Tổ chức hướng dẫn đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản đồ, biểu đồ trong thực hành địa lí 7 theo những hình thức học tập khác nhau...11 IV.. Ước mong lớn nhất của tôi là được truyền thụ kiế
Trang 1MỤC LỤC
Trang
A PHẦN ĐẶT VẤN ĐỀ
I Lý do chọn đề tài 2
II Mục đích nghiên cứu 2
III Đối tượng và khách thể nghiên cứu 2
IV Giới hạn và phạm vi nghiên cứu của đề tài 3
V Phương pháp nghiên cứu 3
B PHẦN NỘI DUNG VÀ BIỆN PHÁP GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ. I Thực trạng đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản đồ, biểu đồ ở trường Trung học cơ sở: 3
II Một số biện pháp cụ thể hướng dẫn học sinh đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản đồ, biểu đồ: 5
III Tổ chức hướng dẫn đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản đồ, biểu đồ trong thực hành địa lí 7 theo những hình thức học tập khác nhau 11
IV Các cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn trong quá trình tổ chức đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản đồ, biểu đồ trong bài thực hành địa lí 7 12
V Kết quả đạt được 13
VI Tác dụng của sáng kiến kinh nghiệm qua thực tiễn áp dụng 14
VII Phạm vi áp dụng 15
VIII Bài học kinh nghiệm 15
C PHẦN KẾT LUẬN……… 16
Trang 2A ĐẶT VẤN ĐỀ
I Lý do chọn đề tài:
Ông bà ta có câu “Trăm nghe không bằng một thấy hoặc học đi đôi với hành” Đã bảy năm trôi qua, tôi đã dạy địa lí lớp 7 Ước mong lớn nhất của tôi là được truyền thụ kiến thức cho học sinh mình sao cho học sinh có thể đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản đồ, lược đồ trong các bài thực hành địa lí nói chung và địa lí 7 nói riêng Tôi có cảm nhận rằng học sinh học địa lí 7 rất yếu về khâu thực hành Các em đang lười học bài nhưng khi thầy cô hướng dẫn tận tình thì các em phân tích bài thực hành rất mang tính độc lập, tích cực và tự chủ hơn
Với suy nghĩ, trăn trở của một giáo viên nhiều năm giảng dạy môn Địa lí Trong quá trình dạy học, giáo viên phải đặt mình vào một hoàn cảnh như một người học trò thực thụ trong lớp thì mới hiểu được bài thực hành khó như thế nào? Giải quyết chúng ra sao? Xuất phát từ suy nghĩ trên, mong muốn khắc phục những khó khăn tồn tại trong dạy và học môn Địa lí tại huyện nhà Tôi xin trình bày những suy nghĩ và nghiên cứu của mình về đề tài hướng dẫn đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản
đồ, biểu đồ trong bài thực hành địa lí 7
đồ, biểu đồ trong bài thực hành địa lí 7.
II Mục đích nghiên cứu:
- Mục đích chính của vấn đề này là giúp học sinh đọc, hiểu, phân tích lược đồ,
bản đồ, lược đồ trong các bài thực hành địa lí 7 theo hướng dạy và học theo phương
pháp tích cực Nhờ vào bản đồ, lược đồ mà các em có thể tổ chức các hoạt động học tập địa lí sinh động theo phương pháp tự học, tự rèn luyện kĩ năng
- Giúp các em đọc hiểu, phân tích tổng hợp kiến thức trên lược đồ, bản đồ từ các bài đã học Qua các bài thực hành mà mình đã phân tích trên lược đồ, bản đồ mình khắc sâu kiến thức và nhớ lâu hơn
III Đối tượng và khách thể nghiên cứu:
- Đối tượng nghiên cứu: là học sinh học địa lí 7
- Khách thể nghiên cứu: giúp học sinh đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản đồ, lược đồ trong các bài thực hành địa lí 7
Trang 3IV Giới hạn và phạm vi nghiên cứu của đề tài:
- Giới hạn nghiên cứu: Nêu một số kinh nghiệm đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản đồ, lược đồ trong các bài thực hành địa lí 7
- Phạm vi nghiên cứu: Học sinh lớp 7 trường THCS Định Mỹ
V Phương pháp nghiên cứu:
- Phương pháp quan sát: Qua dự giờ thao giảng ở tổ chuyên môn và nghe rút kinh nghiệm
- Phương pháp nghiên cứu lý luận
- Phương pháp khảo sát, thống kê, tổng kết kinh nghiệm
B PHẦN NỘI DUNG VÀ BIỆN PHÁP GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ.
