ĐỀ CƯƠNG MÔN HỌC DI TRUYỀN HỌC TẾ BÀO SOMA

Cung cấp kiến thức cho sinh viên về chức năng của tế bào soma, di truyền tế bào soma và các tác nhân gây đột biến. Mục tiêu về kỹ năng: Hinh thành khả năng phân tích, nhận biết các kiểu đột biến ở tế bào soma, các kiểu sai lệch thể nhiễm sắc cũng như nguyên lý, quy trình lai tế bào soma, từ đó sinh viên định hướng ứng dụng cho mục đích cụ thể. Các mục tiêu khác (thái độ học tập…): Chăm chỉ, say sưa

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN

-  -

ĐỀ CƯƠNG MÔN HỌC

DI TRUYỀN HỌC TẾ BÀO SOMA

1 Thông tin về giảng viên:

- Họ và tên: Ngô Giang Liên

- Chức danh, học hàm, học vị: Giảng viên chính, PGS.TS

- Thời gian, địa điểm làm việc: Tổ Bộ môn Tế bào Mô phôi và Lý sinh

- Địa chỉ liên hệ: Ngõ 86/16, số nhà 14 Phố Tô Vĩnh Diện, Hà Nội

- Email: colienngo@yahoo.com

- Các hướng nghiên cứu chính:

Di truyền tế bào

Sinh học phân tử của các vectơ truyền bệnh

Sốt rét và một số bệnh nhiệt đới

- Thông tin về trợ giảng (nếu có) (họ tên, địa chỉ liên hệ, điện thoại, email):

2 Thông tin về môn học:

- Tên môn học: Di truyền tế bào soma

- Mã môn học:

- Số tín chỉ: 02

- Giờ tín chỉ đối với các hoạt động học tập:

+ Nghe giảng lý thuyết trên lớp: 20 tiết

+ Làm bài tập trên lớp

+ Thảo luận trên lớp

+ Thực hành trong phòng thí nghiệm: 07

+ Thực tập thực tế ngoài trường

+ Tự học: 03 tiết

- Đơn vị phụ trách môn học:

+ Bộ môn : Tế bào Mô-phôi và Lý sinh

+ Khoa : Sinh học

- Môn học tiên quyết: Tế bào học, Di truyền học

- Môn học kế tiếp:

3 Mục tiêu của môn học:

- Mục tiêu về kiến thức

Cung cấp kiến thức cho sinh viên về chức năng của tế bào soma, di truyền tế bào soma

và các tác nhân gây đột biến

- Mục tiêu về kỹ năng:

Hinh thành khả năng phân tích, nhận biết các kiểu đột biến ở tế bào soma, các kiểu sai lệch thể nhiễm sắc cũng như nguyên lý, quy trình lai tế bào soma, từ đó sinh viên định hướng ứng dụng cho mục đích cụ thể

- Các mục tiêu khác (thái độ học tập…): Chăm chỉ, say sưa

4 Tóm tắt nội dung môn học

Sinh viên nắm được kiến thức về tế bào soma và di truyền soma Các giai đoạn của chu trình sống của tế bào soma, các quá trình sinh học ở mỗi giai đoạn của chu trình sống, cơ chế bảo đảm cho quá trình phân bào nguyên nhiễm, điều chỉnh chu trình

tế bào So sánh tế bào soma và tế bào sinh dục chín, sự giống và khác nhau trong các loại tế bào soma của cơ thể đa dạng Các kiểu sai lệch thể nhiễm sắc, đột biến gen ở tế bào soma, tác nhân gây đột biến Sinh viên có thể trả lời câu hỏi lai ghép ở thực vật và ghép mô ở động vật có tạo ra đột biến soma không? Phân biệt các heterocaryon và syncaryon Sinh viên phải nắm được bản chất của tái tổ hợp soma, cơ chế và ý nghĩa

của chúng Sau khi học xong sinh viên phải giải thích được tại sao in vitro các tế bào

soma lai với nhau, ưu thế và đặc tính của của sự lai này, trên cơ sở đó sinh viên có khả năng thiết kế các kỹ thuật lai tế bào soma ở thực vật cũng như ở động vật phù hợp với mục đích nghiên cứu

