Hình tượng tác giả trong tiểu thuyết thời kỳ đổi mới của Nguyễn Khải

Việc nghiên cứu hình tượng tác giả trong tiểu thuyết của ông thời kì đổi mới là một việc làm cần thiết, góp phần thiết thực vào việc tìm hiểu phong cách nghệ thuật Nguyễn Khải và làm sán

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN THỊ DUYẾN

HÌNH TƢỢNG TÁC GIẢ TRONG TIỂU THUYẾT

THỜI KỲ ĐỔI MỚI CỦA NGUYỄN KHẢI

LUẬN VĂN THẠC SĨ

Chuyên ngành: Lý luận văn học

Hà Nội-2013

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN THỊ DUYẾN

HÌNH TƯỢNG TÁC GIẢ TRONG TIỂU THUYẾT

THỜI KỲ ĐỔI MỚI CỦA NGUYỄN KHẢI

LUẬN VĂN THẠC SĨ

Chuyên ngành: Lý luận văn học

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Lí luận văn học

Mã số : 6022 32 Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Lý Hoài Thu

Hà Nội-2013

MỤC LỤC

A MỞ ĐẦU 3

1 Lí do chọn đề tài 5

2 Lịch sử vấn đề 5

3 Đối tượng, phạm vi và mục đích nghiên cứu 9

3.1 Đối tượng nghiên cứu 9

3.2 Phạm vi nghiên cứu 9

3.3 Mục đích nghiên cứu 9

4 Phương pháp nghiên cứu 10

5 Cấu trúc luận văn 11

B NỘI DUNG 12

Chương 1 KHÁI LƯỢC CHUNG VỀ HÌNH TƯỢNG TÁC GIẢ VÀ TIỂU THUYẾT THỜI KÌ ĐỔI MỚI CỦA NGUYỄN KHẢI 12

1.1 Khái lược chung hình tượng tác giả 12

1.1.1 Khái lược về hình tượng tác giả trong văn học 12

1.1.1.1.Khái niệm tác giả văn học 12

1.1.1.2 Hình tượng tác giả trong văn học 14

1.1.1.3.Nội dung và biểu hiện của hình tượng tác giả trong văn học 15

1.2 Tiểu thuyết thời kì đổi mới của Nguyễn Khải 20

1.2.1.Nguyễn Khải và hành trình sáng tác của nhà văn 20

1.2.2.Những tác phẩm tiêu biểu trong tiểu thuyết thời kì đổi mới của Nguyễn Khải 25

Chương 2 CÁI NHÌN NGHỆ THUẬT VÀ CHÂN DUNG TÁC GIẢ 29

2.1 Cái nhìn nghệ thuật 29

2.1.1 Cái nhìn hiện thực, tỉnh tảo 30

2.1.2 Cái nhìn sắc sảo, tinh tế 34

2.1.3 Cái nhìn giàu tính phân tích 39

2.2 Chân dung tác giả 45

2.2.1 Một người trải qua nhiều biến động hiện thực 45

2.2.2 Một Con người trong mối quan hệ xã hội rộng rãi 49

2.2.3 Một Con người với nhu cầu tự biểu hiện mình 57

Chương 3 MỘT SỐ VẤN ĐỀ NGHỆ THUẬT BIỂU HIỆN CỦA HÌNH TƯỢNG TÁC GIẢ 65

3.1 Người kể chuyện 65

3.1.1 Người kể chuyện có ý thức đối thoại và mời gọi đối thoại 66

3.1.2 Người kể chuyện giàu ý thức tự vấn 71

3.1.2.1.Ý thức tự vấn trong văn học 71

3.1.2.2 Người kể chuyện có nhu cầu nhận thức lại 76

3.1.2.3 Người kể chuyện có ý thức tự vấn về nghề nghiệp và tư cách của nhà văn 77

3.2 Ngôn ngữ và giọng điệu trần thuật 80

3.2.1 Ngôn ngữ 80

3.2.1.1.Ngôn ngữ đẫm chất hiện thực- đời thương 81

3.2.1.2 Ngôn ngữ đậm chất tự sự và miêu tả 84

3.2.1.3 Ngôn ngữ độc thoại và đối thoại 87

3.2.2 Giọng điệu trần thuật 93

3.2.2.1 Giọng điệu xót xa, cảm thông chia sẻ 94

3.2.2.2 Giọng điệu hài hước, hóm hỉnh tự trào 96

3.2.2.3 Giọng điệu tranh biện, triết lí 99

3.2.2.4 Giọng điệu có tính đa thanh 107

C KẾT LUẬN 114

D.TÀI LIỆU THAM KHẢO 119

A MỞ ĐẦU

1 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

1.1 Tác giả là chủ thể sáng tạo của tác phẩm Vì vậy hình tượng tác giả

có vai trò, vị trí và đặc điểm riêng trong hệ thống hình tượng của tác phẩm, hình tượng tác giả liên quan đến các vai giao tiếp nghệ thuật mà người nghệ sĩ lựa chọn để tác động đến người đọc qua tác phẩm Hình tượng tác giả là cái được

biểu hiện trong tác phẩm một cách đặc biệt Nhà thơ Đức I.W.Goethe nói: “Mỗi nhà văn bất kể muốn hay không, đều miêu tả chính mình trong tác phẩm của mình một cách đặc biệt” Còn Viện sĩ Nga V.Vinôgrađôp đã khẳng định: “Hình tượng tác giả là cơ sở, là trung tâm của phong cách ngôn ngữ” Việc nghiên

cứu hình tượng tác giả trong tiểu thuyết thời kì đổi mới của Nguyễn Khải là một hướng tiếp cận văn học từ phương diện thi pháp học Cách tiếp cận này giúp chúng ta thêm một góc nhìn mới để phát hiện và khám phá vào chiều sâu tác phẩm của Nguyễn Khải

1.2 Nguyễn Khải là cây bút tiêu biểu của nền văn xuôi Việt Nam hiện đại

sau cách mạng tháng Tám Ông là một trong những nhà văn sớm xác định cho mình một quan niệm độc đáo về nghệ thuật, về vai trò của văn học và trách nhiệm của nhà văn Ông cũng thuộc số ít các nhà văn có sức viết dẻo dai, bền bỉ

và luôn có mặt ở những nơi “mũi nhọn” của cuộc sống Bám sát từng bước đi của đời sống với niềm hứng thú đặc biệt hướng vào “cái hôm nay” để nghiên

cứu, phân tích và đối thoại, sáng tác của Nguyễn Khải vừa nóng hổi tính thời

sự vừa có tầm khái quát về nhiều vấn đề thiết yếu đặt ra từ đời sống xã hội và con người đương thời Chính vì thế mà ông được nhiều nhà phê bình nghiên cứu quan tâm bình luận và bạn đọc hào hứng đón nhận Đúng như ý kiến của

Vương Trí Nhàn trong Lời giới thiệu tuyển tập Nguyễn Khải: “Ông là một

trong những nhà văn dẫn đầu của thời đại Sáng tác của ông luôn luôn đánh dấu những biến chuyển của xã hội Với cuộc cách mạng này, những năm tháng

đấu tranh gian khổ này, tác phẩm của ông là một bằng chứng, một tài liệu tham khảo thực sự Và muốn hiểu con người thời đại với tất cả những cái hay cái dở

bút hiện thực đặc sắc, năng lực quan sát sắc sảo, Nguyễn Khải đã đem đến cho người đọc những trang văn mang hơi thở của cuộc sống đất nước và con người đương thời, thể hiện rõ trong tiểu thuyết thời kì đổi mới của nhà văn

1.3 Nguyễn Khải sáng tác nhiều thể loại: truyện ngắn, tiểu thuyết, kịch,

kí, tạp văn và đều có những tác phẩm có giá trị ở tất cả các thể loại đó Riêng tiểu thuyết của ông thời kì đổi mới đã được tìm hiểu và nghiên cứu ở một số phương diện Song chưa có một chuyên luận nào đi sâu nghiên cứu hình tượng tác giả- một trong những phương diện quan trọng của thi pháp Nguyễn Khải Việc nghiên cứu hình tượng tác giả trong tiểu thuyết của ông thời kì đổi mới là một việc làm cần thiết, góp phần thiết thực vào việc tìm hiểu phong cách nghệ thuật Nguyễn Khải và làm sáng rõ hơn những đóng góp của nhà văn đối với nền văn học hiện đại nước nhà

1.4 Nguyễn Khải là một trong số các nhà văn đã có tác phẩm đưa vào

giảng dạy trong nhà trường phổ thông Trong chương trình sách giáo khoa cũ

ông có truyện ngắn Mùa Lạc và trong chương trình sách giáo khoa mới có truyện ngắn Một người Hà Nội Việc nghiên cứu hình tượng tác giả trong tiểu

thuyết thời kì đổi mới của Nguyễn Khải có ý nghĩa thiết thực và bổ ích trong việc nghiên cứu, giảng dạy và học tập những tác phẩm của ông ở nhà trường phổ thông Vì những lẽ đó, cùng với tinh thần tiếp thu, phát triển ý kiến những người đi trước, chúng tôi mạnh dạn đóng góp phần nghiên cứu của mình làm

sáng vấn đề: Hình tượng tác giả trong tiểu thuyết thời kì đổi mới của Nguyễn Khải

2 LỊCH SỬ VẤN ĐỀ

2.1 Những phê bình, nghiên cứu, sáng tác về Nguyễn Khải

Tác giả, một trong những người sáng tạo ra thế giới nghệ thuật đã được các nhà phê bình đề cập từ rất sớm Ở nước ta, những vấn đề lí thuyết về nhà văn, quá trình sáng tác, phong cách cũng sớm được trình bày trong tài liệu tham khảo và sách giáo trình lí luận văn học từ những năm 60 của thế kí trước Tuy nhiên tác giả và hình tượng tác giả là những vấn đề, khái niệm của thi pháp học mới được các nhà khoa học Việt Nam giới thiệu và nghiên cứu từ những năm

80 trở lại đây với các công trình nghiên cứu của Trần Đình Sử, Đào Thuỷ Nguyên, Nguyễn Thị Bình, Đoàn Trọng Huy, Bích Thu và người để công và dồn khá nhiều tâm huyết nghiên cứu về con người và văn chương Nguyễn Khải

là nhà nghiên cứu Vương Trí Nhàn Với bài viết Nguyễn Khải trong sự vận động của văn học cách mạng từ sau năm 1945, nhà nghiên cứu đã chỉ ra nét

độc đáo trong sáng tác của Nguyễn Khải thời kì đổi mới là: “Cái nhìn sắc sảo vốn có từ sớm và khao khát có mặt trong ngày hôm nay Đối thoại với chính mình và tự phát hiện trở lại- một phong cách vừa dân dã vừa hiện đại” [80, tr.114] Viết về những người thân trong gia đình họ hàng, Nguyễn Khải gửi

gắm nhiều tâm tư tình cảm của mình Thông qua nhân vật này hình tượng tác

giả hiện lên rõ nét và sắc sảo Khái niệm “hình tượng tác giả” như một “thuật

ngữ văn học” được trình bày trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học hình

tượng tác giả là: “Phạm trù thể hiện cách tự ý thức của tác giả về vai trò xã hội

và vai trò văn học của mình trong tác phẩm, một vai trò được người đọc chờ

đợi” [25, tr.149] Cách hiểu của nhà nghiên cứu Lại Nguyên Ân trong sách 150 thuật ngữ văn học, lại là: “Ở các tác phẩm có bình diện tự thuật hoặc trữ tình,

tác giả vừa là người “chủ xướng” vừa là người “tham dự”, tức là như một hình tượng con người được thể hiện bằng nghệ thuật” [3, tr.146]