I Thực trạng vấn đề đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản đồ, biểu đồ ở trường Trung học cơ sở:
Những khó khăn khi thực hiện đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản đồ, biểu
đồ ở trường Trung học cơ sở:
- Từ trước đến nay, chúng ta xem bài thực hành chỉ là một bài bình thường Tuy nhiên nó rất quan trọng Bài thực hành sẽ giúp chúng ta tổng hợp các kiến thức
đã học, ghi nhận, tổng hợp, so sánh, đánh giá các chương, phần mà mình đi qua Có thể nói một số không ít giáo viên có tâm huyết với nghề nghiệp, có hiểu biết sâu sắc
về bộ môn đã giúp học sinh đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản đồ, biểu đồ một cách
tường tận Tuy nhiên, cũng không ít giáo viên còn ít quan tâm tới việc phát huy tính
tích cực học tập của học sinh khi cho rằng giúp học sinh đọc, hiểu, phân tích lược
đồ, bản đồ, biểu đồ là không quan trọng.
- Qua điều tra khảo sát ở các trường, hầu hết học sinh đều cho rằng: đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản đồ, biểu đồ là quá trình bình thường và khá đơn giản Nhưng trong thực tế, khi thực hiện thì đây là một điều không dễ dàng
- Một khó khăn nữa là hướng dẫn đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản đồ, biểu
đồ này chỉ chiếm một thời lượng rất ít trong 1 tiết dạy do đó đòi hỏi học sinh phải
Trang 4cho, nhưng nhiều em chưa thực sự tập trung và quan tâm đến yêu cầu mà giáo viên
đã giao nên đây cũng là khó khăn lớn đối với giáo viên khi thực hiện dạy một bài
thực hành đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản đồ, biểu đồ, do đó:
- Học sinh không xác định được yêu cầu của đề bài
- Học sinh không đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản đồ, biểu đồ là gì và việc xử
lí bảng số liệu (nếu có)
- Việc hướng dẫn kỹ năng đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản đồ, biểu đồ còn lúng túng
- Học sinh chưa nắm được các bước tiến hành khi đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản đồ, biểu đồ
- Từ đó tỉ lệ học sinh đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản đồ, biểu đồ thích hợp đối với bài yêu cầu còn thấp, số lượng học sinh biết xác định ngay được đọc, hiểu phân
tích lược đồ, bản đồ, biểu đồ đúng chiếm tỉ lệ không cao Do đó, tôi đã thực hiện khảo sát kĩ năng đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản đồ, biểu đồ năm học 2011 - 2012
như sau:
Lớp T/số học sinh Biết đọc, hiểu, phân tích Chưa đọc, hiểu, phân tích
- Vì vậy kết quả chấm điểm các bài tập thực hành trong quá trình điều tra chưa cao, năm học 2011 - 2012 như sau:
Trang 5lớp Giỏi Khá Trung bình Yếu và kém
Nguyên nhân của những tồn tại trên đó là chưa có sự thống nhất về quan điểm:
Thế nào là đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản đồ, biểu đồ trong bài thực hành địa lí 7?
II Một số biện pháp cụ thể hướng dẫn học sinh đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản đồ, biểu đồ:
1 Tổ chức và hướng dẫn học sinh kĩ năng đọc, hiểu và phân tích lược đồ, bản đồ:
Đối với việc dạy học Địa lí, lược đồ, bản đồ là nguồn kiến thức quan trọng và
được coi như quyển sách thứ hai của học sinh Tổ chức cho học sinh làm việc với
Lược đồ, bản đồ giáo viên cần lưu ý hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức trên
bản đồ theo các bước sau:
Đọc tên lược đồ, bản đồ để biết đối tượng địa lí thể hiện trên lược đồ, bản đồ
là gì?
