Một số tín hiệu thẩm mỹ trong thơ Tố Hữu tt.PDF

Trong khuôn khổ một luận văn cao học, chúng tôi chỉ chọn một vấn đề trong số rất nhiều vấn đề của sự nghiệp thơ ca Tố Hữu, đó là tìm hiểu hình tượng nghệ thuật được thể hiện qua các tín

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Nguyễn Đức Tồn

Hà Nội - Năm 2011

MỤC LỤC

MỤC LỤC 1

QUY ƯỚC VIẾT TẮT 4

PHẦN MỞ ĐẦU 5

1 Lý do chọn đề tài 5

2 Lịch sử vấn đề 7

2.1 Tác phẩm của Tố Hữu trước năm 1945 7

2.2.Tác phẩm của Tố Hữu từ năm 1945 đến nay 7

3 Mục đích nghiên cứu 10

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 10

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 10

6 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 11

7 Cấu trúc của luận văn 11

Chương 1: NHỮNG TIỀN ĐỀ LÝ THUYẾT 12

1 1 Khái niệm về tín hiệu thẩm mĩ 12

1.1.1 Tín hiệu 12

1.1.2 Tín hiệu ngôn ngữ 16

1.3.3 Tín hiệu thẩm mĩ 19

1.1.4 Mối quan hệ giữa Tín hiệu, Tín hiệu ngôn ngữ và Tín hiệu thẩm mỹ 22 1 2 Những đặc tính của tín hiệu thẩm mỹ 24

1.2.1 Đặc tính cấp độ 24

1.2.2 Đặc tính tác động 25

1.2.3 Đặc tính biểu hiện 26

1.2.4 Đặc tính biểu cảm (bộc lộ) 28

1.2.5 Tính biểu trưng 29

1.2.6 Tính truyền thống và cách tân 30

1.2.7 Tính hệ thống 31

1.2.8 Tính đẳng cấu 33

1.2.9 Tính trừu tượng và tính cụ thể 35

1 3 Tín hiệu thẩm mỹ và ngôn ngữ văn chương 38

1.3.1 Quan hệ giữa tín hiệu thẩm mỹ với ngôn ngữ văn chương 38

1.3.2 Tín hiệu thẩm mỹ văn chương 40

1.4 Tiểu kết 41

Chương 2: TÍN HIỆU THẨM MỸ BIỂU ĐẠT HÌNH TƯỢNG "BÁC HỒ" TRONG THƠ TỐ HỮU Error! Bookmark not defined 2.1 Kết quả thống kê về số lần xuất hiện của các THTM chỉ Bác Hồ 47

Bảng 2.1 Kết quả thống kê về số lần xuất hiện của các THTM chỉ Bác Hồ 47

2.2 Tín hiệu thẩm mỹ hằng thể “Bác” 48

2.3 Các biến thể của THHT "Bác" 51

2.3.1 Biến thể từ vựng của THHT "Bác" 51

2.3.2 Biến thể kết hợp của các THTM chỉ Bác 66

2.3.3 Biến thể quan hệ của các THTM chỉ Bác Hồ 78

2.4 Tiểu kết 86

Chương 3: TÍN HIỆU THẨM MỸ BIỂU ĐẠT HÌNH TƯỢNG “ANH BỘ ĐỘI” TRONG THƠ TỐ HỮU 89

3.1 Kết quả thống kê về số lần xuất hiện của các THTM chỉ “Anh bộ đội” 92

3 2 Tín hiệu thẩm mỹ hằng thể "Anh bộ đội" 93

3 3 Các biến thể của THHT “Anh bộ đội” 97

3.3.1 Biến thể từ vựng của THHT "Anh bộ đội" 97

3.3.2 Biến thể kết hợp của các THTM chỉ “Anh bộ đội” 114

3.3.3 Biến thể quan hệ của các THTM chỉ “Anh bộ đội” 122

4 Tiểu kết 130

KẾT LUẬN 133

TÀI LIỆU THAM KHẢO 138

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Tín hiệu thẩm mỹ là một khái niệm có liên quan đến lý thuyết tín hiệu học nói chung, lý thuyết ngôn ngữ học nói riêng, đặc biệt là những tín hiệu thẩm mỹ