Ngoài ra còn có một số luận văn, luận án đã đề cập nghiên cứu vấn đề

này như: Hoàng thị Anh (2008), Luận văn thạc sĩ, ĐHSP Thái Nguyên, Hình

tượng tác giả trong truyện ngắn của Nguyễn Khải, có viết: “ Hình tượng tác

giả trong tác phẩm là một phạm trù của thi pháp do nhà văn sáng tạo ra”; Còn

Nguyễn Thị Nga (2010), trong Luận án tiến sĩ, ĐH Sư phạm Hà Nội viết về

Hình tượng tác giả nữ trong thơ thời chống Mĩ lại cho rằng:“ Hình tượng tác

giả có thể coi như là một kiểu nhân vật tồn tại trong thế giới nghệ thuật nhưng

là một kiểu nhân vật đặc biệt không giống bất cứ nhân vật nào khác trong tác phẩm” Nhìn chung các bài viết đều đã khẳng định vai trò quan trọng của hình

tượng tác giả trong tác phẩm

Nhìn lại quá trình nghiên cứu về Nguyễn Khải, chúng tôi nhận thấy vấn

đề hình tượng tác giả trong sáng tác của Nguyễn Khải thời kì đổi mới đã được nhiều nhà nghiên cứu như Đào Thủy Nguyên, Lại Nguyên Ân, Hà Công Tài …

đề cập đến với nhiều cấp độ: cái nhìn nghệ thuật, nhân vật người kể chuyện, giọng điệu nghệ thuật, ngôn ngữ nghệ thuật Mặc dù chưa có một chuyên luận hay công trình khoa học nào nghiên cứu, trình bày một cách có hệ thống phạm trù hình tượng tác giả, nhưng những ý kiến bàn về sáng tác của Nguyễn Khải, đặc biệt là giai đoạn sau thời kì đổi mới thật sự quí giá và là những gợi ý để

chúng tôi tìm hiểu vấn đề: Hình tƣợng tác giả trong tiểu thuyết thời kì đổi

mới của Nguyễn Khải, một cách có hệ thống, khoa học và toàn diện

2.2 Tiểu thuyết Nguyễn Khải

Theo như Phan Cự Đệ: “Tài năng và phong cách Nguyễn Khải bắt đầu

hình thành và khẳng định từ khi Xung đột tập 1 được giới thiệu trên Tạp chí

văn nghệ quân đội năm 1957” [17, tr 481-514] Hầu hết các bài viết sau đó đều nhất trí với Phan Cự Đệ, Vương Trí Nhàn và tiếp tục khẳng định “Tác phẩm vào nghề, tác phẩm đánh dấu tên Nguyễn Khải trong lòng bạn đọc hâm mộ là

gì? Dĩ nhiên là phải kể đến Xung đột (1957) Đây mãi mãi là một đỉnh cao

trong sáng tác của Nguyễn Khải mà mỗi khi nhớ đến người ta phải kính trọng”

[78, tr 8-14] Không chỉ vậy mà chính bản thân tác giả cũng thừa nhân rằng:

Với “Xung đột, tôi bắt đàu ý thức về chức năng người cầm bút và thực sự bước

vào con đường viết truyện” [43, tr 24] Nguyễn Khải đã được giới nghiên cứu

phê bình đánh giá là một ngòi bút thông minh, sắc sảo trong khám phá và nắm bắt hiện thực Sự mẫn cảm với cái hàng ngày, với những vấn đề hôm nay đã khiến những trang viết sắc sảo, đầy “chất văn xuôi”của Nguyễn Khải không những luôn luôn có độc giả mà còn khơi gợi được hứng thú tranh luận, trở thành nơi “giao tiếp đối thoại” với đông đảo bạn đọc

Từ năm 1979 đến nay Nguyễn khải viết thêm được 6 cuốn tiểu thuyết

nữa cho nền văn học nước nhà Trong đó Gặp gỡ cuối năm năm 1982 của ông được nhận giải thưởng của Hội nhà văn, và 3 cuốn tiểu thuyết: Điều tra về một

cái chết, Vòng sóng đến vô cùng, Một cõi nhân gian bé tí Như vậy, từ năm

1979 đến 1989 tiểu thuyết của Nguyễn Khải, đã được đông đảo bạn đọc đón nhận và các nhà nghiên cứu quan tâm

Theo các nhà nghiên cứu thì khuynh hướng tiểu thuyết Nguyễn Khải được phát sinh từ chính phong cách của ông Nguyễn Khải là người mở ra một khuynh hướng mới- đó là khuynh hướng tiểu thuyết triết luận, Nguyễn văn

Long trong: “Nhìn lại một chặng đường tiểu thuyết” đã đưa ra các luận chứng

để chứng tỏ điều này: “Anh thường phân tích nhân vật của mình như một nhà khoa học phân tích đối tượng nghiên cứu” [58, tr 78] Có nhiều nhà nghiên

cứu, phê bình khác cũng đều cho rằng khuynh hướng trong tiểu thuyết Nguyễn

Khải là xu hướng chính luận – triết luận, Lại Nguyên Ân coi tiểu thuyết Cha và

con…, là một công trình “triết luận về tôn giáo và chủ nghĩa xã hội bằng ngôn

ngữ tự sự” [2, tr 3] Văn Chinh thấy: Với Thời gian của người Nguyễn Khải

đã góp thêm một thành công mới cho xu hướng tiểu thuyết triết luận của văn học nước ta” Vũ Quần Phương cũng cho rằng “Giá trị khảo luận triết học của tập tiểu thuyết này là của một cống hiến của Nguyễn Khải trong Văn xuôi Việt Nam” [83, tr 3].

Về bút pháp của Nguyễn Khải nhiều nhà phê bình đã nhận xét: “Nghiêng

về lối kể hơn lối tả Cốt truyện của Nguyễn Khải không có gì li kì Nhiều khi

người viết không để ý đến cốt truyện, đến cấu trúc tác phẩm, mà quan tâm làm nổi bật chính kiến, một kiểu sống, cách nói năng ứng xử của nhân vật” [62]

Vương Trí Nhàn cũng cho rằng những tác phẩm thành công của Nguyễn Khải

thường “hiện ra như một người kể chuyện thông minh, la cà khắp nơi chia sẻ với mọi người vui buồn khi quan sát việc đời Đó là một phong cách vừa dân dã vừa hiện đại” [76]

Về ngôn ngữ, Phan Cự Đệ nhận xét:“Phong cách hiện thực tỉnh táo cũng tạo cho tác phẩm Nguyễn Khải một thứ ngôn ngữ đặc biệt Đó là thứ ngôn ngữ trí tuệ sắc sảo” [16, tr 42] Lại Nguyên Ân cũng nhấn mạnh “Phải nói đến đặc sắc ngôn ngữ Nguyễn Khải, một ngôn ngữ rất văn xuôi: nó không nống lên thống thiết mà thường pha ngang giọng tưng tưng, đùa đùa… và nói chung vẫn phải nhận rằng ngôn ngữ của Nguyễn Khải là đặc sắc” [4, tr 75-85]

Về kết cấu và cốt truyện, Phan Cự Đệ cho rằng Nguyễn Khải tiêu biểu

cho phong cách tiểu thuyết cổ điển theo lối chương hồi “Đó là một cách làm thông minh, nó giúp cho tác giả có khả năng lắp ghép những tài liệu gián tiếp, xâu chuỗi các truyện kể của nhiều người khác nhau…[16, tr 278] Lại Nguyên

Ân cho rằng: “Có cái vắn gọn của một kiểu truyện “cổ điển” nghĩa là không có mới mẻ lắm ở bố cục chung” [2, tr 320-329]

Trên cơ sở khảo sát các bài viết, các bài nghiên cứu về Nguyễn Khải và các sáng tác của ông trong thời kì đổi mới chúng ta có thể khẳng định rằng Nguyễn Khải là một nhà văn sắc sảo, luôn đề cập đến vấn đề của đời sống và có nhiều tìm tòi, sáng tạo và đổi mới trong cách viết Các bài viết, các ý kiến đề cập đến truyện ngắn và tiểu thuyết của Nguyễn Khải đều chỉ ra những điểm mới trong cách thể hiện của tác giả từ cách nhìn, giọng điệu cho đến ngôn ngữ Nhìn chung các bài viết đều khẳng định những sáng tác của Nguyễn Khải góp phần quan trọng trong việc đổi mới nền văn xuôi hiện đại nước nhà

3 ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI VÀ MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đi sâu tìm hiểu và lí giải đặc điểm riêng về hình tượng tác giả trong tiểu thuyết thời kì đổi mới của Nguyễn Khải Từ đó làm nổi bật chân dung của tác giả trong tác phẩm, đồng thời khẳng định vị trí, vai trò của nhà văn trong nền văn xuôi hiện đại và đương đại Việt Nam

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Luận văn sẽ đi sâu vào tìm hiểu, nghiên cứu hình tượng tác giả trong tiểu thuyết thời kì đổi mới của Nguyễn Khải để thấy sự biểu hiện của hình tượng tác

giả xuyên suốt hành trình sáng tác của nhà Chúng tôi đã chọn Gặp gỡ cuối

năm và Thời gian của người Vì những nhân vật trong hai tác phẩm sau này

chúng ta vẫn thấy hình bóng của họ trong Thượng đế thì cười Vì vậy chúng

tôi đã chọn 4 cuốn tiểu thuyết

3.3 Mục đích nghiên cứu

Trên tinh thần tiếp thu những nghiên cứu của các tác giả đi trước, luận văn đặt ra nhiệm vụ là tập trung làm rõ hơn hình tượng tác giả trong tiểu thuyết của Nguyễn Khải thời kì đổi mới như: Cái nhìn nghệ thuật và chân dung tác giả; Một số vấn đề nghệ thuật biểu hiện hình tượng tác giả Qua đó chúng tôi hi vọng góp một phần nhỏ vào việc nghiên cứu văn chương nghệ thuật Nguyễn Khải và khẳng định vị trí của ông trong nền văn học hiện đại Việt Nam

4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Để thực hiện đề tài, luận văn chúng tôi sử dụng một số phương pháp nghiên cứu chính sau đây:

4.1 Phương pháp loại hình

Phương pháp này giúp chúng tôi đi vào tìm hiểu những nét tương đồng, những điểm khác biệt và sự biến đổi cùng các nguyên nhân và ý nghĩa của chúng Đặc biệt là sự xuất hiện hình tượng tác giả trong từng thời đại thời gian

và không gian khác nhau cũng như xuất hiện trong từng thể loại của nhà văn

4.2 Phương pháp so sánh

Đây là phương pháp quan trọng để làm nổi bật đặc điểm nội dung, hình thức trong tiểu thuyết của Nguyễn khải Đối tượng so sánh là những tác phẩm cùng thể loại, nội dung so sánh là các vấn đề thuộc đề tài, kết cấu, cốt truyện, nhân vật Ngoài ra chúng tôi có thể so sánh với một số nhà văn thế hệ trước và

cùng thời với Nguyễn Khải

4.3 Phương pháp nghiên cứu tác giả văn học

Nghiên cứu hình tượng tác giả trong tiểu thuyết của Nguyễn Khải thời kì đổi mới phải đặt trong mối quan hệ với cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của nhà

văn, do vậy trong quá trình nghiên cứu chúng tôi rất coi trọng phương pháp này

4.4 Phương pháp tiếp cận thi pháp học:

Phương pháp tiếp cận thi pháp học là phương pháp chủ đạo Ở đây chúng tôi đã vận dụng những khái niệm, công cụ và các thao tác của thi pháp học hiện đại trong việc khảo sát, phân tích các phương diện: Cái nhìn nghệ thuật, chân dung tác giả, nhân vật người kể chuyện, giọng điệu, một cách có hệ thống Từ

đó đặt các yếu tố đó vào một chỉnh thể nghệ thuật để khái quát những nét chung nhất về hình tượng tác giả trong sáng tác của Nguyễn Khải