Ví dụ:
Lược đồ, bản đồ địa hình thì đối tượng thể hiện trên bản đồ chủ yếu là địa
hình (các dạng địa hình và sự phân bố của chúng); hoặc bản đồ công nghiệp thì đối tượng thể hiện chủ yếu sẽ là các trung tâm và các ngành công nghiệp
Đọc bảng chú giải để biết cách người ta thể hiện đối tượng đó trên bản đồ như thế nào? Bằng các kí hiệu gì? Bằng các màu gì? Bởi các kí hiệu qui ước trên bản đồ
là những biểu trưng của các đối tượng, hiện tượng địa lí trong hiện thực khách quan
Vì vậy, giáo viên cần hướng dẫn cho học sinh biết thông qua những kí hiệu đó mà rút
ra nhận xét về tính chất, đặc điểm của các đối tượng địa lí được thể hiện trên bản đồ
Trang 6Dựa vào các kí hiệu, màu sắc trên bản đồ để xác định vị trí của các đối tượng địa lí
Dựa vào bản đồ kết hợp với kiến thức địa lí, vận dụng các thao tác tư duy (so sánh, phân tích, tổng hợp) để phát hiện các mối liên hệ địa lí không thể hiện trực tiếp trên bản đồ (đó là mối quan hệ giữa các yếu tố tự nhiên, các yếu tố kinh tế với nhau) nhằm giải thích sự phân bố cũng như đặc điểm các đối tượng, hiện tượng địa lí
Ví dụ 1:
Hướng dẫn học sinh đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản đồ “Lược đồ phân bố dân cư châu Á” trong SGK Địa lí Lớp 7 (Bài 4: Thực hành: PHÂN TÍCH LƯỢC
ĐỒ DÂN SỐ VÀ THÁP TUỔI)
Yêu cầu sử dụng lược đồ: Nhận biết được các khu vực tập trung đông dân, thưa dân của châu Á, các đô thị lớn của châu Á phân bố ở những khu vực nào?
- Tên lược đồ : “Lược đồ phân bố dân cư châu Á, trang 14, bài 14”
Trang 7- Cách thể hiện: Trên lược đồ phân bố dân cư châu Á, hình 4.4, trang 14, sách giáo khoa địa lí 7, thể hiện dân cư đô thị bằng phương pháp kí hiệu, dân cư nông thôn bằng phương pháp chấm điểm
Dân số trên lược đồ thể hiện bằng các chấm đỏ (Đối với vùng đông dân thì chấm đỏ dày, thưa dân thì chấm đỏ ít) Các chấm đỏ to hay nhỏ là các đô thị đông dân hay ít dân
Dựa vào kiến thức đã học trong bài và kiến thức ở bài 1, bài 2 và bài 3 giáo
viên hướng dẫn học sinh đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản đồ vào mẫu bảng 1 dưới
đây
Dân cư châu Á Phân bố (tên đô thị, tên
khu vực tập trung đông
dân)
Nhận xét
Đô thị trên 8 triệu người
Đô thị 5 – 8 triệu người
Khu vực tập trung đông
dân
Trang 8Ví dụ 2 Khi dạy Bài 34 SO SÁNH NỀN KINH TẾ CỦA BA KHU VỰC
CHÂU PHI
Yêu cầu sử dụng lược đồ: Hiểu được bình quân thu nhập đầu người ở các nước Châu Phi rất chênh lệch một số nước có thu nhập khá (trên 2500 USD/ người), trong khi một số nước ở mức nghèo đói (dưới 200 USD/ người)
- Tên biểu đồ: Lược đồ thu nhập bình quân đầu người của các nước châu Phi (năm 2000)
- Cách biểu hiện: Trên hình 34.1, thể hiện thu nhập bình quân đầu người (USD) của các nước châu Phi bằng phương pháp đồ giải Thang đồ giải trên lược đồ được phân làm bốn cấp tương ứng với bốn mức thu nhập khác nhau Mỗi nền màu
Trang 9gắn với một vài nước kèm theo với một chỉ số số lượng nhất định thể hiện thu nhập của một vài nước đó