có trong các tác phẩm văn chương Một tín hiệu thẩm mỹ khi đi vào thế giới thơ

ca nghệ thuật đã được chuyển hoá thành một tín hiệu nghệ thuật, tín hiệu thẩm

mỹ ngôn ngữ hay còn là tín hiệu văn chương

Đứng về phương diện tác giả, tác phẩm, chúng ta đều biết Tố Hữu (1920- 2002) là một trong những nhà thơ lớn của thơ ca Việt Nam hiện đại Các tác

phẩm chính của ông là Từ ấy (1946), Việt Bắc (1954), Gió lộng (1961), Ra trận (1962- 1971), Máu và hoa (1977), Một tiếng đờn (1992), Ta với ta (1999)

Trong khuôn khổ một luận văn cao học, chúng tôi chỉ chọn một vấn đề trong số rất nhiều vấn đề của sự nghiệp thơ ca Tố Hữu, đó là tìm hiểu hình tượng nghệ thuật được thể hiện qua các tín hiệu thẩm mỹ "Bác Hồ" và "Anh bộ đội" trong thơ ông Chúng tôi sẽ tìm hiểu vấn đề trên dưới bình diện ngôn ngữ học Việc áp dụng thành tựu ngôn ngữ học nói chung, tín hiệu học nói riêng, vào

đề tài này hy vọng sẽ đem lại những kết quả thú vị, góp phần làm rõ bức chân dung tinh thần của nhà thơ Tố Hữu Đồng thời, chúng ta cũng có thêm cơ sở để khẳng định phương pháp đi đến với đặc trưng ngôn ngữ văn học là phải đi từ hệ thống các đơn vị ngôn ngữ có liên quan chặt chẽ với việc nghiên cứu nội dung tín hiệu ngôn ngữ thẩm mĩ trong văn học Vấn đề tín hiệu thẩm mĩ được nghiên cứu thấu đáo chắc chắn sẽ là tiền đề giúp các nhà nghiên cứu tiếp tục soi chiếu vào các hiện tượng văn học khác

Thêm nữa, Tố Hữu là một tác gia có nhiều tác phẩm được đưa vào giảng dạy trong chương trình phổ thông Vì vậy đề tài luận văn có ý nghĩa thực tiễn to

lớn và rất hữu ích đối với việc dạy và học của giáo viên và học sinh trong nhà trường

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Tác phẩm của Tố Hữu trước năm 1945

2.2.Tác phẩm của Tố Hữu từ năm 1945 đến nay

3 Mục đích nghiên cứu

Luận văn tiến hành tìm hiểu các hình tượng nghệ thuật được thể hiện qua các tín hiệu thẩm mỹ “Bác Hồ” và “Anh bộ đội ” trong thơ Tố Hữu Nói một cách khái quát, đó là việc nghiên cứu mối quan hệ biện chứng giữa ngôn ngữ- hệ thống với thực tiễn hành chức trong một loại hình văn học cụ thể: thơ ca Mục đích của luận văn nhằm tìm hiểu về lý thuyết tín hiệu thẩm mỹ và cơ chế hình thành, giải mã tín hiệu thẩm mỹ gắn với cấu trúc tác phẩm, đặc trưng thể loại và phong cách tác giả Từ đó luận văn áp dụng lý thuyết tín hiệu thẩm mỹ và một số

lý thuyết liên ngành khác vào khảo sát những tín hiệu cụ thể làm đại diện nhằm rút ra những vấn đề có tính nguyên lý chung trong việc xử lý các tín hiệu thẩm

mỹ trong văn học để phân tích các hình tượng văn học được chúng phản ánh

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là các tín hiệu thẩm mỹ "Bác Hồ" và "Anh bộ đội" trong thơ Tố Hữu Phạm vi tư liêụ được khảo sát là toàn bộ thơ Tố Hữu Ngoài

ra chúng tôi cũng trích dẫn một số câu thơ của những nhà thơ cách mạng khác cùng thời với ông để làm cứ liệu so sánh

