SKKN Một số kinh nghiệm hướng dẫn học sinh lớp 5 sử dụng phép tu từ so sánh trong văn miêu tả

Để viết được bài văn hay, các em cần phải rèn luyện sao cho có được năng lực quan sát để nhận biết được cái đặc trưng của sự vật, hiện tượng năng lực cảm thụ, năng lực thu thập thông tin

Mét sè kinh nghiÖm híng dÉn

häc sinh líp 5 luyÖn tËp tu tõ so s¸nh

trong v¨n miªu t¶

A PHẦN MỞ ĐẦU

I Lời mở đầu

Ở Tiểu học Tập làm văn là một môn học cơ sở, rất quan trọng trong chương trình dạy học Để làm một bài văn hay, đòi hỏi học sinh phải biết vận dụng các kiến thức liên môn thuộc lĩnh vực khoa học xã hội, khoa học tự nhiên Vì các kiến thức liên môn này sẽ giúp cho học sinh có được tư liệu để viết bài văn và biết cách sử dụng ngôn từ thế nào để trình bày suy nghĩ của mình một cách mạch lạc, rõ ràng, sáng ý và hấp dẫn Thế nhưng, chỉ có những kiến thức liên môn nói trên thì vẫn chưa đủ Tập làm văn còn là phân môn có tính độc lập, có hệ thống lí thuyết riêng nhằm xây dựng các thể loại như: Văn miêu tả (bao gồm các kiểu bài: miêu tả đồ vật, cây cối, con vật, tả cảnh, tả người), văn kể chuyện, viết thư, và ở từng loại bài lại đòi hỏi phải rèn luyện

để có kỹ năng cần thiết

Một bài văn hay, có giá trị không phải chỉ ở chỗ trình bày mạch lạc, dễ hiểu;

mà cái quan trọng hơn là sức truyền cảm Và sự truyền cảm này có được là do tính chân thực, tính nhân bản, cao hơn nữa là cái "chất văn, hơi văn" Để viết được bài văn hay, các em cần phải rèn luyện sao cho có được năng lực quan sát (để nhận biết được cái đặc trưng của sự vật, hiện tượng) năng lực cảm thụ, năng lực thu thập thông tin, năng lực tưởng tượng - liên tưởng, năng lực phân tích tổng hợp, năng lực linh cảm, đặc biệt là việc vận dụng các biện pháp tu từ vào quá trình làm bài như: phép tu từ so sánh, nhân hoá và các khả năng biểu đạt, bố cục

Ngay từ lớp 2, học sinh đã được làm quen với thể loại văn miêu tả thông qua việc quan sát tranh và trả lời câu hỏi Đến lớp 3, 4, 5 thì nội dung này lại được cụ thể hơn và yêu cầu cũng cao hơn Bên cạnh đó, ở lớp 3, sách giáo khoa Tiếng Việt đã giới thiệu sơ bộ về phép tu từ so sánh Ở đây chưa đi sâu về lí thuyết của phép tu từ so sánh mà chỉ hình thành những hiểu biết và kỹ năng ban đầu về so sánh thông qua hệ thống các bài tập thực hành So sánh được xem là một trong

những phương thức tạo hình, gợi cảm gợi ra những hình ảnh cụ thể, những cảm xúc thẩm mỹ lành mạnh, đẹp đẽ cho con người Qua đó giúp học sinh cảm nhận được cái hay, cái đẹp của những hình ảnh thơ văn đồng thời giúp học sinh vận dụng phép tu từ so sánh vào quan sát các sự vật, hiện tượng và con người xung quanh các em, từ đó giúp các em thể hiện vào bài văn miêu tả được tốt hơn, sâu sắc và sinh động hơn

Để nâng cao chất lượng bài văn, việc tìm ra các bước hướng dẫn học sinh lớp 5 luyện tập về phép tu từ so sánh trong làm văn miêu tả là rất cần thiết Nhằm góp phần tháo gỡ những khó khăn của giáo viên và học sinh nhằm nâng cao hiệu quả của việc dạy học văn miêu tả ở lớp 5, đã thôi thúc tôi

nghiên cứu vấn đề này và đúc rút qua sáng kiến: "Một số kinh nghiệm hướng

dẫn học sinh lớp 5 sử dụng phép tu từ so sánh trong văn miêu tả"

