Có rấtnhiều biện pháp, ví như: Phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan, phương pháphướng dẫn học sinh ghi nhớ sự kiện lịch sử, nắm vững và sử dụng sách giáokhoa, vở bài tập, tiến hành công
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA
TRUNG TÂM GDTX TĨNH GIA
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG HIỆU QUẢ HỆ THỐNG CÂU HỎI TRONG TIẾT DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRUNG TÂM GIÁO DỤC THƯỜNG XUYÊN ĐỂ PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC
Trang 2Trong dạy học lịch sử, vấn đề phát huy tính tích cực, chủ động, yêu thích mônhọc của học sinh càng được đặt ra cấp thiết Bởi đối với một bộ phận không nhỏhọc sinh hiện nay thì đây là “môn phụ”, là môn học khô khan, khó nhớ Vậy làmthế nào để phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học lịch sử? Có rấtnhiều biện pháp, ví như: Phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan, phương pháphướng dẫn học sinh ghi nhớ sự kiện lịch sử, nắm vững và sử dụng sách giáokhoa, vở bài tập, tiến hành công tác ngoại khoá Trong đó, việc sử dụng hệthống câu hỏi là một trong những biện pháp đạt hiệu quả, rất có ưu thế để pháttriển tư duy học sinh Quá trình hoạt động chung, thống nhất giữa thầy và trònhịp nhàng sẽ làm cho học sinh nắm vững hơn những tri thức, hình thành kĩnăng, kĩ xảo và bồi dưỡng phẩm chất đạo đức, hình thành nhân cách cho các em.Muốn đạt được điều đó, người giáo viên phải biết cách thiết kế và sử dụng mộtcách hiệu quả hệ thống câu hỏi trong các tiết dạy học lịch sử.
Để góp phần vào việc đổi mới phương pháp dạy học nói chung, dạy học lịch
sử nói riêng, bản thân tôi xin mạnh dạn trình bày một số vấn đề về việc: “Thiết
kế và sử dụng hiệu quả hệ thống câu hỏi trong tiết dạy học lịch sử ở trung tâm Giáo dục thường xuyên để phát huy tính tích cực của học sinh”
Trang 3Với việc nghiên cứu đề tài này, tôi mong muốn sẽ góp phần giúp giáo viêntiến hành các giờ dạy học lịch sử đạt hiệu quả tốt hơn, học sinh tích cực, chủđộng trong việc tiếp thu, lĩnh hội kiến thức của bài học Đây cũng là lí do tôichọn đề tài này.
2 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU :
Đề tài nêu lên và giải quyết các vấn đề sau:
- Cơ sở lí luận liên quan đến đề tài
- Cơ sở thực tiễn của việc thiết kế và sử dụng hệ thống câu hỏi trong dạyhọc lịch sử để phát huy tính tích cực của học sinh
- Một số giải pháp thực tế trong việc thiết kế và sử dụng hệ thống câu hỏi
- Thực nghiệm sư phạm việc thiết kế và sử dụng hệ thống câu hỏi trongmột tiết học cụ thể ở lớp 12 – Trung tâm GDTX Tĩnh Gia và thống kê kết quả
3 ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI NGHIÊN CỨU :
Đề tài xoay quanh việc nghiên cứu giảng dạy và học tập với việc: “Thiết
kế và sử dụng hiệu quả hệ thống câu hỏi trong tiết dạy học lịch sử ở trung tâm Giáo dục thường xuyên để phát huy tính tích cực của học sinh” Đối tượng
nghiên cứu mà tôi áp dụng cho đề tài này là Chương trình lịch sử lớp 12 –GDTX và nghiên cứu thực nghiệm tại các lớp 12D, 12E, 12G – Trung tâmGDTX Tĩnh Gia
4 CƠ SỞ PHƯƠNG PHÁP LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