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Hệ thống hóa lý thuyết về tín hiệu thẩm mỹ để làm cơ sở cho việc nghiên

cứu

- Phân tích ý nghĩa thẩm mỹ của các THTM "Bác Hồ" và "Anh bộ đội" trong thơ Tố Hữu

6 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Việc nghiên cứu dựa trên cơ sở lý luận và sự kết hợp các phương pháp sau:

- Vận dụng những thành tựu về lý luận của ngôn ngữ học truyền thống và ngôn ngữ học hiện đại, nhất là ngữ dụng học kết hợp với lý thuyết tín hiệu thẩm mỹ, lý luận văn học, thi pháp học nhằm tiếp cận và luận giải vấn đề được nghiên cứu

- Vận dụng các phương pháp, thủ pháp nghiên cứu ngôn ngữ học đặc thù: Thống kê, phân loại, phân tích diễn ngôn, phân tích ý nghĩa của từ trong ngữ cảnh được sử dụng theo lý thuyết ngữ dụng học

Trên cơ sở đó luận văn đã phân tích các tín hiệu thẩm mỹ "Bác Hồ" và

"Anh bộ đội" trong toàn bộ các tập thơ của Tố Hữu

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, luận văn được chia thành

ba chương:

Chương 1: Những tiền đề lý thuyết

Chương 2: Tín hiệu thẩm mỹ biểu đạt hình tượng “Bác Hồ” trong thơ Tố Hữu

Chương 3: Tín hiệu thẩm mỹ biểu đạt hình tượng “Anh bộ đội” trong thơ

Tố Hữu

Chương 1

NHỮNG TIỀN ĐỀ LÝ THUYẾT

1 1 Khái niệm về tín hiệu thẩm mĩ

1.1.1 Tín hiệu

- TH là một yếu tố vật chất kích thích vào giác quan con người, làm cho người

ta tri giác, suy diễn và lý giải được, để thông qua đó biết về và biết tới một cái gì khác ngoài sự vật đó

- TH cần thỏa mãn các điều kiện:

+TH phải có tính vật chất

+TH phải mang nghĩa

+TH phải được con người nhận thức trong mối quan hệ hai mặt của nó

1.1.2 Tín hiệu ngôn ngữ

THNN là 1 yếu tố vật chất kích thích vào giác quan của con người, mang bản chất xã hội Chúng làm cho ta tri giác, suy diễn và lý giải được một nội dung tinh thần Qua đó để biết tới một cái gì khác ngoài yếu tố vật chất là âm thanh hoặc chữ viết đó, nhằm thực hiện đa chức năng xã hội

-THNN cần thỏa mãn các điều kiện:

+THNN phải đủ điều kiện của 1 TH

+THNN phải mang tính nhân tạo

+THNN phải có âm thanh ngôn ngữ hoặc chữ viết ngôn ngữ

+THNN phải có bản chất xã hội

+THNN phải có các chức năng xã hội

1.3.3 Tín hiệu thẩm mĩ

THTM là TH thuộc hệ thống các phương tiện biểu hiện của các ngành nghệ thuật, bao gồm toàn bộ những yếu tố của hiện thực, của tâm trạng (những chi tiết, những sự vật hiện tượng, những cảm xúc thuộc đời sống hiện thực và tâm trạng), những yếu tố của chất liệu (các yếu tố của chất liệu ngôn ngữ với văn chương, các yếu tố của chất liệu màu sắc với hội họa, âm thanh và âm nhạc) được lựa chọn và sáng tác trong tác phẩm nghệ thuật vì mục đích thẩm mỹ

1.1.4 Mối quan hệ giữa Tín hiệu, Tín hiệu ngôn ngữ và Tín hiệu thẩm mỹ

Có thể nói rằng TH, THNN và THTM là ba khái niệm có mối liên hệ khăng khít với nhau, cái này là tiền đề, cơ sở cho sự xuất hiện của cái kia