5 Nội dung chi tiết môn học:

Chương 1 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

1.1 Đối tượng của môn Di truyền tế bào soma

1.2 Mối liên hệ giữa tế bào soma và di truyền học

1.3 Di truyền tế bào soma và thực tiễn

1.3.1 Đối với y dược học 1.3.2 Đối với sản xuất nông lâm ngư nghiệp 1.4 Phương pháp nghiên cứu

Chương 2 TẾ BÀO SOMA

2.1 Chu kỳ sống của tế bào soma

2.2 Các trạm kiểm soát chu trình sống

2.3 Điều hoà chu trình tế bào

2.4 Phức hệ các protein-kinase

2.5 Các dạng phân bào của tế bào soma

2.5.1 Phân bào nguyên nhiễm (Mitosis) và cơ chế điều chỉnh 2.5.2 Nội phân (Endomitois)

2.5.3 Trực phân (Amitosis)

Chương 3 SỰ BIỆT HOÁ TẾ BÀO SOMA

3.1 Sự biệt hóa về hình thái và chức năng

3.2 Sự biệt hóa về sinh hóa

3.3 Sự biệt hóa thể hiện trong hoạt động của bộ gen

Chương 4 LAI TẾ BÀO SOMA ĐỘNG VẬT IN VITRO

4.1 Các heterocaryon và syncaryon

4.2 Đặc điểm tế bào lai

4.2.1 Sự hoạt hóa của nhân 4.2.2 Các bào quan trong tế bào lai 4.2.3 Sự hoạt hóa của gen và sự điều hoà tổng hợp ADN, ARN trong tế bào lai

4.3 Lai tế bào khi sử dụng virut kích thích

Chương 5 PROTOPLAST VÀ KỸ THUẬT DUNG HỢP TẾ BÀO

5.1 Các phương pháp thu nhận tế bào trần

5.1.1 Thu nhận tế bào trần từ vi khuẩn 5.1.2 Thu nhận tế bào trần từ nấm 5.1.3 Thu nhận tế bào trần từ xạ khuẩn 5.1.4 Phương pháp tạo tế bào trần ở thực vật

5.2 Ưu thế của lai soma ở thực vật

5.3 Một số kết quả nghiên cứu ứng dụng tạo tế bào trần ở Việt Nam

Chương 6 LAI SOMA VÀ ỨNG DỤNG

6.1 Công nghệ sản xuất kháng thể đơn dòng (monoclone antibody)

6.2 Mô hình sản xuất kháng thể đơn dòng

6.3 Ứng dụng kháng thể đơn dòng trong thực tiễn

6.3.1 Chẩn đoán và chữa trị các bệnh nhiễm trùng 6.3.2 Phát hiện một số kháng nguyên

6.3.3 Chẩn đoán và điều trị ung thư 6.4 Lai tế bào soma là mô hình lý tưởng để chuyển gen, chuyển bào quan 6.5 Lập bản đồ gen

6.6 Tạo và chọn lọc giống cây trồng

Chương 7 ĐỘT BIẾN SOMA

7.1 Thể nhiễm sắc thường của tế bào soma

7.1.1 Kiểu nhân 7.1.2 Tiến hóa kiểu nhân 7.1.3 Các phương pháp làm tiêu bản thể nhiễm sắc nguyên phân

7.1.4 Các phương pháp nhuộm cắt băng

7.2 Thể nhiễm sắc khổng lồ

7.3 Sai lệch thể nhiễm sắc và một số bệnh liên quan

7.4 Di truyền và biến dị ở tế bào soma

7.5 Cơ sở tế bào của biến dị di truyền

7.6 Đột biến soma trong quá trình phát triển cá thể

Chương 8 TÁI TỔ HỢP SOMA

8.1 Trao đổi chéo mitos

8.2 Tái tổ hợp soma ở Aspergillus

8.3 Tái tổ hợp soma ở Drosophila

8.4 Tái tổ hợp soma ở động vật có vú và người

8.5 Tái tổ hợp soma giữa các gen thuộc cùng họ gen của tế bào soma

Chương 9 TỔ CHỨC BỘ GEN VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA GEN Ở TẾ BÀO SOMA