4.5 Phương pháp khảo sát thống kê

Đây là phương pháp được tiến hành đầu tiên, có tác dụng cung cấp những

dữ kiện, những số liệu chính xác, tạo cơ sở thực tế tin cậy cho những kết luận

có tính chất khái quát Sử dụng phương pháp thống kê, chúng tôi tiến hành phân loại, tổng hợp phân tích những vấn đề nội dung nghiên cứu của luận văn Khi thống kê chúng tôi chú ý những tác phẩm tiêu biểu trên cả hai phương diện nội

dung và hình thức Đơn vị thống kê nhỏ nhất là chi tiết và lớn nhất là tác phẩm

4.6 Để làm phong phú, sáng tỏ thêm nhiều phương diện, chúng tôi vận dụng

những yếu tố hỗ trợ của các phương pháp nghiên cứu văn học khác như:

Phương pháp tổng hợp hệ thống hóa, phê bình văn học, phương pháp phân tích và phương pháp tổng hợp … Sự vận dụng những yếu tố của các phương

pháp này chỉ hỗ trợ trong những trường hợp cần thiết

5 CẤU TRÚC LUẬN VĂN

Ngoài phần mở đầu, kết luận và phần tài liệu tham khảo, nội dung luận văn gồm 3 chương như sau:

Chương 1: Khái lược chung về hình tượng tác giả và tiểu thuyết thời kì đổi mới của Nguyễn Khải

Chương 2: Cái nhìn nghệ thuật và chân dung tác giả

Chương 3: Một số vấn đề nghệ thuật biểu hiện của hình tượng tác giả

B NỘI DUNG

Chương 1

KHÁI LƯỢC CHUNG VỀ HÌNH TƯỢNG TÁC GIẢ VÀ TIỂU THUYẾT THỜI KÌ ĐỔI MỚI CỦA NGUYỄN KHẢI

1.1 Khái lược chung về hình tượng tác giả

1.1.1 Khái lược về hình tượng tác giả trong văn học

1.1.1.1.Khái niệm tác giả văn học

Tác giả là một trong những khái niệm cơ bản được sử dụng nhiều trong lịch sử văn học và phê bình văn học Cho đến nay vấn đề tác giả trong văn học cũng đã được các nhà nghiên cứu quan tâm nhưng chưa có một khái niệm đầy

đủ.“Có thể nói lí luận về tác phẩm và tác giả trong giai đoạn xây dựng và cho đến nay chưa có một lí luận có đầy đủ cơ sở về hai khái niệm này” [94, tr.125].

Trong Từ điển thuật ngữ văn học các tác giả đã đưa ra định nghĩa về tác giả

văn học: “ Nhìn bề ngoài, tác giả làm ra văn bản ngôn từ: bài thơ, bài văn, bài báo, tác phẩm văn học Về thực chất tác giả văn học làm ra cái mới, người sáng tạo ra các giá trị văn học mới Sự bắt buộc mô phỏng, theo đuôi thời thượng hoặc sáng tác không có bản sắc không làm nên tác giả văn học đích thực” [25, tr 235] Tác giả là người làm ra tác phẩm Về mặt xã hội, tác giả văn

học là người có ý kiến riêng về đời sống và thời cuộc Đó là người phát biểu một tư tưởng mới, quan niệm mới về hiện tượng đời sống Về mặt đặc trưng, tác giả văn học là người xây dựng thành công các hình tượng nghệ thuật độc đáo, sống động, có khả năng tồn tại được trong sự cảm thụ thích thú của người đọc Về mặt nghề nghiệp, tác giả văn học là người xây dựng được một ngôn ngữ nghệ thuật mới, có phong cách riêng, có bộ mặt riêng trong thể loại, có hệ thống hình ảnh biểu tượng đặc trưng riêng

Mọi hoạt động của văn học, từ hoạt động tiếp nhận, thưởng thức đến nghiên cứu, phê bình…chỉ thực sự bắt đầu khi tác phẩm của nhà văn ra đời Cho nên nhà văn là người khởi đầu của nhiều hoạt động văn chương, giữ vai trò

đặc biệt quan trọng trong đời sống văn học Ta gọi tác phẩm văn học là một công trình sáng tạo nghệ thuật bởi lao động của người nghệ sĩ đúng là lao động sáng tạo.Tác phẩm văn học không thể sản xuất đồng loạt theo những khuôn mẫu có sẵn như sản xuất công nghiệp Nghệ thuật luôn đòi hỏi nhà văn phải sáng tạo ra những tác phẩm mới mẻ cả về nội dung lẫn hình thức Vì vậy, tác giả văn học phải là người có nhân cách, có bản lĩnh vững vàng và có ý thức sâu

sắc về nghề nghiệp Nhà nghiên cứu Đông Hoài trong cuốn “Nhận thức và thẩm định” đã từng khẳng định “Tác giả văn học phải có một kĩ năng miêu tả điêu luyện, một bút pháp độc đáo lành nghề trong đó năng khiếu bẩm sinh là có thật, cần được kịp thời phát hiện và không ngừng vun bồi bảo vệ” [29, tr.8]

Sáng tạo nghệ thuật đòi hỏi nhà văn phải có năng khiếu, có tài tư duy bằng hình tượng, có khả năng suy ngẫm về các vấn đề của hiện thực thông qua một thế giới hình tượng bao gồm những cảnh vật và những nhân vật cụ thể, sống động, tồn tại trong những mối quan hệ xã hội phong phú và đa dạng Văn học là một quá trình sáng tạo bao gồm ba thành tố: nhà văn, tác phẩm và công chúng Vai trò của người đọc rất quan trọng Nhà văn sáng tạo ra tác phẩm nhưng tác phẩm chỉ thực sự có giá trị khi nó được người đọc tiếp nhận Giữa

người viết và người đọc có sự tri âm Cao Bá Quát đã từng nói : “Xưa nay nỗi khổ của con người ta không gì bằng chữ tình, mà cái khó ở đời này không gì bằng sự gặp gỡ”

Nhưng nhiều khi điều tác giả nói ra và điều người đọc tiếp nhận không phải lúc nào cũng trùng hợp Đôi khi vẫn xuất hiện hình tượng người đọc đánh giá tác phẩm hoàn toàn theo cảm nhận chủ quan của mình Nhiều trường hợp như vậy đã từng xảy ra trong văn học nhiều nước trên thế giới Thậm chí đối với cả sáng tác của nhà văn lỗi lạc Chính vì vậy mà trong tiểu luận “Tác giả là

gì?” Michel Poucatult đã cho rằng: “Song song với sự biến hóa không ngừng của xã hội, chức năng tác giả được ngoại hiện vào một khoảnh khắc của quá trình ấy sẽ biến mất” [94, tr.126]

Việc cảm thụ tác phẩm văn học theo kiểu cảm nhận của cá nhân là điều

bình thường Thực ra, sự đọc sáng tạo của người đọc có thể mở ra những cách

giải thích ý nghĩa khác nhau, nhưng không làm biến mất văn bản và khách thể

thẩm mĩ ở trong ấy, và do đó không xóa bỏ được yếu tố tác giả như là người

tham gia sự kiện nghệ thuật qua tác phẩm Bởi vì:“Tác giả là trung tâm tổ chức

nội dung và hình thức cái nhìn nghệ thuật trong tác phẩm, là người mang cảm

quan thế giới đặc thù và là trung tâm tổ chức lại ngôn từ theo nguyên tắc nghệ

thuật Do vậy hình tượng tác giả là những phạm trù của thi pháp học hiện đại”

[94, tr.126]

Vì lẽ trên, việc tìm hiểu những vấn đề có liên quan đến thời đại sống,

quá trình sáng tác của nhà văn là một việc làm cần thiết Hoàn cảnh xuất thân,

quê quán, thời gian sống và hành trang góp phần làm rõ các khía cạnh tư tưởng,

tâm lí trong tác phẩm Tìm hiểu tác giả trong nghiên cứu văn học như là một

khái niệm của thi pháp học là nghiên cứu “Người xây dựng được ngôn ngữ

nghệ thuật mới, có phong cách, có giọng điệu riêng, có bộ mặt riêng trong thể

loại, có hệ thống hình ảnh biểu tượng đặc trưng riêng” [25, tr 242] Đó là

người nghệ sĩ luôn luôn hiện hình trong tác phẩm văn học

1.1.1.2 Hình tượng tác giả trong văn học

Ở bất kì thể loại nào, tự sự, trữ tình hay kịch, chủ thể sáng tạo bao giờ

cũng xuất hiện, dù có thể là đậm nhạt khác nhau Với trí tưởng tượng phong

phú, khả năng lựa chọn đề tài, chủ đề, sự vận dụng khéo léo các thủ pháp nghệ

thuật và ngôn từ, người nghệ sĩ đã sáng tác, tạo ra tác phẩm nghệ thuật để thể

hiện những tư tưởng tình cảm của mình Do vậy, “Tác phẩm là sự kết tinh quá

trình tư duy nghệ thuật của tác giả, biến những biểu tượng, ý nghĩ, cảm xúc bên

trong của nhà văn thành một sự thực văn hóa, xã hội khách quan cho mọi người

soi ngắm, suy nghĩ” [60, tr 241] Dấu ấn của chủ thể sáng tạo để lại trong tác

phẩm văn học thể hiện rất rõ nét trong hình tượng tác giả

*Hình tượng tác giả trong văn học

Hình tượng tác giả hiện hình trong tác phẩm mới là phạm trù của thi pháp học Nghiên cứu hình tượng tác giả xuất hiện trong tác phẩm văn học với tư cách là một phạm trù của thi pháp học là việc làm cần thiết đối với việc nghiên cứu văn học Bởi vì thông qua tác phẩm văn chương, người nghệ sĩ thể hiện được sự đánh giá của mình đối với cuộc sống và con người Cơ sở tâm lí của hình tượng tác giả là dạng thức tồn tại đặc thù của chủ thể giao tiếp nghệ thuật Trong đó cái “tôi” trong nhân cách mỗi người thể hiện trong giao tiếp Cơ sở nghệ thuật của hình tượng tác giả trong văn học mang tính chất giao tiếp của văn bản nghệ thuật: văn bản của tác phẩm bao giờ cũng là lời của người trần thuật, người kể chuyện hoặc là nhân vật trữ tình Nó là kết quả sáng tạo nghệ thuật của tác giả tiểu sử, giữa chúng có nhiều quan hệ thống nhất nhưng không đồng nhất Tác giả tiểu sử là người tạo dựng hình tượng tác giả và để lại nhân cách của mình trong tác phẩm Tác giả tiểu sử là một phạm trù xã hội, nằm bên ngoài tác phẩm, còn hình tượng tác giả nằm bên trong tác phẩm, là phạm trù của thi pháp học Nhà văn xây dựng một văn bản đồng thời với việc xây dựng

ra hình tượng người phát ngôn văn bản ấy với một giọng điệu nhất định Theo

Từ điển thuật ngữ văn học thì hình tượng tác giả là: “Phạm trù thể hiện cách

tự ý thức của tác giả về vai trò xã hội và vai trò văn học của mình trong tác phẩm, một vai trò được người đọc chờ đợi (….) Hình tượng tác giả trong tác phẩm văn học gắn với ý thức của tác giả về vai trò xã hội, tư thế văn học rất đa dạng của mình” [25, tr.124] Vì thế, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng hình tượng

tác giả là yếu tố quyết định nên phong cách của nhà văn

“Văn như kì nhân” Tác phẩm văn học là đứa con tinh thần của nhà văn,

dù muốn hay không trong tác phẩm văn học bao giờ cũng có dấu ấn riêng của

người nghệ sĩ Nguyễn Đình Thi cũng có nói một cách rất hình ảnh: Nhà văn

biểu hiện mình qua tác phẩm như thứ củi nào cháy lên thứ lửa ấy…khi tham gia

vào ý thức xã hội bằng sáng tạo nghệ thuật của mình thì: “Hình tượng tác giả là

một phạm trù thể hiện cách tự ý thức của tác giả về vai trò xã hội và văn học của mình trong tác phẩm, một vai trò được người đọc chờ đợi”[25]

Hình tượng tác giả là trung tâm tổ chức nội dung - hình thức cái nhìn nghệ thuật, đồng thời là trung tâm tổ chức ngôn từ nghệ thuật Bakhtin đã khẳng