4.1 CƠ SỞ PHƯƠNG PHÁP LUẬN
Lấy chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm của ĐảngCộng sản Việt Nam về giáo dục, nhất là những vấn đề đổi mới giáo dục hiện naylàm cơ sở phương pháp luận cho việc nghiên cứu đề tài
4.2 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
- Nghiên cứu lí luận: Đọc các tài liệu về lí luận dạy học; Phương pháp dạyhọc lịch sử; Tâm lí học
- Nghiên cứu trong thực tế:
+ Nghiên cứu Sách giáo khoa; Sách giáo viên Lịch sử lớp 12
Trang 4+ Thao giảng, dự giờ đồng nghiệp, trau dồi rút kinh nghiệm qua từng tiết dạy.+ Kiểm tra, đánh giá kết quả học và làm bài của học sinh để từ đó có điều chỉnh
sự kiện, phân tích và tổng hợp (giúp học sinh khái quát các sự kiện), quy nạp,diễn dịch Để thực hiện những thao thao tác như vậy có thể dùng nhiều cách,nhiều phương tiện khác nhau (đồ dùng trực quan, tài liệu giải thích ), songviệc hỏi và trả lời phù hợp với trình độ yêu cầu của học sinh là đưa lại kết quảtốt nhất
Hỏi và trả lời chính là đặt tình huống có vấn đề rồi tìm cách giải quyếtvấn đề Hỏi và trả lời không phải là sự đánh đố mà là giúp hiểu sâu sắc lịch sửhơn Việc hỏi và trả lời câu hỏi có ý nghĩa giáo dưỡng, giáo dục và phát triển Vìvậy việc đặt câu hỏi có vai trò rất quan trọng trong giờ dạy học lịch sử nói riêng
Trang 5và các môn học khác nói chung, thiết kế và sử dụng hệ thống câu hỏi một cáchthích hợp sẽ phát huy được tính tích cực của học sinh.
2 CƠ SỞ THỰC TIỄN:
2.1 Về phía học sinh:
Ở Trung tâm GDTX Tĩnh Gia, đa số học sinh có đầu vào không cao vàchưa có sự say mê môn học Lịch sử, việc ghi nhớ các sự kiện, hiện tượng, nhânvật lịch sử còn yếu :
- Đa số các em chưa độc lập suy nghĩ để trả lời một câu hỏi mà phải đọcnguyên xi trong sách giáo khoa hay chỉ nêu được mốc thời gian mà không diễn
tả được thời gian đó nói lên sự kiện gì
- Một bộ phận học sinh không chuẩn bị bài mới ở nhà, không làm bài tập đầy
đủ, trên lớp các em thiếu tập trung suy nghĩ
- Học sinh chỉ trả lời được những câu hỏi dễ, đơn giản (như trình bày), cònmột số câu hỏi có nội dung tổng hợp, phân tích, giải thích, so sánh thì học sinhcòn rất lúng túng khi trả lời hoặc trả lời thì mang tính chất chung chung
2.2 Về phía giáo viên:
+ Đại đa số giáo viên đều cố gắng thay đổi phương pháp giảng dạy củamình theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh thông qua các phương phápdạy học như: phương pháp trực quan, phương pháp giải quyết vấn đề, phươngpháp nêu tình huống, phương pháp vấn đáp thông qua sự trình bày sinh độnggiàu hình ảnh của giáo viên trong tường thuật, miêu tả, kể chuyện, hoặc nêu đặcđiểm của nhân vật lịch sử
+ Tuy nhiên, vẫn còn một số giáo viên chưa thực sự thay đổi hoàn toànphương pháp dạy học cho phù hợp với từng tiết dạy, chưa tích cực hoá hoạtđộng của học sinh để tạo điều kiện cho các em suy nghĩ, chiếm lĩnh và nắmvững kiến thức như:
- Giáo viên chưa nêu câu hỏi nhận thức đầu giờ học, tức là sau khi kiểm trabài cũ giáo viên vào bài luôn mà không giới thiệu bài qua việc nêu câu hỏi nhận
Trang 6thức, điều này làm giảm bớt sự tập trung, chú ý bài học của học sinh ngay từhoạt động đầu tiên.
