Trong phân mônĐịa lí, bản đồ và bảng số liệu được sử dụng như là một nguồn cung cấp kiến thức,giúp học sinh tự tìm tòi phát hiện ra kiến thức và rèn luyện kĩ năng bộ môn chứkhông phải để
Trang 1hệ địa lí đơn giản ở các vùng chính trên đất nước Việt Nam Bước đầu rèn luyện
và hình thành một số kĩ năng: Quan sát sự vật, hiện tượng; thu thập, tìm kiếm tưliệu địa lí từ các nguồn khác nhau; biết nêu thắc mắc đặt câu hỏi trong quá trìnhhọc tập và chọn thông tin để giải đáp; nhận biết đúng các sự vật, sự kiện, hiệntượng địa lí; biết trình bày lại kết quả học tập bằng lời nói, bài viết, hình vẽ, sơđồ; biết vận dụng các kiến thức đã học vào thực tiễn đời sống Trong phân mônĐịa lí, bản đồ và bảng số liệu được sử dụng như là một nguồn cung cấp kiến thức,giúp học sinh tự tìm tòi phát hiện ra kiến thức và rèn luyện kĩ năng bộ môn chứkhông phải để minh họa cho lời giảng của giáo viên Như vậy bản đồ, bảng sốliệu là đối tượng để học sinh chủ động, tự lực (đến mức tối đa) khai thác kiếnthức dưới sự hướng dẫn của giáo viên Việc sử dụng bản đồ, lược đồ, tranh ảnh
và trò chơi trong dạy học phân môn Địa lí là một trong những điều kiện quyếtđịnh sự thành công của tiết dạy, vì nó làm tăng hiệu quả giờ dạy, học sinh cóhứng thú trong học tập, giờ học vui tươi thoải mái, các em được mở rộng tầm mắt
ra xa hơn và nó là phương tiện phát triển tư duy
Để học sinh chủ động tích cực trong giờ học Địa lí, đòi hỏi người giáo viênphải biết tổ chức, hướng dẫn, phải có phương pháp dạy học phù hợp để lôi cuốncác em trong từng bài học, từng sự vật, hiện tượng địa lí Muốn làm được nhưvậy, ngoài kiến thức của giáo viên thì sử dụng những phương pháp mới, phương
Trang 2- Một số ít giáo viên nắm kiến thức tổng thể về Địa lí còn mờ nhạt, không
hệ thống, giáo viên còn phụ thuộc nhiều vào kiến thức sách giáo khoa, ít nghiêncứu tài liệu nên dẫn đến bài giảng rời rạc, không lô-gic, học sinh có thể hiểu ngaynhưng không biết các sự vật hiện tượng đó có liên quan đến nhau
- Đặc biệt đối với phân môn Địa lí thì việc sử dụng đồ dùng dạy học (bản
đồ, lược đồ, tranh ảnh) trong mỗi giờ lên lớp là việc làm thường nhật nó có vaitrò quan trọng trong việc khai thác nội dung của bài thì nhiều giáo viên còn dạychay do không có bản đồ, chưa sử dụng hết tác dụng của bản đồ trong bài dạy,quan niệm dạy phần địa lý dân cư, kinh tế tách biệt với tự nhiên, sử dụng bản đồkhông hiệu quả
- Số giáo viên đưa trò chơi vào dạy học các bài Địa lí còn ít chủ yếu dạyhọc dựa vào hướng dẫn sách giáo viên, ít đầu tư suy nghĩ nên dẫn đến tiết họckhông có sự đổi mới, khởi sắc
Trang 3
2 Kết quả, hiệu quả của hiện trạng trên
Ở Tiểu học môn Tự nhiên - Xã hội được kiểm chứng kết quả cụ thể ở hailần kiểm tra định kỳ cuối học kỳ I và cuối năm Nhìn chung so sánh với mônKhoa học và phân môn Lịch sử thì phân môn Địa lí kết quả không cao
Thông qua điều tra số giáo viên trực tiếp dạy học phân môn Địa lí cho thấygiáo viên sử dụng thành thạo bản đồ, lược đồ, tranh ảnh và trò chơi trong dạy họcĐịa lí nhưng vẫn còn số ít giáo viên có sử dụng mà hiệu quả chưa cao Vì vậy,khi điều tra 23 em học sinh lớp 4B thì việc sử dụng bản đồ, lược đồ, tranh ảnh vàtrò chơi để thai thác nội dung của bài chưa thành thạo dẫn đến nắm kiến thức Địa
lí của học sinh còn nhiều hạn chế
