn đến cái kết cục ấy!

S.S Van Dine (Mỹ) vào năm 1928 có đưa ra “Hai mươi quy tắc của tiểu

thuyết trinh thám” mà vào thời đó cũng như đến những năm 1970 còn là “khuôn

vàng thước ngọc” của thể loại này, đã nói rõ: “Thủ phạm phải được xác định

qua một loạt suy luận, không phải qua tai nạn, tình cờ hoặc thú nhận trong chốc lát”- Quy tắc thứ 5 (80)

Thập kỷ 1970, trước nhu cầu đọc và sự phát triển ồ ạt của tiểu thuyết trinh thám, khoa nghiên cứu văn học ở các nước phương Tây đã đặt vấn đề nghiên cứu thể loại này một cách nghiêm chỉnh Tuy nhiên, việc xác định phạm vi thể loại và quan niệm về tiểu thuyết trinh thám của các tác giả không hoàn toàn đồng nhất F Fosca, nhà nghiên cứu người Pháp, nhấn mạnh đến tính trí tuệ,

khoa học của tiểu thuyết trinh thám, mà ông gọi đó là “tiến trình xét đoán đặc

biệt” Ông cho rằng: “Trong các nét chung có thể định nghĩa tiểu thuyết trinh thám như một câu chuyện kể về sự săn đuổi con người, nhưng - và đây là đáng

kể - chuyện về một sự săn đuổi mà trong đó được sử dụng tiến trình xét đoán đặc biệt, cho phép lý giải những sự kiện bề ngoài không đáng kể để từ chúng có thể có được một kết luận nhất định… Thiếu điều đó tiểu thuyết kể về sự săn lùng con người sẽ không là tiểu thuyết trinh thám, mà là tiểu thuyết phiêu lưu… hoặc tâm lý”(64) ở đây, Fosca đã chỉ ra cốt lõi làm nên đặc trưng của tiểu thuyết

trinh thám là ở “tiến trình xét đoán đặc biệt” mà tác giả cấu trúc để đi đến kết luận cuối cùng chứ không phải ở bản thân câu chuyện mang tính hình sự hay không

Bogamil Rainov, nhà nghiên cứu người Nga gọi các dạng tiểu thuyết về tội

phạm là tiểu thuyết đen (ìồðớỷộ éợỡọớ - tiếng Nga) Đặc thù của tiểu thuyết đen,

là “sự trần thuật văn học gắn liền một cách không thay đổi với sự phạm tội”

(64) Trong cuốn sách của mình ông phân tích tội phạm như một chất liệu cốt yếu của thể loại trinh thám Thế nhưng, ông lại coi tiểu thuyết tình báo - phản gián như một hình thức của tiểu thuyết trinh thám

Tiểu thuyết đen theo cách gọi của B Rainov, tương đồng với tiểu thuyết

trinh thám - roman policier trong tiếng Pháp Trong cuốn sách của mình, ông

còn dẫn ra một số quan niệm khác về tiểu thuyết trinh thám, của R Messac và

P Moran Theo R Messac, trinh thám, “là tiểu thuyết hay truyện ngắn, trước

hết là dành cho sự khám phá có cơ sở logic và nhất quán về phương pháp và các hoàn cảnh chính xác của một sự cố bí ẩn nào đó”(64) P Moran thì nhấn

mạnh đến khả năng khêu gợi trí tò mò, làm kinh động và lôi cuốn độc giả của

tiểu thuyết trinh thám thông qua “một cơ chế khởi động con bù nhìn”(64) hoàn

toàn khoa học

André Vanoncini trong cuốn “Le Roman Policier” (Tiểu thuyết trinh thám)

loại bỏ tiểu thuyết tình báo - phản gián khỏi phạm vi tiểu thuyết trinh thám, theo ông, nó chỉ là một thể loại anh em với tiểu thuyết trinh thám mà thôi Trong địa hạt tiểu thuyết trinh thám theo quan niệm của ông có những khuynh hướng ông

gọi là tiểu thuyết đen và tiểu thuyết kinh dị Tiểu thuyết đen nhằm chỉ loại tiểu thuyết trinh thám - hành động miêu tả xã hội trong đó nhân vật điều tra “không

ngồi suy ngẫm trong một chiếc ghế phô-tơi” mà “xuống đường phố để quan sát

và hành động” (80) Dashiell Hammett, Raymond Chandler, Ross Macdonald

(Kenneth Millar) được coi là những tác gia tiêu biểu của loại này Khuynh hướng tiểu thuyết kinh dị bao gồm loại tác phẩm lấy tiến trình phát triển một âm mưu làm trung tâm, trong đó chú trọng nhiều đến diễn tiến của tâm lý tội phạm; nhân vật trung tâm thường là tội phạm chứ không phải là thám tử như trinh thám

cổ điển Với Vanoncini, dù có nhiều khuynh hướng khác biệt như vậy, thì yếu tố

cơ bản làm nên một tác phẩm trinh thám vẫn là “nội dung trinh thám được bố trí

theo chiều dài một trục trung tâm của biện giải, người điều tra tiến lên theo đó

từ bí mật ban đầu thường gắn với nạn nhân của một vụ sát hại cho đến bước giải quyết thường là sự nhận biết kẻ sát nhân”(80) Quan niệm của Vanoncini

cũng là quan niệm có tính phổ quát về cơ cấu tiểu thuyết trinh thám, tức là, một cốt truyện trinh thám không bao giờ thiếu một trong ba yếu tố chính làm nên nội dung của nó: nạn nhân - thám tử - thủ phạm, nhưng “trục trung tâm” của nó chính là tiến trình điều tra của nhân vật chính - người điều tra - thám tử

ở Mỹ, nhà nghiên cứu G John Cawelti coi trinh thám là một thể loại độc

lập với tiểu thuyết phiêu lưu và tiểu thuyết lãng mạn (Adventure, Mystery and

Romance, University of Chicago Press, 1976)

ở Việt Nam, tiểu thuyết trinh thám lần đầu tiên được nhận diện trong các

nghiên cứu của Vũ Ngọc Phan, cuốn Nhà văn Việt Nam hiện đại Theo Vũ Ngọc

Phan, các nhà văn trinh thám đầu tiên trong văn học Việt Nam làThế Lữ, Phạm Cao Củng và Bùi Huy Phồn

Một số nghiên cứu gần đây cũng đi đến định hình quan niệm về thể loại

trinh thám Theo Cao Vũ Trân trong bài viết “Georges Simenon và tiểu thuyết

trinh thám Pháp thế kỷ XX” thì: “Hiểu một cách chung nhất, tiểu thuyết trinh thám là một loại nghệ thuật xác định tội phạm chủ yếu dựa vào phương pháp suy luận - một trình độ động não ở đẳng cấp cao - trong quá trình nghiên cứu

và phát hiện tội phạm Đây là một thể loại văn học duy lý và kỳ ảo”(73, tr.72)

Trong những phân tích của mình, Cao Vũ Trân cũng chỉ đề cập đến hình thức trinh thám - điều tra truyền thống

Giáo sư Phan Cự Đệ xếp tiểu thuyết trinh thám vào địa hạt của tiểu thuyết

phiêu lưu, cho nên một cuốn tiểu thuyết trinh thám trước hết phải mang đặc

điểm của tiểu thuyết phiêu lưu: những biến cố bất ngờ, đầy kịch tính xẩy ra dồn

dập trong cốt truyện Tiểu thuyết trinh thám, theo ông, đó là một trò chơi trí tuệ,

nó vừa thoả mãn chức năng giải trí của độc giả nhưng đồng thời phải có chức năng nhận thức, thẩm mỹ, giáo dục của một tác phẩm văn học đích thực (24)

Phan Cự Đệ có điểm chung với Bogamil Rainov, xếp tiểu thuyết tình báo - phản

gián vào phạm vi tiểu thuyết trinh thám Công trình của ông nhắc đến Ông cố

vấn của Hữu Mai và Yêu tinh của Hồ Phương như những tác phẩm văn học trinh

thám

Qua một vài quan niệm về tiểu thuyết trinh thám nêu trên, có thể thấy rằng, các nhà nghiên cứu dù không hoàn toàn gặp nhau trong phân định phạm vi thể loại, nhưng đều có chung quan điểm, coi tiểu thuyết trinh thám là một thể loại văn học duy lý, kết cấu dựa trên một trục trung tâm của sự khám phá bí mật về tội ác, thuyết phục độc giả bằng logic

Theo chúng tôi, tiểu thuyết trinh thám có thể có rất nhiều yếu tố ngoại biên,

song cốt lõi của loại tiểu thuyết này là sự khám phá bí mật (liên quan đến tội ác,

pháp luật) được trình bày một cách logic, duy lý, thuyết phục, loại bỏ hoàn toàn các yếu tố huyền thoại, phi lý

Tiểu thuyết trinh thám, trong phạm vi quan niệm của chúng tôi, bao gồm

cả tiểu thuyết tình báo - phản gián theo cách gọi ở Việt Nam Thực tế sau thế chiến thứ hai, môi trường chiến tranh lạnh đã tạo điều kiện cho khuynh hướng này phát triển mạnh Và ở Anh - Mỹ từ lâu đã ra đời và tồn tại khái niệm

Political detective hay Political thriller (trinh thám chính trị), nó chỉ loại tiểu

thuyết có cốt truyện tình báo - phản gián theo cách gọi ở Việt Nam, trong đó nhân vật chính thay vì là thám tử điều tra tội phạm là nhà tình báo hay điệp viên đi vào địa phận (hàng ngũ) kẻ thù (đại diện cái ác) thực hiện những nhiệm vụ bí mật phục vụ công lý Vậy, thừa nhận hay không, thì thực tế đã có một loại trinh thám chính trị rất được ưa chuộng ở phương Tây, đặc biệt phát triển vào các thập niên 70, 80, 90 của thế kỷ XX

Năm 1989, trong đại hội thành lập Hiệp hội các nhà văn trinh thám quốc tế

ở Mexico, vấn đề có hay không tiểu thuyết trinh thám chính trị cũng được đưa ra bàn thảo tại diễn đàn hội nghị Mặc dù có nhiều ý kiến khác nhau song cũng không đi đến sự đồng nhất có hay không hình thức này Tuy nhiên, nhà văn Hữu

Mai, tác gia viết tiểu thuyết tình báo - phản gián (tác phẩm tiêu biểu Ông cố vấn)

được coi là đại biểu duy nhất của văn học trinh thám Việt Nam

Vậy, trinh thám chính trị, khái niệm được dùng nhiều trong ngôn ngữ

Anh - Mỹ, sẽ được chúng tôi sử dụng dưới đây để chỉ loại tiểu thuyết gián điệp

ở phương Tây Đối với hình thức tương tự trong văn học Việt Nam, chúng tôi sẽ

sử dụng khái niệm tiểu thuyết tình báo - phản gián, vốn là cách gọi quen thuộc

với giới nghiên cứu và bạn đọc trong nước Những vấn đề này chúng tôi sẽ trình bày rõ trong các chương sau

I.2 Đặc trưng thể loại

I.2.1 Tội phạm là chất liệu cuộc sống của tiểu thuyết trinh thám

Trước hết một cốt truyện trinh thám bao giờ cũng gắn liền với sự phạm tội Trong một cuốn sách trinh thám không bao giờ thiếu nhân vật tội phạm Đó có thể là kẻ giết người, là kẻ thù chính trị hoặc quân sự trong trinh thám chính trị (thường là một thế lực, một chính phủ… được coi là phi nghĩa đứng về phía cái

ác cần loại trừ) Không có sự phạm tội thì không thể có tiểu thuyết trinh thám

Nhà nghiên cứu người Nga Bogomil Rainov đã phát biểu rằng: “Trong sự phát

triển của mình tiểu thuyết trinh thám đã gạt bỏ và phá vỡ hầu như tất cả mọi phép tắc đã cố quy định và hạn chế đặc thù của nó, tuy vậy nó vẫn giữ một nét chủ yếu: sự trần thuật văn học gắn liền một cách không thay đổi với sự phạm

tội” (64) Tội phạm là chất liệu và luôn luôn là chất liệu cốt yếu nhất của tiểu

thuyết trinh thám Không có một cuốn tiểu thuyết trinh thám nào lại kể một câu chuyện tách rời khỏi tội phạm và việc vạch mặt tội phạm

