ĐỀ CƯƠNG MÔN HỌC NỘI TIẾT HỌC CƠ SỞ

Môn học giới thiệu những đặc tính chung của hệ thống nội tiết. Các khái niệm vềhormone, sự tiết hormone, cơ chế tác dụng của hormone ở mức độ phân tử với nhữngcon đường truyền tín hiệu như cAMPprotein kinase A, DAGPKC, IP3Calmodulin,JakSTAT. Các hướng nghiên cứu về nội tiết học đang được quan tâm được đưa ra đểsinh viên tìm hiểu, viết tiểu luận và thảo luận

Trang 1

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN

-  -

ĐỀ CƯƠNG MÔN HỌC

NỘI TIẾT HỌC CƠ SỞ

1 Thông tin về giảng viên

- Họ và tên: Tô Thanh Thúy

- Chức danh, học hàm, học vị: Giảng viên, Tiến sĩ

- Thời gian, địa điểm làm việc: các ngày trong tuần trừ thứ 7, chủ nhật Bộ môn Sinh

lý học-Nhân học, Khoa Sinh học, ĐH KHTN

- Email: ttthuy03@yahoo.com

- Các hướng nghiên cứu chính: - Sinh lý học

- Nội tiết học phân tử

- Adrenal steroidogenesis and development

- Họ và Tên: Trần Cao Đường

- Chức danh: Giảng viên, Thạc sĩ

- Thời gian, địa điểm làm việc: hàng ngày, 334 Nguyễn Trãi, Thanh Xuân, HN

- Địa chỉ liên hệ: số 8 ngõ 294/30 Kim mã, Ba Đình, Hà Nội

- Email: trancduong@yahoo.com

- Các hướng nghiên cứu chính: Sinh lý tiêu hóa, nội tiết, các chất có hoạt tính sinh học, tiểu đường

- Họ và tên: Lưu Thu Phương

- Chức danh, học hàm, học vị: Giảng viên, Thạc sĩ

lý học- Nhân học, Khoa Sinh học, ĐH KHTN

- Email: phuonglt2501@yahoo.com

Trang 2

- Các hướng nghiên cứu chính: Sinh lý học người và Động vật, sinh lý thần kinh, nội tiết, sinh sản

- Họ và tên: Phạm Trọng Khá

- Chức danh, học hàm, học vị: Giảng viên, Thạc sĩ

lý học-Nhân học, Khoa Sinh học, ĐH KHTN

- Email: khapt@vnu.edu.vn, phamtrongkha@yahoo.com

- Các hướng nghiên cứu chính: Sinh học thần kinh, huyết học, nội tiết

2 Thông tin về môn học

- Tên môn học: NỘI TIẾT HỌC CƠ SỞ

- Mã môn học:

- Số tín chỉ: 2

- Giờ tín chỉ đối với các hoạt động học tập:

+ Nghe giảng lý thuyết trên lớp: 13

+ Thực hành trong phòng thí nghiệm: 7

+ Tự học: 5

+ Thảo luận: 5

- Môn học: bắt buộc

- Đơn vị phụ trách môn học:

+ Bộ môn: Nhân học-Sinh lý học

+ Khoa Sinh học

- Môn học tiên quyết:

+ Hóa sinh

+ Tế bào học

+ Giải phẫu học người

+ Sinh lý học ngừơi và động vật

+ Di truyền học

- Môn học kế tiếp:

+ Thực tập tốt nghiệp

+ Khóa luận tốt nghiệp

- Đơn vị phụ trách môn học:

Trang 3

+ Bộ môn: Nhân học-Sinh lý học

+ Khoa: Sinh học

3 Mục tiêu của môn học

Học xong môn này, sinh viên có được:

- Kiến thức: Cùng với hệ thần kinh, hệ nội tiết hệ điều khiển và phối hợp hoạt động của mọi cấu trúc trong cơ thể Sinh viên nắm được các đặc tính chung của hệ thống nội tiết, so sánh với hệ thần kinh, thấy được vai trò của hệ nội tiết trong điều hòa và duy trì cân bằng nội môi, cơ chế tác động của các hormon ở mức độ cơ thể,

tế bào và phân tử Có cái nhìn tổng quan về các hướng nghiên cứu mới nhất trong nội tiết học, từ đó có ý tưởng và có định hướng nghiên cứu cho bản thân nếu làm việc tiếp tục với chuyên ngành này