Cụ thể là: Bảng 1
Nội dung SL Đạt TL SLChưa đạtTL
Biết khai thác nội dung từ bản đồ
Như vậy từ kết quả điều tra cho thấy số học sinh nắm được kiến thức vềđịa lí, kĩ năng sử dụng bản đồ, lược đồ để khai thác nội dung bài là hạn chế Vìvậy vấn đề đặt ra là giáo viên phải nắm được hệ thống kiến thức Địa lí, có kĩ năng
sử dụng thành thạo bản đồ, lược đồ và có phương pháp tổ chức dạy học phù hợp,tích cực sáng tạo để giúp các em chủ động nắm kiến thức, nhớ lâu, nhớ chính xácbiết xâu chuỗi, biết liên kết mối quan hệ giữa đặc điểm của vị trí, địa hình với khíhậu; giữa tự nhiên với hoạt động sản xuất của con người
Để nâng cao chất lượng dạy học Địa lí, giáo viên cần sử dụng hợp lý các
phương pháp dạy học khác nhau Trong đó “sử dụng có hiệu quả bản đồ, lược
đồ, trò chơi” trong dạy học Địa lí là cần thiết Phương pháp này phù hợp với đặc
điểm tâm sinh lý của học sinh Tiểu học, với định hướng đổi mới phương phápdạy học hiện nay ở bậc Tiểu học theo phương châm “Nhẹ nhàng hơn, tự nhiên
hơn và hiệu quả hơn” Việc “sử dụng có hiệu quả bản đồ, lược đồ, trò chơi” sẽ
có tác dụng phát huy tính tích cực, tạo hứng thú học tập cho học sinh Qua đó học
Trang 4
sinh tiếp thu kiến thức Địa lí một cách nhẹ nhàng, tự nhiên làm cho giờ học Địa lísinh động hơn, tự nhiên hơn Điều đó giúp các em biết và hiểu địa lí sâu sắc hơn,tránh được sự gò bó, áp đặt trong lĩnh hội kiến thức địa lí Từ đó các em sẽ biếtyêu thiên nhiêm, con người, quê hương, đất nước; các em biết tôn trọng, bảo vệcảnh quan thiên nhiên và các di tích lịch sử văn hóa; các em sẽ tự hào về thiênnhiên và con người Việt Nam
Từ thực trạng này, để giúp cho dạy - học đạt hiệu quả cao hơn thì cần có
các biện pháp thật hiệu quả Vì thế tôi xin đưa ra một số kinh nghiệm “Nâng cao
chất lượng dạy học phân môn Địa lí lớp 4 thông qua việc sử dụng bản đồ (lược đồ) và trò chơi”.
PHẦN II: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
I CÁC GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ DẠY HỌC ĐỊA LÍ
Giải pháp 1: Giáo viên phải nắm kiến thức Địa lí một cách có hệ thống.
Nói đến Địa lí là nói đến vị trí địa lí, địa hình, khí hậu; nói đến thiên nhiên
và hoạt động sản xuất của con người Cứ như vậy kiến thức địa lí là một chuỗicác đặc điểm về vị trí, địa hình về khí hậu về con người và hoạt động sản xuất củacon người ở vùng, miền đó Việc nắm kiến thức địa lí logic chính xác, có hệthống của giáo viên là rất cần thiết, giúp học sinh định hướng và hiểu đúng đặcđiểm địa lí của một vùng miền đó
Giải pháp 2: Thu thập thông tin, tư liệu Địa lí thiết thực trong thời điểm hiện tại để phục vụ cho mỗi nội dung dạy học
Tất cả các tiết học Địa lí đều tìm hiểu đặc điểm về vị trí, giới hạn, khí hậu,dân cư, kinh tế của một vùng miền Đòi hỏi sự tìm tòi, thu thập các thông tin, tưliệu có liên quan đến vùng miền đó là vô cùng cần thiết Vì kiến thức Địa lí đượctrình bày trong SGK và SGV hướng dẫn rất đơn giản, ngắn gọn, nó như cái cốt,cái lõi để dựa vào đó giáo viên biết cách khai thác, hướng dẫn giúp học sinh tìm
Trang 5
đúng nội dung, hiểu chính xác kiến thức được truyền tải Đặc biệt với sự pháttriển về kinh tế, xã hội ngày nay thì hoạt động kinh tế, xã hội và thiên nhiên củavùng miền đó là thường xuyên thay đổi Chính vì vậy ngoài việc nắm vững kiếnthức Địa lí trong sách giáo khoa Tiểu học nói chung và của lớp 4 nói riêng giáoviên cần phải thu thập các thông tin, tư liệu một cách cập nhật để truyền thụ đếnhọc sinh một cách chính xác