Xét từ trong nguồn gốc, truyện trinh thám ra đời là nhằm để đáp ứng nhu cầu nhận thức về tội ác và khát vọng công lý của con người Đồng thời, cùng với

ái tình, bạo lực dù ở thời đại nào vẫn là hiện thực có tính hấp dẫn vô cùng lớn, trở thành đề tài cho nhiều loại hình nghệ thuật Truyện trinh thám, hình thức văn chương đại chúng luôn luôn vươn đến những con số ấn bản kỷ lục, đương nhiên không có cách thức nào khác là khai thác các vụ hình sự, mà mức độ cao nhất của nó phải là tội ác giết người S S Van Dine nêu ra trong quy tắc thứ 7 của

mình: “Không có việc một tiểu thuyết trinh thám thiếu xác chết Thậm chí phải

nói thêm xác ấy càng chết hẳn càng có giá trị”(80, 20 quy tắc của tiểu thuyết

trinh thám)

Vì sao? Vì không có gì gây căm phẫn và mong muốn được trả thù hơn một

vụ giết người Chính bởi vậy nó thường phải là sự kiện xẩy ra ngay lập tức Vụ giết người, như là yếu tố kích thích đầu tiên, và chừng nào còn chưa biết đích xác kẻ nào đã giết người và vì sao hắn giết, và hắn bị trừng trị như thế nào thì người ta còn đọc sách Độc giả của tiểu thuyết trinh thám là độc giả ưa thích

kiếm tìm cảm giác kích thích, cho nên “để người ta đọc ba trăm trang mà không

đưa ra một vụ giết người nào là đòi hỏi quá đáng đối với độc giả tiểu thuyết trinh thám” - Van Dine (80)

Chức năng lịch sử của tiểu thuyết trinh thám là khai thác cái chết không phải để nhằm thoả mãn các thiên kiến cái ác mà để hướng tới sự chiến thắng của chính nghĩa, công bằng Xác chết và các kỹ năng thực hiện nó một cách hoàn hảo bao giờ cũng có sức quyến rũ đột ngột để từ đó người đọc bước vào cuộc phiêu lưu, có thể cùng với nhân vật thám tử đi đến tận cùng hành trình lập lại công bằng theo đúng nguyện vọng của số đông Cho nên vụ phạm tội chính là căn cớ đầu tiên để có một cốt truyện trinh thám Thủ phạm, là một nhân vật, dù tần số xuất hiện của hắn trong cuốn sách nhiều hay ít, thì nó vẫn phải gợi nên thật nhiều sự lưu tâm của người đọc Trinh thám cổ điển hay trinh thám hiện đại đều thế cả

Trong trinh thám chính trị, vấn đề tội ác không còn là một vụ giết người hình sự nữa, mà nó nhằm vào các âm mưu chính trị chống lại công lý theo quan niệm của nhà văn Những âm mưu ấy, càng liên quan đến số phận của nhiều người, càng ở cấp cao (cấp quốc gia, quốc tế) càng có sức hấp dẫn

Như vậy, vụ án, chính là yếu tố đầu tiên và cần thiết của tiểu thuyết trinh thám Nhưng, vậy thì, tại sao có nhiều tiểu thuyết trình bày sự phạm tội lại

không phải là tiểu thuyết trinh thám? Như Anh em nhà Karamazov, Tội ác và

trừng phạt của Dostoievsky, có đề tài hình sự, nhưng là tiểu thuyết tâm lý? Bởi

vì, cái khác nhau giữa các thể loại này chính là ở quá trình và mục đích của nó Nếu như tiểu thuyết tâm lý nhằm đến chỗ miêu tả và phân tích các vấn đề tâm lý của con người thì với tiểu thuyết trinh thám nó hoàn toàn khác; một câu chuyện mang bản chất trinh thám vì nó nhằm đến việc làm sáng tỏ câu đố treo lơ lửng ban đầu, kẻ nào phạm tội và cuối cùng người ta có vạch mặt chỉ tên hắn ra được không? có lật đổ được hắn không?…

I.2.2 Thám tử luôn có vai trò nhất định trong cốt truyện

Hình mẫu đầu tiên của tiểu thuyết trinh thám là những câu chuyện điều tra tội phạm mà nhân vật trung tâm trong đó là người thám tử Mỗi ý nghĩ, mỗi hành vi của anh ta đều gây chú ý cho người đọc Tiến trình câu chuyện, từ khi có

sự tham dự của anh ta, sẽ là một cuộc phối trí mà mức độ hấp dẫn và căng thẳng

sẽ phụ thuộc vào tiến trình điều tra của anh ta, vào mức độ mà anh ta và tội phạm gài bẫy lẫn nhau Nó đúng là một cuộc chơi, cả hai bên cùng chạy đua, cả hai bên cần vượt qua vô số lắt léo, nhưng chiến thắng cuối cùng sẽ thuộc về thám tử, người có sức mạnh trội hơn về trí tuệ, và đặc biệt, có sức mạnh của chính nghĩa Ban đầu, sức mạnh của viên thám tử chỉ cốt yếu nhờ ở trí tuệ, như Sherlock Holmes có trí tuệ siêu phàm, Poirot là kẻ thông minh có óc phán đoán hơn người, nhưng về sau này, đặc biệt là trong trinh thám đen, viên thám tử còn

có sức mạnh của nắm đấm và súng đạn, có cả một bộ máy luật pháp (trường hợp viên cẩm Maigret của Simenon), trong trinh thám hiện đại là sự hỗ trợ của khoa học kỹ thuật tân tiến (trường hợp Kay Scarpetta của Patricia Corwell, Lincoln Rhyme của Jeffery Deaver)… Tuy nhiên, không có chuyện chỉ có sức mạnh vượt trội ở nhân vật thám tử mà thiếu sức mạnh chinh phục ở nhân vật tội phạm

Một cuốn sách trinh thám sở dĩ chinh phục được độc giả bởi nó mô tả cuộc chơi phức tạp của hai đối thủ xứng đáng, tội phạm và thám tử

Về cơ bản, nhân vật thám tử có vai trò hết sức quan trọng trong tiểu thuyết trinh thám Anh ta có thể là thám tử tư, thanh tra cảnh sát, luật sư, phóng viên, chuyên gia hình sự…, nhưng anh ta luôn luôn chỉ là một, dù có thật nhiều vụ giết người Trong một cốt truyện, có thể có nhiều người tham gia điều tra, tuy vậy bao giờ cũng chỉ có một thám tử, những phát hiện và hành xử của anh ta mới thực sự có tính quyết định và làm chuyển hướng tiến trình điều tra Thậm chí, trong các câu chuyện kể về quận cảnh sát 87 New York của MacBain, có khá nhiều gương mặt cảnh sát tham dự vào các vụ việc, thì nổi bật trong đó, vẫn

là gương mặt của thanh tra Steve Nguyên tắc “một và chỉ một thám tử” của S

S Van Dine (“Trong một cuốn tiểu thuyết trinh thám thực sự chỉ được có một

thám tử thực sự duy nhất” - Quy tắc 9 - Hai mươi quy tắc của tiểu thuyết trinh

thám) được tuân thủ khá nghiêm ngặt, ngoại trừ một phần của tiểu thuyết đen Trong tiểu thuyết đen, vai trò của nhân vật thám tử đã dần dần mờ nhạt đi dù anh ta vẫn còn xuất hiện trên trang sách nhiều hoặc ít Đặc biệt trong tiểu thuyết của James Hadley Chase, vị trí của viên thám tử trở nên suy yếu chưa từng thấy Chase không hề xây dựng một hình tượng thám tử chuyên nghiệp nào Đối với ông, bất kể ai cũng có thể đóng vai trò là thám tử, nhưng câu chuyện điều tra bị xếp vào hàng thứ yếu, không còn có ý nghĩa trên hết như đối với trinh thám cổ điển nữa Chase chăm chú vào chuyện kể về tội ác hơn là chuyện kể về cuộc điều tra Kết cục kẻ phạm tội bị xử như thế nào với ông không quan trọng Điều này cho thấy thái độ hoài nghi tuyệt đối của Chase cũng như của các tác gia trinh thám đen đối với thể chế xã hội

Không ảnh hưởng trực tiếp từ tiểu thuyết đen, nhưng ở Việt Nam trước nay

đã tồn tại một hình thức trinh thám được gọi là tiểu thuyết vụ án Tiểu thuyết vụ

án lấy tội phạm làm nhân vật chính Câu chuyện kể về tội phạm và những nguyên do dẫn con người đến chỗ phạm tội là câu chuyện chính yếu, quan trọng

của loại truyện này, chẳng hạn như Người không mang họ của Xuân Đức là câu chuyện về tên cướp Nguyễn Viết Lãm, Hồ sơ một tử tù của Nguyễn Đình Tú là

chuyện đời của Phạm Bạch Đàn… Trong tiểu thuyết vụ án, vai trò của thám tử (ở đây là công an) cũng rất mờ nhạt, nhưng dẫu sao nó cũng đã không thiếu vắng một cách tuyệt đối

Tiểu thuyết vụ án khá phổ biến ở Việt Nam Hình thức tiểu thuyết này phù hợp với tham vọng nghiên cứu tâm lý tội phạm của các nhà văn, và, đồng thời cũng là để tránh những cơ cấu trí tuệ của bài toán hình sự vốn rất phức tạp mà các nhà văn Việt Nam còn thiếu kinh nghiệm Những vấn đề này chúng tôi sẽ đề cập cụ thể trong Chương ba

Trở lại với tiểu thuyết trinh thám thế giới, vượt qua thời kỳ của trinh thám đen, tiểu thuyết trinh thám nói chung đã lấy lại cốt lõi của nó là câu chuyện kể

về cuộc điều tra Cả trinh thám hiện đại cũng ưa thích và đòi hỏi vai trò duy nhất

và chuyên nghiệp của nhân vật thám tử Cho nên, các tác gia trinh thám ngày nay lại thường tiếp tục sáng tạo nên những series trinh thám xoay quanh một nhân vật thám tử, như Sherlock Holmes đã hiện diện trong mọi câu chuyện của Conan Doyle, như thanh tra Maigret trong các tiểu thuyết của Simenon… Ngày nay, Patricia Corwell không ngừng phát triển trí tưởng và tài năng của mình chỉ

để kể những câu chuyện xoay quanh nữ bác sĩ pháp y Kay Scarpetta, với Jeffery Deaver là chuyên viên hình sự Lincoln Rhyme, với Alecxandra Marinina là nữ thiếu tá điều tra hình sự Camenxcaia…

Như vậy, dù ở mức độ nào, nhân vật thám tử cũng luôn đóng một vai trò nhất định trong tiến trình của tiểu thuyết trinh thám Thiếu vai trò của thám tử, thiếu vai trò của cuộc điều tra trong đó hướng đến việc truy tìm thủ phạm bí mật hay một nhân vật đội lốt (đối với tiểu thuyết trinh thám chính trị) thì đó không còn là một cuốn tiểu thuyết trinh thám nữa

I.2.3 Tính duy lý thuần tuý và tính hiện thực

Tiểu thuyết trinh thám là sản phẩm hư cấu, sản phẩm của trí tưởng tượng, nhưng tất cả sự hư cấu và tưởng tượng ấy lại tuân thủ những nguyên tắc nghiêm ngặt của tư duy lý tính Tính duy lý và hiện thực là đòi hỏi cốt yếu của một cuốn tiểu thuyết trinh thám