- Một số câu hỏi giáo viên đặt ra quá khó, học sinh không trả lời được nhưnglại không có hệ thống câu hỏi gợi mở nên nhiều khi giáo viên phải trả lời thaycho học sinh.Vấn đề này được thể hiện rất rõ trong hoạt động thảo luận nhóm,giáo viên chỉ biết nêu ra câu hỏi nhưng lại không hướng dẫn học sinh trả lời câuhỏi đó như thế nào, vì không có hệ thống câu hỏi gợi mở vấn đề
- Một số tiết học giáo viên chỉ nêu vài ba câu hỏi và huy động một số họcsinh khá, giỏi trả lời, chưa có câu hỏi giành cho đối tượng học sinh yếu kém.Cho nên đối tượng học sinh yếu kém ít được chú ý và không được tham gia hoạtđộng, điều này làm cho các em thêm tự ti về năng lực của mình và các em cảmthấy chán nản về môn học
- Trong khi giảng dạy đa số giáo viên chỉ sử dụng câu hỏi trong sách giáokhoa mà không kèm câu hỏi phụ, không có câu hỏi gợi mở, dẫn dắt học sinh trảlời câu hỏi khó Đối với các câu hỏi cuối sách giáo khoa thì yêu cầu học sinh vềnhà làm và học thuộc; Câu hỏi, bài tập ở nhà chỉ mang tính chất tái hiện lại kiếnthức đã học, rất ít câu hỏi mang tính chất suy luận mà học sinh phải suy nghĩgiải quyết
Tóm lại, nếu việc thiết kế câu hỏi của giáo viên trước khi lên lớp chưa tốt,chưa có hệ thống thì sẽ không phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạocủa học sinh trong học tập Trong các tiết học sẽ xảy ra tình trạng, giáo viên sẽtrở thành người thuyết trình, còn học sinh thụ động ngồi nghe và ghi chép Vì
vậy, vấn đề đặt ra là cần: “Thiết kế và sử dụng hiệu quả hệ thống câu hỏi trong
tiết dạy học lịch sử ở Trung tâm giáo dục thường xuyên để phát huy tính tích cực của học sinh’’.
2.3 Điều tra cụ thể :
Bản thân tôi đảm nhận việc giảng dạy môn lịch sử lớp 12 Trong quátrình giảng dạy với ý thức vừa nghiên cứu đặc điểm tình hình học tập bộ môncủa học sinh, vừa tiến hành rút kinh nghiệm qua mỗi tiết dạy Việc điều tra được
Trang 7thực hiện thông qua các tiết dự giờ, trao đổi kinh nghiệm với đồng nghiệp ; Việchỏi đáp với những câu hỏi phát triển tư duy học sinh ở trên lớp, kiểm tra 15phút, kiểm tra 45 phút
Kết quả điều tra tôi nhận thấy đa số học sinh chỉ trả lời được những câuhỏi mang tính chất trình bày, còn những câu hỏi giải thích tại sao, so sánh, đánhgiá nhận thức thì các em còn rất lúng túng khi trả lời Do vậy kết quả điều trakhông cao Cụ thể:
3.1 Thiết kế hệ thống câu hỏi.
Bất kì một bài giảng nào của giáo viên muốn đạt kết quả cao thì đều phảixây dựng được hoàn chỉnh một hệ thống câu hỏi trước khi lên lớp Hệ thống câuhỏi rất đa dạng như:
3.1.1 Câu hỏi nhận thức.
-Trước khi bước vào bài mới, giáo viên nên nêu ngay câu hỏi định hướngnhận thức cho học sinh nhằm động viên sự chú ý, huy động các năng lực nhậnthức của học sinh vào việc theo dõi bài giảng để tìm câu trả lời Những câu hỏinày là những vấn đề cơ bản của bài học mà học sinh phải nắm Đương nhiên, khiđặt câu hỏi không yêu cầu học sinh trả lời ngay mà chỉ sau khi giáo viên đã cungcấp đầy đủ sự kiện thì học sinh mới trả lời được
Ví dụ:
Trang 8Khi dạy bài 17: “Nước Việt Nam dân chủ Cộng hòa từ sau ngày 2 – 9
-1945 đến trước ngày 19 - 12 - 1946” (Sách giáo khoa lịch sử 12, trang 121)
Giáo viên nêu câu hỏi đầu giờ : Sau khi cách mạng tháng Tám thành công, tình
hình nước ta có thuận lợi và khó khăn gì? Đảng ta đã phát huy thuận lợi và từng bước giải quyết khó khăn như thế nào?