Khi đi vào thế giới nghệ thuật, các TH thông thường sẽ chuyển hoá thành THTM, mang những đặc thù nghệ thuật THNN được coi là TH nguyên cấp còn THTM là hệ thống TH thứ cấp, mà hệ thống thứ nhất sẽ được làm cái biểu đạt cho hệ thống TH thứ hai Trong đó, THNN là chất liệu của văn học, còn THTM

là phương tiện của văn học

Khái niệm THTM bản thân đã bao hàm khái niệm TH và THNN Tuy nhiên, có sự khác biệt nhau ở chỗ nếu TH và THNN là khái niệm quan hệ thì THTM vừa là khái niệm quan hệ vừa là khái niệm tự thân bởi bản thân nó đã mang tính thẩm mỹ và khác THTM ở tính có lý do Nếu như mối quan hệ giữa hai mặt âm – nghĩa của THNN là hoàn toàn võ đoán, mang tính quy ước thì

THTM phải là những quan hệ có thể lý giải được

Chương 2

TÍN HIỆU THẨM MỸ BIỂU ĐẠT HÌNH TƯỢNG "BÁC

HỒ" TRONG THƠ TỐ HỮU 2.1 Kết quả thống kê về số lần xuất hiện của các THTM chỉ Bác Hồ

Bảng 2.1 Kết quả thống kê về số lần xuất hiện của các THTM chỉ Bác Hồ

STT Tín hiệu thẩm mỹ

Số lần xuất hiện (l ần)

Tỉ lệ xuất hiện (%)

Trong số các THTM đó, chúng tôi lựa chọn TH "Bác" là THTM- HT Bởi vì

đây là THTM có tỉ lệ xuất hiện cao hơn hẳn so với các THTM khác và nó còn có khả năng hoạt động và bộc lộ nghĩa vượt trội so với các THTM còn lại

2.2 Tín hiệu thẩm mỹ hằng thể “Bác”

- Hình ảnh Bác hiện lên trong thơ Tố Hữu:

+ Bác là một con người giản dị và gần gũi

+ Bác giống như những ông tiên, ông bụt trong câu chuyện cổ tích

2.3.2.1 Các tín hiệu là danh từ / danh ngữ:

Chúng tôi chia các loại danh từ/ danh ngữ này làm hai nhóm

- Nhóm mang nghĩa đen tả thực: Nhóm này bao gồm các từ ngữ chỉ bộ

phận cơ thể người xuất hiện trong sự kết hợp với các THTM chỉ Bác Hồ: Mái tóc Bác, bàn tay Bác, má Bác, chòm râu Bác, trán Bác, bóng Bác, chân Người Và

những TH là các từ ngữ chỉ những sự vật, hiện tượng liên quan đến cuộc sống

sinh hoạt và hoạt động của Người: nhà gác đơn sơ, giường mây chiếu cói, tủ

nhỏ, áo sờn, máy chữ, đôi dép mòn quai gót, chồng thư xem dở cho đến vườn rau, lối sỏi quen, rèm cửa, ánh đèn, hàng rào râm bụt, hồ cá

Nhóm danh từ/ danh ngữ mang nghĩa bóng, nghĩa biểu trưng: Dựa vào tư liệu thống kê, chúng tôi thấy trong thơ Tố Hữu có xuất hiện những TH mang ý nghĩa chỉ các hiện tượng thuộc lĩnh vực tinh thần và những TH vốn có nghiã đen chỉ bộ phận thân thể nhưng đã có sự chuyển nghĩa chỉ đời sống tâm hồn con người