Từ khi xuất hiện cho đến nay, tiểu thuyết trinh thám đã biến động nhiều về mặt kỹ thuật và hình thức, nhưng thể loại này vẫn bảo lưu hoàn toàn cách kể chuyện cũ, với một cốt truyện dù phức tạp đến đâu nhưng bao giờ cũng trở nên sáng rõ về cuối, khiến người ta có thể vẽ nên được sơ đồ các mối quan hệ, các diễn tiến của hành động, động cơ Các chi tiết, hành động trong một cốt truyện trinh thám tuân thủ theo một trật tự chặt chẽ, tất yếu, cái này là nguyên do, sản

sinh cái kia, luôn luôn chúng quy định lẫn nhau chứ không hề có cái gì là ngẫu nhiên tuyệt đối Sự hấp dẫn của tiểu thuyết trinh thám nằm trong nghệ thuật đánh lừa Các sự kiện, dấu hiệu có thể dẫn người ta đến những phán đoán định hướng sai, nhưng cái sai đó chỉ là tạm thời, bởi vì không bao giờ không có những dấu hiệu chỉ dẫn người ta đến những kết cục đúng Một cuốn tiểu thuyết trinh thám hoàn hảo sẽ đưa người ta vào mê cung sự rối loạn, nhưng trong sự rối loạn đến nghẹt thở đó, người ta chỉ có một lối ra, một kết cục, một cách hiểu duy nhất cho vấn đề được đặt ra trong toàn bộ cuốn sách Như vậy, khác với các thể loại khác, tiểu thuyết trinh thám chỉ mang một nghĩa, nó không thể mang tính đa nghĩa hay có quá nhiều ẩn ý, biểu tượng Đó chính là một bài toán đố thể hiện nghiêm ngặt nhất tính logic, và người ta chỉ có thể tìm ra đáp số bằng quan sát, phân tích và các phương pháp suy lý, lập luận khoa học mà không hề tình cờ, ngẫu nhiên

Jorger Luis Borges khẳng định: Truyện trinh thám là một thể loại duy lý

Nhà văn trinh thám chính là nhà đạo diễn có tư duy bao quát, có khả năng tổ chức quan hệ, sắp xếp chi tiết, hành động, tạo nên một cơ cấu chặt chẽ tinh vi đồng thời phải đẩy tới những đột biến bất ngờ trong chính logic của nó nhằm duy trì độ cuốn hút mạnh mẽ là đòi hỏi không thể thiếu của văn chương trinh thám Nhà văn Triệu Huấn khi sơ kết về công việc viết truyện tình báo - trinh

thám đã nói: “Cấu trúc là công việc bậc thầy Hay dở thành bại đều là ở cấu

trúc” (84) Là văn chương hư cấu, nhưng đây là một thể loại duy lý thuần tuý,

nó không có chỗ cho tư duy cảm tính Do vậy, những miêu tả ngoại đề xuất hiện rất hạn chế trong tiểu thuyết trinh thám Trước đây, các tác giả trinh thám cổ điển loại bỏ các miêu tả tâm lý và ngoại cảnh, chỉ tập trung vào câu chuyện chính, là bởi vì không muốn độc giả bị phân tán Ngày nay, trinh thám hiện đại quan tâm nhiều đến các vấn đề tâm lý và xã hội, nhưng trong cốt truyện trinh thám, nó phải giữ được nhịp điệu thăng bằng của các trường đoạn gay cấn, làm tăng thêm tính hấp dẫn của câu chuyện

Trinh thám đen miêu tả nhiều đến cuộc đấu súng đạn, cơ bắp, nhưng nổi bật trong cơ cấu trinh thám vẫn là cuộc đấu trí tuệ giữa thám tử và tội phạm

Edgar Poe gọi trinh thám là một “trò chơi trí tuệ.” Thường thì tội ác trong

truyện trinh thám được thực hiện một cách hoàn hảo, có đủ các dấu hiệu lừa phỉnh, có quá nhiều kẻ tình nghi, ván cờ lúc nào cũng bày đặt cho các đối thủ ngang tài…, trong tình thế đó, vị thám tử phải sử dụng khả năng quan sát, phán đoán, các quá trình của tư duy lý tính để đi đến kết luận xác đáng Cơ may cho

sự vượt trội của anh ta là không nhiều, do đó, trong cuộc đấu quyết liệt và không loại trừ nguy hiểm, anh ta phải vận dụng hết trí lực mình mới có thể chiến thắng đối thủ Patricia Corwell, Alecxandra Marinina hay miêu tả trực giác của nhà thám tử trong khi phá án, song trực giác cũng chỉ tham dự ở chừng mức ít ỏi, nó đưa đến cho nhà thám tử khả năng định hướng, chứ không thể có ý nghĩa quyết định trong tiến trình điều tra Tiểu thuyết trinh thám ngày nay đề cập nhiều đến tội phạm có trí tuệ cao, tội phạm khoa học, hiểu biết khoa học hình sự không thua kém các chuyên gia dấu vết, thách thức pháp luật một cách hoàn toàn ý thức và vô cùng tinh vi, do đó, cuộc đấu trí tuệ giữa thám tử và tội phạm ngày nay cũng được miêu tả với những khả năng cao nhất mà lý trí con người có thể đạt tới Tiểu thuyết của Jeffery Deaver là một ví dụ điển hình

Trong tiểu thuyết trinh thám chính trị, tính chất duy lý, “trò chơi trí tuệ” mà

các nhà trinh thám Việt Nam gọi là “trò chơi nghiệp vụ” càng được thể hiện đậm

nét Trinh thám chính trị xây dựng các nhân vật điệp viên, luôn luôn sống đời sống nhiều mặt, luôn luôn “đóng vai” trong hàng ngũ kẻ thù, mỗi một lời nói, mỗi một hành động, ứng xử của anh ta đều có tính toán, mỗi phút giây trong đời

là một bài toán, lúc nào cũng căng thẳng và nguy hiểm, do đó lý trí của anh ta,

và tính toán của nhà văn, đồng thời cũng được huy động ở mức độ cao nhất Tiểu thuyết trinh thám chính trị phương Tây, nhất là của Frederik Forsythe và Tom Clancy mô tả những con người cứng rắn, lý trí, tất cả vì nhiệm vụ mà không hề mảy may có một biểu lộ nào về đời sống tình cảm Dù vậy độ căng thẳng của các thử thách, các biến cố, những chi tiết về các cơ cấu quân sự và các loại vũ khí chiến tranh được đưa vào trong tác phẩm lại có sức hấp dẫn đặc biệt đối với độc giả

Là một thể loại duy lý, tiểu thuyết trinh thám đồng thời cũng là một thể loại văn chương hiện thực Giáo sư Phan Cự Đệ xếp tiểu thuyết trinh thám vào địa hạt của tiểu thuyết phiêu lưu, vì tiểu thuyết trinh thám đưa người ta vào những cuộc thử thách, phiêu lưu chết người, kích thích trí tò mò, sự ưa thích khám phá

bí mật… Nhưng tính phiêu lưu của tiểu thuyết trinh thám có một giới hạn nhất định so với tiểu thuyết phiêu lưu, tiểu thuyết khoa học viễn tưởng hay mức độ tưởng tượng trong các thể loại khác Trong tiểu thuyết trinh thám, con người có thể xê dịch trong những không gian rộng lớn, phiêu lưu vào những địa hạt bí mật, vào những âm mưu, những biến cố gay cấn, nguy hiểm, thử thách tột cùng sức chịu đựng của con người, nhưng khả năng phiêu lưu đó cũng là ở trong giới hạn phù hợp với hiện thực, chứ không trở nên phi lý, không trở nên hoang đường Rõ ràng, có chuyện nhân vật phiêu lưu từ lục địa này đến lục địa khác,

nhưng sẽ không có chuyện đi lên mặt trăng hay lạc sang thế giới ma quỷ hay thần thánh; có thể phi xe trên xa lộ với 200 km/giờ, rơi xuống một cái vực mà không chết, nhưng không thể bay lên trời trên một tấm thảm như trong miêu tả

của Garcia Marquez (Trăm năm cô đơn), người ta có thể sống 100 tuổi nhưng

không thể sống đến 500 tuổi kiểu như Tôn Ngộ Không trong tiểu thuyết của Thi

Nại Am (Tây du ký)… Vào những năm 1960, Ian Fleming, nhà văn Anh đã đưa

hình tượng điệp viên 007, một kiểu nhân vật hành động ở tầm mức phóng đại vào tiểu thuyết trinh thám chính trị, nhưng mẫu hình này sau một thời gian chỉ còn lại sự hấp dẫn trên màn ảnh mà không được ưa thích trên trang sách nữa Gần đây, các nhà đạo diễn đã đưa lên phim những cốt truyện trinh thám - viễn tưởng, trong đó xuất hiện những nhân vật có khả năng thấu thị một thế giới khác, song cung cách này vẫn chưa xuất hiện ở các nhà văn Nếu là một xu hướng mới của tiểu thuyết trinh thám thì nó đang chỉ ở dạng tiềm tàng Còn hiện nay, tính hiện thực vẫn là một đặc trưng cơ bản, không thể phủ nhận của tiểu thuyết trinh thám

I.2.4 Cơ may của người đọc trong việc khám phá bí mật

Một cuốn tiểu thuyết trinh thám đích thực chính là một cuốn sách luôn luôn dành cơ may cho người đọc trong việc phán đoán các tình huống, phán đoán ai, cái gì, tại sao và như thế nào S S Van Dine nêu lên hai quy tắc đầu tiên trong

Hai mươi quy tắc viết tiểu thuyết trinh thám của mình:

- Người đọc và thám tử phải có những cơ may giải quyết vấn đề như nhau

- Tác giả không có quyền sử dụng những mánh khoé và mưu mẹo đối với người đọc khác những mánh khoé, mưu mẹo thủ phạm sử dụng đối với thám tử

Rõ ràng, độc giả của tiểu thuyết trinh thám không hề là những độc giả thụ

động, mà như Jorges Luis Borges nói, đó là những “độc giả hoàn toàn không mê

tín và vừa đọc vừa nghi ngờ, một nỗi nghi ngờ đặc biệt”(63) Người đọc tiểu

thuyết trinh thám không bao giờ bắt đầu bằng một sự tin chắc, một khung cảnh được miêu tả, một nhân vật được giới thiệu, ngay lập tức gợi cho người ta nghi ngờ: chuyện gì khủng khiếp sẽ xẩy ra đây? hắn ta là ai? hắn đóng vai trò gì trong thảm kịch?… Tiểu thuyết trinh thám là một thể loại văn học giải trí, nhưng đó là một loại giải trí đặc biệt, giải trí bằng trí tuệ Đọc tiểu thuyết trinh thám là một hình thức rèn luyện trí năng, bởi vì, không chỉ nhân vật thám tử trong câu chuyện luyện bài tập trí năng, luôn luôn quan sát, phân tích, phán đoán, mà cả người đọc cũng tham gia vào quá trình giải đố, quá trình gỡ rối Nếu thám tử là người thường trực câu hỏi, kẻ nào làm việc đó, các dấu hiệu này dẫn tới đâu, thì

người đọc, trong nỗi kích thích của bí ẩn chưa bị khám phá, cũng luôn luôn đặt câu hỏi, luôn phải thực hiện thao tác trong tư duy là kết nối các tình tiết, phân tích, phán đoán và kết luận Edgar Poe khi sáng tạo ra thể loại trinh thám đã đồng thời sáng tạo nên một loại độc giả đặc biệt của thể loại này Độc giả trinh thám, đã được rèn luyện, là một loại độc giả tự tin, càng ngày càng khó chấp nhận những cốt truyện mỏng, đơn giản, càng ngày càng đòi hỏi sự chồng chất

phức tạp của các tình tiết, quá trình, đòi hỏi ở nhà văn những kỹ thuật đánh lừa

tinh vi hơn Sự hấp dẫn của tiểu thuyết trinh thám nằm ở khả năng đánh lừa, ở khả năng kích thích đến tận cùng trí tò mò của con người Do vậy, một cơ cấu trinh thám phải luôn luôn xuất hiện những cái bẫy, như những thử thách đối với thám tử và đối với người đọc Có một, hoặc một vài kẻ sát nhân, nhưng đối tượng tình nghi thường là quá nhiều và cũng quá nhiều dấu hiệu làm lạc hướng các phán đoán Người ta có thể phán đoán sai, kết luận sai, và mỗi lần nhầm lẫn như thế là mỗi lần sập bẫy và anh ta phải vượt qua cái bẫy đó để tiếp tục rơi vào những trạng huống của cảm giác hồi hộp, kích thích, lo sợ và hả hê… Trinh thám chính trị đem đến cho độc giả cảm giác ngược với các loại trinh thám hình

sự, vì nỗi lo lắng, thiện cảm chính là dành cho nhân vật điệp viên Thử thách của nhân vật khiến người đọc âu lo, anh ta vượt nổi không, anh ta làm nó bằng cách nào…, người đọc sẽ không ngừng phân tích và phán đoán như thế, căng thẳng

và hồi hộp đến tận trang sách cuối cùng

Các nhà nghiên cứu thường hay nhắc đến cuốn tiểu thuyết Mười người da

đen nhỏ của nữ văn sĩ Agatha Christie như một điển hình về khả năng đánh lừa

Mười nhân vật trên một hòn đảo cô lập giữa biển, ai cũng có khả năng là nạn nhân và ai cũng có khả năng là thủ phạm Các dấu hiệu thường dẫn độc giả đến những phán đoán sai lệch, cuối cùng họ lạc hướng, lạc hướng hoàn toàn, cho đến khi người ta có được bức thư của kẻ sát nhân thực thụ Trong tiểu thuyết này, Agatha không xây dựng nhân vật thám tử độc lập, thám tử, chính là người đọc đầy nghi ngờ và không cả tin chút nào dù nhà văn có mánh khoé đến đâu đi chăng nữa