Giáo viên h ng d n đ c, hi u l c đ thu nh p bình quân đ u ng i c a các n cư ẫn đọc, hiểu lược đồ thu nhập bình quân đầu người của các nước ọc, hiểu lược đồ thu nhập bình quân đầu người của các nước ểu lược đồ thu nhập bình quân đầu người của các nước ược đồ thu nhập bình quân đầu người của các nước ồ thu nhập bình quân đầu người của các nước ập bình quân đầu người của các nước ầu người của các nước ười của các nước ủa các nước ư châu Phi n m 2000, r i ghi n i dung vào b ng d i đây.ăm 2000, rồi ghi nội dung vào bảng dưới đây ồ thu nhập bình quân đầu người của các nước ội dung vào bảng dưới đây ảng dưới đây ư
>1000 USD/
người
< 200 USD/
người
Sau đó giáo viên k t lu n theo b ng đã ghi s n.ết luận theo bảng đã ghi sẵn ập bình quân đầu người của các nước ảng dưới đây ẵn
>1000 USD/
người
Marốc, Angiêri, Tuyniduy, Libi, Aicập, Namibia, Botxoana và Cộng hòa Nam Phi
Bình quân thu nhập đầu người không đều giữa các khu vực: Cộng hòa Nam Phi cao nhất, rồi đến Bắc Phi cuối cùng là Trung Phi
< 200 USD/
người
Buốckinaphaxô, Nigiê, Sát, Etiôpia, Xômali
Trong từng khu vực, sự phân bố bình quân thu nhập đầu người giữa các quốc gia không đều
Đối với bài thực hành này giáo viên có thể cho học sinh họp nhóm
2 Tổ chức và hướng dẫn học sinh kĩ năng đọc, hiểu, phân tích sử dụng biểu đồ:
Giáo viên cần hướng dẫn cho học sinh phân tích biểu đồ theo các bước:
- Đọc tiêu đề phía trên hoặc phía dưới biểu đồ, xem biểu đồ thể hiện, hiện tượng gì ?(khí hậu, cơ cấu kinh tế, phát triển dân số )
- Tìm hiểu xem các đại lượng thể hiện trên biểu đồ là gì? (nhiệt độ, lượng mưa, các ngành kinh tế, dân số ) trên lãnh thổ nào và thời gian nào, được thể hiện trên biểu đồ như thế nào? (theo đường, cột, hình quạt ) và trị số các đại lượng được tính bằng gì?(mm, %, triệu người )
Trang 10- Dựa vào các số liệu thống kê đã được trực quan hóa trên biểu đồ, đối chiếu,
so sánh chúng với nhau và rút ra nhận xét về các đối tượng và hiện tượng địa lí được thể hiện
Ví dụ 3: Khi dạy Bài 12: Thực hành: NHẬN BIẾT ĐẶC ĐIỂM MÔI TRƯỜNG
ĐỚI NÓNG
4 Quan sát các biểu đồ nhiệt độ và lượng mưa dưới đây để chọn ra một biểu
đồ thuộc đới nóng Cho biết lí do chọn
Trang 11- Tên biểu đồ: biểu đồ nhiệt độ lượng mưa của trạm A, B, C, D, E.
- Cách thể hiện: Các đại lượng được thể hiện trên biểu đồ là nhiệt độ và lượng mưa của trạm A, B, C, D, E Nhiệt độ được thể hiện bằng đường đồ thị, lượng mưa được thể hiện bằng hình cột Trị số của nhiệt độ được tính bằng (oC), lượng mưa được tính bằng (mm)
- Dựa vào đường đồ thị thể hiện nhiệt độ của trạm A, B, C, D, E, có sự chênh lệch của các tháng trong năm Có tháng nhiệt độ cao (tháng 7) có tháng nhiệt độ thấp (tháng 1) Chúng ta biết rằng nhiệt độ môi trường đới nóng không bao giờ xuống âm
0C trừ môi trường hoang mạc Sự chênh lệch nhiệt độ giữa các tháng cao nhất và thấp nhất
- Dựa vào hình cột để xác định lượng mưa có tháng mưa nhiều (từ tháng mấy đến tháng mấy), có tháng mưa ít (từ tháng mấy đến tháng mấy) Sự chênh lệch lượng mưa giữa các tháng cao nhất và thấp nhất
Từ các phân tích trên giúp học sinh đọc, hiểu biểu đồ nhiệt độ và lượng mưa của các trạm để tìm ra được hai biểu đồ thuộc đới nóng đó là biểu đồ B và E
III Tổ chức h ướng dẫn đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản đồ, biểu đồ trong bài thực hành địa lí 7
thực hành địa lí 7 theo những hình thức học tập khác nhau.