2 3.2.2 Các tín hiệu là động từ, động ngữ

- Nhóm mang nghĩa đen tả thực: Gồm các TH chỉ các hoạt động trong đời

sống bình thường của Bác: về: 7 lần, đi: 6 lần, nhớ, thương nhớ: 5 lần mong: 5 lần, vui: 4 lần, nhìn theo: 3 lần, nghe: 2 lần, ngồi: 2 lần, đứng: 2 lần, kêu, bắt

tay, châm lửa hút, đến, , nghĩ, hỏi và các biến thể chỉ tình cảm, cảm xúc của

Bác đau: 2 lần, buồn, lo, sợ

Những tình cảm của chủ thể là nhà thơ, người dân đối với Bác: nhớ: 4 lần;

yêu, kính yêu: 2 lần; khóc, biết ơn

- Nhóm mang nghĩa bóng, nghĩa biểu trưng:

Khi khắc họa hình tượng Bác, các TH là động từ/ động ngữ trong thơ Tố Hữu đã thể hiện những ý nghĩa thẩm mỹ vô cùng sâu sắc Các TH ấy vốn biểu hiện những sinh hoạt đời thường của mỗi con người, nhưng trong thơ Tố Hữu, những sinh hoạt đời thường ấy đã được nghệ thuật hóa, gắn với những hoạt động mang ý nghĩa chính trị lớn lao, trong đó Bác Hồ giữ một vai trò quan trọng trong

sự nghiệp cách mạng của dân tộc

Đó là các TH chỉ hoạt động: dẫn đường, vạch đường đi, vững tay lái, nuôi

chí bền Thông qua những tín hiệu này Người hiện lên với tư cách là một con

người tìm đường, mở lối, với một quyết tâm sắt đá đưa dân tộc ta đến con đường tươi sáng

2.3.3 Biến thể quan hệ của các THTM chỉ Bác Hồ

2.3.3.1 TH chỉ thời gian

-Thời gian cụ thể: Xuân 41, ba mươi năm, bốn mươi năm, năm mươi năm,

bảy mươi chín tuổi, tuổi tám mươi

- Thời gian mang tính trừu tượng: Mùa vui, ngày vui, đời vui, ngày thống

nhất, xuân đến hồi sinh

2.3.3.2 TH chỉ không gian

+ Không gian quê nhà

+ Không gian nơi đất khách quê người

+ Không gian của ngày đầu kháng chiến

2.3.3.3 TH chỉ người và các tổ chức cách mạng trong và ngoài nước

Đó là những BTQH chỉ trang phục và các vật dụng của Bác góp phần biểu hiện vẻ đẹp giản dị mà thanh cao của Người Bên cạnh đó, còn có nhóm từ cảm thán biểu hiện những trạng thái cảm xúc, tâm lý của nhà thơ, của nhân dân Việt Nam đối với Bác

Chương 3

TÍN HIỆU THẨM MỸ BIỂU ĐẠT HÌNH TƯỢNG "ANH BỘ

ĐỘI" TRONG THƠ TỐ HỮU

3.1 Kết quả thống kê về số lần xuất hiện của các THTM chỉ “Anh bộ đội” Bảng 3 1: Kết quả thống kê về số lần xuất hiện của các THTM chỉ “Anh bộ đội”

STT Từ

Số lần Xuất hiện (lần)

Tỉ lệ xuất hiện (%)

Trong số các đơn vị từ vựng đó, chúng tôi lựa chọn TH Anh bộ đội là

THTM- HT Mặc dù đây là từ có tỉ lệ xuất hiện không cao nhưng nó có khả năng khái quát và khả năng hoạt động, bộc lộ nghĩa vượt trội hơn so với các từ còn lại

3 2 Tín hiệu thẩm mỹ hằng thể "Anh bộ đội"

- “Anh bộ đội” hiện lên trong thơ Tố Hữu với những phẩm chất:

+ Quyết tâm chiến đấu giải phóng dân tộc

+ Tinh thần đoàn kết, gan góc, dũng cảm vượt qua mọi gian khổ hy sinh để hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ

+ Lối sống giản dị, lạc quan, yêu đời

3 3 Các biến thể của THHT “Anh bộ đội”