Giải pháp 3: Giáo viên chủ động, mạnh dạn đưa phương pháp mới vào từng bài dạy cụ thể
Định hướng dạy học theo phương pháp tích cực, lấy học sinh làm trungtâm, giáo viên đóng vai trò chủ đạo thì việc chủ động đưa phương pháp mới vàodạy học Địa lí là cần thiết, phục vụ thiết thực cho dạy học nhẹ nhàng, tích cực, ởmỗi bài học, tiết học giáo viên cần sử dụng linh hoạt các phương pháp Có thểmột tiết học sử dụng nhiều phương pháp dạy học cốt sao để việc chuyển tải nộidung bài học một cách dễ hiểu đến với mọi đối tượng học sinh trong lớp Sử dụngphù hợp các phương pháp dạy học Địa lí góp phần nâng cao chất lượng môn họcnói riêng và chất lượng giáo dục nói chung
Giải pháp 4: Sử dụng thành thạo bản đồ, lược đồ, tranh ảnh và trò chơi trong các tiết học Địa lí
Đặc trưng của phân môn Địa lí đó là tìm hiểu về vị trí, giới hạn, địa hình,khoáng sản, đất, động thực vật, sông hồ, khí hậu, biển các yếu tố này được thểhiện rất rõ trên bản đồ, lược đồ Bản đồ, lược đồ và bảng số liệu được sử dụngnhư một nguồn cung cấp kiến thức, giúp học sinh tự tìm tòi, khám phá kiến thức
và hình thành, rèn luyện kĩ năng bộ môn Trong các tiết học không sử dụng bản
đồ, lược đồ hoặc có bản đồ, lược đồ nhưng học sinh không biết cách sử dụng thì
sẽ không thai thác được nội dụng của bài, học sinh chỉ thụ động tiếp thu kiến thứcmột cách máy móc, gò bó Chính vì vậy việc hướng dẫn học sinh sử dụng thànhthạo bản đồ, lược đồ, tranh ảnh và trò chơi trong các tiết học địa lí sẽ giúp các emtích cực, chủ động tự tìm tòi, khám phá kiến thức, gây hứng thú trong học tập, tiết
Trang 6
học nhẹ nhàng giảm bớt sự nhàm chán tạo cho các em thói quen thích tìm hiểu,khám phá thiên nhiên; từ đó các em sẽ yêu thiên nhiên, con người, quê hương đấtnước, các em sẽ tôn trọng và bảo vệ nó
II CÁC BIỆN PHÁP THỰC HIỆN
Biện pháp 1: Giáo viên xác định đúng đặc trưng bộ môn, nắm vững kiến
thức Địa lí một cách có hệ thống
Thực tế cho thấy một số ít giáo viên chưa xác định được đúng đặc trưngcủa môn Địa lí, kiến thức về địa lí bị chưa nhiều, mỗi tiết lên lớp chỉ cung cấpcho học sinh đủ, đúng kiến thức trong sách giáo khoa, ít mở rộng, liên hệ nhữngkiến thức về hiện tại, chưa thiết lập được cho học sinh mối quan hệ giữa các yếu
tố địa lí với nhau, hệ thống kiến thức không lôgic nên dẫn đến tình trạng giáoviên cung cấp đến đâu thì học sinh chỉ hiểu và biết đến đó, hết giờ học gấp sáchlại là kiến thức cũng “gấp” lại luôn Nên đối với giáo viên việc đọc nhiều sáchbáo, nghiên cứu tài liệu, lấy thông tin, sư tầm tư liệu có liên quan trong thời điểmhiện tại một cách cập nhật là điều hết sức cần thiết và quan trọng đối với phânmôn Địa lí
Đặc trưng của môn học Địa lí đó là tất cả các bài dạy Địa lí là tìm hiểu vềyếu tố tự nhiên (vị trí, giới hạn, địa hình, khoáng sản, đất, động thực vật, sông hồ,khí hậu, biển ) về hoạt động kinh tế, con người của một vùng, miền Các yếu tố
tự nhiên (vị trí, giới hạn, địa hình, khoáng sản, đất, động thực vật, sông hồ, khíhậu, biển ) được tìm hiểu, khai thác trên bản đồ, lược đồ Các yếu tố về tự nhiên