định: “không có hình tượng tác giả ngoài tác phẩm, tư tưởng nhà văn chỉ tồn tại trong tác phẩm” [10] M.B Khrapchencô trong công trình: “Cá tính sáng tạo của nhà văn và sự phát triển văn học” cũng cho rằng sự biểu hiện của hình

tượng tác giả trong tác phẩm nghệ thuật còn do đặc trưng thể loại quy định

Hình tượng tác giả là dấu ấn chủ thể sáng tạo in đậm trong tác phẩm thấm trong toàn bộ cơ chế và yếu tố tạo thành tác phẩm Cho nên nó có thể thể hiện trong từng yếu tố của chính thể nghệ thuật Nhưng chúng ta cần phải chú ý: khi nói về hình tượng tác giả cần phải thấy tính giãn cách của nó với các yếu tố trực tiếp của tác phẩm Mặc dù chúng ta có thể tìm thấy rất nhiều dấu hiệu của nó trong nhân vật hay trong người kể chuyện của tác phẩm nhưng nhất định không được đồng nhất, đơn giản Người phát ngôn trong tác phẩm văn học không được đem ra đồng nhất với tác giả, dù có rất nhiều điểm thống nhất nhưng người kể chuyện trong tác phẩm chỉ là người đứng ra trực tiếp kể chuyện cho tác giả Do đó hình tượng tác giả không thể là hình tượng người kể chuyện mà

là một con người mà tác giả quy nạp ra từ tác phẩm

Vấn đề hình tượng tác giả được khẳng định từ nhiều góc độ khác nhau trong lí luận văn học Sự phân biệt một cách chính xác giữa tác giả và hình tượng tác giả trong sáng tác của nhà văn sẽ tránh được những nhầm lẫn đáng tiếc, khi tìm hiểu ý nghĩa và vẻ đẹp của văn chương

Hình tượng tác giả là một phạm trù thể hiện cách tự ý thức của tác giả về vai trò xã hội và văn học của mình trong tác phẩm Đó là yếu tố nghệ thuật tồn tại trong bản thân văn bản, trong thế giới nghệ thuật của nhà văn Nó góp phần xác định phong cách riêng của từng tác giả

1.1.1.3 Nội dung và biểu hiện của hình tượng tác giả trong văn học

Cho đến nay, sự hiểu biết về hình tượng tác giả trong sáng tác văn học là một vấn đề đã và đang được nghiên cứu trên nhiều góc độ khác nhau Có người cho rằng hình tượng tác giả biểu hiện ở: cái nhìn nghệ thuật của tác giả, sức bao quát không gian, cấu trúc, cốt truyện, nhân vật và giọng điệu Như vậy chúng ta

có thể tìm hiểu hình tượng tác giả biểu hiện chủ yếu ở một số phương diện như:

cái nhìn riêng độc đáo nhất quán để làm nổi bật lên chân dung của tác giả qua sáng tác của mình một cách rõ nét, mà có ý nghĩa tư tưởng, đạo đức thẩm mĩ; thể hiện qua ngôi kể, ngôn ngữ và giọng điệu của tác giả thâm nhập vào giọng điệu của nhân vật trong sáng tác của tác giả Khi nghiên cứu hình tượng tác giả trong tác phẩm, chúng ta cần chú ý không nên đồng nhất hình tượng tác giả với cuộc đời và tính cách của nhà văn Nhiều khi cuộc đời và tính cách bên ngoài như thế này nhưng người trần thuật trong tác phẩm lại thế kia Vì thế, hình tượng tác giả sẽ thể hiện khác nhau với mỗi thể loại sáng tác cũng khác nhau Theo lí thuyết của thi pháp học hiện đại thì hình tượng tác giả được biểu hiện rõ nét ở các phương diện sau:

* Hình tượng tác giả thể hiện qua cái nhìn nghệ thuật: Cái nhìn nghệ

thuật là vấn đề then chốt trong sáng tác văn học bởi nó phản ánh cách nhìn, khả năng khái quát, đề xuất những vấn đề của cuộc sống Mỗi tác phẩm văn học là tổng hợp tầm nhìn, tầm hiểu biết, cảm nhận bằng thế giới nghệ thuật của nhà văn, bộc lộ năng lực hoạt động tinh thần của chủ thể Cái nhìn nghệ thuật là xuất phát điểm của cấu trúc nghệ thuật, cái nhìn bao giờ cũng bộc lộ lập trường, quan điểm, sự lựa chọn thẩm mĩ của chủ thể nghệ thuật Cái nhìn nghệ thuật thể hiện trong cảm giác, tri giác, quan sát của nhà văn do đó nó có thể phát hiện cái đẹp, cái xấu, cái bi, ái hài,… của sự vật hiện tượng một cách rất sinh động Điều

đó có nghĩa là cái nhìn ở đây mang tính quan niệm chứ không phải là sự sao chép rời rạc đối với hiện thực Nó chứa đựng trong đó quan điểm của nhà văn nhưng không phải là quan điểm trừu tượng mà xuất hiện như những nguyên tắc

nghệ thuật Nó cũng là điều kiện tiên quyết tạo nên phong cách nghệ thuật mà nhà văn sáng tạo nên, thể hiện từ hình tượng nhân vật, ngôn ngữ, giọng điệu đến hệ thống đề tài Việc khám phá cái nhìn nghệ thuật của mỗi nhà văn giúp người nghiên cứu có thể hình dung ra hình tượng tác giả hiện diện trong tác phẩm mà nhà văn xây dựng Do vậy hình tượng tác giả không chỉ được biểu hiện qua cái nhìn nghệ thuật, giọng điệu nghệ thuật mà còn được thể hiện rất rõ qua ngôn từ nghệ thuật

* Giọng điệu nghệ thuật là một yếu tố đặc trưng của hình tượng tác giả trong tác phẩm: Giọng điệu không đơn giản là âm thanh có âm sắc đặc thù để nhận ra người nói mà nó thể hiện thái độ, lập trường, cách nhìn của chủ thể phát ngôn về đối tượng được nói đến và đối tượng lời văn ấy hướng vào Giọng điệu

là sản phẩm mang tính cá biệt độc đáo, kết tinh sự thăng hoa sáng tạo của nhà văn Nó là một phương diện quan trọng bộc lộ hình tượng tác giả Nói khác đi, hình tượng tác giả, cái nhìn của nhà văn được thể hiện hết sức rõ nét qua giọng điệu Nó cũng là một yếu tố cốt yếu tạo nên phong cách nghệ thuật Giọng điệu cho ta hiểu sâu hơn sự phong phú của chủ thể sáng tạo Vì thế, với người tiếp cận, giọng điệu là chìa khóa đi vào tác phẩm, thông qua giọng điệu mà thâm nhập vào thế giới tinh thần của tác giả, khám phá phong cách và khái quát lên hình tượng tác giả

*Ngôn từ nghệ thuật cũng là một phương diện quan trọng thể hiện hình tượng tác giả: Ngôn từ là yếu tố thứ nhất, là hình thức biểu hiện của văn học Trong tác phẩm văn học bao giờ cũng có các yếu tố như: chủ đề, tư tưởng, nhân vật, cốt truyện…đều được hiện diện qua ngôn từ Ngôn từ nghệ thuật chính là công cụ nghệ thuật, là phương diện để tác giả thể hiện quan điểm nghệ thuật Nói cách khác, ngôn từ nghệ thuật luôn đi liền với nội dung, luôn hàm chứa trong đó tư tưởng, tình cảm, quan niệm, thái độ của tác giả, với một cái nhìn, một giọng điệu và cả cá tính của tác giả Với người nghệ sĩ, sáng tạo nghệ thuật luôn đòi hỏi họ phải có một tiếng nói riêng, mà ngôn từ nghệ thuật chính là yếu

tố thể hiện trực tiếp tiếng nói riêng ấy Ngôn từ nghệ thuật chính là nơi tập trung biểu hiện những nét độc đáo trong cá tính sáng tạo của nhà văn Việc lựa chọn, sử dụng từ ngữ luôn hàm chứa một quan niệm, một thái độ của tác giả đối với thế giới xung quanh mình

*Chân dung tác giả: Chân dung của tác giả hiện lên trong tác phẩm của

mình là đặc điểm xuất phát từ nhu cầu muốn tự thể hiện của người nghệ sĩ Khi nhà văn tự hình dung, tự nhận định, tự đánh giá, chiêm ngưỡng về mình, nghĩa

là họ đã vẽ lên chân dung nghệ sĩ của mình trong tác phẩm theo cách cảm nhận chủ quan Có khi chân dung tác giả thể hiện qua bóng dáng, qua tên riêng, nét tính cách, tự giới thiệu về tiểu sử bản thân của tác giả

Tóm lại, hình tượng tác giả là dấu ấn chủ quan của nghệ sĩ được bộc lộ trong tác phẩm Hình tượng tác giả luôn xuyên thấm vào từng phương diện biểu hiện của tác phẩm như: Cái nhìn nghệ thuật, ngôn ngữ, giọng điệu và từ đó hiện lên chân dung của tác giả Nhưng đó mới chỉ là những yếu tố cơ bản tạo thành hình tượng tác giả trong thế giới nghệ thuật của nhà văn mà người đọc luôn bắt gặp trong quá trình giao tiếp, thưởng thức nghệ thuật Những yếu tố này luôn xuyên thấm, chi phối lẫn nhau, thống nhất với nhau trong việc bộc lộ hình tượng tác giả Tuy nhiên ở mỗi tác giả và từng thể loại văn học, hình tượng tác giả lại có những phương diện biểu hiện khác nhau Chẳng hạn, khi nghiên cứu hình tượng tác giả trong thơ trữ tình, người nghiên cứu không thể không chú ý tới cái tôi trữ tình trong tác phẩm Đó chính là cái tôi thứ hai do tác giả sáng tạo

ra và nó rất gần gũi với tác giả Chính vì lẽ đó, từ việc phân tích cái tôi trữ tình trong tác phẩm, người nghiên cứu có thể trừ xuất ra được hình tượng tác giả Còn trong văn xuôi, tác giả thường trao quyền cho người kể chuyện: tự sự hay miêu tả lại con người cùng những biến cố trong không gian và thời gian… thông qua việc kể chuyện từ ngôi thứ nhất hoặc ngôi thứ ba Dù kể chuyện bằng ngôi thứ nhất hay ngôi thứ ba thì nhân vật người kể chuyện cũng là nơi để tác giả gửi gắm những suy ngẫm của bản thân về thế giới xung quanh Vì thế, nhân

vật người kể chuyện thường có liên quan mật thiết với tác giả Và nghiên cứu hình tượng tác giả của một nhà văn khó có thể không chú ý đến nhân vật người

kể chuyện

Nghiên cứu hình tượng tác giả chủ yếu tập trung ở phương diện nào còn tùy thuộc vào từng tác giả và thể loại văn học Hình tượng tác giả rất gần với cá tính sáng tạo và phong cách của nhà văn nhưng chúng không phải là một Tìm hiểu hình tượng tác giả là con đường giúp ta đi sâu khám phá thế giới nghệ thuật của nhà văn, vừa cho ta khái quát được nét độc đáo trong phong cách tác giả

1.2 Tiểu thuyết thời kì đổi mới của Nguyễn Khải

1.2.1 Nguyễn Khải và hành trình sáng tác của nhà văn

Nguyễn Khải tên khai sinh là Nguyễn Mạnh Khải Ông sinh ngày 3 tháng

2 năm 1930 tại Hà Nội trong một gia đình quan lại, nhưng ông không được thừa hưởng cái giàu sang, no đủ của gia đình mình do thân phận của con vợ lẽ Chính vì thế mà tuổi thơ của Nguyễn Khải đã phải trải qua nhiều phen khốn nhục, sống trong sự ghẻ lạnh, khinh bỉ của gia đình, họ hàng thậm chí cả người cha đẻ của mình Từ bé đến 15 tuổi Nguyễn Khải chưa một lần nhìn rõ mặt người cha- một ông quan tri huyện Lúc nào gặp cha Nguyễn Khải cũng khúm núm, len lén sợ hãi như một kẻ có tội Ông sống với mẹ và em trai trong sự tẻ nhạt cả về vật chất lẫn tình cảm Cha Nguyễn Khải làm quan nhưng chỉ là một ông quan tri huyện đã hết thời nên chẳng thể “trợ cấp” được gì cho cuộc sống khốn cùng của ba mẹ con Nguyễn Khải khỏi cảnh đói nghèo Vì thế Nguyễn Khải đã phải sớm lăn lộn với cuộc sống để nuôi mẹ và em, có thể nói chính những trải nghiệm cay đắng, đầy éo le, tủi nhục đã khiến cho cuộc đời cũng như văn chương của ông có đặc điểm riêng Đó là sự hiểu đời, hiểu người, là sự khôn ngoan, tỉnh táo, là tình cảm, yêu ghét, khinh trọng rạch ròi Và cũng từ sớm ông đã có một giọng văn trải đời