3.3.1 Biến thể từ vựng của THHT "Anh bộ đội"

3.3.1.1 Biến thể từ vựng về “Anh bộ đội” trong thơ Tố Hữu thời kỳ kháng chiến chống Pháp

3.3.1.2 Biến thể từ vựng về "Anh bộ đội" trong thơ Tố Hữu thời kỳ chống Mỹ 3.3.1.3 Biến thể từ vựng về "Anh bộ đội" trong thơ Tố Hữu thời kỳ kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ

3.3.2 Biến thể kết hợp của các THTM chỉ “Anh bộ đội”

3.3.2.1 Các TH là danh từ/ danh ngữ

- Nhóm mang nghĩa đen tả thực: Nhóm này bao gồm các TH là các từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể người xuất hiện trong sự kết hợp với các THTM chỉ "Anh bộ

đội": má anh, lòng anh, chân anh, ngực anh, lưng anh, mắt anh, cánh tay anh,

hai bàn tay anh, trái tim anh Và những TH là các từ ngữ chỉ những sự vật, hiện

tượng liên quan đến cuộc sống, sinh hoạt và các hoạt động của “Anh bộ đội”: đôi

dép, vành mũ lá, súng trên vai, cái mũ vải mềm, mũ tai bèo, đôi dép cao su,, tiếng reo

- Nhóm mang nghĩa bóng, nghĩa biểu trưng: Dựa vào tư liệu thống kê, chúng tôi thấy trong thơ Tố Hữu có xuất hiện những TH mang ý nghĩa chỉ các hiện tượng thuộc lĩnh vực tinh thần và những TH vốn có nghĩa đen chỉ bộ phận

cơ thể nhưng đã có sự chuyển nghĩa chỉ đời sống tâm hồn con người Thực chất đây là mối quan hệ giữa hằng thể và biến thể được biểu hiện ra bằng mối quan hệ giữa chỉnh thể và bộ phận Đó cũng là kết quả của hướng chuyển nghĩa theo phương thức hoán dụ

3.3.2.2 Các TH là động từ/ động ngữ

- Nhóm mang nghĩa đen tả thực: Gồm các TH chỉ hoạt động trong đời

sống bình thường của “Anh bộ đội”: đi: 12 lần, tìm: 3 lần, về: 3 lần, cho: 2 lần,

nhìn: 2 lần, đòi: 2 lần, giết: 2 lần, lên, xuống, nhìn, nằm, thở, huýt sáo, xẻ, vào, chờ : 1 lần và các biến thể chỉ tình cảm, cảm xúc của "Anh bộ đội": nhớ: 2 lần, cười: 2 lần, yêu, sẽ quên, gian khổ: 1 lần

-Nhóm mang nghĩa bóng, nghĩa biểu trưng: Đó là các TH chỉ hoạt động

của “Anh bộ đội”: người đi: 2 lần, anh đi: 1 lần, lại đi: 1 lần, chẳng dừng chân:

1 lần Thông qua các TH này, hình tượng "Anh bộ đội" hiện lên với tư cách là

một người ra đi vì lý tưởng cách mạng, những con người sẵn sàng xả thân để đưa đất nước đến bến bờ của tự do độc lập

3.3.3 Biến thể quan hệ của các THTM chỉ “Anh bộ đội”

3.3.3.1 TH chỉ thời gian

Thời gian cụ thể: Xuân 68: 2 lần, kháng chiến 3 ngàn ngày, năm mươi sáu

ngày đêm, hai mươi năm, thế kỷ 20, tròn tuổi 20, chín năm kháng chiến

Có những TH thời gian chỉ một thời điểm cụ thể gắn với sinh hoạt của

Người lính: đêm nay: 2 lần, trưa nay: 3 lần, đêm này, hôm nay, sáng nay, sáng

xuân nay, ngày đêm chiến trường, hôm qua, đêm ngày, năm canh, biết bao đêm, một hôm nào đó, buổi đầu, nghìn năm sau, một sáng mùa thu, phút cuối cùng, mấy dặm đường Nhưng có khi là một thời điểm vĩnh hằng như một lời khẳng

định: muôn triệu, muôn vạn lần