có tác động qua lại với nhau; các yếu tố về tự nhiên có tác động rất lớn hoạt độngkinh tế, con người và ngược lại điều kiện về con người, hoạt động kinh tế cũngtác động ngược lại đến yếu tố về tự nhiên của vùng, miềm đó có nghĩa là giáoviên phải xác định được mối quan hệ sâu sắc giữa các yếu tố địa lí
Như vậy xác định được đặc trưng của môn học giúp giáo viên nắm đượcnội dung của bài, từ đó xây dựng được phương pháp, hình thức tổ chức dạy học
Trang 7Theo định hướng đổi mới phương pháp dạy học, bản đồ (lược đồ) và bảng
số liệu được sử dụng như là một nguồn cung cấp kiến thức giúp học sinh tự tìmtòi, phát hiện những kiến thức và hình thành, rèn luyện kĩ năng bộ môn chứkhông chỉ để minh họa cho lời giảng của giáo viên Như vậy bản đồ (lược đồ) vàbảng số liệu là đối tượng để học sinh chủ động, tự lực (đến mức tối đa) khai tháckiến thức dưới sự hướng dẫn của giáo viên
- Bản đồ Địa lí là hình vẽ thu nhỏ toàn bộ bề mặt trái đất hoặc một khu vựccủa bề mặt Trái Đất trên mặt phẳng dựa vào các phương pháp toán học, phươngpháp biểu hiện bằng kí hiệu để thực hiện các thông tin về địa lí
- Lược đồ là những bản đồ, nhưng thiếu yếu tố toán học (tỷ lệ bản đồ, hệthống kinh vĩ tuyến ) nên không sử dụng để đo, tính khoảng cách mà dùng đểnhận biết vị trí tương đối của một số đối tượng địa lí với một vài đặc điểm củachúng
- Các số liệu được tập hợp thành bảng gọi là bảng số liệu
Do đó, khi hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức từ bản đồ (lược đồ) vàbảng số liệu giáo viên phải thực hiện từng nội dung như sau:
a Hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức từ bản đồ (lược đồ)
+ Về phía giáo viên: Xác định kiến thức trong bài tối thiểu cần thiết để biếtcách làm việc với bản đồ như: Xác định phương hướng trên bản đồ, nắm được kíhiệu trong bảng chú giải và có biểu tượng địa lí trên bản đồ Soạn một hệ thốngcâu hỏi dựa trên lược đồ, trong sách giáo khoa và trình độ học sinh để dẫn dắt họcsinh tự khám phá kiến thức Các câu hỏi thể hiện dưới hình thức tự luận (câuđúng sai, câu nhiều lựa chọn, câu điền ) hoặc trắc nghiệm
Trang 8
+ Về phía học sinh: Học sinh phải được trang bị một số kiến thức tối thiểu
để biết cách làm việc với bản đồ như:
- Xác định được phương hướng, tỉ lệ và kí hiệu bản đồ
- Đọc tên bản đồ, xem bảng chú giải, tìm đối tượng địa lí trên bản đồ
- Xác định vị trí địa lý, giới hạn của các vùng miền trên bản đồ (lược đồ)
- Nhận biết được vị trí, một số đặc điểm của đối tượng địa lý trên bản đồ
- Dựa vào màu sắc, kí hiệu phân biệt được độ cao, nhận biết núi, caonguyên, đồng bằng, vùng biển
- Sử dụng bản đồ (lược đồ) để chỉ đúng tên dãy núi, cao nguyên, đồng bằng, sông lớn của mỗi vùng miền
* Giáo viên hướng dẫn để các em thực hiện các bước với bản đồ (lược đồ):
+ Bước 1: Nắm được mục đích làm việc với bản đồ
+ Bước 2: Xem chú giải để có biểu tượng địa lí cần tìm trên bản đồ
+ Bước 3: Tìm vị trí địa lí của đối tượng trên bản đồ dựa vào kí hiệu
+ Bước 4: Quan sát đối tượng trên bản đồ, nhận xét và nêu đặc điểm đơngiản của đối tượng
+ Bước 5: Xác lập mối hệ địa lí đơn giản giữa các yếu tố và các thành phầnnhư địa hình, khí hậu và sông ngòi Thiên nhiên và hoạt động sản xuất của conngười Trên cơ sở học sinh biết kết hợp những kiến thức từ bản đồ và kiến thứcĐịa lí để so sánh, phân tích
* Ví dụ 1: Bài 5 “Tây Nguyên”.
