Nâng cao hứng thú học tập môn Lịch sử bằng phương pháp lồng ghép kể chuyện lịch sử

- Tập hợp, thống kê, lựa chọn các câu chuyện, các giai thoại lịch sử, đề raphương pháp sử dụng thích hợp để dạy học lịch sử.- Thực nghiệm sư phạm để kiểm tra tính khả thi, hiệu quả của v

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA

A ĐẶT VẤN ĐỀ

1 Lý do chọn đề tài

Ngày nay cuộc sống đang thay đổi và tiến lên từng giờ Đó là sự pháttriển như vũ bão của khoa học kỹ thuật, của nền văn minh tin học, sự pháttriển của nền kinh tế thị trường và xu thế toàn cầu hoá ngày càng mạnh mẽ.Đây là cỏ hội và cũng là thách thức đối với đất nước ta Trong khi đó chúng tađang gặp nhiều khó khăn trở ngại do chất lượng và hiệu quả giáo dục – đàotạo còn đang thấp hơn so với yêu cầu của sự phát triển đó

Mặt khác, trong xu thế hội nhập với thế giới, bên cạnh những nền vănhoá tiến bộ, có rất nhiều mảng văn hoá đen vẫn còn len lỏi và dễ dàng lannhanh trong giới trẻ Điều đó dẫn đến bản sắc dân tộc đang dần mất đi, mànhiều người Việt Nam lại đang quên đi nguồn gốc, lịch sử dân tộc Vì vậymột trong những vấn đề trọng tâm của nước ta là đầu tư phát triển nhân tốcon người, tức là đầu tư cho giáo dục và đào tạo để tạo ra những con ngườiViệt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, có tri thức, sức khoẻ, thẩm mĩ vànghề nghiệp, trung thành với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội,hình thành nhân cách và phẩm chất năng lực của công dân, nhất là bản lĩnhvăn hoá vững vàng trước sự hội nhập Môn lịch sử có vai trò không nhỏ gópphần thực hiện nhiệm vụ trên

Có thể nói học môn lịch sử ngoài việc để “ cho tường gốc tích nước nhàViệt Nam” thì lịch sử còn cung cấp cho học sinh nhiều kĩ năng quan trọngkhác như: phân tích, đánh giá, nhận xét, tổng hợp đánh giá quá khứ hiện tại,tương lai một cách đúng đắn phù hợp với thời cuộc Nhưng thực tế hiện naycho thấy chất lượng học môn lịch sử của học sinh các trường THPT nói riêng,các cấp học nói chung còn nhiều điều đáng bàn, đặc biệt là ở miền núi Nhữngnăm gần đây kết quả thi tốt nghiệp THPT và thi đại học môn lịch sử quá thấp

đã đặt ra cho chúng ta một vấn đề: Tại sao lại như vậy? làm cách nào để khắcphục tình trạng này?

Về phía học sinh, các em không thích học môn lịch sử vì cho rằng đó

là môn phụ, không quan trọng lại có quá nhiều mốc thời gian và sự kiện khôkhan, khó nhớ Vì vậy các em không hứng thú trong học tập môn này, hoặcchỉ học qua loa đối phó Vậy phải làm sao để thu hút được học sinh có hứngthú và chuyên tâm hơn trong học môn lịch sử?

Xuất phát từ thực tế bức thiết đó, tôi mạnh dạn lựa chọn đề tài “Nâng cao hứng thú học tập môn lịch sử bằng phương pháp lồng ghép kể chuyện lịch sử” Qua thời gian thực hành và thấy có hiệu quả, vì vậy tôi mạnh dạn

nêu ra để đồng nghiệp cùng tham khảo

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực trạng liên quan đến vấn đề sử dụnglồng ghép kề chuyện trong việc dạy học lịch sử ở trường THPT Bá Thước

- Tham khảo các tài liệu sử học, tài liệu văn học có liên quan đến nộidung câu chuyện lịch sử

- Tập hợp, thống kê, lựa chọn các câu chuyện, các giai thoại lịch sử, đề raphương pháp sử dụng thích hợp để dạy học lịch sử.