Để có thể tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh, ngoài hình thức tổ chức học tập tập trung theo lớp như hiện nay, nên tổ chức cho học sinh học tập cá nhân và học tập theo nhóm ngay tại lớp
1 Hình thức học tập cá nhân:
Dạy học theo định hướng tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh đòi hỏi
có sự cố gắng về trí tuệ và nghị lực cao của mỗi học sinh trong quá trình tự lực giành lấy kiến thức mới Do đó, hình thức tự học tập cá nhân là hình thức học tập cơ bản nhất vì nó tạo điều kiện cho mỗi học sinh trong lớp được tự nghĩ, tự làm việc một cách tích cực để đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản đồ, biểu đồ trong bài thực hành
địa lí 7
địa lí 7 Việc tiến hành dạy học thông qua tổ chức hoạt động học tập cá nhân có thể
như sau:
Trang 12- Giáo viên yêu cầu học sinh đọc, xác định vấn đề trong bài thực hành (chung cho cả lớp) và hướng dẫn (gợi ý) học sinh đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản đồ, biểu
đồ trong bài thực hành
- Làm việc cá nhân (ghi kết quả ra giấy hoặc trả lời ra phiếu học tập)
- Giáo viên chỉ định một vài học sinh báo cáo kết quả, các học sinh khác theo dõi, góp ý và bổ sung
- Giáo viên tóm tắt, củng cố và chuẩn xác kiến thức
2 Hình thức học tập theo nhóm:
Trong học tập, không phải bất kì nhiệm vụ học tập nào cũng có thể hoàn thành bởi những hoạt động thuần túy cá nhân, có những bài tập, những câu hỏi, những vấn
đề đặt ra khó và phức tạp Đòi hỏi các em phải có sự hợp tác giữa các cá nhân mới
có thể hoàn thành nhiệm vụ Vì vậy, bên cạnh hình thức học tập cá nhân cần phải tổ chức cho học sinh học tập hợp tác trong các nhóm nhỏ
Tùy theo số lượng học sinh trong mỗi lớp mà giáo viên chia thành bao nhiêu nhóm, thông thường mỗi nhóm có từ 4 - 6 học sinh, tùy mục đích và yêu cầu vấn đề học tập, các nhóm được phân chia ngẫu nhiên hoặc có chủ định (gồm có nam lẫn nữ,
cả học sinh khá, trung bình, yếu, kém trong cùng một nhóm) Các nhóm có thể duy trì ổn định trong cả tiết có như vậy thì các em mới đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản
đồ, biểu đồ trong bài thực hành
Các bước tiến hành tổ chức học tập theo nhóm có thể như sau:
- Giáo viên yêu cầu học sinh đọc, xác định vấn đề trong bài thực hành (chung cho cả lớp) và hướng dẫn (gợi ý) học sinh đọc, hiểu, phân tích lược đồ, bản đồ, biểu
đồ trong bài thực hành
- Làm việc nhóm (ghi kết quả ra giấy hoặc trả lời ra phiếu học tập)
- Thảo luận chung (các nhóm nhận xét, đóng góp ý kiến và bổ sung cho nhau)
- Sau cùng giáo viên nên có nhận xét ngắn gọn về tình hình làm việc của các nhóm để kịp thời động viên khuyến khích các nhóm làm việc tốt và rút kinh nghiệm cho các nhóm làm việc chưa tốt Có thể cho điểm nếu cần thiết