9.1 Tổ chức bộ gen ở Eucaryota

9.1.1 Độ lớn của bộ gen 9.1.2 Sự đa dạng của bộ gen (gen cấu trúc, gen điều chỉnh, gen rARN

và tARN

9.1.3 Các gen đơn bản và đa bản 9.1.4 Các gen nhảy

9.2 Đột biến gen và đột biến soma

9.3 Cơ sở phân tử của đột biến gen

9.4 Sự điều hòa hoạt động của bộ gen trong tế bào soma

6 Học liệu

H ọc liệu bắt buộc

1 Nguyễn Như Hiền & Ngô Giang Liên (2007) Di truyền tế bào NXB ĐHQG, Hà Nội

2 Nguyễn Như Hiền (1999) Di truyền tế bào soma NXB ĐHQG, Hà Nội

H ọc liệu tham khảo

3 Nguyễn Như Hiền, Trịnh Xuân Hậu (2004) Tế bào học NXB ĐHQG, Hà Nội

4 Elizabeth W.Jones, Daniel L Hartl (2000) Genetics analysis of genes and genomes Fifth edition Jones and Bartlett Publishers

7 Hình thức tổ chức dạy học:

7.1 Lịch trình chung:

Nội dung

Hình thức tổ chức dạy học môn học

Tổng

Lên lớp Thực hành,

thí nghiệm, điền dã

Tự học, tự nghiên cứu

Lý thuyết Bài tập Thảo luận

7.2 Lịch trình tổ chức dạy học cụ thể:

Tuần Nội dung chính Yêu cầu sinh viên

chuẩn bị

Hình thức tổ chức dạy học

Ghi chú

1

Giới thiệu đề cương môn

học và phần thực hành

Chương 1

Mục 1.1-1.4: Đối tượng

và phương pháp

Chương 2

Mục 2.1, 2.2: Chu kỳ

sống của tế bào

Đọc đề cương và đề xuất ý kiến về việc tìm thêm các nguồn tài liệu tham khảo Đọc tài liệu:

TLTK 1 : Trang 1-6

Đọc tài liệu:

TLTK1: Trang

183-192 TLTK2 : Chương 1

Lý thuyết

Thực hành

2

Chương 2

Mục 2.3-2.5: Điều chỉnh

chu kỳ tế bào

Đọc trước tài liệu:

TLTK1: Trang

209-225 TLTK4:Trang 634

Lý thuyết

3

Chương 3

Mục 3.1- 3.3: Các con

đường biệt hóa tế bào

Đọc tài liệu:

TLTK2 : 25-27 Lý thuyết

4

Chương 4

Mục 4.1: Lai tế bào soma

động vật in vitro

Mục 4.2 : Đặc tính của

tế bào lai

Đọc tài liệu:

TLTK1: Trang

247-249 Đọc tài liệu:

TLTK1: Chương 7

Lý thuyết

5

Chương 4

Mục 4.3 : Sử dụng virut

kích thích

Đọc tài liệu:

TLTK1: Chương 7

Lý thuyết

6

Chương 5

Mục 5.1: Phương pháp

tạo tế bào trần

Mục 5.1.1-5.1.4: Thu

nhận tế bào trần từ VSV

và thực vật

Đọc tài liệu:

TLTK1: Trang

265-266 TLTK1: Chương 7

Lý thuyết

Thực hành

7 Mục 5.2 - 5.3 : Ưu thế lai Đọc tài liệu :

TLTK1: Trang 268

Lý thuyết

8

Chương 6

Mục 6.1và 6.2 : Sản xuất

kháng thể đơn dòng

Mục 6.3: Ứng dụng

KTĐD trong thực tiễn

Đọc tài liệu:

TLTK1: 269-270

TLTK1: Chương 7

Lý thuyết

Tự học

9

Chương 6

Mục 6.4: Mô hình

chuyển gen, chuyển bào

quan

Mục 6.5: Lập bản đồ gen

Đọc tài liệu : TLTK1: Chương 1,

2 và 7

Đọc tài liệu : TLTK1: Trang 262

Lý thuyết

Thực hành

10

Chương 6

Mục 6.6: Tạo và chọn lọc

giống cây trồng

Chương 7

Mục 7.1

Mục 7.1.1: Kiểu nhân

Đọc tài liệu : TLTK1: 269

Đọc tài liệu:

TLTK1: Trang

86-93

Thực hành

Lý thuyết

Mục 7.1.2: Tiến hóa kiểu

nhân

TLTK4: Trang 132

11

Chương 7

Mục 7.1.3 - 7.1.4: Làm

tiêu bản TNS nguyên

phân

Đọc tài liệu:

TLTK1: Chương 5

Thực hành

12

Chương 7

Mục 7.2 : Thể nhiễm sắc

khổng lồ

TLTK1: Chương 3 TLTK4: Trang 132

Thực hành

13

Chương 7

Mục 7.3: Sai lệch TNS

Mục 7.4 - 7.6: Cơ sở tế

bào của biến dị & di

truyền

TLTK1: Chương 3 TLTK4: Trang 132

TLTK1: Trang

108-137 TLTK2: Chương 2

Thực hành

Lý thuyết

14

Chương 8

Mục 8.1: Trao đổi chéo

mitos

Mục 8.3 - 8.4: Tái tổ hợp

soma

TLTK2: Chương 2

TLTK2: 41-46

Lý thuyết

Tự học

15

Chương 9

Mục 9.1: Tổ chức bộ gen

ở Eucaryota

Mục 9.2: Đột biến gen và

đột biến soma

TLTK1: Trang

25-53 TLTK2: Chương 1 TLTK4: Trang

132-135

TLTK1: Trang 109 TLTK2: Chương2 TLTK4: Trang 264

Lý thuyết

Tự học

8 Yêu cầu của giảng viên đối với môn học:

Các giờ tín chỉ lý thuyết phải được ưu tiên thực hiện ở phòng học chuẩn, nếu được nối mạng trực tiếp là tốt nhất

- Yêu cầu của giảng viên đối với sinh viên như: Vì giảng viên đã gợi ý một số tài liệu tham khảo đối với từng nội dung vì vậy sinh viên bắt buộc phải đọc trước khi giảng viên đề cập đến nội dung mới

- Phần thực hành là nội dung bắt buộc mỗi sinh viên phải thực hiện đủ các phần thực hành Nếu sinh viên nào không thực hiện đầy đủ các bài thực hành thì sẽ không được

dự các kỳ thi

9 Phương pháp và hình thức kiểm tra đánh giá môn học:

9.1 Các loại điểm kiểm tra và trọng số của từng loại điểm

- Phần tự học : 20%

- Thi giữa kỳ: 20%

- Thi cuối kỳ: 60%

9.2 Lịch thi và kiểm tra (kể cả thi lại)

- Thi giữa kỳ: Tuần thứ 8

- Thi cuối kỳ: Sau tuần thứ 15

- Thi lại : sau kỳ thi chính 3 – 5 tuần

9.3 Tiêu chí đánh giá các loại bài tập và nhiệm vụ mà giảng viên giao cho sinh viên

- Nộp tường trình bài thực tập

- Nộp sản phẩm sau thực hành để giảng viên đánh giá kỹ năng thực hành của sinh viên đạt hay không đạt

- Nộp tiểu luận đối với phần tự học