II Thực trạng của vấn đề nghiên cứu

1 Thực trạng

Trong thực tế, cả giáo viên và học sinh còn gặp rất nhiều khó khăn trong việc vận dụng phép tu từ so sánh vào dạy và học văn miêu tả Vì vậy, hiệu quả của việc dạy và học văn miêu tả chưa cao Học sinh chưa biết trong trường hợp nào nên vận dụng phép tu từ so sánh vào nói, viết đoạn văn, bài văn miêu tả của mình Nếu có sử dụng hình ảnh so sánh thì cũng là phát hiện của người khác vì thế hành văn của các em chưa tạo được sự mới mẻ, độc đáo, chưa có dấu ấn cá nhân

Tìm hiểu về thực trạng dạy và học văn miêu tả trong trường Tiểu học, tôi phát hiện thấy một số vấn đề sau:

1.1 Về phía giáo viên

Qua sinh hoạt chuyên môn, và dự giờ, trao đổi với giáo viên trực tiếp giảng dạy, tôi thấy rằng: Đa số giáo viên đều cho Tập làm văn là khó dạy, đặc biệt

là thể loại văn miêu tả, không biết diễn đạt thế nào, lựa chọn hình thức học ra sao để học sinh dễ hiểu Mặt khác, có thể thấy rằng: những hiểu biết về mặt lí luận của giáo viên về văn miêu tả và phép tu từ so sánh đang còn là một khoảng trống với họ Vì thế, việc vận dụng vào thực tiễn dạy học còn gặp nhiều khó khăn

Trong quá trình dạy học văn miêu tả, giáo viên chưa khai thác hết các biện pháp dạy học, chưa vận dụng triệt để các biện pháp tu từ so sánh vào quá trình luyện tập thực hành cho học sinh, chưa khai thác tối đa việc cho học sinh được trực tiếp quan sát đối tượng miêu tả

Hình thức dạy học và đồ dùng trực quan còn nghèo nàn nên học sinh không

có những hiểu biết, những hình dung cụ thể và rõ nét về đối tượng miêu tả Bởi vậy, học sinh nói và viết mơ hồ, chung chung, không có sắc thái biểu cảm hay nói cách khác trong mỗi bài làm chưa thể hiện được cái riêng

1.2 Về phía học sinh

Qua dự giờ, thăm lớp đặc biệt là tìm hiểu từ các bài viết của các em học sinh, chúng tôi nhận thấy rằng bài làm của các em còn mang nặng tính công thức, khuôn sáo, máy móc, thiếu tính chân thực Nó được thể hiện qua các khía cạnh sau:

- Vay mượn ý tứ của người khác, thường là một bài mẫu Nói cách khác học sinh sẵn sàng học thuộc một bài văn mẫu, một câu văn mẫu, khi làm bài các em sao chép ra và biến thành bài làm của mình, không kể đầu bài quy định như thế nào Với cách làm ấy, các em không cần biết đến đối tượng miêu tả, không quan sát không có cảm xúc gì về chúng Chấm bài không tinh, thầy cô giáo dễ khen nhầm văn của người khác mà cứ tưởng là văn của học trò mình Đây là điều không chỉ xảy ra với văn miêu tả mà hầu hết các thể loại văn khác cũng tương tự như thế

- Miêu tả hời hợt, chung chung không có một sắc thái riêng biệt nào của đối tượng được tả Vì thế, bài làm ấy gán cho đối tượng miêu tả nào cùng loại cũng được Một bài miêu tả như vậy đọc lên ta cảm thấy nhợt nhạt, mờ

mờ Nguyên nhân chủ yếu là vì các em không được quan sát, không biết cách hồi tưởng kinh nghiệm sống của mình hoặc không biết cách quan sát nên không có những nhận xét cụ thể và tinh tế