- Thực nghiệm sư phạm để kiểm tra tính khả thi, hiệu quả của việc vậndụng lồng ghép kể chuyện vào dạy học lịch sử

4 Phương pháp nghiên cứu

- Nghiên cứu lý luận và vấn đề sử dụng các câu chuyện, giai thoại trongdạy học lịch sử ở trường THPT

- Nghiên cứu chương trình sách giáo khoa, tài liệu tham khảo có liên quan

để xây dựng nội dung câu chuyện lịch sử ứng vào việc dạy học

- Phương pháp thực nghiệm: tiến hành soạn và thực nghiệm các tiết dạy

cụ thể để khẳng định tính khả thi, hiệu quả của việc lồng ghép kể chuyệntrong dạy học lịch sử

B GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ Phần 1: Cơ sở lý luận

Lịch sử là môn học rất quan trọng không chỉ cung cấp cho chúng ta biếttường tận quá trình phát triển của con người, đất nước và nhân loại từ khi hìnhthành cho tới nay với biết bao biến động lớn lao, mà còn giúp chúng ta đúc rút

ra được những bài học kinh nghiệm quý báu trong công cuộc xây dựng và bảo

vệ đất nước

Nhưng đặc trưng của khoa học lịch sử là các sự kiện, các nhân vật đềudiễn ra trong quá khứ nên nhận thức lịch sử có những nét đặc thù so với nhậnthức chung của loài người Nhận thức lịch sử là nhận thức những gì đã qua vàkhông lặp lại cho nên giai đoạn nhận thức cảm tính không thể tri giác trực tiếp

mà phải thông qua sự kiện lịch sử để tạo biểu tượng lịch sử từ đó hình thànhkhái niệm, rút ra quy luật và bài học lịch sử rồi vận dụng vào thực tiễn

Muốn tái hiện bức tranh quá khứ một cách sinh động chúng ta phảidựa trên cơ sở tài liệu tham khảo trong đó có những câu chuyện, những giaithoại lịch sử Thông qua việc lồng kể các câu chuyện, các giai thoại lịch sửtrong bài dạy, học sinh có thêm cơ sỏ để nắm vững bản chất sự kiện và hứngthú hơn với môn học

Phần 2: Thực trạng trước khi thực hiện các giải pháp của đề tài

2.1 Thuận lợi.

- Tình hình chung về giảng dạy môn lịch sử ở trường: Đội ngũ giáoviên trẻ, khoẻ, nhiệt tình, tận tâm trong giảng dạy Có những giáo viên có kinhnghiệm nên thông qua công tác dự giờ, thao giảng đã đóng góp ý kiến giúpcho bản thân rút nhiều kinh nghiệm quý báu để vận dụng khi lên lớp

- Tình hình trường lớp, học sinh:

Đa số học sinh chăm ngoan, lễ phép, vâng lời thầy cô bên cạnh đóhọc sinh cũng được trang bị đầy đủ sách giáo khoa, các sách bài tập lịch sử Nhà trường xây dựng đầy đủ thư viện điện tử và sách tham khảo để phục vụcho việc dạy và học của giáo viên và học sinh

- Ưu điểm khi sử dụng pgương pháp lồng ghép kể chuyện lịch sửtrong dạy học lịch sử:

Giáo viên có thể sưu tầm các câu chuyện, các giai thoại lịch sử từ cáccuốn truyện, từ nguồn tư liệu của thư viện nhà truờng để sử dụng cho bài dạythêm phong phú, sinh động, tiết học trở nên hấp dẫn

2.2 Khó khăn khi thực hiện đề tài:

- Về phía giáo viên: mặc dù đã cải cách chương trình giảng dạynhưng vẫn còn một số bài quá dàn trải dẫn đến tình trạng “quá tải” kiến thứcđối với cả giáo viên truyền thụ lẫn việc lĩnh hội kiến thức của học sinh Giáoviên phải dành nhiều thời gian nghiên cứu chắt lọc những kiến thức trọngtâm dể bài dạy có hiệu quả Ngoài ra giáo viên phải dành nhiều thời gian đểsưu tầm các câu chuyện lịch sử liên quan đến bài dạy

- Về phía học sinh: Là học sinh một huyện miền núi, nhiều em ở vùngsâu vùng xa đi lại khó khăn, gia đình goàn cảnh ảnh hưởng rất lớn đến việchọc tập

Đa số các em vẫn còn thói quen học vẹt, không nắm sâu được kiếnthức vì vậy sẽ mau quên kiến thức cũ, hoặc có nhớ thì cũng không thực sựchính xác các sự kiện lịch sử