Có thể nói, một trong những yếu tố tạo nên sự lôi cuốn của tiểu thuyết trinh thám chính là khả năng trao cho người đọc cơ may của một thám tử trong việc khám phá các bí mật - một kiểu thám tử chủ động, độc lập trong tư duy, bình đẳng, được kích thích và thoả mãn đến cùng các cảm giác

*

* *

Như vậy, trải qua một thế kỷ rưỡi phát triển, tiểu thuyết trinh thám mặc dù

có không ít thay đổi, song đây vẫn là thể loại bảo lưu mạnh mẽ nhất những đặc trưng cơ bản của một thể loại văn chương đại chúng Ngày nay, cho dù đã xâm nhập nhiều yếu tố của các thể loại khác vào trong cơ cấu tác phẩm, thì nó cũng chỉ làm đặc trưng này hay đặc trưng khác trở nên mềm dẻo đi, chứ không hề làm mất đi cốt lõi của thể loại đã được định hình khá vững chắc này

CHƯƠNG HAI

Lịch sử phát triển và Các hình thức của tiểu thuyết trinh thám thế giới

II.1 Tiểu thuyết trinh thám - sản phẩm của xã hội tiêu thụ phương Tây

Người ta có thể tìm thấy nguồn gốc của truyện trinh thám trong những hình

thức văn chương cổ xưa nhất, chẳng hạn như chuyện Êđip làm vua trong bi kịch

cổ đại Hy Lạp, hay chuyện Cain trong Kinh Thánh Trong Êđip làm vua, Êđip vì

vô tình mà giết cha lấy mẹ, khi cố gắng hiểu được sự tình chàng đã tự trừng phạt mình Nếu nhìn theo cách nhìn ngày nay, thì Êđip có vẻ vừa là nạn nhân, đồng

thời là tội phạm, là thám tử và cũng là chánh án Trong Kinh Thánh (phần Sáng

thế kỷ - Cựu ước), câu chuyện của Cain mang thuần tính vụ án hơn nhiều Cain

vì ghen ghét đã giết em là Abel, chàng bị Chúa phán xét và trừng phạt Theo lời nguyền của Đức Chúa, nơi nào Cain trồng tỉa nơi đó sẽ cằn cỗi, Cain sẽ phải lưu lạc và trốn tránh mãi mãi trên mặt đất

Nếu dõi theo lịch sử thì có thể thấy, ở bất kỳ thời đại nào cũng đều có những câu chuyện văn chương ghi dấu ấn tội ác và sự trừng phạt Ngay từ thời

xa xưa, con người đã chứng kiến những hành xử vượt ra ngoài phạm vi đạo đức, luật pháp Xã hội càng văn minh càng cố gắng điều chỉnh, nhưng chưa bao giờ con người loại bỏ hẳn cái ác ra khỏi đời sống của mình Tội ác và những ước mơ công bằng, chính thế đã được phản ánh trong các hình thức văn chương Điều này khiến các nhà nghiên cứu cho rằng các yếu tố của truyện trinh thám đã tồn tại từ rất lâu Thế nhưng chỉ đến cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX trinh thám mới xuất hiện như một hình thức tiểu thuyết độc lập

Cha đẻ của thể loại trinh thám chính là Edgar Allan Poe (1809 - 1849) Poe, sinh thời đã hấp dẫn bởi tính phiêu lưu, những ấn tượng rùng rợn trong văn

chương của mình Con mèo đen, Con quỷ trên gác chuông, Nhân sư, v.v, hàng

loạt truyện khai thác những uẩn khúc của nhân tính, các trạng thái tâm thần, thậm chí là bệnh lý của nhân cách Đây là một nhân vật kỳ dị vĩ đại, ông được coi là người khai sinh tiểu thuyết phiêu lưu, kinh dị và tiểu thuyết trinh thám

Loạt truyện Vụ án mạng ở đường Morgue, Bức thư bị mất cắp, Bí mật của

Marie Roget, được coi là những hình mẫu đầu tiên của truyện trinh thám Đó là

hình mẫu của trinh thám cổ điển, thám tử khám phá vụ án dựa trên những suy lý diễn dịch Nhân vật Charles Dupin, con người lập dị cô đơn sống ở ngoại ô Saint-Germain, Paris, không phải cảnh sát cũng không là thám tử tư, nhưng là nhân vật đầu tiên mang dáng vẻ một thám tử chuyên nghiệp

Sau Edgar Poe, thế giới đồng loạt bùng nổ thể loại trinh thám Từ những thập niên cuối của thế kỷ XIX cho đến hết thế kỷ XX, đã liên tục xuất hiện hàng loạt các tác gia trinh thám Anh, Pháp, Mỹ là những quốc gia mà văn chương trinh thám phát triển nhất, sau đó là Hà Lan, Đức, Ireland, rồi Nga, Nhật Bản… Sau Charles Dupin của Edgar Poe, bạn đọc tiếp tục say mê với hành trình phá án của các thám tử tài ba như Cuff của Wilkie Collins - Anh (1824-1889), Lecoq của Emile Gaboriau - Pháp (1832-1973), Sherlock Holmes của Arthur Conan Doyle - Anh (1859-1930), cha Brown của Gilbert Kieth Chesterton - Anh (1874-1936), Philip Marlowe của Raymond Chandler - Mỹ (1888-1959), Peter Wimsey của Dorothy Sayers - Mỹ(1893-1957), Hercule Poirot và cô Marple của Agatha Christie - Anh (1890-1976), Roderick Alleyn của Ngao Marsh - Ireland (1899-1982), Albert Campion của Margery Allingham - Anh (1904-1996), Joseph Roultabille của Gaston Leroux - Pháp, thanh tra Maigret của Georges Simenon - Pháp (1903-1989), Philo Vance của S.S Van Dine - Mỹ, luật sư Perry Mason của Stanley Gardner - Mỹ, nữ bác sĩ pháp y Kay Scarpetta của bà Patricia Cornwell - Mỹ, Kindaichi của Seichi Yokomizo - Nhật, nữ thiếu tá Camenxcaia của Alecxandra Marinina - Nga, bác sĩ tâm lý Alex Delaware và thám tử Milo Sturgis của Jonathan Kellerman - Mỹ, điệp viên 007 của Ian Fleming - Anh, và

cả tên trộm hào hoa của Arsène Lupin - Pháp, v.v Đến nay, có lẽ đã không thể

kể hết tên các tác gia và tác phẩm trinh thám ở tất cả các quốc gia trên thế giới Tiểu thuyết trinh thám ra đời ở Mỹ nhưng đặc biệt phát triển ở Anh Tác gia người Anh đầu tiên thành công trong thể loại này là Wilkie Collins (1824-1889) Nếu Edgar Poe chỉ là người đặt nền móng cho tiểu thuyết trinh thám, những tác phẩm của ông vẫn đậm tính chất truyện ngắn, khuôn định trong vài

mươi trang, các sự kiện chưa mang nhiều tầng lớp; thì với Wilkie Collins thể loại trinh thám đã trở nên đúng nghĩa với phẩm chất tiểu thuyết của nó Tuy nhiên, những gì mà W Collins đạt tới đã không được phát triển bởi các tác gia

trinh thám kế tục ông Hai cuốn sách được nhắc đến nhiều của ông là Người phụ

nữ mặc đồ trắng (1860) và Viên đá mặt trăng (1868)

Được người đọc ưa thích trên toàn thế giới và được in với số lượng kỷ lục,

ở hầu hết các quốc gia, tái bản gần như hàng năm là loạt truyện về thám tử Sherlock Holmes của Conan Doyle ở Việt Nam, những truyện về thám tử Sherlock Holmes có mặt trên thị trường sách từ những năm 1930, đến nay, có rất nhiều nhà xuất bản cùng in Conan Doyle Riêng Nhà xuất bản Công an nhân

dân, bộ sách Những mẩu chuyện về thám tử Sherlock Holmes tái bản hàng năm,

số lượng ít nhất 1000 bản/năm Sherlock Holmes được dựng thành phim dài tập

và cũng cuốn hút khán giả đông đảo không kém tiểu thuyết

Cuộc đời và sự nghiệp của Conan Doyle cho thấy sự tác động sâu sắc của thị hiếu và thị trường đến văn học Conan Doyle viết sách để kiếm tiền, viết theo đơn đặt hàng của nhà xuất bản và của toà báo Đương thời, những mẩu chuyện

về Sherlock Holmes đã tạo nên những cơn sốt trong xã hội phương Tây và được người ta đón đọc từng kỳ Sau này, khi đã trở nên giàu có nhờ viết truyện trinh thám, cha đẻ của Sherlock Holmes vẫn luôn bị câu thúc bởi các đơn đặt hàng, các yêu cầu của báo chí Ông phải viết thật nhanh, viết để đáp ứng nhu cầu của hàng triệu người bỏ tiền mua sách và đòi hỏi không ngừng về tính hấp dẫn của các câu chuyện Viết, viết và viết, cho đến lúc không thể chịu nổi áp lực công việc, nhà văn đã buộc nhân vật của mình… chết để được nghỉ ngơi Trong một câu chuyện ông cho Sherlock Holmes rơi xuống vực chết Nhưng độc giả đã không chấp nhận, họ viết thư đến toà báo đòi thám tử sống lại Và thế là nhà văn

đành phải cầm lấy bút và bắt Sherlock Holmes sống lại trong truyện Sự trở về

của Sherlock Holmes

Gillert Keith Chesterton (1874-1936) được Jorges Luis Borges coi đã vượt qua Edgar Poe về thể loại trinh thám Nhân vật xuất sắc của ông là thám tử - tu

sĩ - cha Brown mà việc điều tra không thể hiện một thay đổi nào của sơ đồ trinh thám cổ điển Chesterton tìm cách phát hiện những hố sâu trong tâm hồn con người qua những âm mưu giết người Với vẻ ngoài chất phác, tầm thường, nhưng bù lại cha Brown có trí tuệ sắc sảo và trực giác nhạy bén, ông tỏ ra giàu

kinh nghiệm và nhạy bén hơn giới cảnh sát trong Lệnh truyền từ chó, Kẻ vô

hình, Mũi tên của trời, Sự ngây thơ của cha Brown, Sự thông thái của cha Brown, Sự hồ nghi của cha Brown, Bí mật của cha Brown… Tiểu thuyết của