2 Kết quả, hiệu quả của thực trạng trên

Ngay vào đầu năm học XXX, tôi đã tiến hành khảo sát chất lượng về học sinh lớp tôi chủ nhiệm với mục đính nắm được thực chất chất lượng Từ đó

tìm ra phương pháp, biện pháp phù hợp để nâng cao chất lượng bài văn miêu

tả cho học sinh

Tôi đã tiến hành kiểm tra khảo sát chất lượng với đề bài: Tả cây bàng ở

sân trường em trong thời gian 40 phút

Kết quả khảo sát được thể hiện rõ qua bảng dưới đây:

Bảng 1: Kết quả khảo sát đầu năm

Số

HS

làm

bài

Số

lượn

g

Tỉ lệ

Số lượn g

Tỉ lệ

Số lượng Tỉ lệ

Số lượng Tỉ lệ

Qua bảng trên, chúng ta dễ nhận thấy chất lượng bài văn của học sinh còn rất thấp, số học sinh đạt điểm khá và giỏi còn rất ít Trong khi đó, số học sinh đạt điểm yếu còn nhiều

Kết quả trên cho thấy sự cần thiết phải có những biện pháp để nâng cao chất lượng bài văn miêu tả của học sinh

B GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

I CÁC GIẢI PHÁP THỰC HIỆN

1 Nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ

2 Tích cực đổi mới phương pháp dạy học, thay đổi hình thức dạy học

3 Tìm hiểu nội dung và vai trò của phép tu từ so sánh trong văn miêu tả

4 Hướng dẫn học sinh luyện tập về pháp tu từ so sánh trong văn miêu tả

II CÁC BIỆN PHÁP THỰC HIỆN

Để thực hiện tốt các giải pháp trên cũng như giải quyết vấn đề của đề tài, tôi xây dựng một số biện pháp cụ thể sau đây:

1 Nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ

* Tăng cường bồi dưỡng tư tưởng chính trị, tinh thần trách nhiệm trong thực hiện nhiệm vụ của người giáo viên Trước hết tôi phải học tập, nắm bắt, quán triệt các nghị quyết, thông tư, chỉ thị, hướng dẫn nhiệm vụ năm học của nhà trường, của các cấp, các ngành một cách nghiêm túc

* Tăng cường học hỏi nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụ: Bản thân tôi luôn có ý thức nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụ qua những việc làm như:

- Tham gia các lớp bồi dưỡng ngắn hạn hoặc dài hạn nhằm nâng cao trình độ

về chuyên môn nghiệp vụ, về trình độ lí luận, tin học, tham gia các đợt tập huấn

do Sở hoặc Phòng Giáo dục tổ chức, nhất là các lớp tập huấn về đổi mới phương pháp dạy học, tích cực tiếp thu các chuyên đề do nhà trường, tổ khối triển khai

- Tự học, tự bồi dưỡng một cách thật sự nghiêm túc, thường xuyên nắm bắt chắc chắn về mục tiêu, nội dung, chương trình sách giáo khoa Tiểu học mới

và phương pháp dạy học cụ thể của từng môn học, từng bài học Tham gia thao giảng thường xuyên; tăng cường dự giờ thăm lớp; tham gia sinh hoạt chuyên môn, rút kinh nghiệm các tiết dạy của đồng nghiệp Tham gia hội thi

"Giáo viên giỏi" các cấp Tích cực nghiên cứu khoa học, đúc rút sáng kiến kinh nghiệm,

- Thực hiện nghiêm túc quy chế chuyên môn: dạy đúng theo chuẩn kiến thức, đúng theo kế hoạch giáo dục, phân phối chương trình day học, thời khóa biểu, kế hoạch bài học và qua các hoạt động giáo dục khác

- Bám sát các văn bản chỉ đạo chuyên môn của ngành, của nhà trường, của tổ Thực hiện xây dựng kế hoạch bài học theo tinh thần đổi mới