Phần 3: Giải pháp và tổ chức thực hiện phương pháp lồng ghép kể chuyện lịch sử

3.1 Những nguyên tắc cần tuân thủ trong sử dụng câu chuyện, giai thoại lịch sử trong dạy học lịch sử

Để sử dụng các câu chuyện, các giai thoại lịch sử trong dạy học lịch sử

1 cách hiệu quả, góp phần nâng cao chất lượng dạy học, nâng cao hứng thúhọc tập cho học sinh, đỏi hỏi giáo viên phải tuân thủ 1 một số nguyên tắc sau:

- Nguyên tắc đảm bảo tính cơ bản, khoa học

- Có nhiều giai thoại, nhiều câu chuyện lịch sử nhưng điều quan trọng

là giáo viên phải xác định đúng những câu chuyện có liên quan đến các sựkiện mà bài học cần đáp ứng

- Nguyên tắc đảm bảo tính vừa sức.

Nội dung câu chuyện đưa vào dạy học phải phù hợp với tâm lý lứa tuổi,hoàn cảnh và trình độ nhận thức của học sinh Ngôn ngữ phải trong sáng, sễhiểu, biểu cảm

- Nguyên tắc phát huy tính tích cực của học sinh

Giáo viên cần phải lựa chọn các câu chuyện lịch sử cho phù hợp vớinhững kiến thức sự kiện lịch sử cơ bản, phục vụ cho bài học để từ đó học sinhhiểu sâu sắc bài học, kích thích sự ham học, khơi dậy nội lực của mình Giáoviên sử dụng phương pháp kể chuyện không đơn thuần là để minh hoạ mà còn

để cụ thể hoá kiến thức, tái hiện nội dung kiến thức để tạo biểu tượng lịch sử,rút ra bài học lịch sử

3.2 Một số phương pháp lồng ghép kể chuyện trong dạy học lịch sử ở Trường THPT

3.2.1 Một số phương pháp lồng ghép kể chuyện lịch sử trong bài nội khoá

* Thứ nhất: sử dụng các câu chuyện, các giai thoại lịch sử để tạo biểutượng về nhân vật lịch sử

Đi cùng với các sự kiện lịch sử thường gắn với 1 nhân vật lịch sử cụthể Những anh hùng dân tộc như Lý Thường Kiệt, Trần Hưng Đạo, NguyễnHuệ, Nguyễn Tri Phương, Tôn Thất Thuyết, Phan Đình Phùng và đặc biệt làNguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh Những nhân vật này có vai trò rất lớn vớilịch sử dân tộc do vậy trong dạy học giáo viên không thể lướt qua, bỏ qua màphải khắc hoạ, tạo biểu tượng về các nhân vật đó, sử dụng phương pháp kểchuyện có tác dụng tạo biểu tượng về nhân vật lịch sử một cách sinh động,đậm nét từ đó giáo dục học sinh kính trọng, noi gương các anh hùng dân tộc

Giáo viên có thể kể chuyên kết hợp với tranh ảnh để tạo biểu tượng.Trong bài nội khoá do thời gian có hạn giáo viên tạo biểu tượng về những nét

chính, tiêu biểu đủ để khắc hoạ nên nhân vật đó Ví dụ giáo viên tạo biểu tượng về Tôn Thất Thuyết.

“Tôn Thất Thuyết sinh ngày 29/3/1839 tại thôn Phú Mộng xã LuânLong nay thuộc thành phố Huế, tỉnh Thừa Thiên Huế Ông chủ trương loại bỏtất cả những ông vua và bọn quan lại có tư tưởng thân Pháp, đồng thời chuẩn

bị các điều kiện cần thiết cho cuộc kháng chiến trong triều đình mà ông dựđoán sẽ bùng nổ Triều thần, người nào chủ hoà đều bị coi là kẻ thù chung củanước Nam và thù riêng của Tôn Thất Thuyết Tôn Thất Thuyết là 1 tử tù củanước Pháp Nhưng đối với người Pháp chỉ có oán với trọng mà không cókhinh”

* Thứ hai: Sử dụng các giai thoại lịch sử để giải thích từ đó rút ra bảnchất một sự kiện, một hiện tượng lịch sử

Để cho học sinh nắm được bản chất của sự kiện, hiện tượng lịch sử tức

là trả lời được câu hỏi vì sao thì giáo viên sử dụng các mẩu chuyện, các giaithoại lịch sử rồi từ đó nêu tình huống có vấn đề

Ví dụ: Bài 20- lịch sử lớp 10: “ Xây dựng và phát triển văn hoá dân

tộc trong các thế kỷ X- XV” Để học sinh hiểu được vì sao thời Lý phật giáo

được coi là quốc giáo Giáo viên kể câu chuyện sau:

“ Lý Công Uẩn người làng Cổ Pháp ( Từ sơn- Bắc Ninh) sinh nămGiáp Tuất ( 974), là con nuôi của thiền sư Lý Khánh Văn từ năm 3 tuổi vàtruyền thuyết vẫn cho rằng ông là con ruột của Vạn Hạnh, anh ruột KhánhVăn

Cũng theo truyền thuyết bố Lý Công Uẩn nhà nghèo đi làm ruộng ởchùa Tiên Sơn (An Phong, Bắc Ninh) phải lòng một tiểu nữ rồi làm nàng cóthai,bị nhà sư đuổi đi nơi khác

Hai vợi chồng đi đến rừng Báng, dừng lại nghỉ Người chồng khátnước đến chỗ giếng nước giữa rừng uống chẳng may xảy chân ngã chết đuối

Vợ chờ lâu không thấy đến xem thì đất đã đùn lấp giếng Người phụ nữ xinvào ngủ nhờ ờ Chùa Ứng Tầm gần đấy Sư trụ trì chùa Ứng Tâm đêm trướcnằm mơ thấy Long thần về báo mọng rằng “Ngày mai dọn chùa cho sạch cóHoàng đế đến” Tỉnh dậy nhà sư sai chú Tiểu quét dọn chùa sạch sẽ Khi đó

chỉ có người đàn bà mang thai đến Đêm đấy bỗng nhà chúa phát sáng, hươngthơm toả ra ngào ngạt, sư trụ trì dạy xem thì người đàn bà đã sinh được 1 cậucon trai, 2 bàn tay có 4 chữ “Sơn hà xã tắc” Sau đó trời bỗng nổi trận mưa to,gió lớn, người mẹ saukhi sinh chú bé thì chết và chú bé được nhà chùa nuôinấng, khi chú bé được 8, 9 tuổi được theo học sư Vạn Hạnh ở Chùa Tiên Sơn.Chú bé đó là Lý Công Uẩn.

Vốn thông minh bẩm sinh, lại được nhập thân văn hoá ở 1 đất vùng vănminh, văn hiến, lại được sự dậy dỗ của vị cao tăng xuất chúng, Lý Công Uẩnthực sự là người con ưu tú của dân tộc Ông đã cùng Triều Lý làm rạng danhnước Đại Việt

Tóm lại trên đây là một số phương pháp lồng ghép kể chuyện lịch sửtrong dạy học lịch sử chúng tôi đưa ra nhằm tạo hứng thú cho học sinh, nângcao hiệu quả bài học, truyền đạt kiến thức mới Trong quá trình vận dụng đòihỏi giáo viên phải có sự sáng tạo, linh hoạt trên cơ sở khoa học và điều kiện

lý gặp nhiều khó khăn, giáo viên có thể tổ chức một bài ngoại khóa với hìnhthức kể chuyện lịch sử

Kể chuyện lịch sử là một hình thức ngoại khóa hấp dẫn, dễ làm và cóhiệu quả giáo dục cao

Kể chuyện lịch sử không phải là thông báo khô khan, kể chuyện lịch sửphải đưa người nghe sống lại quá khứ, như đang được chứng kiến tận mắt Đểlàm được điều này trước hết học sinh phải chuẩn bị kỹ càng, phải đọc thuộctruyện, kể không những khúc chiết, rõ ràng tái hiện lại được nội dung sự kiệnlịch sử mà còn cuốn hút, hấp dẫn người nghe

Có nhiều cuốn sách trong đó có nhiều câu chuyện lịch sử liên quan đếncác bài học Đó là các tác phẩm “Những mẩu chuyện lịch sử thế giới, viết vềcác nhân vận lịch sử, các công trình văn hoá nổi tiếng thế giới như công trìnhvườn treo Ba-Bi-lon, cung A phòng, khu lăng mộ Tần Thuỷ Hoàng.

Hoặc tác phẩm “Những mẩu chuyện về cuộc đời hoạt động của Chủtịch Hồ Chí Minh” qua tác phẩm này học sinh có thể kể chuyện về Bác Đặcbiệt hiện nay đang phát động phong trào kể chuyện về tấm gương đạo đức HồChí Minh

Ví dụ: Kể chuyện về những năm bôn ba của Nguyễn Ái Quốc trong thời gian Người ở Anh (1913).