Chesterton được ưa thích ở Anh, Mỹ, nhưng tiếc rằng chưa được biết đến nhiều

Ian Lancaster Fleming (1908-1964) là nhà văn viết tiểu thuyết trinh thám chính trị nổi tiếng nhất thế kỷ XX Nhân vật kiệt xuất của ông là điệp viên 007 - James Bond, xuất hiện trong 14 cuốn tiểu thuyết luôn luôn là bestseller trên thị trường Và với tài nghệ của Holywood, 007 đã lên màn bạc, trở thành nhân vật hành động quyến rũ nhất trong lịch sử điện ảnh, mang lại doanh thu khổng lồ cho nền công nghiệp giải trí Hoa Kỳ Ngoài ra, nước Anh còn có những tên tuổi

về loại tiểu thuyết này như John Le Carre, Len Dayghton, Fredrick Forsythe, v.v

Agatha Christie (1890-1976) là nữ tác gia trinh thám nổi tiếng nhất ở Anh cũng như trên toàn thế giới Bà viết 88 cuốn sách Những câu chuyện của bà thường khai thác mâu thuẫn trong quan hệ gia đình, tình cảm, với âm mưu tranh giành thừa kế, tình ái… Viên thám tử tài ba người Bỉ Hercule Poirot được độc giả ưa thích có sự nghiệp thăng trầm, bắt đầu từ năm 1920 trong tác phẩm đầu

tay của Agatha Christie Vụ án bí ẩn ở Styles và hiện diện đến tận năm 1975 trong cuốn Tấm rèm cửa Bên cạnh Poirot, Agatha còn có cô gái nhã nhặn

Marple, người đua tranh với viên thám tử già, lần đầu tiên xuất hiện trong cuốn

Vụ giết người ở Vicarage (1930) và trong cuốn sách cuối cùng của nữ tác gia cô

còn đóng vai trò điều tra chính (Sát thủ trong mơ - Sleeping Murder - 1976)

Tiểu thuyết của Christie cũng được đưa nhiều lên màn ảnh Nó được xuất bản với số lượng không kém tác phẩm của Conan Doyle

Người khởi đầu cho văn chương trinh thám Pháp là Emile Gaboriau

(1823-1873) Lecoq, cảnh sát nhà nước (xuất hiện năm 1866), đã “tự tước bỏ cá tính

của mình và nấp vào cá tính của tội phạm Tôi thôi không còn là cảnh sát nữa

để biến thành người khác, bất kỳ loại người nào”, trở thành một thám tử tài ba

lừng danh trong Vụ Lerouge, Hồ sơ số 113, Tội ác ở Orcival, Những người nô lệ

thành Paris, Ngài Lecoq…

Đầu thế kỷ XX, phương Tây cũng xáo trộn bởi một sáng tạo của nhà văn người Pháp Maurice Leblanc (1864-1941) với hình tượng tên trộm hào hoa Arsène Lupin Có hàng chục câu chuyện khác nhau về Lupin, một kiểu phản nhân vật của Sherlock Holmes, là đối tượng của cảnh sát, bị truy lùng khắp nơi nhưng luôn luôn được yêu mến vì sự hào hiệp, khả ái, khả năng vạch trần những

âm mưu xấu xa trong giới thượng lưu… Lupin mang dáng dấp một hiệp sĩ thời đại, trong nhân cách trộn lẫn lương thiện và bất trị, cao thượng và mánh khoé, thám tử và tội phạm…

Các tác gia trinh thám Pháp nổi tiếng là Gaston Leroux, Pierre Véry, Stanilas - Andre Steeman, Claude Aveline, Anthony Berkeley Cox, J Renoir, Leo Malet, Albert Simonin, Auguste Le Breton, Frederic Dard, Jean Amila, Francis Ryck v.v

Nhưng phải đến Georges Simenon (1903-1989) tiểu thuyết trinh thám Pháp mới đạt đến đỉnh cao Simenon là nhà văn gốc Bỉ viế t tiếng Pháp Ông

là nhà văn Pháp ngữ được đọc nhiều nhất hiện nay Sinh thời, ông viết với tốc độ thuộc loại kỷ lục, 80 trang mỗi ngày, có thời kỳ ông in mỗi tháng một cuốn sách Không kịp nghĩ ra tên nhân vật, ông dùng danh bạ để chọn tên người, dùng bản đồ thành phố phối trí các địa điểm, hành động Với cường

độ lao động như vậy ông để lại trên 200 tiểu thuyết, trong đó hơn 80 cuốn có

sự hiện diện của ông cẩm Maigret mẫn cán đã chinh phục độc giả khắp thế giới Ngoài tiểu thuyết ông có 400 truyện dài và khoảng 1000 truyện ngắn Tiểu thuyết trinh thám của Simenon là con bò sữa của ngành xuất bản phương Tây và nhiều nước khác (sách của ông được dịch ra 55 thứ tiếng, đã bán 500 triệu bản và mỗi năm vẫn tiếp tục in vài triệu bản), và nó cũng là

mỏ vàng của các nền điện ảnh Pháp, Mỹ, được dựng thành 45 phim nhựa và khoảng 60 phim truyền hình

Nước Mỹ là quê hương của tiểu thuyết trinh thám Tại lục địa mới này, thể loại trinh thám đã nở rộ trong sự phong phú về màu sắc, phong cách Nó cho thấy những mảng giàu có của các khuynh hướng, khả năng mà trinh thám có thể đạt tới để câu khách và phản ánh gương mặt của xã hội suốt một thế kỷ đầy biến động Không ở đâu, thị trường sách và báo chí đạt đến con số doanh thu khổng

lồ như ở Mỹ Hầu hết những tác gia trinh thám tiêu biểu đều có sách in ở Mỹ, gặt hái dollar và làm giàu có cho giới xuất bản ở xứ sở này Công nghệ quảng cáo, sự hào hứng và phổ cập của điện ảnh đối với các tác phẩm trinh thám, và lợi nhuận… tất cả các yếu tố đó tạo thành môi trường kích thích cao độ cho thể loại trinh thám Trinh thám Mỹ có những tên tuổi như S.S Van Dine (Willard Hattington), John Dickson Carr (Carter Dicson), Rex Stout, Ellery Queen (bút danh chung của hai nhà văn Frederic Dannay và Manfred B Lee), Dashiell Hammett (1894-1961), Raymond Chandler (1888-1959), James Hardley Chase (tên thật là Rene Raymond), Stanley Gardner, Carter Brown, Mickey Spillane, Jeffery Deaver, Jonathan Kellerman v.v Có số lượng sách nhiều nhất là Stanley Gardner, với hơn 100 tiểu thuyết Ông từng có 7 thư ký làm việc liên tục để ghi lại những gì ông kể Luật sư Perry Mason cùng cô thư ký Della Street và viên cộng sự tin cẩn - thám tử Paul Drake cũng được đưa nhiều lên màn ảnh Hardley Chase với nhiều cách tân trong thể loại trinh thám, có hơn 90 cuốn sách viết về

đủ thứ hạng người, với những bối cảnh đa dạng ở khắp thế giới Sách ông thuộc

loại bán chạy kỷ lục Riêng tác phẩm Không có hoa phong lan cho cô Blandish

(1939) đã có ấn bản hơn 10 triệu

Trong địa hạt tiểu thuyết trinh thám chính trị, nước Mỹ cũng có nhiều tác gia đáng chú ý: Thomas Power, Charles McCarry, nhưng nổi tiếng nhất là Tom Clancy mà các tên sách luôn luôn đứng ở hàng bestseller của báo New York

Times, kể từ năm 1984 với cuốn The Hunt for Red October (Cuộc săn lùng tàu

ngầm Tháng Mười Đỏ) cho đến nay

Tiểu thuyết trinh thám Mỹ phổ biến trên khắp thế giới và ảnh hưởng mạnh mẽ đến các xu hướng văn học trinh thám ở các nước khác Chẳng hạn,

sau thế chiến thứ hai, sự kiện nhà xuất bản Gallimard phát hành bộ Tùng thư

đen, giới thiệu các tác phẩm của Hammett, Chandler, Chase, Carter Brown…

đã làm thay đổi các khuôn mẫu của tiểu thuyết trinh thám Pháp, làm xuất hiện

ở nước này một loạt sách viết theo kiểu tiểu thuyết đen, trong cốt truyện trinh

thám đã vạch trần sâu sắc những rạn nứt, đổ vỡ và tồi tệ trong lòng xã hội Pháp Tiểu thuyết trinh thám Mỹ ngày nay vẫn tiếp tục phát triển, dù không được rầm rộ như vào giữa thế kỷ XX, nhưng tại đây vẫn ra đời những tác giả làm khuynh đảo thị hiếu người đọc và làm tác động đến sự phát triển của văn chương tiểu thuyết nói chung

Nước Đức cũng có sự phát triển mạnh của văn chương trinh thám Tại Liên bang Đức cũ và nước Đức ngày nay, tồn tại một tạp chí chuyên về trinh thám nổi tiếng bán chạy viết về Jerry Cotton Những tiểu thuyết in trên tạp chí này gần đây đã được dịch ra tiếng Việt với bản dịch của Kiều Hoa (Nhà xuất bản Công an nhân dân)

Thế kỷ XX đã chứng kiến sự xuất sắc của các nhà trinh thám nữ Không phải chỉ có Agatha Christie, đến cuối thế kỷ XX người ta đã không thể kể hết

tên của các “nữ hoàng tội ác”, đến nỗi Alexandre Lous đã phải kêu lên: “Chỉ

một chút nữa là ta có thể nói tới văn học trinh thám như một mảnh đất đặc quyền của phụ nữ” (Mảnh đất của phụ nữ, 22) ở Anh, cùng với Agatha

Christie, người ta thấy một loạt nữ tác gia như Dorothy Leigh Sayers, Margery Allingham, D James… Dorothy Sayers được chú ý bởi sự trộn lẫn nhiều yếu tố tâm lý - xã hội trong một cơ chế trinh thám gay cấn Bá tước Lorf Peter Wimsey, con thứ của quận công De Denver thứ mười lăm, can

đảm, hào hoa, ban đầu tham dự vào một vụ án như một thú giải trí trong Ngài

Peter và người lạ mặt (1923), đã trở thành một thám tử chuyên nghiệp, mở

văn phòng ở Quảng trường Saint Georges và từ đó bắt đầu biệt danh

“Sherlock Holmes của những khu phố đẹp” Anh chàng quí tộc này còn hấp dẫn bạn đọc bởi những trắc ẩn tình ái, khả năng quyến rũ của anh ta đối với nạn nhân - nghi can nữ cũng khiến người ta hồi hộp không kém tiến trình phá

án Tác phẩm của Dorothy phải kể như Thuốc độc mạnh (1930), Kẻ giết

người phải lộ diện (1933), Chín người thợ may (1934), Ngài Peter xem xác chết, và tác phẩm cuối cùng trong đó Peter chấm dứt sự nghiệp thám tử là Nhân vật của tuần trăng mật (1937)

P.D James thì sáng tạo nên hình tượng thám tử “nhà nước”, Adam

Dalgleish của Sở cảnh sát London trong ý định giết người (1963), Những

nguyên nhân giả tạo (1967), Nghề không thích hợp với phụ nữ (1972), Vị giết người (1986)… Ngao Marsh (còn có tên là Maori) nhà văn New Zealand viết

tiếng Anh, có Người đàn ông nằm chết (1934), Cái chết ở Ecstasy (1936), Cái

chết ở quán Bar (1940), Cây sồi và sương mật (1965), Cuộc chiến cuối cùng

(1977), Hoàn thành bản photo (1980)… Margerey Allingham (1920-1966)

cũng có trên một chục cuốn tiểu thuyết

Nước Mỹ cũng là mảnh đất màu mỡ cho sự nở rộ của các nữ tiểu thuyết gia trinh thám: Patricia Cornwell, Patricia Highsmith, Elizaberth George, Mary Higgins Clark, Sue Grafton ở Pháp có Brigitte Aubert