Năm 17 tuổi Nguyễn Khải cùng mẹ và em về thị xã Hưng Yên sống cùng với gia đình của họ hàng bên ngoại Ở đây ông gia nhập vào đội dân quân tự vệ Hưng Yên Năm 1949 nhờ viết bài báo dân quân Hưng Yên mà ông được lên làm phóng viên cho tờ báo này Đến năm 1956, ông chuyển hẳn công tác về tờ Sinh hoạt Văn nghệ của Tổng cục chính trị (từ năm 1957 là tạp chí Văn nghệ Quân đội) Cuộc đời viết báo và viết văn của Nguyễn Khải bắt đầu từ đó

Là một nhà văn- chiến sĩ trưởng thành từ cuộc kháng chiến chống Pháp, chống Mĩ xâm lược Nguyễn Khải có một quan niệm hết sức đúng đắn về vai trò, sứ mệnh của văn học nghệ thuật Ông là người rất có ý thức dùng ngòi bút của mình để làm vũ khí chiến đấu, phục vụ cho sự nghiệp cách mạng của dân tộc và góp phần xây dựng cuộc sống mới Điều đó thể hiện ở việc ông luôn là người tiên phong, tìm đến những vùng đất nóng bỏng, gian khổ và đầy sôi động của đất nước Bước chân của nhà văn đã đặt đến nhiều miền đất nước: Một vùng nông thôn công giáo toàn tòng, một nông trường Điện Biên ở miền Tây Bắc xa xôi, một hợp tác xã tiên tiến, một hòn đảo anh hùng kiên cường trong chiến tranh phá hoại… Ông miệt mài đi và miệt mài viết

Có thể nói, Nguyễn Khải là người có sức mạnh tinh thần to lớn, có khả năng làm việc bền bỉ với một bút lực phi thường Văn của ông càng viết càng

duyên “cái duyên dáng dân dã chứ không phải làm điệu, làm dáng mà có”

(Vương Trí Nhàn)

Tác phẩm đầu tiên đánh dấu sự xuất hiện của ngòi bút hiện thực -

Nguyễn Khải là tác phẩm Xung đột, kết quả chuyến thâm nhập thực tế của nhà

văn vào vùng đạo gốc của Hải Hậu- Nam Định, khoảng cuối năm 1956, khi Đảng ta tiến hành sửa sai cải cách ruộng đất và bắt đầu cuộc vận động hợp tác

xã nông nghiệp Với một nhãn quan chính trị nhạy bén, nhà văn đã ghi lại cuộc đấu tranh quyết liệt của cán bộ, bộ đội và nhân dân ta- cuộc đấu tranh gay gắt, căng thăng, phức tạp- chống lại bọn phản động đội lốt tôn giáo nổi lên chống

phá cách mạng Không chỉ phản ánh cuộc đấu tranh giai cấp, Xung đột còn là

bức tranh sinh động về đời sống nông thôn vùng công giáo toàn tòng Với những trang viết nóng hổi hơi thở của cuộc sống đầy phức tạp và sôi động, với

những nhận xét sắc sảo, tinh tế Xung đột đã báo hiệu một “phong cách văn

xuôi hiện thực tỉnh táo đầy hứa hẹn”

Tiếp theo Xung đột là hàng loạt tác phẩm của Nguyễn Khải viết về

những vấn đề thời sự của cuộc đấu tranh giữa hai con đường để tiến lên Chủ

Nghĩa Xã Hội ở miền Bắc như: Mùa Lạc Đứa con nuôi, Người trở về, Tầm

nhìn xa, Chuyện người tổ trưởng máy kéo, Anh đội phó và người thợ mộc, Hãy đi xa hơn nữa… Nguyễn Khải hăm hở đến nông trường Điện Biên, mảnh

đất tây Bắc xa xôi của Tổ quốc, nơi ngày đêm đang diễn ra công cuộc lao động, xây dựng Chủ Nghĩa xã hội- gieo mầm xanh trên những bãi chiến trường đẫm máu năm xưa Ông viết về cuộc sống mới đang được xây dựng, về tình yêu, sự đổi thay và trách nhiệm của con người trong xã hội mới, nhà văn đến với nhân vật bằng tình yêu thương và thái độ trân trọng, vừa ca ngợi con người nhưng cũng lại khám phá thế giới tinh thần vốn phức tạp để cải hóa con người Nguyễn Khải đi sâu vào miêu tả công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc nước ta Thời kì này cả miền Bắc là một công trường lớn, đâu đâu cũng xuất hiện những cá nhân tiên tiến và những tập thể anh hùng Khắc họa thành công những cá nhân tiên tiến, những điển hình cho những con người mới trong

xã hội, xã hội Chủ nghĩa là bước đi quan trọng của Nguyễn Khải giai đoạn này Ngòi bút của Nguyễn Khải không chỉ ca ngợi một chiều mà ông đã sớm nhìn ra cái phức tạp, khó khăn của cuộc sống Bên cạnh những cái tốt đang sinh thành thì còn cả những điều xấu xa, tiêu cực và ông đã phê phán nó một cách quyết

liệt Đó là y tá Giao trong Một cặp vợ chồng với lối sống cá nhân vị kỉ; đó là tổ trưởng Khôi trong chuyện Người tổ trưởng máy, tuy tháo vát thông minh, có

thành tích nhưng thiếu hắn lòng tin yêu con người, hay cái nhìn hạn hẹp ranh

ma, lúc nào cũng chăm chắm lo vun vén tư hữu kiểu nông dân cá thể như lão

Tuy Kiền trong Tầm nhìn xa… Những tác phẩm thời kì này của Nguyễn Khải

đều hướng tới một câu hỏi lớn: làm thế nào để con người được giải phóng? Làm thế nào để con người có tự do hạnh phúc?

Khi đế quốc Mĩ leo thang bắn phá miền Bắc, Nguyễn Khải đã có mặt ở những nơi nóng bỏng của cuộc chiến đấu Đến với các chiến sĩ ở đảo Cồn Cỏ,

nhà văn cho ra đời thiên kí sự Họ sống và chiến đấu Những chuyến đi đến với

các chiến sĩ công binh đang trấn giữ một địa điểm cực kì ác liệt ở trường Sơn,

ông viết Đường trong mây Vào đất lửa Vĩnh Linh, đến với những con người xông pha mọi hiểm nguy để đưa hàng tiếp tế ra Cồn Cỏ, nhà văn viết Ra đảo Ông viết Chiến sĩ khi tham gia chiến dịch giải phóng miền Nam Nguyễn Khải

là nhà văn mặc áo lính nên khi viết về những người anh hùng, ngòi bút của ông đầy hào hứng và tâm huyết Cuộc chiến tranh ác liệt của nhân dân và quân đội

ta được ông phản ánh rõ nét vào trong những tác phẩm thời kì này Âm hưởng chủ đạo của tác phẩm Nguyễn Khải cả giai đoạn này là ngợi ca chủ nghĩa anh hùng cách mạng và ca ngợi những con người sống có lí tưởng vì độc lập dân tộc

và chủ nghĩa xã hội

Khi giải phóng miền Nam, đất nước thống nhất, cả dân tộc hân hoan bước vào một chặng đường lịch sử mới Sự nhạy bén giúp Nguyễn Khải khám phá ra một hiện thực mới mẻ - hiện thực cuộc sống miền Nam sau ngày giải

phóng Các tác phẩm: Cách mạng, Gặp gỡ cuối năm, Thời gian của người…

đề cập đến những thay đổi của cuộc sống sau chiến tranh, nhất là đổi thay trong nhận thức, tư tưởng tình cảm của những con người vốn đã gắn bó với chế độ Sài Gòn cũ

Những tác phẩm của Nguyễn Khải trong giai đoạn này chuyển từ tính ham tranh luận sang chiêm nghiệm, triết lí Có lẽ tuổi đời và sự từng trải đã làm cho suy nghĩ của nhà văn “già” đi, văn của ông theo đó cũng có những chuyển biến trong tư tưởng và phong cách viết Sự chuyển biến ấy thể hiện sự vận động của ngòi bút Nguyễn Khải và cũng nằm trong sự vận động của cả một nền văn

học trước và sau đổi mới Tuy nhiên sự chuyển biến của phong cách Nguyễn Khải là thống nhất, không đứt đoạn

Đất nước tiến hành sự nghiệp đổi mới, sự xuất hiện của nền kinh tế thị trường đã mang lại nhiều biến chuyển lớn lao cho xã hội Nguyễn Khải vẫn tiếp tục đi và viết Dù đến với nhiều miền đất lạ hay trở về với mảnh đất mà ông đã trải qua, Nguyễn Khải đều khắc khoải với những con người, những số phận đau khổ, éo le trong cuộc sống xô bồ hiện tại, ông ghi lại những đổi thay nhanh chóng của cuộc sống, nói lên những trải nghiệm của cá nhân, những suy nghĩ về thời gian, về giới hạn của cuộc sống, khả năng vượt qua những giới hạn đó ở mỗi con người, mỗi thế hệ, Nguyễn Khải bắt nhịp nhanh với hơi thở của cuộc sống hiện tại, nhiều tiểu thuyết thời kì này đã phát triển nhiều vấn đề nhân sinh

ẩn giấu sau những cuộc đời, những quan niệm về đạo đức truyền thống lợi ích

kinh tế, giá trị đồng tiền Với những tác phẩm: Cái thời lãng mạn, Hai ông già

ở Đồng Tháp Mười, Người kể chuyện thuê So với thời trẻ văn chương của

ông thời kì này đằm thắm hơn, bao dung hơn trong cách nhìn đời, nhìn người

Men theo dòng thời gian chúng ta đã phác họa chặng đường nghệ thuật nửa thế kỉ cầm bút của đời văn Nguyễn Khải Ông là nhà văn của lí tưởng, của những triết lí nhân sinh, của những khát khao vô tận được sống để sáng tạo nên nhiều tác phẩm văn chương đích thực phục vụ cho sự nghiệp cách mạng của dân tộc cũng như nhiệm vụ xây dựng con người mới cho xã hội