“Vào khoản 1 năm trước đại chiến, một hôm tôi gặp ở phòng chùi thìa,nĩa một người Á Đông trẻ tuổi Tôi không để ý đến anh ấy vì tôi tưởng anh ấy

là người Trung Quốc đến ngày thứ 3, chính anh ấy đến nói chuyện với tôibằng tiếng ViệtNam Cố nhiên tôi rất sung sướng được gặp đồng hương Từngày ấy chúng tôi trở nên đôi bạn thân

- Ai đưa anh đến đây, đến nước Anh? Tôi hỏi anh Ba

- Tôi đến đây một mình để học tiếng Anh

- Hay đấy, nhưng Tiếng anh rất khó học Đã hai năm nay tôi ở thànhphố này mà không biết hơn, ngoài 2 chữ Yes và No (vâng và không)

- Phải học chứ Chúng ta sẽ cùng học

- Trước khi đến đây anh làm gì ở đâu?

- Hôm thứ nhất tôi nhận việc cào tuyết trong một trường học Mộtcông việc rất nặng nhọc Mình mẩy tôi đẫm mồ hôi mà chân tay thì rét cứng

và cuốc được tuyết cũng rất khó khăn vì trơn Sau 8h làm công việc này, tôimệt lử và đói bụng Tôi đành phải bỏ việc ông Hiệu trưởng là một người tốt,ông ấy trả cho tôi cả ngày làm việc 6 đồng và vừa nói, vừa cười “Chính thế,công việc này quá sức anh”

Hai ngày sau tôi tìm được một việc khác lần này thì phải đốt lò Từ 5hsáng, một người nữa với tôi chui xuống hầm để nhóm lửa suốt ngày chúng tôi

đổ than, thay than trong lò Ở đây thật đáng sợ, luôn luôn ở trong tình trạngtranh tối tranh sáng Tôi không biết người ta đang làm gì ở tầng trên, vì khôngbao giờ tôi lên đấy Trong hầm hết sức nóng, ngoài trời hết sức rét, và không

có đủ quần áo để mặc tôi bị cảm Vì vậy tôi nghỉ việc luôn 2 tuần lễ Với sốtiền để dành, tôi trả tiền phòng, tiền bơ và bánh mì và 6 bài học chữ Anh Khichỉ còn 6 hào nữa, tôi đến sở tìm việc ở Sô hô, và người ta đưa tôi đến đây

Công việc từ 8h đến 12h và chiều từ 5h đến 10h Hằng ngày, buổi sángsớm và buổi chiều anh Ba ngồi trong vườn hoa Hay- đơ, tay cầm một quyểnsách và một cái bút chì Hằng tuần vào ngày nghỉ anh đi học Tiếng Anh với 1giáo sư người Ý ”

Để kể chuyện hấp dẫn, học sinh phải biết đưa những câu biểu lộ sặcthái tình cảm của mình vào thì câu chuyện trở nên hấp dẫn hơn

3.3 Một số câu chuyện, giai thoại lịch sử sử dụng trong dạy học lịch sử ở trường THPT

Trên cơ sở xác định nội dung cơ bản của bài, của chương và nguồngiai thoại lịch sử, chuyện kể lịch sử thu thập được chúng tôi chọn lọc một sốmẩu chuyện, giai thoại phù hợp với kiến thức cơ bản với nội dung bài dạy đãxác định

Ví dụ: Tiết 2 bài 4 - Lịch sử lớp 10: “Các quốc gia cổ đại phương

tây Hy lạp và Rô ma” để cho học sinh biết về nhà khoa học vật lý nổi tiếng là

Ác - si - mét Giáo viên kể đoạn chuyện sau:

“Ác - si - mét (287-212 TCN) quê ở Xi ra quy dơ, một thành bang

Hy lạp ở đảo Xi rin Tương truyền rằng vua của thành bang Xi- ra- quy dơ cómột cái vương miện làm bằng vàng, ông nghi ngờ người thợ kim hoàn đượcgiao làm mũ ăn bớt vàng nhưng không làm cách nào để biết được Một hômnhà vua gọi Ác – si – mét đến và hỏi có thể biết được tỷ lệ vàng ở trong mũkhông? Lúc đó Ác - si - mét chưa trả lời được, nhưng sau đó nhờ một lầntắm trong bể nước, ông đã phát minh được nguyên lý quan trọng về thuỷ lực

đó là: tất cả mọi vật thả xuống nước đều phải chịu một lực đẩy từ dưới lên