Trong khi ở phương Tây tiểu thuyết trinh thám phát triển rầm rộ và trở thành một hàng hoá phi lợi nhuận như thế, thì ở Nga và các khu vực khác tiểu thuyết trinh thám lại xuất hiện chậm rãi và thưa thớt hơn ở Nga, sau thế chiến hai xuất hiện một số tiểu thuyết tình báo - phản gián (trinh thám chính

trị) mà tác gia được biết đến nhiều nhất là Iulian Xemionov (tác giả 17

khoảnh khắc mùa xuân, Bành trướng, Tass được quyền tuyên bố) Xemionov

cũng là tác giả của một số tiểu thuyết trinh thám hình sự Ngày nay, khi mà vai trò giải trí của văn học được đề cao, và nhất là do tính phổ biến và lợi nhuận cao của thể loại này, nước Nga đang nổi lên tên tuổi của Alecxandra Marinina (sinh năm 1957), được coi là “Nữ hoàng trinh thám” và được so sánh không ngừng với Agatha Christie Sách của bà được dịch in bằng nhiều thứ tiếng, riêng ở Italia đến năm 1998 đã bán hết 2,5 triệu bản Tiểu thuyết

của Marinina đã được dịch in ở Việt Nam Đó là các cuốn: Điệu cầu hồn,

Hình bóng người chết, Tôi đã chết hôm qua, Xin đừng ngăn đao phủ (Nguyễn

Văn Thảo dịch - NXB Công an nhân dân), Nàng Alena (NXB Hội Nhà văn)…

Nhật Bản, xứ sở khá hiếm hoi đối với văn học trinh thám, có nữ nhà văn Shizuko Natsuki, mà chỉ tính tới năm 1997 tác phẩm đã dịch ra 12 thứ tiếng;

và Seichi Yokomizo (1902-1981) có số luợng in đến 55 triệu bản Tiếc rằng

độc giả Việt Nam mới chỉ biết đến Yokomizo (Thôn tám mộ, Ong Chúa) mà

chưa có cơ hội để đọc Natsuki

Một điều lạ lùng là ngày nay, có một series sách trinh thám Trung Quốc rất được ưa chuộng trên thế giới (cũng được đọc nhiều ở Việt Nam) Nhưng đây lại là sản phẩm của một người châu Âu - nhà văn Van Gulick người Hà Lan, tuy nhiên tất cả các cốt truyện và bối cảnh đều mang màu sắc Trung Quốc Loạt sách này hấp dẫn bởi những nét văn hoá lạ lẫm của xứ sở Trung Hoa vẫn còn kỳ bí đối với người phương Tây

ở nước ta truyện trinh thám xuất hiện khoảng giữa thập niên 1930 với tác phẩm của Thế Lữ (1907-1989), và Phạm Cao Củng nhưng phát triển đứt đoạn

và có nhiều đặc điểm khác biệt so với trinh thám phương Tây Điều này chúng tôi sẽ phân tích kỹ ở Chương ba

*

Tiểu thuyết trinh thám là sản phẩm của truyền thống tư duy lý tính phương Tây, nhưng nó cũng là sản phẩm của một xã hội tiêu thụ đạt đến mức

độ cao Thế kỷ XX là một thế kỷ đầy biến động, hai cuộc chiến tranh thế giới

và vô số các cuộc chiến tranh khu vực, thiên tai bệnh tật, sự chiếm lĩnh không gian vũ trụ và vũ khí hạt nhân, internet và thảm họa môi trường… Nhưng trên hết, người ta vẫn nhận thấy đó là một xã hội thương mại lan tràn đến tận mọi ngõ ngách cuộc sống Cùng với sự phát triển của kinh tế hàng hoá, sách báo trở thành một thứ hàng hoá mang lại lợi nhuận cao Giới kinh doanh sách báo

đã nhằm vào thị hiếu người đọc, quảng cáo và đặt hàng những thể loại gợi trí

tò mò, kích thích óc phiêu lưu… Nhu cầu giải trí của con người làm sản sinh những thể loại văn học giải trí, lợi nhuận và đòi hỏi của người đọc (khách hàng) đã thúc đẩy nó phát triển hết khả năng có thể Chính thế, tiểu thuyết trinh thám đã trở thành một thể loại văn học đại chúng, một thể loại để bán chạy và do đó không tránh khỏi những cách thức câu khách Các nhà văn trinh thám, do phần lớn sáng tác nhanh và tập trung vào các yếu tố cốt truyện,

đã bỏ qua các khả năng của ngôn từ, những tình cảm phức tạp, nhân vật thiếu chiều sâu tâm lý, số phận… Vì vậy, suốt một thời gian dài, mặc dù ăn khách hơn bất kỳ một thể loại nào, thì trinh thám vẫn bị coi là văn chương bình dân,

là cận văn học mà không được xếp vào địa hạt văn học đích thực

Tiểu thuyết trinh thám là sản phẩm đại chúng từ nguồn gốc đến cách lan truyền Thế nhưng, sở dĩ trường chinh phục của nó lớn như vậy, cả về không gian lẫn thời gian, và trong số độc giả có rất nhiều tầng lớp, kể cả giới trí thức, nhà văn, là vì nó đã biết kết hợp tính đại chúng và tính sáng tạo, thoả mãn được trí tò mò và ý thích phiêu lưu luôn luôn sẵn sàng trong bản chất con người

Ngày nay, thời hoàng kim của tiểu thuyết trinh thám đã trôi qua Văn học trinh thám ngày càng đối diện với một loại độc giả sành sỏi, có trình

độ văn hoá cao và có lựa chọn hơn Dẫu đã phát triển đến đỉnh cao nhờ xã hội tiêu thụ và có những ấn định tiêu chí khá rõ nét, thì văn chương trinh thám cũng cần đạt đến những hình thức mới, nhằm thoả mãn một loại độc giả mới ít dễ dãi hơn thời kỳ đã qua Điều này lý giải tại sao các hình thức văn chương trinh thám đã biến động đến dường ấy trong một thế kỷ đầy biến động như thế kỷ XX

II.2 Trinh thám cổ điển - Mẫu hình đầu tiên và phổ biến nhất

Cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX, tiểu thuyết trinh thám phát triển ở dạng cổ điển nhất Nó là dạng được khai sinh bởi Edgar Poe nhưng phát triển đến đỉnh cao với Conan Doyle, Emile Graboriau, Gaston Leroux, Van Dine, Elery Queen, một phần của Agatha Christie, và sau này, đến những năm 1970 tàn dư của nó còn rực rỡ với Stanley Gardner Là hình thức văn chương đại chúng, trong thời kỳ đầu, tiểu thuyết trinh thám quả là có sự ấn định rõ rệt trong tiêu chí thể loại Nó rõ rệt đến nỗi vào năm 1928, Van Dine có thể đưa ra “Hai mươi quy tắc của tiểu thuyết trinh thám”, vừa là sự đúc kết các tiêu chí thể loại

vừa là “khuôn vàng thước ngọc” để các nhà văn trinh thám noi theo

Dấu hiệu nổi bật của tiểu thuyết trinh thám cổ điển thể hiện trong kết cấu hầu như không thay đổi: một cốt truyện trinh thám được cấu thành trên hai câu chuyện - một câu chuyện về vụ giết người thường được kết thúc ngay ở phần mở đầu và một câu chuyện về cuộc điều tra Câu chuyện thứ hai, mới thực sự là câu chuyện chính Nhân vật trung tâm ở đây là thám tử Câu chuyện điều tra, theo một cách nào đó là câu chuyện kể về tài năng của anh ta, về những biến ảo khôn lường của trí tuệ đặc biệt thấu suốt mọi mánh khoé tội ác để cuối cùng đưa tội ác

ra ánh sáng công lý Trong Vụ án đường Morgue của E Poe, ngoài phần đầu

diễn giải về công việc điều tra, phần về vụ án mạng được kể khoảng 10 trang, dưới hình thức là hai bài tường thuật trên báo Phần này đưa ra một câu đố: ai là thủ phạm? Những lời khai của nhân chứng khác biệt đến nỗi cảnh sát hoàn toàn lạc hướng Phần thứ hai trình bày quá trình điều tra của Dupin, chiếm gấp ba lần

dung lượng trang của phần thứ nhất Chiếc nhẫn tình cờ, Con chó của dòng họ

Baskerville của Conan Doyle; Cái chết trên mây, Một đêm dài vô tận, Vụ án ở

vùng Mesopotamia, và nhiều tiểu thuyết khác của Agatha Christie đều có dạng

kết cấu cổ điển tương tự

Mô hình của tiểu thuyết trinh thám: xác chết - thám tử - thủ phạm được xác định trong các quy tắc của Van Dine:

- Trong một tiểu thuyết trinh thám, về nguyên tắc, phải có một thám tử

- Không có việc một tiểu thuyết trinh thám thiếu xác chết Thậm chí phải nói thêm, xác ấy càng chết hẳn càng giá trị

- Chỉ có một thủ phạm duy nhất, không kể số lượng những vụ sát hại

Vụ giết người, bắt đầu ở phần mở đầu, là ẩn số, là một câu đố mà toàn bộ diễn tiến còn lại của câu chuyện phải là một tiến trình giải đố Điều đó khiến trinh thám cổ điển được mệnh danh là “tiểu thuyết câu đố”, “tiểu thuyết ẩn số” Thám tử là người dọi ánh sáng để mở ra đáp số của vụ án luôn là người bất tử, bất khả chiến bại Trong một cốt truyện có thể có nhiều xác chết, nhưng không bao giờ đó là xác chết của thám tử Số phận của thám tử luôn trùng khít với câu chuyện Trường hợp anh ta chết, tức là hết chuyện Những truyện trinh thám của

Conan Doyle gồm 4 tiểu thuyết Một công trình nghiên cứu đỏ - 1887, Dấu vết

bộ tứ - 1890, Con chó của dòng họ Baskerville - 1902, Thung lũng lo sợ - 1915

và 5 tập hợp truyện ngắn kể về Sherlock Holmes, mỗi truyện là một khía cạnh

tài năng của anh ta, cho đến khi anh ta rơi xuống vực (Cái chết của Sherlock

Holmes) thì loạt truyện về nhân vật cũng kết thúc 10 năm sau, Conan Doyle

cầm bút viết tiếp cuộc phiêu lưu của vị thám tử, tác giả lại phải biện minh:

Sherlock Holmes quả có rơi xuống vực nhưng chưa chết (Sherlock Holmes trở

lại)!

Mỗi tác gia trinh thám thường có một nhân vật thám tử Người đề xuất tính xuyên suốt của nhân vật thám tử trong hệ thống tác phẩm là Edgar Poe

Nhân vật Dupin của ông xuất hiện trong bộ ba Bức thư bị mất, Vụ án đường

Morgue và Bí mật của Marie Roget Hầu hết các tác gia trinh thám đã học tập

truyền thống này của ông: Emile Gaboriau có Lecoq, Conan Doyle có Sherlock Holmes, Agatha Christie có Poirot, Stanley Gardner có luật sư Perry Mason…

Cả các tác gia trinh thám hiện đại sau này cũng không bỏ qua khả năng độc đáo

và hấp dẫn khi sử dụng một, và chỉ một nhân vật thám tử trong suốt sự nghiệp của mình Bên cạnh nhân vật thám tử, đôi khi có một, hoặc hai (trường hợp của Stanley Gardner) nhân vật phụ, như ông bạn của Dupin, như bác sĩ quân y

James Watson bên cạnh Sherlock Holmes, đóng vai trò người kể chuyện, hoặc cộng sự, chứng kiến, kể lại, và nhất là để làm nổi bật tài năng của anh ta

Những người sáng lập thể loại trinh thám đầu tiên đã sáng tạo nên hình tượng người thám tử - là người sẽ mang lại sự thật, công lý - thường là thám tử

tư, đối lập với cảnh sát nhà nước, với hệ thống hành pháp nặng nề của thiết chế

tư bản Anh chàng thám tử, được tác giả và độc giả yêu mến, tài năng vượt bậc trong nghề điều tra, thường là nổi bật, làm lu mờ và coi thường cảnh sát nhà

nước Dupin, con người “thích thú với các bài tập trí lực… mà chức năng của

nó là gỡ rối”, “say mê những ẩn ngữ, những câu đố” (63, tr.636) mỉa mai

“cảnh sát Paris hay được ca ngợi vì sự hiểu biết, chỉ là hay mưu mô, xảo quyệt, chẳng có gì hơn.” Sherlock Holmes, người tôn sùng suy đoán, thậm chí coi

nghề của mình là “thám tử cố vấn”, mọi hiểu biết, khả năng suy đoán của anh đã khiến giới cảnh sát và “vô số thám tử công, thám tử tư” ở London phải tìm đến