1.2.2 Những tác phẩm tiêu biểu trong tiểu thuyết thời kì đổi mới của Nguyễn Khải

Nguyễn Khải không chỉ là nhà văn chuyên viết truyện ngắn với: Chút

phấn của đời, Hai ông già ở Đồng Tháp Mười, Đời khổ, Cái thời lãng mạn, Người kể chuyện, Một người Hà Nội…, Nguyễn Khải còn là nhà tiểu thuyết

tài năng Đặc biệt là tiểu thuyết thời kì đổi mới của ông có một sức hấp dẫn kì

lạ

Nhà văn tự phân chia sáng tác của mình thành hai thời kì: “Từ năm 1955 đến 1977 tôi sáng tác theo một cách Từ 1978 đến nay sáng tác theo một cách khác” Thực ra sự chuyển biến về tư tưởng nghệ thuật trong giai đoạn này là

chung của các nhà văn từ sau năm 1975, không chỉ riêng Nguyễn Khải Tuy nhiên mức độ nhạy bén ở mỗi cây bút khác nhau, tuỳ theo bản lĩnh và sự nhạy cảm với thời thế của mỗi người Đại hội lần thứ VI của Đảng với tinh thần dân

chủ và khẩu hiệu: “nhìn thẳng vào sự thật, nói đúng sự thật”dường như đã đáp

ứng nhu cầu tự thân của Nguyễn Khải Sáng tác của Nguyễn Khải thời kì này đã phát triển lên đến đỉnh cao, với những thể loại như: truyện ngắn, kí và đặc biệt

là tiểu thuyết

Đất nước tiến hành đổi mới, đặc biệt sự xuất hiện của nền kinh tế thị trường đem lại nhiều biến đổi tốt đẹp cho xã hội Đó là những quan niệm về tình cảm, đẹp đẽ trước đây của con người Thì con người đã suy nghĩ rất khác

về cuộc sống, về đạo đức cá nhân và cách ứng xử của họ về đồng tiền cũng khác trước…Đây là thời gian Nguyễn Khải đi thăm lại những nơi, những con người mà ông đã có dịp qua, có dịp viết về họ Ông cũng gặp lại những người quen cũ, người thân họ hàng Và cùng với sự từng trải của một người đi nhiều, viết nhiều, cảm xúc hiện thực đã giúp Nguyễn Khải tái hiện trong các tiểu thuyết của mình chất liệu đời sống (ngổn ngang, bề bộn) ấy Nguyễn Khải có khả năng sống và chớp lấy sự thật, sự thật tiềm ẩn trong cái bình thường, trong những sự việc hàng ngày của đời sống thực Những sự việc ấy tưởng chừng như chẳng có gì, nhưng dưới con mắt của Nguyễn Khải đều trở thành những sự việc

“có vấn đề” Điều hấp dẫn ở ngòi bút Nguyễn Khải là qua những sự việc đời thường, ông đã tìm được chân lí ở bề sâu của nó Cuộc sống và cuộc đời trong con mắt ông không đơn lặng, phản chiều, không êm đẹp mà thô nhám, xù xì, đầy cam go và thử thách như nó vốn có Như vậy, giá trị sáng tác của Nguyễn Khải là sự gắn bó giữa sáng tác và hiện thực cuộc sống

Sáng tác của Nguyễn Khải thời kì này tập trung vào 2 đề tài chủ yếu:

“Một là cuộc sống hôm nay của những người chung quanh, bạn bè, đồng nghiệp quen biết, cùng tuổi tác và tâm sự Hai là số phận của những người thân trong họ hàng nội ngoại của tác giả, những ông cậu bà mợ mà tâm tư tình cảm

và tranh biện của tác giả Triết lí là một ưu thế tạo ra phong cách riêng trong văn Nguyễn Khải Người ta ví ông là một “Chế Lan Viên trong văn xuôi” quả không sai, bởi ông là một người rất tỉnh táo, tỉnh táo trước Thời và Thế và giàu khả năng triết lí trước các vấn đề của đời sống thế sự nhân sinh

Những sáng tác của Nguyễn Khải thời kì này đặc biệt nở rộ, trong đó có

sự thành công ở thể loại tiểu thuyết Đặc biệt đọc tiểu thuyết của Nguyễn Khải, nhắm mắt lại ta có thể hình dung bóng dáng của nhà văn Quả thật, tiểu thuyết của Nguyễn Khải thời kì đổi mới đã thấm đượm tư tưởng, tình cảm của tác giả,

và ta cũng bắt gặp ngay chính tác giả trong truyện Có thể nói đây là một phong cách, một hướng đi khá mới mẻ của tiểu thuyết Việt Nam hiện đại mà Nguyễn Khải là một trong những nhà văn thể hiện thành công trong sáng tác của mình

Thế giới nhân vật của Nguyễn Khải thời kì này thực sự phong phú: từ già đến trẻ; từ thông minh, tháo vát đến vụng về; từ lạc thời, bế tắc đến gặp thời; từ chân thật đến xảo trá… Mỗi nhân vật là một vẻ nhưng họ đều bị chứa đựng một

triết lí sống của “thì hiện tại” Trong tiểu thuyết Gặp gỡ cuối năm thì tất cả sự

kiện được đưa ra trong bàn tiệc cuối năm nhằm bàn luận, triết lí và khẳng định

xu hướng tất yếu của cuộc sống Ngoài bà Hoàng là nhân vật chính thì còn bao

là người cả chiến thắng hay chiến bại dù cố chấp nhận cũng không thể ngăn cản bánh xe của lịch sử Đó là vấn đề chính mà tác giả muốn đưa ra và tất cả các sự

kiện trong tác phẩm là nhằm minh chứng cho điều đó Thời gian của người

cũng là cuốn tiểu thuyết không đề cập đến những vấn đề nóng bỏng, gay cấn, cấp thiết đang đặt ra trong xã hội, mà ở đây nhà văn chỉ xoay quanh cuộc gặp

gỡ, trò chuyện của bốn nhân vật: Quân, chị Ba Huệ, cha Vĩnh, ông Hai Những

nhân vật này cùng nhau suy tư, luận bàn về ý nghĩa của thời gian, về tác dụng của quyền lực, về sự thành đạt và thất bại ở đời, về vai trò của trí thức… Vì vậy, thông qua đối thoại, tác giả làm toát lên những vấn đề có ý nghĩa làm nổi bật tư tưởng chủ đề của tác phẩm Những từng trải khôn ngoan của họ giúp họ thích ứng và phát huy năng lực ở thời gian của mình cũng không thể đem ra áp đặt cho lớp cháu con Còn thế hệ được hưởng thành quả cách mạng lẽ nào quên

công ơn của thế hệ cha ông đi trước… Nội dung của Vòng sóng đến vô cùng

hướng vào giải quyết những câu hỏi bức xúc từ chính tâm tưởng và cuộc đời ông và cuối cùng ông đã chọn ra câu trả lời: tiếp tục khẳng định quá khứ, đề cao truyền thống, lí giải những nguyên nhân chủ quan- khách quan dẫn đến sự trì trệ

xã hội, đặt ra yêu cầu bức thiết cần nhanh chóng đổi mới cơ chế xã hội cho phù hợp với một cuộc tổng kết về “những điều mắt thấy tai nghe” trong đời mình

Thời thơ ấu của Nguyễn Khải gắn liền với nhiều nỗi cay đắng và dường như nó đã trở thành nỗi ám ảnh trong ông, do đó trong nhiều tác phẩm của ông,

ta thấy thấp thoáng bóng dáng quãng đời đó của tác giả Khi nhà văn viết truyện

Mẹ và con, cái cảnh bà mẹ ngồi ăn nắm cháy trước mặt khách của con trai, ông

viết như xuất thần bằng cả trái tim thương cảm xót xa cho chính mình, như viết

về chính bản thân mình thời còn nhỏ Trong cuốn Thượng đế thì cười, Nguyễn Khải đã viết: “Hắn viết kịch Cách mạng như chép lại vở kịch của cuộc đời hắn

chỉ khác là hắn đã bỏ hết mọi cảnh sướt mướt gặp gỡ, thăm hỏi, kể lể, mà đưa ngay ông bố vào một tình huống hết sức khó chịu: trong những thành đạt của những đứa con ông đã có phần công lao nào trong đó; ông có dám viết thư xin lỗi với mẹ hắn hiện giờ vẫn còn sống ở Hà Nội”

Khi viết Xung đột, chính nhà văn cũng thú nhận rằng nhân vật Thụy là

một nửa khác của ông, là cuộc đấu tranh dai dẳng giữa một niềm tin trong trẻo với những ham muốn nhơ nhớp của đời thường Cuộc giằng co giữa niềm tin cũ thuộc về quá khứ với niềm tin mới của đảng viên cộng sản, cuộc đấu tranh này chính Nguyễn Khải đã từng trải qua

Nhưng nhà văn ấy vào một buổi chiều mùa đông ngày 15 tháng 01 năm

2008 đã trút hơi thở cuối cùng Sinh thời Nguyễn Khải đã tâm sự cùng bạn đọc:

“Nếu như trái tim chưa nguội lạnh” thì nhà văn vẫn đi và vẫn viết Và khi nhà

văn đi vào cõi vĩnh hằng thì những tác phẩm nghệ thuật vẫn mãi được bạn đọc đón nhận Cuộc đời say mê lao động nghệ thuật của Nguyễn khải mãi là tấm gương sáng cho những người cầm bút thế hệ sau

Tiểu kết: Trên đây, chúng tôi đi vào tìm hiểu khái lược về hình tượng

tác giả và hình tượng tác giả trong văn học, đồng thời đi vào tìm hiểu tiểu thuyết thời kì đổi mới của Nguyễn Khải Hình tượng tác giả như xuyên thấm vào từng phương diện biểu hiện của tác phẩm như: cái nhìn nghệ thuật và chân dung tác giả thể hiện qua người kể chuyện, giọng điệu và ngôn ngữ Trong đó nhân vật người kể chuyện được tác giả trao quyền cho kể lại, miêu tả lại con người cùng biến cố trong không gian trong từng thể loại nghệ thuật sáng tác văn chương của nhà văn Đặc biệt là trong tiểu thuyết thời kì đổi mới, tìm hiểu về hình tượng tác giả là con đường giúp ta đi sâu khám phá thế giới nghệ thuật của nhà văn, vừa cho ta khái quát được nét độc đáo trong phong cách của tác giả

của nhân vật tôi Trong 31 tác phẩm được tuyển vào tập Tuyển tập truyện ngắn Nguyễn Khải, có tới 22 truyện xuất hiện nhân vật người kể chuyện Đó là chưa

kể đến trên 60 bút kí, tạp văn Người kể chuyện luôn là một nhân vật quan trọng của câu chuyện Anh ta chứng kiến, chia sẻ, bình luận về mọi diễn biến và dẫn

dắt cốt truyện Những cuộc hội ngộ lớn Thời gian của người, Gặp gỡ cuối

năm; những số phận đặc biệt trong Một cõi nhân gian bé tí, Vòng sóng đến

vô cùng hay những mảnh đời nhỏ nhoi trong Mẹ và các con, Phía khuất mặt người, Một chiều mùa đông, Người của nghề… Người của làng pháo, Hai ông già ở Đồng Tháp Mười… đều được nhà văn đem kể với độc giả thành

những câu chuyện dài và mỗi chuyện đều ít nhiều mang một tầm vóc, một sự

huyền bí riêng của mình Bởi Nguyễn Khải coi “ văn học là khoa học của lòng người”, vì vậy ông quan tâm miêu tả đời sống nội tâm của nhân vật hơn là miêu

tả ngoại hình Nhưng dù là một vẻ đẹp nội tâm hay vẻ đẹp hình thể thì mục đích sáng tác của ông cũng là để phục vụ con người và nhu cầu tự giải thoát của chính mình Quan điểm này của Nguyễn Khải gắn liền với quan điểm của nhà

văn vô sản Nga M Gorki : “văn học là nhân học” Nguyễn Khải đã quan niệm:

“Nghệ thuật là cuộc tìm kiếm mãi mãi” [36, tr 35] Vì thế, trong suốt quá trình

sáng tạo nghệ thuật, nhà văn không ngừng tìm tòi và khám phá cái mới, cái bí

ẩn của đời sống của con người Ông luôn cho rằng văn học bắt nguồn từ đời sống, không chỉ ngồi ở nhà mà viết được một tác phẩm có giá trị được Do vậy,