Để trả lời được câu hỏi này đòi hỏi học sinh phải theo dõi bài giảng, suynghĩ và từ đó sẽ nắm được những nội dung cơ bản nhất của bài học
3.1.2 Câu hỏi phát sinh, phát triển các sự kiện, hiện tượng lịch sử.
Loại câu hỏi này thường xuất hiện vào phần đầu của mỗi mục giảng, đượcdùng hỏi về nguyên nhân, bối cảnh hay hoàn cảnh lịch sử của sự kiện, hiệntượng lịch sử Bởi vì bất kì một sự kiện, hiện tượng lịch sử nào đều xuất hiệntrong hoàn cảnh lịch sử nhất định, đều có nguyên nhân phát sinh của nó Đâycũng là một đặc điểm tư duy của lịch sử cần hình thành từng bước cho học sinh
Trang 93.1.4 Câu hỏi nêu lên đặc trưng bản chất của các hiện tượng lịch sử, bao gồm sự đánh giá và thái độ của học sinh đối với các hiện tượng lịch sử
Ví dụ:
Khi dạy bài 16 – Tổng khởi nghĩa cách mạng Tháng Tám năm 1945,
GV nêu câu hỏi: Tại sao khi phát xít Nhật đầu hàng quân Đồng minh, Đảng ta
quyết định Tổng khởi nghĩa giành chính quyền trong toàn quốc?
Câu hỏi gợi mở: Chủ trương khởi nghĩa vũ trang đề ra trong hội nghị
TW lần thứ 8 (tháng 5- 1941) là gì? Các yếu tố nào (về thời cơ cách mạng) đã xuất hiện đầy đủ ở nước ta lúc bấy giờ?
3.1.5 Loại câu hỏi tìm hiểu kết quả, nguyên nhân dẫn đến kết quả đó
và ý nghĩa lịch sử của sự kiện
Lịch sử chính là quá trình phát triển liên tục, đan xen nhau giữa các sựkiện hoặc một hiện tượng hay một quá trình lịch sử nào đó Cần cho học sinhthấy rõ được kết quả của sự vận động đó, nguyên nhân thắng lợi hay thất bại vàảnh hưởng của nó đối với quá trình phát triển lịch sử
Trang 10Đây là loại câu hỏi khá khó đối với học sinh Ưu điểm của loại câu hỏinày là vừa giúp cho học sinh củng cố, ôn tập lại kiến thức cũ vừa tiếp nhận kiếnthức mới và áp dụng khi hoạt động thảo luận nhóm để các em bổ trợ kiến thứccho nhau và cùng nhau giải quyết vấn đề.
Ví dụ:
Khi học về chiến lược “Chiến tranh cục bộ” của Mĩ ở miền Nam (Bài 22
-lịch sử 12), Giáo viên hỏi: Chiến lược “Chiến tranh cục bộ” và “Chiến tranh
đặc biệt” của Mĩ ở Miền Nam có điểm gì giống nhau và khác nhau?
- Khi dạy bài 15 – Lịch sử 12, Giáo viên yêu cầu học sinh: Lập bảng so
sánh phong trào dân chủ 1936 – 1939 với phong trào cách mạng 1930 – 1931 trên các mặt: Kẻ thù, nhiệm vụ, mặt trận, hình thức đấu tranh, lực lượng cách mạng, địa bàn?
3.1.7 Câu hỏi yêu cầu học sinh làm việc với đồ dùng trực quan.
Đây là loại câu hỏi mang tính chất thực hành, không những giúp học sinhhiểu sâu hơn vấn đề mà còn rèn cho các em một số kĩ năng như giải thích, mô tả,trình bày sự kiện…
Ví dụ:
Khi dạy bài 20 – Lịch sử 12, giáo viên ra bài tập về nhà cho học sinh:
Hãy vẽ lược đồ và tường thuật lại diễn biến của chiến dịch Điện Biên Phủ?
3.1.8 Xác định mối liên hệ, xâu chuổi giữa câu hỏi với các sự kiện, hiện tượng trong bài học.
Ngoài việc đặt các câu hỏi thì một trong những biện pháp sư phạm là xáclập mối liên hệ giữa câu hỏi với các sự kiện, hiện tượng lịch sử trong bài
Ví dụ:
Sau khi học xong bài 20 – Lịch sử 12 Giáo viên có thể tổ chức trò chơi ôchữ để học sinh xâu chuổi các sự kiện, hiện tượng lịch sử lại với nhau để các emkhắc sâu hơn kiến thức và có hứng thú học tập thông qua các câu hỏi trò chơi
Hệ thống câu hỏi cho trò chơi: (Có 7 ô hàng ngang và tìm từ khóa hàng dọc)
Trang 11- Hàng ngang số1:(12 chữ cái) Người anh hùng lấy thân mình lấp lỗ châu mai để đồng đội xông lên tiêu diệt địch?