- Kĩ năng: - Đọc, hiểu và tổng quát vấn đề nghiên cứu

- Viết tiểu luận khoa học

- Trình bày và báo cáo (miệng) một vấn đề về khoa học

- Có phương pháp luận và tư duy để đưa ra các câu hỏi nghiên cứu

và phương hướng giải quyết vấn đề nghiên cứu

- Thái độ: học tập chủ động, tích cực, xác định được thái độ của bản thân đối với ngành học

4 Tóm tắt nội dung môn học

Môn học giới thiệu những đặc tính chung của hệ thống nội tiết Các khái niệm về hormone, sự tiết hormone, cơ chế tác dụng của hormone ở mức độ phân tử với những con đường truyền tín hiệu như cAMP-protein kinase A, DAG-PKC, IP3-Calmodulin, Jak-STAT Các hướng nghiên cứu về nội tiết học đang được quan tâm được đưa ra để sinh viên tìm hiểu, viết tiểu luận và thảo luận

5 Nội dung chi tiết môn học

Chương I HỆ NỘI TIẾT - HỆ THỐNG THÔNG TIN BẰNG TÍN HIỆU HOÁ

H ỌC GIỮA CÁC TẾ BÀO

1 Các khái niệm :

1.1 Nội tiết - hệ thống thông tin bằng tín hiệu hoá học

1.1.1 Khái niệm về hệ thống nội tiết, so sánh với hệ thần kinh 1.1.2 Các thành phần của hệ thống truyền thồng thông tin giữa các tế bào

1.2 Các dạng điều khiển bằng tín hiệu hoá học giữa các tế bào

1.2.1 Endocrine

Trang 4

1.2.2 Autocrine 1.2.3 Paracrine 1.2.4 Pheromonal 1.3 Hormon

1.3.1 Khái niệm về hormon 1.3.2 Bản chất hoá học của các hormon

1.3.2.1 Các hormon là protein và peptid

1.3.2.2 Các hormon có nguồn gốc từ các acid amin

1.3.2.3 Các hormon có nguồn gốc lipid

1.4 Sinh tổng hợp các hormon

1.4.1 Sinh tổng hợp các protein hormon

1.4.2 Sinh tổng hợp các steroid hormon

1.4.3 Sinh tổng hợp các hormon có nguồn gốc từ tyrosin

1.5 Điều khiển sự tiết hormon

1.5.1 Điều khiển tiết hormon theo cơ chế điều khiển ngược âm

- Sự tiết insulin và glucagon

1.5.2 Điều khiển tiết hormon theo cơ chế điều khiển ngược dương

- Sự tiết oxytocin khi sinh

1.5.3 Hormon được tiết theo nhịp phụ thuộc vào chu kì ngày đêm, mùa 1.6 Sự vận chuyển và phân phối hormon trong cơ thể

1.6.1 Các protein gắn (mang) tham gia vào vận chuyển hormon

1.7 Chuyển hóa và đào thải hormone

1.8 Các phương pháp đo nồng độ hormon

Chương II CƠ CHẾ TÁC DỤNG CỦA HORMON

2.1 Ba mức độ tác dụng của hormon: mức độ cơ thể, mức độ tế bào, mức độ phân tử

2.1.1 Hormon điều hòa và phối hợp hoạt động của cơ thể:

- Điều hòa cân bằng điện giải

- Cân bằng năng lượng (trao đổi chất)

Trang 5

- Đáp ứng với môi trường

- Đảm bảo quá trình sinh trưởng, phát triển

- Điều khiển và điều hòa sinh sản 2.1.2 Tác dụng của hormon ở mức độ tế bào

- Điều khiển sự phân bào (cell division)

- Điều khiển sự biệt hóa tế bào (cell differentiation)

- Điều khiển sự chết tế bào (cell death hay cell apoptosis)

- Điều khiển sự vận động của tế bào (cell motility)

- Điều khiển hoạt động tiết của tế bào (secretion)

- Điều khiển dinh dưỡng tế bào (nutrient uptake) 2.1.3 Tác dụng của hormon ở mức độ phân tử

- Điều khiển hoạt động của gene (gene transcription)

- Tổng hợp và phân hủy protein

- Hoạt động của các enzyme

- Tương tác của protein 2.2 Hormon tác dụng đến tế bào đích thông qua các receptor đặc hiệu