để cầu viện trước mỗi vụ án Holmes tự phụ hơn người, cũng mỉa mai cả Dupin

và Lecoq, coi “Dupin là kẻ tầm thường”, và Lecoq là người “giỏi tay chân hơn

đầu óc… chỉ có mỗi một điều đáng khen là nghị lực”…(27) Còn ngài Poirot của

Agatha Christie, gốc Bỉ, tiếng tăm đã vươn tới mọi miền của nước Anh và châu

Âu, từ những lâu đài quí tộc đến những xó xỉnh nghèo nàn… Trong khi nhân vật thám tử nhà nước xuất hiện với số lượng ít ỏi, dù có những nhân vật không kém xuất sắc như Lecoq của Emile Gaboriau Sự tôn vinh hình tượng nhân vật thám

tử tư, mặt nào đó đã phản ánh sự rạn nứt và bất lực trong hệ thống hành pháp tư bản đương thời

Trong thời kỳ đầu tiên, những hình mẫu thám tử khá cách xa với đời thường, họ thường có những nét tính cách lập dị, kỳ quái, bí hiểm và ít nhiều mang những nét dáng của nhân vật hiệp sĩ trong các tiểu thuyết hiệp sĩ các thời

kỳ trước Dupin (nhân vật của E Poe) sống ở ngoại ô Saint Germain, trong một khu hoang vắng kì cục, cùng người bạn, thích bóng đêm, ngay lúc rạng đông đi

đóng hết tất cả các cửa để thắp nến, chờ đến đêm “chuồn ra phố, thân mật

khoác tay nhau, tiếp tục câu chuyện nói dở lúc ban ngày, rình mò sự ngẫu nhiên tới một giờ khuya và tìm kiếm qua ánh sáng hỗn loạn và bóng tối của thành phố đông dân vô số những hưng phấn về tinh thần mà sự nghiên cứu trong yên tĩnh không thể tạo ra được”(63, tr.642) Cuff (nhân vật của Wilkie Collins), dáng

vóc quá đỗi mảnh khảnh, có thể tưởng ông là mục sư, một người làm dịch vụ

tang lễ hay bất cứ một loại nào nhưng không phải cảnh sát, và say mê hoa hồng Sherlock Holmes tính tình lạnh lùng, say mê hoá học, khoa học hình sự… Đến Poirot của Agatha Christie dáng vẻ bí hiểm lập dị ấy vẫn còn đậm nét Tất

cả họ đều độc thân, không vợ con, và không có chi tiết tình ái nào trong suốt số phận của họ Nhưng về sau, những ông cẩm Maigret của Simenon, Perry Mason của Stanley, hình ảnh viên thám tử ngày càng trở nên đời thường và thân thuộc hơn Đặc biệt, với nhân vật Maigret, việc điều tra của viên thám tử trở thành công việc hiện thực, hàng ngày, mang tính công chức, mà người ta chỉ có thể thắng lợi được nhờ sự mẫn cán Chú tâm miêu tả bối cảnh xã hội, thể hiện con người trong khả năng bình thường của nó, Simenon là nhà văn hiện thực nhất trong các nhà trinh thám, đến nỗi nhiều nhà nghiên cứu coi ông là “Balzac của thế kỷ XX”

Thiên tài của Conan Doyle đã sáng tạo ra một nhân vật điều tra thuần tuý ở bên trên đám đông, một nhân vật đã trở thành huyền thoại, thì với Maurice Leblanc, lại là một “phản Sherlock Holmes” cũng hấp dẫn bởi sự hào hoa hiệp

sĩ, nhưng nhiều chiều phức hợp hơn trong tính cách Đây không phải là một thám tử khô cứng, đấy là một tội phạm dễ mến - thám tử, trong mỗi vụ là một sự thể hiện pha trộn các quyền lợi tiền bạc, lòng nhân ái và không loại trừ yếu tố tình ái Khả năng nhiều mặt và sự hiện diện khắp nơi, mang nhiều chất phiêu lưu

đã tạo cho nhân vật sự hấp dẫn riêng Nhiều nhân vật dân gian, các nhà cách

mạng Pháp đã để lại dấu vết trong nhân vật Lupin J Paul Sartre từng viết: “Tôi

khâm phục Arsène Lupin, anh có được sức mạnh lịch sử, lòng can đảm tinh quái, trí thông minh rất Pháp từ thất bại của chúng ta năm 1870”(80) Hình

tượng Arsène Lupin vượt ra ngoài khuôn mẫu của tiểu thuyết trinh thám đương thời, nhưng sẽ trở nên rất được ưa chuộng vào sau thế chiến thứ hai

Trinh thám cổ điển dựa trên khuôn mẫu của Edgar Poe đã phát huy những tìm tòi của ông, đó là các yếu tố về bí mật căn phòng đóng kín, những động cơ, nhóm người - nhân chứng và bị tình nghi được tập hợp từ đầu, những dấu hiệu

lừa phỉnh thoạt nhìn Vụ án đường Morgue phát huy tác dụng của căn phòng đóng kín, các dấu hiệu khác thường, những lời khai trái ngược Viên đá mặt

trăng của W Collins khai thác triệt để sự tập trung nhân vật trong không - thời

gian hạn hẹp, tạo những tình nghi chồng chéo Trong Conan Doyle, không gian căn phòng đóng kín cũng xuất hiện nhiều Nhất là sau này, Agatha Christie đặc

biệt ưa thích tính trình diễn của các gương mặt Cái chết trên mây, Vụ án tàu tốc

hành Phương Đông, Vụ giết người trên sông Nil, Mười người da đen nhỏ và

nhiều tiểu thuyết khác đều tập trung nhân vật ngay từ đầu, họ vừa là nhân chứng vừa là đối tượng tình nghi, mỗi người đều có cơ hội phạm tội Trong mớ rắm rối của các dấu hiệu, thám tử sẽ phải thu hẹp xác định, thu hẹp đối tượng và nhận biết thủ phạm bằng những phân tích chính xác nhất

Trong những sáng tạo đầu tiên, tiểu thuyết trinh thám ưa thích và đề cao phương pháp suy đoán - diễn dịch Dupin, nhân vật thám tử đầu tiên là một thiên tài suy đoán, người có khả năng phân tích đặc biệt, bước vào tâm hồn kẻ khác và

chơi trò chơi thám tử bằng sự “hiểu thấu đáo trò chơi trong từng bàn tay và từ

lúc đó có thể chơi bài bằng hiểu biết tận gốc rễ một cách hoàn hảo” (63, tr

639), đó là một “sự nhận dạng trí tuệ trong cách suy luận của chúng ta với cách

suy luận của đối phương chúng ta” Huyền thoại Sherlock Holmes thì tự viết về

khả năng của mình rằng: “Chỉ từ một giọt nước, người giỏi suy luận có thể suy

ra khả năng của một đại dương hoặc một thác nước, tuy chưa bao giờ tận mắt thấy chúng Như vậy toàn bộ cuộc sống là một chuỗi mắt xích rộng lớn mà ta có thể biết bản chất của nó, nếu ta biết được một mắt xích Như tất cả các khoa học khác, “suy đoán và phân tích” là một khoa học mà ta chỉ có thể làm chủ sau một quá trình nghiên cứu lâu dài, bền bỉ” (27, Chiếc nhẫn tình cờ) Conan

Doyle nhấn mạnh đến “phép lập luận ngược chiều: “Người ta nói cho anh cái

kết cục và tự anh phải tìm ra tất cả những sự việc đã dẫn đến cái kết cục ấy.”

Khám phá tội phạm nhờ vào quá trình suy lý diễn dịch cũng chính là một trong những nguyên tắc của Van Dine (Quy tắc thứ 5)

Nhấn mạnh đến tính trí tuệ, đề cao một cơ cấu khoa học, lý tính, mọi chi tiết đều nhằm vào quá trình “giải đố”, trinh thám cổ điển về cơ bản ít quan tâm đến các vấn đề tâm lý - xã hội Các nhân vật chủ yếu được thể hiện dưới dạng một động cơ, hoặc như một khuôn mẫu quan sát, hành động, lập luận mà không

có đời sống tâm lý Tình ái nếu được đề cập đến, thì cũng chỉ dừng ở chỗ là môi

trường của âm mưu, động cơ mà thôi Điều này được Van Dine chỉ rõ: Tiểu

thuyết trinh thám thực sự phải loại bỏ mọi tình tiết yêu đương Đưa tình yêu vào đây thực ra là làm lộn xộn một cơ chế thuần tuý trí tuệ (Quy tắc 3) Không có

chỗ cho tình ái, cũng không có chỗ cho các miêu tả đời sống xã hội, không có những bức tranh phong cảnh (Quy tắc 16) Nhưng trinh thám cổ điển có loại bỏ

được tối đa các bối cảnh xã hội không? Thực ra là không, bởi vì nó là bối cảnh của tội ác, hoặc bối cảnh của cuộc điều tra mà nhà tiểu thuyết không thể không

dựng lại Chẳng hạn, câu chuyện của Hope trong Chiếc nhẫn tình cờ về mặt mục

đích là lý giải động cơ của vụ giết người, nhưng bên cạnh đó nó cũng mang đến cho chúng ta khả năng để nhận biết một hiện thực khốc liệt của nước Mỹ thời

mở quốc Hay những bối cảnh trình diễn của Agatha Christie với những gương mặt xã hội thường gặp: các phụ nữ trẻ mơ mộng, các bà bị phản bội, luật sư biến chất, bác sĩ bất tài, quí tộc cuối mùa ở trong các quan hệ tranh chấp về thừa kế, nghề nghiệp , đã quy tụ sinh động những điển hình xã hội Anh dưới triều nữ hoàng Victoria

Có một cơ cấu ít mềm dẻo, trong tiến trình cốt truyện chỉ nhằm vào miêu tả

sự kiện, không có chỗ cho phân tích tâm lý và các vấn đề xã hội, chạy theo đòi hỏi của người đọc, mà tiểu thuyết trinh thám không được coi là văn học đích thực trong một thời gian dài Thế nhưng, mẫu hình trinh thám cổ điển cũng dần dần biến đổi theo thời gian: Georges Simenon đưa trinh thám cổ điển gần tới tiểu thuyết hiện thực, Agatha Christie tiến gần đến những quá trình tâm lý, dù vào những năm 1960-1970 nó vẫn còn dư âm của tâm lý - xã hội thời đầu thế kỷ… Đó là tiền đề cho sự biến đổi mạnh mẽ của tiểu thuyết trinh thám trong những thời kỳ sau này

II.3 Trinh thám đen - sự phơi bày “gương mặt đen” của xã hội phương Tây

Tiểu thuyết trinh thám đen đặc biệt phát triển ở Mỹ sau những năm 1930 cho đến hết những năm 1970 Truyền thống trinh thám cổ điển và hứng thú phiêu lưu trong những “truyện kể mười xu” tràn ngập thế giới Hoa Kỳ hồi cuối thế kỷ XX, cho đến lúc đó có lẽ được kích thích bởi một xã hội rộng lớn đã phơi bày tận cùng nhiều mặt: những làn sóng di cư, sự phân biệt chủng tộc, tội phạm không còn là những cá nhân thiếu chuyên nghiệp nữa mà là những băng nhóm ngày càng trở nên tàn bạo, luật pháp bị tấn công, các quan chức sa đọa tiếp tay cho tội phạm, cuộc đấu súng đạn không ngưng nghỉ trên một xứ sở ưa thích sức mạnh, con người bị nhấn trong cơn lốc bạo lực, các thám tử không còn khả năng

bất khả chiến bại… Những yếu tố đó là môi trường sản sinh và nuôi dưỡng tiểu thuyết trinh thám đen

Vào thập niên 1930, những tạp chí Black Mask (Mặt nạ đen), Dime

Detective (Trinh thám rẻ tiền) rất được ưa chuộng ở Mỹ Các tạp chí này đăng

tải truyện trinh thám của Dashiell Hammett, Raymond Chandler… Dưới ảnh hưởng của D Hammett và R Chandler, nước Mỹ xuất hiện hàng loạt nhà văn trinh thám: Carter Brown, Jonathan Latimer (1906-1983), Mickey Spillane, Ross MacDonald, Lilian Hellman (1905-1984), và xuất sắc nhất sau này chính là James Hadley Chase Trinh thám Mỹ trong suốt mấy chục năm, với những bối cảnh rộng lớn, những câu chuyện phơi bày một thế giới tội ác rùng rợn đã làm thế giới rùng mình Sau thế chiến thứ hai, các tác gia trinh thám đen Mỹ được

giới thiệu ở Pháp và châu Âu, đặc biệt qua bộ Tùng thư đen (Serie Noire)