- Hàng ngang số 2:(7 chữ cái) Nơi diễn ra cuộc họp của trung ương Đảng ta, thông qua phương án mở chiến dịch Điện Biên Phủ?
- Hàng ngang số 3: (10 chữ cái) Tên của những cánh đồng tại Điện Biên Phủ mà Pháp chọn để xây dựng sân bay?
- Hàng ngang số 4:(10 chữ cái) Sau 56 ngày đêm chiến đấu với Pháp tại Điện Biên Phủ, bộ đội ta đã đạt kết quả này?
- Hàng ngang số 5: (5 chữ cái) Phương tiện chủ yếu mà ta sử dụng để vận chuyển chuẩn bị cho chiến dịch Điện Biên Phủ?
- Hàng ngang số 6: (12 chữ cái) Vị tổng tư lệnh của ta trong chiến dịch Điện Biên Phủ là ai ?
- Hàng ngang số 7: (9 chữ cái) Vị tướng chỉ huy quân đội Pháp bị ta bắt sống trong chiến dịch lịch sử Điện Biên Phủ?
Ô chữ hàng dọc (7 chữ cái):Tên Hiệp định được kí giữa ta với Pháp năm
1954 về kết thúc chiến tranh, lập lại hòa bình ở Đông Dương?
sẽ có cuộc tranh luận đâu là từ chìa khoá của ô chữ và học sinh sẽ phát hiện ra
Trang 12chìa khoá là “GIƠNEVƠ” Cách lập bảng như vậy hợp với cách sử dụng câu hỏi
sẽ có hiệu quả không chỉ về kiến thức mà còn có tác dụng giáo dục, rèn luyện kĩnăng, kĩ xảo, phát triển tư duy cho học sinh và giúp các em tránh nhàm chántrong các tiết học
Việc xây dựng bảng các sự kiện qua các câu hỏi trò chơi và mối liên hệgiữa chúng là một trong những biện pháp giúp học sinh nhớ ngay sự kiện cơ bản
ở trên lớp, đồng thời kích thích tính tích cực học tập của các em
Tóm lại: Các loại câu hỏi nêu trên tạo thành một hệ thống câu hỏi hoàn
chỉnh, giúp cho học sinh trong quá trình học tập lịch sử phát hiện ra nguyênnhân, diễn biến, kết quả và ý nghĩa của một sự kiện hay một quá trình lịch sử.Những câu hỏi đó giáo viên vận dụng nhuần nhuyễn trong các tiết dạy không chỉgiúp học sinh biết và nhớ các sự kiện mà còn đòi hỏi học sinh phải suy nghĩ,nhận thức sâu sắc bản chất của sự kiện lịch sử
3.2 Sử dụng hệ thống câu hỏi ở trên lớp.
3.2.1 Sử dụng câu hỏi đầu giờ học.
Trước khi vào giảng bài mới, giáo viên có thể kiểm tra hoặc không kiểmtra bài cũ đối với học sinh, nhưng giáo viên nên nêu ra các câu hỏi nhận thứccủa bài học ngay từ đầu giờ học nhằm: Xác định nhiệm vụ nhận thức của họcsinh trong giờ học, định hướng nhận thức, hướng học sinh vào những kiến thứctrọng tâm của bài… Từ đó sẽ giúp các em học sinh nắm vững nội dung bài học
Ví dụ: Khi dạy bài 17: “Nước Việt Nam dân chủ Cộng hòa từ sau ngày 2
-9 -1-945 đến trước ngày 1-9 - 12 - 1-946” (Sách giáo khoa lịch sử 12, trang 121)
Giáo viên nêu câu hỏi đầu giờ: Sau khi cách mạng tháng Tám thành công, tình
hình nước ta có thuận lợi và khó khăn gì? Đảng ta đã phát huy thuận lợi và từng bước giải quyết khó khăn như thế nào?
Đây là câu hỏi nhận thức, không yêu cầu học sinh trả lời ngay, mà đòi hỏihọc sinh phải theo dõi bài giảng, suy nghĩ và trả lời trong quá trình tiếp thu bàimới Từ đó học sinh sẽ nắm được những nội dung cơ bản nhất của bài học
3.2.2 Sử dụng câu hỏi trong giảng bài mới.