2 Tích cực đổi mới phương pháp dạy học, thay đổi hình thức dạy học

Dạy học theo hướng đổi mới ngoài việc dạy kiến thức và kĩ năng cho học sinh còn dạy các em phương pháp tự học, thông qua các hoạt động học tập phát huy tính chủ động, tích cực, tự giác của học sinh Bởi vậy trong việc đổi mới phương pháp dạy học; tích cực áp dụng các phương pháp dạy học mới đồng thời phát huy những ưu điểm của giáo dục truyền thống Trong quá trình dạy học, tôi luôn phát huy tính chủ động, tích cực, tự giác, tìm tòi sáng tạo của học sinh và giúp các em tham gia học tập một cách tự giác, chủ động và sáng tạo Giáo viên giữ đúng vai trò chủ đạo của mình trong giảng dạy, là người định hướng giúp đỡ học sinh trong học tập và tuyệt đối không làm thay học sinh

Xây dựng các hình thức học tập cũng vậy, tôi luôn tìm hiểu một cách sâu sắc

về vai trò, tác dụng của từng hình thức dạy học cụ thể để có thể áp dụng vào mỗi dạng bài, mỗi đơn vị kiến thức khác nhau của từng môn học sao cho phù hợp, khai thác hết nội dung nhằm đạt triệt để mục tiêu bài học

3 Tìm hiểu nội dung và vai trò của phép tu từ so sánh trong văn miêu tả

Việc tìm hiểu rõ nội dung và vai trò của phép tu trừ so sánh trong văn miêu

tả giúp giáo viên chủ động trong quá trình dạy học đặc biệt đó là cơ sở, là nguyên tắc giúp việc xây dựng các biện pháp nâng cao chất lượng dạy học văn miêu tả

So sánh tu từ là biện pháp tu từ ngữ nghĩa trong đó người ta đối chiếu hai đối tượng khác loại của thực tế khách quan không đồng nhất với nhau hoàn toàn mà chỉ có một nét giống nhau nào đó, nhằm diễn tả hình ảnh một lối tri giác mới mẻ về đối tượng

Nhờ phép so sánh, chúng ta có thể tái hiện lại đối tượng phản ánh làm cho đối tượng miêu tả trở nên cụ thể hơn Từ đó, có thể biểu lộ những nhận thức

sự cảm thụ cũng như gửi gắm những tâm sự rất riêng của mình, giúp cho bài làm có được nét tinh tế, độc đáo và phong cách riêng

Để một bài văn miêu tả có cái mới, có chiều sâu, giàu sức sống thì mỗi học sinh, mỗi người viết phải có được những kĩ năng nhất định Cùng với kĩ năng quan sát, kĩ năng lập dàn ý, giàu vốn từ thì sử dụng phép tu từ so sánh là một

kĩ năng hết sức cần thiết mà người viết nói chung và học sinh nói riêng cần

có Đây là kĩ năng giúp cho học sinh có bài nói bài viết hay không chỉ trong

khuôn khổ của bậc học Tiểu học mà nó còn giúp các em nâng cao chất lượng giao tiếp mãi về sau này

4 Hướng dẫn học sinh luyện tập về phép tu từ so sánh trong văn miêu tả

4.1 Hướng dẫn học sinh quan sát đối tượng

Trong miêu tả thì quan sát là một trong những bước quan trọng nhất Kết quả quan sát chính là yếu tố quan trọng để viết nên bài văn Kết quả của mỗi lần quan sát sẽ làm giàu thêm kho biểu tượng của các em mà mỗi khi cần miêu tả các em sẽ dễ dàng thiết lập được hình ảnh so sánh giữa chi tiết, bộ phận hay sự vật cần miểu tả với hình ảnh có sẵn trong vốn biểu tượng phong phú của mình

Sử dụng phương pháp này nhằm phát huy khả năng ngôn ngữ của học sinh, phát huy trí tưởng tượng phong phú, khả năng sáng tạo tinh tế của các em