- Những kiến thức trong bài cần khai thác qua bản đồ:
+ Nhận biết vị trí của Tây Nguyên
+ Nêu tên các cao nguyên ở Tây Nguyên
- Hệ thống câu hỏi để dẫn dắt học sinh làm việc với bản đồ
- Cho học sinh quan sát lược đồ Tây Nguyên - trang 82
Câu 1: Đánh dấu x vào ô sau ý đúng:
Tây Nguyên n m phía n o c a dãy Trằm ở phía nào của dãy Trường Sơn Nam ? ở phía nào của dãy Trường Sơn Nam ? ào của dãy Trường Sơn Nam ? ủa dãy Trường Sơn Nam ? ường Sơn Nam ? ng S n Nam ? ơn Nam ?
Trang 9
Câu 2: Điền tên các cao nguyên vào bảng sau theo hướng từ Bắc xuống Nam
Để hướng dẫn học sinh tìm vị trí và hình dạng của đồng bằng Bắc Bộ
- Bước 1: Giáo viên treo bản đồ địa lí tự nhiên Việt Nam và yêu cầu họcsinh chú ý lên bản đồ
- Bước 2: Giáo viên chỉ bản đồ vị trí đồng bằng Bắc Bộ
- Bước 3: Giáo viên yêu cầu một học sinh lên bảng chỉ vị trí đồng bằng Bắc
Bộ trên bản đồ và rút ra nhận xét về hình dạng của đồng bằng Bắc Bộ: Đồng bằngBắc Bộ có hình dạng tam giác với đỉnh Việt Trì và cạnh đáy là đường bờ biển,kéo dài từ Quảng Ninh xuống tận Ninh Bình
- Bước 4: Giáo viên phát cho học sinh lược đồ lấy từ sách giáo khoa
- Bước 5: Học sinh dựa vào kí hiệu, xác định và tô màu vùng đồng bằngBắc Bộ trên lược đồ đó
Giáo viên chọn 1 hoặc 2 bài đẹp khen ngợi trước lớp và yêu cầu nhóm học sinh đó nhắc lại hình dạng của đồng bằng Bắc Bộ
b Hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức từ bảng số liệu
Để giúp học sinh khai thác được kiến thức từ bảng số liệu giáo viên cầnphải:
- Xác định kiến thức trong bài mà học sinh cần nắm qua bảng số liệu
- Soạn một hệ thống các câu hỏi dựa vào bảng số liệu và trình độ của họcsinh để gợi ý cho học sinh tự khám phá ra kiến thức mới Các câu hỏi được thểhiện dưới nhiều hình thức tự luận hoặc trắc nghiệm
Trang 10
- Bồi dưỡng cho học sinh năng lực so sánh, đối chiếu phân tích các số liệu
- Sử dụng được bảng số liệu để nêu đặc điểm về diện tích, khí hậu, nôngnghiệp, hoạt động sản xuất … (năng suất thu hoạch)
* Hướng dẫn các em khai thác bảng số liệu theo các bước sau:
+ Bước 1: Nắm bắt được mục đích làm việc với bảng số liệu
+ Bước 2: Đọc tên bảng số liệu
+ Bước 3: Xem tên cột, nắm được ý nghĩa đơn vị và thời điểm đi kèm vớicác số liệu ở từng cột
+ Bước 4: Đối chiếu các số liệu theo hàng dọc, hàng ngang của bảng sốliệu để rút ra nhận xét
* Ví dụ 3: Bài 21 “Thành phố Hồ Chí Minh”
- Kiến thức trong bài học sinh cần nắm được qua bảng số liệu:
+ Nhận biết được diện tích và dân số của Thành phố Hồ Chí Minh
+ So sánh về diện tích và số dân của Thành phố Hồ Chí Minh với cácThành phố khác như: Hà Nội, Hải Phòng, Đà Nẵng
- Hệ thống câu hỏi gợi ý học sinh làm việc với bảng số liệu:
Câu 1: Đọc tên các cột trong bảng số liệu ?
Câu 2: Các số liệu trong bảng được ghi vào thời gian nào và được biểu thịtheo đơn vị nào ?
Câu 3: Năm 2003, Thành phố Hồ Chí Minh có diện tích và dân số là baonhiêu ?
Câu 4: Diện tích và dân số của Thành phố Hồ Chí Minh đứng thứ mấytrong các Thành phố trong bảng ?
Tóm lại: Qua việc khai thác kiến thức từ bản đồ, lược đồ tôi thấy học sinh
ham thích môn học, các em hiểu bài nhanh khắc sâu kiến thức cho học sinh
Biện pháp 3: Giáo viên phối hợp sử dụng tranh ảnh, phim, mô hình, vật thật
để hình thành các khái niệm.