Nguyễn Khải luôn đi tìm hiểu thực tế Ông tâm sự : “Đi, để hiểu đời hơn, để viết đúng hơn Mỗi chuyến đi đều gợi cho tôi rất nhiều tò mò, rất thích thú, háo

hức như kẻ mới vào nghề Vì tôi đã có những quan niệm đúng hơn về con người Việt Nam hiện đại, về những nhân vật văn học có khả năng làm bạn với bạn đọc lâu dài [36, tr 42] Đối với Nguyễn Khải đi thực tế là để kiếm tìm “tư

liệu” đưa vào tác phẩm Cũng có khi là để trải nghiệm một triết lí, để những trang viết của ông trở nên đa dạng và gần gũi với cuộc sống Điều đó lí giải vì sao tác phẩm của Nguyễn Khải chứa đựng nhiều kiến thức về mối quan hệ xã hội, về những lẽ ứng xử, về đạo đức, nhân cách của con người Có người coi văn học của ông là cái “túi khôn” đọc để mở mang vốn hiểu biết của mình Người đọc có thể soi vào đó để liên tưởng tới cuộc sống của bản thân mình Có được thành tựu như vậy là do Nguyễn Khải rất nghiêm túc trong quá trình lao động sáng tạo nghệ thuật Nghiêm khắc với bản thân, nhìn nhận cuộc sống, con người trong cái nhìn nghệ thuật nhiều chiều để thấy những vấn đề đặt ra Từ đó nâng lên thành triết lí Đó là con đường sáng tạo nghệ thuật của Nguyễn Khải Khảo sát cái nhìn nghệ thuật trong tiểu thuyết thời kì đổi mới của Nguyễn Khải, chúng tôi cần tập trung vào những đặc điểm sau:

2.1.1 Cái nhìn hiện thực tỉnh táo

Cuộc đời cầm bút Nguyễn Khải đã sớm định hình một nhân cách riêng và ngày càng tỏ ra có bản lĩnh trong sáng tạo nghệ thuật Ở Nguyễn Khải, người ta thấy nổi bật lên cái nhìn hiện thực tỉnh táo ngay từ những năm rất trẻ của nghề cầm bút, Nguyễn Khải đã có một quan niệm rất rõ ràng về thiên chức của văn

học Ông cho rằng “Tác phẩm văn học là một mảnh của đời sống chung, phải tham gia tích cực cuộc sống đấu tranh cho sự nghiệp chung” Cũng từ đó mà

Nguyễn Khải có niềm tin mãnh liệt, lấy văn học làm vũ khí chiến đấu và đem hết sức mình góp phần vào việc xây dựng cuộc sống

Lấy mảnh đất hiện thực để làm đối tượng phản ánh, ngòi bút của Nguyễn Khải luôn cố gắng đi vào mọi ngõ ngách của đời sống để tìm ra chân lí, cái sự thật ở bề sâu cuộc sống Với con mắt sắc sảo của mình, nhà văn phát hiện rất nhanh các vấn đề hiện thực cuộc sống ở những nơi tưởng như êm đềm, phẳng

lặng thậm chí có vẻ tốt đẹp nữa Chính vì thế trong tiểu thuyết thời kì đổi mới của Nguyễn Khải luôn là một hiện thực “Có vấn đề” Vì thế, mà không có cái nhìn tỉnh táo và một thái độ nghiên cứu, phân tích thì khó có thể phát hiện được Nguyễn Khải viết liên tục, mà hầu như trong tác phẩm nào nhà văn cũng đặt ra được vấn đề có ý nghĩa thiết thực đối với con người và cuộc sống đương thời

Là nhà văn ưa khai thác cái “hiện tại”, cái “hôm nay”, cái “chưa hoàn chỉnh”, “với cảm hứng nghiên cứu và phân tích tâm lí” (Trần Đình Sử) ngòi bút

của Nguyễn Khải đặc biệt có cảm hứng nghiên cứu về cái hiện tại “cái hôm nay

ngổn ngang bề bộn” trong tiểu thuyết Gặp gỡ cuối năm Say sưa với cái hiện

thực đa dạng với “ánh sáng và bóng tối, màu đỏ với màu đen” cùng với những

bước đi thăng trầm của đất nước Nguyễn Khải khẳng định “chuyện của ngày hôm nay dẫu buồn đến đâu dẫu bực đến đâu, vẫn cứ vui vì nó là máu thịt của ngày hôm nay, của giờ này, nó tươi rói nó đỏ hồng” Việc lựa chọn đối tượng

khám phá nghệ thuật là con người và đời sống, đã đưa nguyễn Khải đến với nhiều mảng hiện thực của đời sống

Trong văn học thời kì đổi mới, có rất nhiều nhà văn viết về cuộc sống từ thời điểm hiện tại, từ “ngày hôm nay”, nhưng cách nhìn thì lại khác nhau Nếu

như Bảo Ninh trong tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh đã lấy ngày hôm qua để

làm điểm tựa để nhìn lại quá khứ, thì Nguyễn Khải lại tắm mình trong ngày

hôm nay để nhìn lại chính nó Sự khác biệt giữa họ là ta có thể nhìn thấy: “Tiểu thuyết của Bảo Ninh là “tiếng gọi” (Kunđêra) của kí ức, của quá khứ còn đa phần sáng tác của Nguyễn Khải là “tiếng gọi” của thời hiện tại hay nói một cách khác đi của ngày hôm nay đang cất lời ” [27, tr 45] Và ngay cả khi tắm

mình trong không khí của ngày hôm nay thì cái nhìn của Nguyễn Khải cũng

không giống với cái nhìn của Ma Văn Kháng Ở Mùa lá rụng trong vườn,

Đám cưới không có giấy giá thú… Ma Văn Kháng đối diện với cuộc sống

hiện tại từ một “ô cửa” như gia đình, ngôi trường, khu chung cư … trong mối

quan tâm về giá trị chân chính của cuộc sống con người.“Ông tái hiện thế giới ngày hôm nay trong sự khủng hoảng sâu sắc của những giá trị đạo đức nhân cách truyền thống” [71, tr 46] Còn Nguyễn Khải lại quan tâm đến những vấn

đề tư tưởng của con người thời đại: “ Ông tập trung tái hiện sự va đập của các luồng tư duy, tư tưởng của người trên một lát cắt hiện đại… chính thông qua cái mô măng ấy, Nguyễn Khải đã cho người đọc nhìn thấy sự chuyển động của cái ngày hôm nay” [71, tr 46] Sang giai đoạn sáng tác thời kì đổi mới, Nguyễn

Khải với cái nhìn hiện thực đầy tỉnh táo và khách quan, trong truyện ngắn Một

người Hà Nội Nguyễn Khải muốn mỗi chúng ta đều có cái nhìn bình tĩnh và

tỉnh táo khi đánh giá, nhìn nhận một vấn đề nào đó trong cuộc sống Giá trị bền vững của cuộc sống không phải nhất thời nhận ra ngay được mà cần phải có

thời gian và sự trải nghiệm của con người Như trong tác phẩm Gặp gỡ cuối

năm, ông đã khẳng định cách mạng đã là một thực tại hiển nhiên mà những

người gắn bó sâu sắc với chế độ Sài Gòn không thể chối bỏ được Họ như ôm lấy quá khứ, bất hợp tác với cách mạng, u uất thu mình trong nỗi buồn chiến bại thì bánh xe lịch sử vẫn tiến về phía trước Chọn thái độ nào để mình được sống cho thanh thản là do mỗi người tự lựa chọn Vì thế trong tác phẩm của Nguyễn Khải thường xuất hiện những người trí thức cũ, những con người thuộc thế hệ

đi trước, thế hệ già Ông thường viết về những bạn bè, người thân quen của mình, của thế hệ mình nên ông tỏ ra rất thấu hiểu và tinh tường trong việc thể hiện những bi kịch tinh thần của họ Những trí thức như Chương, Đại trong

Gặp gỡ cuối năm hay mọ Vũ, ông Mọn trong Một cõi nhân gian bé tí chính

là bi kịch lạc thời do họ vốn có nhiều tham vọng, nhiều ảo tưởng và có những lựa chọn sai lầm

Trong Gặp gỡ cuối năm, bà Hoàng là một tri thức của xã hội miền Nam

cũ, một người nhiều ảo tưởng và tham vọng về quyền lực và danh vọng Với lối sống vị kỉ cá nhân chủ nghĩa, nhân vật thích đề cao cá nhân mình, thích tham gia vào chính trị với những tham vọng quyền lực thật khôi hài Bà tất yếu sẽ rơi

vào một bi kịch lạc thời trước sự thay đổi của thời thế: chủ nghĩa xã hội thắng thế và đang từng bước khẳng định vai trò của mình Với thái độ đứng nguyên một chỗ, bất hợp tác với xã hội mới, nhân vật này trở thành vật cản cho sự tiến

bộ của xã hội, sống trong tâm lí bất mãn, thất thế Chương cũng là một nhân vật

có nhiều ảo tưởng về mình, muốn trở thành vĩ nhân trở thành anh hùng, muốn quyền lực lớn vượt xa khả năng của mình Những người tri thức có nhiều ảo tưởng và lầm lạc trong nhận thức này sẽ trở thành những nhân vật tụt hậu trong

sự phát triển của xã hội Họ có chung một tâm lí cay cú thất vọng, “bị dồn đuổi thua mãi” Đó cũng là trạng thái tâm lí điển hình của nhiều nhân vật tri thức cũ

ở miền Nam sau ngày giải phóng Cũng như trong Một cõi nhân gian bé tí nhà

văn đã nhấn mạnh bi kịch lựa chọn sai lầm của nhân vật mõ Vũ, ông Mọn Hai nhân vật này đều phải chịu “tuổi già thất bại” do những việc làm của thời trẻ

Với Thời gian của người, tiếp nối và bổ sung những vấn đề tôn giáo đã viết trong Xung đột Nguyễn Khải đưa người đọc về một cái nhìn về tôn giáo ở

chiều sâu tư tưởng mới: Giáo hữu cũng là một tế bào trong cơ thể dân tộc,

“Giáo hữu là nền tảng, là cội nguồn, cách mạng cũng từ đấy mà có, bổn phận của linh mục cũng từ đấy mà có” [49] Nhà văn muốn xuyên qua cả sự kiện lịch

sử trọng đại của đất nước để tìm kiếm, khám phá những ảnh hưởng lớn lao của những sự kiện này đối với đời sống trí thức, tinh thần của các tầng lớp trong xã hội

Trong các tác phẩm của Nguyễn Khải, hiện thực hiện lên thường mang

khuynh hướng rõ rệt Hiện thực trong sáng tác của Nguyễn Khải là “Hiện thực vấn đề” hay “hiện thực có tính vấn đề” Đó là cây bút luôn luôn trăn trở và suy

nghĩ sâu lắng về những vấn đề mà cuộc sống đặt ra và cố gắng tìm một lời giải đáp, thuyết phục theo cách riêng của mình Trong tác phẩm của ông, thông qua những sự kiện xã hội, chính trị có tính chất thời sự nóng hổi, bao giờ cũng nổi lên những vấn đề khái quát có ý nghĩa triết học và ý nghĩa nhân sinh

Điển hình trong đó là hình tượng nhân vật người tri thức mà nhà văn quan tâm thể hiện, là những nhà quản lí – người giữ một vai trò quan trọng nào

đó trong guồng máy xã hội nghĩa là có một chức vụ nhất định Hầu hết họ là những người năng động, giàu tài năng và tâm huyết với nghề nghiệp của mình, những người làm chủ tình thế, những chủ nhân trẻ của đất nước Tiêu biểu trong

số đó là Bình trong Gặp gỡ cuối năm, Giang trong Vòng sóng đến vô cùng

Với cái nhìn hiện thực của mình nhà văn đã xây dựng nhân vật thầy tu- cha đạo

xuất hiện trong tác phẩm sau năm 1975 rất khác với giai đoạn trước trong Xung

đột, Nguyễn Khải đã xây dựng nhân vật này như một nhân vật lí tưởng: Cha

vĩnh trong tiểu thuyết Thời gian của Người, là người sống tốt đạo đẹp đời, đã

gắn liền với nhận thức mới của nhà văn về tính chất phong phú của con người

Trong Thượng đế thì cười, Nguyễn Khải đã nhìn lại những năm tháng đã qua

của nhân vật bằng cái nhìn mang sắc thái hài hước

Như vậy, trong thời kì đổi mới cái nhìn nghệ thuật, Nguyễn Khải đã có

nhiều chuyển biến theo xu hướng đến gần với cuộc đời “Ngòi bút của Nguyễn Khải ngày càng xúc động hơn, giàu chất trữ tình , lãng mạn hơn và nói chung nhân hậu và tin yêu con người hơn” [37, tr 501] Cái nhìn hiện thực tỉnh táo

của Nguyễn Khải trong thời kì đổi mới là một cái nhìn thâm trầm, thuần hậu của tuổi già, vừa có cái góc cạnh, trải đời của một người từng quen xông pha, lăn lộn Với tấm lòng nhân hậu, tin yêu con người và tha thiết gắn bó với đời, chúng ta luôn tin rằng nhà văn Nguyễn Khải và các tác phẩm của ông sẽ còn có chỗ đứng lâu dài trong lòng độc giả