- Các khái niệm receptor Đặc tính của receptor

- Các loại receptor

- Con đường truyền tín hiệu trong tế bào (signal transduction

pathway) và các thành phần của nó

2.3 C ác con đường truyền tín hiệu của hormon đối với tế bào đích

2.3.1 Hormon có receptor nằm trên màng tế bào

2.3.1.1 Receptor điều khiển các kênh ion trên màng tế bào

2.3.1.2 Receptor hoạt hóa G-Protein

2.3.1.2.1 Cấu trúc của G-Protein

2.3.1.2.2 Con đường truyền tín hiệu cAMP-protein kinase A

2.3.1.2.3 Con đường truyền tín hiệu DAG-PKC và IP3-

Calmodulin

2.3.2 Hormon có receptor nội tế bào

2.3.2.1 Cấu trúc chung của receptor nội bào

Trang 6

2.3.2.2 Họ receptor nội bào (intracellular receptor family) và chức năng như yếu tố phiên mã (ligand-regulated transcription factor)

Chương III CÁC TUYẾN NỘI TIẾT VÀ CÁC HORMON CỦA NÓ

3.1 Các tuyến nội tiết chính được điều khiển theo hệ thống 4 bậc:

thần kinh trung ương, hypothalamus, tuyến yên (pituitary), tuyến đích 3.2 Các tuyến nội tiết chính và các hormon của nó

3.2.1 Tuyến yên 3.2.2 Tuyến giáp và tuyến cận giáp 3.2.3 Tuyến thượng thận

3.2.4 Tuyến tụy 3.2.5 Tuyến sinh dục 3.2.6 Tuyến tùng

Chương IV CƠ CHẾ TÁC DỤNG CỦA GLUCOCORTICOIDS

4.1 Glucocorticoid receptor

4.2 Gene mã hóa cho glucocortocoid receptor

4.3 Cơ chế tác dụng của glucocorticoid

4.4 Các đột biến gen glucocorticoid receptor

4.5 Các nghiên cứu hiện tại về glucocorticoid receptor

Chương V MỘT SỐ BỆNH NỘI TIẾT

5.1 Insulin và bệnh tiểu đường

5.1.1 Insulin receptor và cơ chế tác dụng của insulin

5.1.2 Sự truyền tín hiệu ngay sau khi insulin receptor bị hoạt hóa

5.1.3 Sự truyền tín hiệu tiếp theo

5.1.4 Insulin và sự chuyển hóa đường

5.1.4.1 GLUT- 4 và sự vận chuyển glucose vào tế bào

5.1.5 Insulin và sự chuyển hóa chất béo

5.1.6 Bệnh tiểu đường và các hướng nghiên cứu chữa bệnh

5.1.6.1 Bệnh tiểu đường type 1

5.1.6.2 Bệnh tiểu đường type 2

Trang 7

5.1.6.3 Các hướng nghiên cứu chữa bệnh 5.2 Một số bệnh nội tiết khác

Chương VI HORMONE ANTAGONIST VÀ ỨNG DỤNG ĐIỀU TRỊ KHỐI U

6.1 Các khái niệm antagonist, angonist

6.2 Receptor antagonist và hormon antagonist

6.3 Cơ chế hoạt động của các hormone antagonist

- Tamixifen và ung thư vú

- Androcur và ung thư tiền liệt tuyến

6 Học liệu:

Học liệu bắt buộc:

1 Anatomy and physiology Rod R Seeley, Trent D Stephens, Philip Tate NXB McGraw Hill.2000 ISNB 0-072899174

2 Endocrine Physiology Balint Kacsoh NXB McGraw Hill.2000 ISNB

0-07-034432-9

3 Bài giảng nội tiết học cơ sở Tô Thanh Thuý (2007), Ấn phẩm điện tử

Học liệu tham khảo:

4 Molecular Biology of the cell Third edition Bruce Alberts, Dennis Bray, Julian Lewis, Martin Raff, Keith Roberts, James D Watson Garland publishing 1994

5 Physiology Third edition Robert M Berne, Matthew N Levy, Mosby year book

1992

6 Human Physiology and Mechanisms of disease Guyton and Hall Sixth edition W.B Saunders company, 1997

7 J Physiology http://physiologyonline.physiology.org/

8 J Molecular endocrinology http://mend.endojournals.org/

9 J Endocrinology http://endo.endojournals.org/

10 J Endocrine reviews http://edrv.endojournals.org/

11 Insight into receptor function and new drug developememnt target Conn M, Kordon C Christen (Eds) (2006), Y, Spinger Berlin Heidelberg New York