Từ thực tế nghiên cứu giảng dạy, tôi thấy những câu văn hay, sống động, giàu hình ảnh là những câu văn được quan sát thực tế một cách tinh tế, tỉ mỉ Chính vì vậy, tôi luôn chú ý "Tổ chức cho học sinh quan sát" Để làm được điều này, tôi luôn chú ý tạo điều kiện cho học sinh đến tận nơi quan sát đối tượng trước khi miêu tả và coi đó là nguyên tắc khi giảng dạy văn miêu tả của mình Chỉ trên cơ sở thu nhận trực tiếp các nhận xét, các ấn tượng cảm xúc về

sự vật, hiện tượng thì cảm xúc mới nảy sinh, có như thế bài viết mới có cảm xúc thực sự

Khi cho học sinh quan sát thực tế, tôi hướng dẫn các em chọn vị trí như thế nào cho thuân lợi, ghi lại đầy đủ những điều quan sát được từ đối tượng quan sát, phối hợp các giác quan (thính giác, thị giác, xúc giác, ) trong quá trình quan sát Chẳng hạn, dùng mắt để nhận biết màu sắc (xanh, đỏ, tím, vằng, ) hình dạng (cao thấp, lớn, bé, ) hay hoạt động của đối tượng miêu tả, Dùng tay để sờ, nắn để cảm nhận cảm giác thật hơn,

Ví dụ: Với đề bài: Tả một cảnh đẹp ở quê hương em.

Với đề bài trên, trước tiên, học sinh phải xác định cảnh đẹp mình định tả

Và tôi hướng dẫn các em cách lựa chọn vị trí để quan sát:

- Em tả cảnh gì? (cánh đồng lúa, )

- Để tả cánh đồng một cách chi tiết, đầy đủ, bao quát em phải lựa chọn vị trí như thế nào để quan sát? (lựa chọn nơi thấy rõ toàn cảnh cánh đồng nhất)

- Nhìn từ xa em thấy những gì? (lúa, rau, kênh mương, người làm việc, đàn

cò trắng, trâu, bò, )

- Trên cánh đồng, em tả những gì? (những ruộng lúa, đàn cò, người nông dân làm việc, )

- Để tả được những cảnh đó chi tiết, cụ thể em phải làm gì? (lại gần để quan sát)

Hướng cho học sinh phối hợp các giác quan trong quá trình quan sát

Ví dụ: Với đề bài Tả cảnh biển, khi hướng dẫn học sinh quán sát cảnh biển,

tôi đặt các câu hỏi gợi ý như:

- Em cảm giác thế nào khi đón nhận những làn gió từ biển thổi vào?(những làn

gió mát lạnh như bàn tay mềm mại luồn vào mái tóc, mơn man trên khuôn mặt, )

- Khi mặt trời lên mặt biển trông như thế nào? (mặt biển sáng lấp lánh như

một tấm thảm khổng lồ dệt bằng những sợi kim tuyến, )

- Các em hãy lắng nghe để ghi lại âm thanh từ biển?(tiếng sóng vỗ vào bờ

đê ầm ập, gió thổi rì rào, lá cờ trên trụ buồm phần phật bay, )

Việc lựa chọn tốt vị trí quan sát và phối hợp nhiều giác quan trong quá trình quan sát sẽ góp phần giúp học sinh viết được đoạn, bài văn cụ thể, sinh động hơn Bên cạnh đó, một yêu cầu rất quan trọng nữa cần hướng dẫn các

em trong qua trình quan sát đó là:

- Lựa chọn trình tự quan sát:

+ Trình tự không gian: Từ quan sát toàn bộ đến quan sát từng bộ phận hoặc ngược lại; quan sát từ trái sang phải hay trên xuống dưới hay ngoài vào trong hoặc ngược lại

+ Trình tự thời gian: Quan sát tả cảnh vật, cây cối theo mùa trong năm, quan sát theo thời gian trong ngày: buổi sáng, buổi trưa, buổi chiều Dù quan sát theo trình tự nào cũng cần tập trung bộ phận chủ yếu và trọng tâm, hướng dẫn học sinh sử dụng các giác quan để quan sát

Ví dụ: Với đề bài Hãy tả một cơn mưa.