2.1.2 Cái nhìn sắc sảo, tinh tế

Nhà nghiên cứu Vương Trí Nhàn – người đọc „tri âm” của Nguyễn Khải

đã nhận ra: “Cái nhìn sắc sảo vốn có từ sớm và khao khát có mặt trong hôm nay – Đối thoại với chính mình và tự phát hiện trở lại – Một phong cách vừa dân dã vừa hiện đại” của nhà văn [80, tr.114] Với tiểu thuyết thời kỳ đổi mới,

Nguyễn Khải đã thể hiện một cái nhìn sắc sảo, tinh tế trước những vấn đề hiện thực của cuộc sống con người

Với “hứng thú nghiên cứu thực tại”, cùng cái nhìn sắc sảo, tinh tế,

Nguyễn Khải đã phát hiện được những biểu hiện tiêu cực cho dù tinh vi và bí ẩn chìm trong những phần khuất lấp của tâm hồn con người Ý thức đi vào mọi miền tối- sáng của đời sống, cả những khoảng lặng tưởng chừng như yên tĩnh nhưng lại chứa chất trong lòng nó đầy bão giông để tìm kiếm, phát hiện và trình

ra cái diện mạo tinh thần có thực của nó đã trở thành một khát vọng nghệ thuật mãnh liệt thu hút sự chú ý đặc biệt của nhà văn Ông thường tránh lối nhìn sự vật hiện tượng đơn giản, đại khái một chiều mà luôn cố gắng đứng ở nhiều góc

độ để lí giải đối tượng ấy nhằm chạm tới cái “ bề chưa thấy… ở cái bề sâu, cái nhìn bề xa” (Chế Lan Viên) Với sự tinh tế và sắc sảo của mình, nhà văn nhận

ra: “Chiến tranh náo động ồn ào mà lại có cái yên tĩnh giản dị của nó Hòa bình mà lại chứa chất những sóng ngầm gió xoáy bên trong” [33]

Đó là những cuộc chiến không tiếng súng diễn ra bên bàn tiệc đoàn viên vào ngày cuối năm giữa những con người trong một dòng họ; cuộc đấu tranh tư tưởng gay gắt và quyết liệt của những người thuộc chế độ cũ; sự sụp đổ của một

trật tự cũ để nhường chỗ cho sự hình thành của một trật tự mới trong Gặp gỡ

cuối năm Với cái nhìn nghệ thuật sắc sảo và tinh tế, Nguyễn Khải đã đem đến

cho người đọc một cái nhìn mới đầy cảm thông với những người ở “phía bên kia” trong cuộc chiến Những năm tháng chiến tranh người ta chỉ quen nhìn những con người ở phe đối nghịch với cái nhìn đơn giản đó là những kẻ độc ác, bạo tàn không có gì phức tạp ẩn chứa bên trong Thế giới nội tâm của họ dường như bị bỏ qua, những mặt khuất lấp trong tâm hồn họ không quan tâm đến Nguyễn Khải đã có một sự điều chỉnh không ít trong cách nhìn con người ở

“phía bên kia”, những con người mà một thời chúng ta thường quan niệm là những nhân vật tiêu cực, nhân vật phản diện Trong khi miêu tả và thể hiện, đa

số họ được vẽ bằng những đường nét biếm họa hoặc những công thức, giản

đơn, sơ lược, như những cái máy vô cảm, vô hồn Sự nhạy bén, ngòi bút sắc sảo của Nguyễn Khải đã khám phá một hiện thực đa dạng và đầy phức tạp Trong bữa tiệc cuối năm giải phóng Sài Gòn, các nhân vật hiện lên sống động trước

mắt chúng ta trong “cái hôm nay ngổn ngang bề bộn”, mỗi nhân vật phơi bày

quá khứ, lí giải hiện tại và cảm nhận tương lai Ngoài Bình còn trẻ, Quân, Việt, Quí, Hoàng đã ở dốc phía bên kia của cuộc đời Khi đặt các nhân vật vào “hôm nay”, nhà văn không buộc họ miễn cưỡng tổng kết những đúng, sai của đời mình Ông soi chiếu vào họ cái nhìn thấu cảm Từng người họ đã đi con đường riêng của mình, có những sai lầm phải trả giá, không còn thời gian để làm lại;

có những suy nghĩ tươi mới như Bình nhưng cần thời gian để kiểm nghiệm; có những cảnh báo sớm về mãnh lực đồng tiền lung lạc họ, nhưng “hôm nay hòa bình” họ đánh mất mình chỉ với số tiền có thể làm họ no ấm hơn những đồng tiền lương còm cõi, hoặc bi kịch hơn, chỉ nhằm giải quyết một khó khăn trước

mắt Đúng như nhận xét của nhà nghiên cứu Vương Trí Nhàn: “Ngày hôm nay đến với truyện của ông, người ta được đến với một thế giới đa dạng hơn, nhiều sắc thái hơn, cái anh hùng xen với cái bình thường, cái đáng căm giận đáng phỉ nhổ không thiếu, nhưng còn bao nhiêu cái đáng cảm động, đáng để tin yêu, nó góp phần làm nên một cuộc sống thú vị có cả tiếng cười lẫn nước mắt” [86,

tr.119]

Với cái nhìn hiện thực về con người “chưa thể biết trước”, “chưa thể biết hết” nên khi triết lí về tuổi trẻ, tuổi già, Nguyễn Khải đã đưa ra một cách nhìn uyển chuyển hơn, đa dạng hơn về con người và cuộc sống:“Thời trẻ người

ta nghĩ rằng có thể thay đổi được nhiều thứ, có thể rút gọn được nhiều thứ Về già lại nhận ra rằng đời sống có tính bền vững của nó, có tính đa dạng của nó, thay đổi đã không dễ, rút gọn lại càng khó hơn Nhưng tôi chỉ nghĩ thôi chứ chưa dám nói Phải đến cái tuổi nào đó mới hiểu được rằng con người vốn đa

sự và phiền phức nên cách phục vụ nó không nên và cũng không thể rút gọn trong cái đơn giản được Vả lại còn nên vui vì sự phong phú, phức tạp ấy Nó

phong phú nên nó mở ra, nó phức tạp nên nó hứa hẹn những ảnh hưởng bất ngờ” [49, tr 269]

Nguyễn Khải có cái nhìn sắc sảo và sâu sắc đối với những khốn khó, bất hạnh của con người trong thời đại mới, đặc biệt là người trí thức nhưng ông không nhấn mạnh đến hiện tượng “cơm áo ghì sát đất” Điều mà nhà văn khám phá ra được “con người bên trong con người” Nếu những nhà văn khác, trong khoảng ba chục năm trở lại đây luôn soi chiếu con người, đặc biệt là những người trí thức ở trong tình trạng tha hóa, hoài nghi giá trị con người của họ, thì Nguyễn Khải trước sau vẫn giữ vững niềm tin vào con người, vào những giá trị

của cuộc sống Qua những con người như Bình trong Gặp gỡ cuối năm; Ông Hai Riềng, Quân, chị Ba Huệ, Vĩnh trong Thời gian của người; Cha Thư trong

Cha và con… là những con người mà Nguyễn Khải gửi gắm niềm tin yêu, trân

trọng Con người hiện lên trong tác phẩm của Nguyễn Khải có cốt cách, có phẩm chất đạo đức và nhân cách được nể trọng - họ trở thành một thứ chuẩn mực trong văn chương và lẽ sống Họ là những người lặng lẽ sống, lặng lẽ viết;

họ là những “hạt bụi vàng” lặng lẽ cống hiến phần tinh túy nhất của bản thân cho cuộc đời

Cái nhìn đổi mới trong quan niệm nghệ thuật về con người, đã chi phối đến những sáng tác tiểu thuyết trong thời kì đổi mới của Nguyễn Khải Chính vì vậy, con người được nhìn từ nhiều góc độ, được đặt trong nhiều mối quan hệ phức tạp, đa dạng của cuộc sống hiện đại Sự bất lực, yếu đuối của con người là

không thể phủ nhận Là người “không thích nhân vật chỉ đơn thuần một chiều Tôi muốn nhân vật của mình lớn lên trong sự dằn vặt, mâu thuẫn” Viết về con

người, đặc biệt là con người trí thức, xoáy sâu vào những bi kịch của họ Ngòi bút của Nguyễn Khải thật sâu sắc, cận nhân tình hơn bao giờ hết Nhà văn hiểu thấu tình cảm cũng như tâm lí của tầng lớp có mình trong đó, đồng thời cũng nhận thấy cuộc sống hiện tại thật phức tạp, ngổn ngang, bề bộn Thừa nhận những giới hạn của con người là một nét mới trong quan niệm của Nguyễn Khải

về con người Các nhân vật của ông trong quá trình vận động của thời gian đã dần cởi bỏ được lớp áo thánh nhân để trở về với vẻ đẹp trần tục của con người Trong họ vẫn còn niềm tin rất lớn vào chính bản thân mình, vượt qua chính mình là vượt qua tất cả

Đời sống xã hội chuyển mình từ cơ chế bao cấp sang cơ chế thị trường không thể tránh khỏi những bước hụt hẫng Số phận của nhà văn và số phận của một xã hội anh hùng đều ở vào tình cảnh “bĩ vận” như nhau Nhưng ông vẫn tin

tưởng vào một điều: “Trong cuộc sống đổi thay của nhiều cá nhân sẽ rất bi thảm nhưng số phận của cộng đồng thời sau bao giờ cũng hơn thời trước” Nhà văn tin tưởng “Đời sống cộng đồng là vô hạn, nó có khả năng lột xác đến vĩnh viễn Chỉ mươi lăm năm nữa, tôi tin chắc thế, xã N lại bước vào một thời kì phồn thịnh mới, còn hơn cả những năm oanh liệt xa xôi” [32, tr 284] Đó là

niềm tin của một nhà văn có cái nhìn đầy lạc quan và từng trải hiểu rõ thời thế

và hiểu rõ mình Ở giai đoạn trước, Nguyễn Khải cũng nói đến niềm tin nhưng gắn với lí tưởng cách mạng Giờ đây tuy không hoài nghi về điều đó nhưng nó được mở rộng hơn trong giá trị bền vững của đời sống Chỉ có điều là ở thời đại nào con người cũng biết thành thực với lòng mình và sống đúng với mình Niềm tin ấy của Nguyễn Khải thể hiện qua những nhân vật mà ông yêu mến

Ông Hai Riềng trong tiểu thuyết Thời gian của người, sẵn sàng từ bỏ cuộc

sống giàu sang ở đồn điền để trở về Sài Gòn đẩy xe bán bánh bông lan vì trong

con người ông “Người yêu nước đã thắng người của nghề nghiệp” Hay Cô

Hiền trong truyện ngắn Một người Hà Nội lại có một niềm tin vững chắc vào

cuộc đời trên cơ sở của sự trải đời và khôn ngoan: “Mỗi thời đều có thời vàng son của nó” Đó là một niềm tin đẹp đẽ và tươi sáng

Không chỉ vậy, nhân vật của Nguyễn Khải thường hay tranh cãi, lí sự

Nó suy đoán, phán xét, bình phẩm, biện luận và triết lí Nhiều khi con người thường rơi vào độc thoại nội tâm, suy ngẫm về thế sự, băn khoăn về những tiếc nuối, day dứt về hồi tưởng để phán xét, tranh luận với chính mình Như nhân