12 The pro-opiomelanocortin gene of the zebrafish (Danio rerio Hansen, I A., To, T

T., Wortmann, S., Burmester, T., Winkler, C., Meyer, S R., Neuner, C., Fassnacht,

M and Allolio, B (2003), Biochem Biophys Res Commun 303, 1121-8

13 Pituitary-interrenal interaction in zebrafish interrenal organ development Thuy

Thanh To, Stefanie Hahner, Gabriela Nica, Klaus Rohr, Matthias

Hammerschmidt, Christoph Winkler, and Bruno Allolio (2007), Mol Endocrinol

21(2), 472 - 85

Trang 8

Thực hành:

Bài 1: Xác định thai nghén (hormon hCG) bằng Elisa (1 giờ tín chỉ)

Bài 2: Nhân gene mã hóa cho steroidogenic factor 1 (SF-1) ở chuột, kiểm tra biểu hiện gen ở các mô khác nhau (2 giờ tín chỉ)

Bài 3: Gây tiểu đường thực nghiệm trên chuột (2 giờ tín chỉ)

Bài 4: Thăm quan viện nội tiết trung ương- Tìm hiểu về một bệnh nội tiết điển hình (1 giờ tín chỉ)

Bài 5: Thăm quan khoa nội tiết viện Nhi trung ương-tìm hiểu về một bệnh nội tiết điển hình (1 giờ tín chỉ)

7 Hình thức tố chức dạy học

7.1 Lịch trình chung

Nội dung

Hình thức tổ chức dạy môn học

Tổng

Lên lớp Thực hành

thí nghiệm Tự học

Lý thuyết Bài tập Thảo luận

Trang 9

7.2 Lịch trình tổ chức dạy học cụ thể

Tuần Nội dung

chính

Yêu cầu sinh viên chuẩn bị chức dạy học Hình thức tổ Kiến thức cốt lõi

1 Nội dung 1 Đọc đề cương môn

học Chuẩn bị học liệu Chuẩn bị kế hoạch học tập môn học

Lí thuyết

1 giờ tín chỉ

Giới thiệu chung về môn học, học liệu các nội dung sẽ học, cách học, cách kiểm tra

2 Nội dung 2 Đọc trang 32-45

giáo trình Endocrinology;

trang 527-534 giáo trình Anatomy and Physiology (A&P)

Lí thuyết

1 giờ tín chỉ

Thực tập

1 giờ tín chỉ Bài 1

Đặc tính chung của hệ nội tiết, các khái niệm

cơ bản, sự vận chuyển, điều hòa tiết hormon

3 Nội dung 3 Đọc trang 57-66

giáo trình Endocrinology,

Lí thuyết

1 giờ tín chỉ

Cơ chế tác dụng của hormon: G-Protein receptor, con đường truyền tín hiệu cAMP-protein kinase A

4 Nội dung 4 Đọc giáo trình

Endocrinology, trang 57-66

Lí thuyết

1 giờ tín chỉ

Thảo luận

1 giờ tín chỉ

Cơ chế tác dụng của hormon, G-Protein receptor, con đường truyền tín hiệu DAG-PKC và IP3-Calmodulin

Lí thuyết

1 giờ tín chỉ

Cơ chế tác dụng của hormon; receptor gắn với enzym, con đường truyền tín hiệu Jak-STAT

Lí thuyết

1 giờ tín chỉ

Tự học

1 giờ tín chỉ

Cơ chế tác dụng của hormon có receptor nội bào

Endocrinology, trang 278 – 306

Lí thuyết

1 giờ tín chỉ

Thảo luận

1 giờ tín chỉ

Tuyến yên và growth hormon (GH)

Trang 10

Endocrinology, trang 307– 332

Lí thuyết

1 giờ tín chỉ

Tự học

1 giờ tín chỉ

Tuyến giáp; Iot (I) và con đường tổng hợp hormon tuyến giáp

Endocrinology, trang 392– 405

Lí thuyết

1 giờ tín chỉ

Thảo luận

1 giờ tín chỉ

Thực tập

1 giờ tín chỉ Bài 2a

Tuyến thượng thận, Các gen điều khiển sự phát triển cử tuyến thượng thận, con đường tổng hợp hormon tuyến thượng

vỏ tuyến thận và bệnh tăng sản thượng thận bẩm sinh (congenital adrenal hyperplasia-CAH)

Lí thuyết

1 giờ tín chỉ Thực tập

1 giờ tín chỉ Bài 2b

Tự học:

3/1 giờ tín chỉ Bài tập lớn 1:

các nghiên cứu hiện tại về glucocorticoid receptor và cơ chế tác dụng của

glucocorticoid

Cơ chế tác dụng của Glucocorticoid

11 Nội dung 11 Chuẩn bị bài tập

lớn 1 Thảo luận 3/1 giờ tín chỉ

Trình bày bài tập lớn 1 (miệng) theo nhóm

Sinh viên trình bày và thảo luận về chủ đề của bài tập lớn 1

Lí thuyết

1 giờ tín chỉ

Tự học

Cơ chế tác dụng của insulin Cơ chế phân

tử của bệnh tiểu đường

Trang 11

3/1 giờ tín chỉ

Bài tập lớn 2:

Các nghiên cứu hiện tại về bệnh tiểu đường

Thực hành

1 giờ tín chỉ Bài 3a

13 Nội dung 13 Chuẩn bị bài tập

lớn 2 Thảo luận 3/1 giờ tín chỉ

Trình bày bài tập lớn 2 (miệng) theo nhóm

Thực hành

1 giờ tín chỉ

Bài 3b

Sinh viên trình bày và thảo luận về chủ đề của bài tập lớn 2

Endocrinology, trang 84-85 Các bài báo ở:

http://mend.endojo urnals.org/

http://endo.endojou rnals.org/

Lí thuyết

1 giờ tín chỉ

Tự học

3/1 giờ tín chỉ Các nghiên cứu hiện thời về điều trị khối u bằng hormon antagonist

Thực hành

1 giờ tín chỉ Bài 4

Hormone antagonist

và ứng dụng điều trị khối u

15 Nội dung 15 Xem lại các nội

dung đã học Định hướng chủ đề viết tiểu luận hết môn

Lí thuyết

1 giờ tín chỉ

Thực hành

1 giờ tín chỉ

Bài 5 Tiểu luận hết môn

Tổng kết các nội dung

đã học, gợi ý các chủ

đề viết tiểu luận hêt môn

Trang 12

8 Yêu cầu của giảng viên đối với môn học

- Về điều kiện tổ chức giảng dạy: phòng học chuẩn có, bảng viết, máy tính, projector,

màn hình

- Đối với phần thực hành: có đủ dụng cụ và vật liệu thực hành cho sinh viên có thể

tiến hành xây dựng và làm thí nghiệm một cách độc lập với sự trợ giúp của giảng viên

- Đối với sinh viên: học tập chủ động, tích cực, tham gia đủ các buổi thảo luận và

kiểm tra, nộp bài tập đầy đủ, đúng hẹn

9 Phương pháp và hình thức kiểm tra đánh giá môn học

9.1 Các loại điểm kiểm tra và trọng số của từng loại điểm

- Điểm thực tập: 20%

- Điểm bài tập, báo cáo: 20%

- Thi hết môn: 60%

9.2 Lịch thi và kiểm tra

hết môn

9.3 Tiêu chí đánh giá các loại bài tập và nhiệm vụ mà giảng viên giao cho sinh viên

9.3.1 Bài tập nhỏ cá nhân và tiểu luận hết môn học

Dùng để đánh giá sự tự chuẩn bị, tự nghiên cứu của sinh viên về một vấn đề trọn vẹn

và đánh giá khả năng đọc, viết, phân tích, tổng hợp vấn đề của sinh viên Các tiêu chí đánh giá loại bài tập này bao gồm:

- Vấn đề nghiên cứu đưa ra là rõ ràng, hợp lí

- Thể hiện kĩ năng phân tích, tổng hợp trong việc phân tích các nhiệm vụ nghiên cứu

- Biết tự tìm các nguồn tài liệu thích hợp cho, cập nhật cho vấn đề nghiên cứu

- Trình bày bài viết bằng văn phong khoa học, đúng theo qui cách của một báo cáo khoa học

9.3.2 Bài tập lớn, nhóm

Mục đích của bài tập nhóm là để đánh giá khả năng làm việc theo nhóm của sinh viên

và khả năng trình bày miệng một vấn đề khoa học Khả năng này được đánh giá bởi các thành viên của nhóm Giảng viên đánh giá kết quả của từng cá nhân thông qua đánh giá kết quả của bài tập nhóm trình bày miệng và việc đánh giá của nhóm đến thành viên đó

Mẫu đánh giá của nhóm:

Trường/Khoa:

Bộ môn:

Báo cáo kết quả nghiên cứu nhóm Chủ đề bài tập:

Định dạng
Số trang	13
Dung lượng	196,34 KB