Tôi đặt câu hỏi để hướng dẫn các em quan sát một cách có trình tự:

- Khi tả một cơn mưa, các em cần quan sát như thế nào? (quan sát khi trời sắp mưa, khi trời mưa và khi cơn mưa tạnh)

- Khi trời sắp mưa, em nhìn thấy những gì? (mây đen kéo đến, bầu trời xám xịt, những tia chớp xuất hiện, )

- Lúc mưa em quan sát thấy những gì? (không khí mát lạnh, mưa rơi rào rào, )

- Khi trời tạnh em quan sát thấy những gì? (trời rạng dần, chim chóc bay

ra hót râm ran, ánh nắng lấp lánh trên vòm lá, )

- Các em đã sử dụng những giác quan nào trong quá trình quan sát của mình? (thị giác, thính giác, xúc giác, )

Như vậy qua cách đặt câu hỏi trên, tôi đã giúp các em biết quan sát cơn mưa theo trình tự thời gian, cũng như phối hợp nhiều giác quan trong quá trình quan sát

Hay với đề bài Em hãy tả cánh đồng lúa, tôi hướng dẫn các em quan sát

như sau:

- Em quan sát cánh đồng lúa như thế nào? (từ xa đến gần, từ gần đến xa,

từ bao quát đến cụ thể, )

- Nhìn từ xa, em thấy cánh đồng lúa như thế nào? (như một tấm đệm màu xanh mềm mại, )

- Lại gần, cảnh vật trên cánh đồng lúa hiện ra trước mắt em như thế nào? (những mảnh ruộng vuông vắn, những cụm lúa mỡ màng đang rì rào trong gió, những chú cò trắng lúc bay lúc đậu, )

Trong lúc quan sát, tôi đặt câu hỏi gợi mở để các có thể phát huy sự hiểu biết, vốn ngôn ngữ, kết hợp khả năng liên tưởng cảm xúc để cho việc quan sát tốt hơn

Ngoài ra, tôi còn hướng dẫn các em quan sát thông qua các bài tập

Ví dụ: Đề bài: Tả loại trái cây mà em yêu thích - Tiếng Việt 5, tập 2- trang 99.

Giáo viên có thể cho học sinh quan sát và đi n theo yêu c u ền theo yêu cầu ầu trong b ng sau: ảng sau:

Hình dáng: Đặc

Màu sắc

Vị

Tác

dụng

Đối với những học sinh yếu, tôi cho học sinh hệ thống câu hỏi gợi ý, các

em dựa vào đó để quan sát Ví dụ:

Hãy quan sát quả mà em định tả và cho thầy giáo biết:

- Quả đó có hình dáng như thế nào? (tròn, dài, )

- Quả đó to hay nhỏ? To bằng chừng nào? Bây giờ nó có màu gì? Nó có thay đổi màu sắc khi chín không?

Em hãy quan sát thật kĩ bên ngoài quả đó và cho biết: Quả đó có những bộ phận nào? Mỗi bộ phận đó có đặc điểm gì? Nó giống với đồ vật nào,

- Bây giờ em hãy quan sát bên trong và cho thầy biết những đặc điểm bên trong.

- Quả này thường được dùng để làm gì? (ăn, làm thuốc, )

-

Tóm lại, quan sát giúp cho học sinh có cái nhìn chính xác và sâu sắc hơn về đối tượng tả Qua đó, các em có thể thể hiện những điều mà các em đã cảm nhận, đã nghĩ bằng vốn ngôn từ nghệ thuật của mình để làm hiện rõ trước mắt người đọc về đối tượng phản ánh một cách chân thực và sinh động nhất

Trong quá trình hướng dẫn học sinh quan sát trực tiếp hoặc thông qua các bài tập ngoài việc giúp các em có được kết qua quan sát tốt, tôi luôn chú ý khắc sâu cách quan sát để sau những lần như vậy các em dần hình thành cho mình khả năng quan sát độc lập

4.2 Hướng dẫn học sinh liên tưởng, tưởng tượng tới đối tượng miêu tả