Những sản phẩm nhập khẩu từ Hoa Kỳ đã làm lay chuyển các hình thức trinh thám vốn có ở châu Âu là làm xuất hiện hàng loạt tác gia viết theo phong cách của Hammett và Chandler: Leo Malet, Albert Simonin, Auguste Le Breton, Jose Giovanni, Frederic Dard, Jean Amila, Francis Ryck…

Khác với nội dung trinh thám cổ điển chủ yếu nhằm vào quá trình vạch rõ tội phạm, trinh thám đen quan tâm đến những hoàn cảnh xã hội và những động

cơ tâm lý dẫn đến tội ác Cùng với vụ giết người, là một tình trạng suy thoái của

xã hội mà cuộc điều tra cần làm rõ Chính thế, tiểu thuyết trinh thám đen là sự phơi bày “gương mặt đen” của xã hội phương Tây

Dashiell Hammett (1894-1961) viết truyện ngắn đầu tiên với bút danh Peter

Collinson, in trên tạp chí Mặt nạ đen năm 1923 Ông nổi tiếng với Mùa gặt đỏ (1929), Con chim cắt xứ Malrtese (1930), Chiếc chìa khoá thuỷ tinh (1931), Sự

rùng rợn của đêm (1931), Người đàn bà của bóng tối (1933), Bí mật điệp viên X-9, Người đàn ông cao (1934) v.v Một cuộc tranh giành chiến lợi phẩm sau vụ

cướp, việc theo đuổi một kho báu giả tạo, cuộc chiến giữa các băng nhóm để kiểm soát lãnh địa, đó là những câu chuyện của Hammett, bao giờ cũng chứa đựng ít nhiều những chi tiết rùng rợn Nhân vật của Hammett có đủ loại, tội phạm xã hội đen, gái điếm, chính trị gia, cảnh sát thoái hoá, những kẻ buôn lậu

cá mập, luật sư bất lương, những viên chức vô vọng, kẻ nghiện ma tuý, họ có mặt ở tất cả các bối cảnh xã hội Không phải giới hạn trong bối cảnh quí tộc hoặc trung lưu như trong tiểu thuyết trinh thám của W Collins, Conan Doyle,

Agatha Christie…, tràn vào trang sách của Hammett là một xã hội dưới đáy án mạng xẩy ra, nhân vật thám tử của Hammett len lỏi trong đám đông hỗn độn, hành động hoặc thúc đẩy cho những kẻ phạm tội hành động và lộ mặt Sam Spade, Ned Beaumont, Nick Charles, các nhân vật thám tử của Hammett ưa

thích hành động, và chỉ bộc lộ từng mảng lai lịch của mình Trong Mùa gặt đỏ

và Lời nguyền trang trọng, thám tử Sam Spade không được miêu tả với dáng vẻ

hiệp sĩ kiểu Sherlock Holmes, anh ta làm việc vì tiền, anh ta chỉ bộc lộ đôi chút

về nhân thân, mọi nhiệm vụ đều do chi nhánh San Francisco của Cơ quan do thám lục địa nổi tiếng giao cho

Hammett đề cao tính hành động Nhân vật của ông đi từ hành động này đến hành động khác, khi phơi bày một vụ giết người là phơi bày cả một thực trạng

xã hội, mục nát, tàn bạo, vô vọng Trong một xã hội hỗn độn, thám tử là người

sẽ mang lại công lý, nhưng anh ta không bắt tội phạm giao cho toà án, anh ta chỉ kích thích để chúng giết hại lẫn nhau Kết thúc một cuốn sách, tội phạm phải trả giá, dù lòng tin ở các thiết chế luật pháp đã không còn

Hammett đã sáng tạo nên cái mà người ta thường gọi là “con mắt riêng”

(private eye) Kể chuyện ở ngôi thứ nhất hoặc ngôi thứ ba, nhưng với một cái nhìn tỉnh táo quan sát từ bên ngoài Các sự kiện, dù tàn bạo đến đâu, cũng được trình bày sáng rõ và vô cảm như cách thức của một cái camera chỉ làm nhiệm vụ ghi hình mà không cần biết những hình đó sẽ gây ra cảm giác thế nào Người đọc, do đó chỉ có thể thấy được các sự kiện, mà không đọc được tình cảm hay suy nghĩ của nhân vật Có lẽ do vậy, tiểu thuyết của Hammett giàu ngôn ngữ hình ảnh và trở thành nguồn giàu có cho phim trường Mỹ Phong cách này sẽ được tiếp tục ở các tác gia trinh thám đen khác

Người đồng thời với D Hammett là Raymond Chandler (1888-1959) cũng nổi tiếng trên tạp chí Mặt nạ đen Ông có 19 cuốn sách Ông khen ngợi cách thức của Hammett và chỉ trích khuôn mẫu cứng nhắc của dạng tiểu thuyết câu

đố (classical puzzle) đã hiện diện trước đó

Nhân vật nổi tiếng của Chandler là Philip Marlowe, theo tên của nhà văn người Anh thế kỷ XVI Christopher Marlowe Philip Marlowe khảng 40 tuổi, một người đàn ông trọng danh dự, học thức và quan tâm đến thời trang, với đôi mắt màu xám và cái hàm bạnh, nghe nhạc cổ điển, bị bạn bè, phụ nữ phản bội và đám khách hàng dối trá lừa gạt, nhưng bao giờ anh ta cũng tự mình giải quyết

lấy vấn đề và vẫn giữ được sự hài hước, mỉa mai, dù anh ta đã chẳng có niềm tin

gì cả Trong Giấc ngủ dài (1939) Philip Marlowe giúp đỡ một tỉ phú California

và hai cô con gái của ông ta, thế nhưng kết quả cuộc điều tra cho thấy chính cô

con gái là kẻ đã đe đọa cha mình, thậm chí cô ta từng giết người Trong Khung

cửa sổ cao, Vĩnh biệt em yêu, Người đàn bà bên hồ, Lời tạm biệt dùng dằng…,

Chandler vạch rõ sự thối nát trong đạo đức xã hội, tình trạng tha nhân của tầng lớp thượng lưu, sự đồi bại của đám cảnh sát và chính trị gia Sự thối nát của xã hội dân chủ giả tạo đã nhấn chìm lương tri Một viên cảnh sát than thở với Philip

Marlowe rằng: “Không ai có thể giữ mãi mực thước, đứng đắn cả, cho dù nếu

anh muốn điều đó Đấy là điều nhức nhối ở đất nước này Người ta sẽ vứt bỏ anh như nắm rác nếu anh chối bỏ không chịu vâng lời, khom lưng Anh muốn có cái mà ăn ư, thì hãy cùng tham gia trò bẩn thiủ ấy” (89, Vĩnh biệt em yêu)

Nhìn sâu vào những rữa nát của xã hội Mỹ, cố gắng đối xử với nó bằng thái

độ mỉa mai, nhưng Chandler đã bộc lộ rõ thái độ hoài nghi và chủ nghĩa hư vô

Giấc ngủ dài thể hiện đậm nét điều này: “Vấn đề gì nếu bạn nằm xuống một lần đối diện với cái chết? Trong hầm tối, trên đỉnh tháp cẩm thạch hay trên đồi cao?… Bạn không buồn rầu bởi bất cứ một cái gì cả Bạn đang ngủ một giấc dài, không quan tâm đến sự bẩn thỉu rằng bạn chết như thế nào hoặc cảm giác ở đâu”(89)… Tờ New Yorker đã viết: đó là cuốn sách khủng khiếp về sự thoái hoá

(89)

Chester Himes cũng tập trung vào bối cảnh đô thị lớn, nhưng xã hội của ông là xã hội Harlem của những người da đen dốt nát, nghèo túng, làm đĩ, nghiện ma tuý, trộm cắp và nhục nhã thường xuyên vì những điều kiện sống phi nhân tính Trong bối cảnh đó nổi lên hình ảnh hai viên cảnh sát da đen Ed Cereueil và Fossoyur, đi đâu cũng vung vẩy súng ngắn, thô lỗ cục cằn, họ cố gắng lập lại trật tự vì những quyền lợi của người da trắng trả lương cho họ Có lẽ

do động cơ chứa đựng sự phản bội, mà cuối cùng Himes đã để cho hai viên đồng

sự giết hại lẫn nhau, kết thúc loạt truyện về thế giới Harlem đáng sợ

Trong những người kế tục truyền thống trinh thám đen, Mickey Spillane là người đẩy hành động đến cực đoan Trong bối cảnh của New York hỗn loạn và

bị làm nhục bởi vô số sâu bọ, Spillane đã đem một thiên thần tàn bạo để đối lại với sự tàn bạo của tội ác Mike Hammer, nhân vật của ông được xây dựng với vai trò kép, là thám tử và là đao phủ Các nhiệm vụ của nhân vật tuân theo một

sơ đồ không mấy thay đổi: một người vô tội bị bắn hạ, và Hammer quyết định trả thù dù không ai trả tiền Sử dụng nắm đấm, dao và tiểu liên, Hammer đi đến các xó xỉnh của New York đòi lại công bằng bằng cách chất đống xác chết Spillane không thêm vào một chút sáng tạo nào cho tiểu thuyết trinh thám, nhưng sách của ông bán chạy một cách kỷ lục

William Riley Burnett, James M Cain, Jim Thompson… đã không coi tiến trình điều tra là tiến trình chính của câu chuyện trinh thám Tính vụ án của cốt truyện trở nên sâu đậm Tuy nhiên bên cạnh việc miêu tả những hành động tàn bạo của tội ác trong một xã hội thiếu công bằng, các tác giả này đã cho thấy nỗi chán chường của con người trong đời sống hiện đại, với đủ thứ sức ép, với đủ các tình trạng bạo hành, tha hoá Vấn đề con người trong xã hội vật chất, sẽ trở nên đậm nét trong trinh thám hiện đại

Tác gia trinh thám đen Mỹ được biết đến nhiều nhất ở Việt Nam là James Hadley Chase Với Chase, trong kết cấu tiểu thuyết trinh thám, câu chuyện vụ án trở nên song hành với câu chuyện về cuộc điều tra Cuộc điều tra, không phải là một quá trình giải đáp ẩn số nữa, hầu như trong các vụ án, người ta đã biết hung thủ, còn lại chỉ là hành trình săn đuổi của cảnh sát, hoặc của nhân vật nhà báo, thậm chí của nạn nhân… đối với tên giết người Toàn bộ cốt truyện là tiến trình săn đuổi con mồi, kẻ giết người săn đuổi nạn nhân, cảnh sát, hoặc nhà báo, hoặc bất kỳ ai, săn đuổi tên giết người Cuộc săn đuổi có thể xuyên qua các thành phố, các vùng hẻo lánh, các lục địa Không gian của Chase, do vậy mở ra rất rộng Và nhân vật của ông cũng phong phú với đủ hạng người, đủ các màu da, dân tộc… Kết cục của Chase thấm đẫm bi kịch, kẻ giết người đền tội, nhưng những người vô tội cũng phải bỏ mạng Cuối cùng các cuộc truy đuổi, cảnh sát

xả súng bắn chết bọn giết người, hoặc nạn nhân trả thù giết các hung thủ làm hại mình, nhưng nhiều nạn nhân sống sót đã tìm đến con đường tự tử vì không chịu đựng nổi tấn bi kịch đã giáng xuống cuộc đời mình, chẳng hạn cô Blandish

trong Không có hoa phong lan cho cô Blandish, cuối cùng chọn cách kết thúc

cuộc đời bằng nhảy xuống từ một toà nhà chọc trời

Chase nhấn mạnh đến tình trạng mất nhân tính, ông đẩy những vụ giết người lên mức độ quá khích Tính cách con người, những gì thuộc về tâm tính, bản năng, các góc độ tình cảm thu hút ông Cái tốt và cái xấu trong nhân vật của ông đều được đẩy đến cực điểm Đằng sau những trang mô tả lạnh lùng, tiểu