Là giáo viên trực tiếp giảng dạy môn lịch sử tôi rất trăn trở về vấn đề này, nên mạnh dạn nêu một vài giải pháp đem lại cho học sinh cái nhìntrực diện, khách quan hơn về lịch sử với một
Trang 1A MỞ ĐẦU
Lịch sử là môn học mang nét đặc thù riêng Đối tượng nghiên cứucủa bộ môn Sử rất đặc biệt, nó không giống với các môn học của khoa học
tự nhiên, bởi vì chúng ta không thể trực tiếp quan sát các sự kiện đã diễn
ra trong quá khứ cũng như không thể thực hiện lại sự kiện thông qua thínghiệm Nhưng Lịch sử lại là bộ môn rất có ưu thế trong việc giáo dục tưtưởng, tình cảm, đạo đức cho học sinh trong quá trình dạy học Qua bàihọc lịch sử, với những hành động hi sinh anh dũng, quên mình vì sựnghiệp độc lập dân tộc, hạnh phúc cho nhân dân, những sự kiện lịch sửhào hùng, thực sự có sức lôi cuốn mạnh mẽ đối với học sinh, tạo đượccảm xúc lịch sử sâu rộng trong các em Trên cơ sở đó, góp phần hìnhthành ở các em sự kính phục, lòng tự hào đối với thế hệ cha ông đi trước
Để từ đó thổi bùng lên ngọn lửa nhiệt tình cách mạng ở các em học sinh.Mặt khác, học sinh cũng có thái độ căm ghét đối với những hành động tàn
ác của bọn thống trị, những kẻ xâm lược, đi ngược lại lợi ích của nhândân Qua đó, tạo cho học sinh sức “đề kháng” để không bị các luận điệuxuyên tạc, bóp méo sự thật chi phối
Tuy nhiên, trong thực tế những năm gần đây ở trường THPT, chấtlượng dạy học lịch sử chưa đáp ứng được yêu cầu, đòi hỏi của xã hội.Biểu hiện cụ thể đó là học sinh không ghi nhớ được những sự kiện lịch sử
cơ bản, thậm chí hiểu nhầm lịch sử trầm trọng Qua các kì thi tốt nghiệptrung học phổ thông và tuyển sinh cao đẳng, đại học, số điểm thi môn lịch
sử cho thấy kiến thức lịch sử của học sinh hiện nay quá kém
Là giáo viên trực tiếp giảng dạy môn lịch sử tôi rất trăn trở về vấn
đề này, nên mạnh dạn nêu một vài giải pháp đem lại cho học sinh cái nhìntrực diện, khách quan hơn về lịch sử với một vài minh chứng về phương
pháp "sử dụng tài liệu thành văn kết hợp tranh, ảnh lịch sử để nâng cao
Trang 2hiệu quả bài học qua dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1930 – 1945 ở trường THPT” (Chương trình Chuẩn)
B NỘI DUNG
1 Cơ sở lý luận của vấn đề
Liên quan đến đề tài đã có nhiều nhà nghiên cứu đề cập dướinhững khía cạnh khác nhau
Các công trình lý luận chung về việc sử dụng tài liệu thành vănđược trình bày ở các giáo trình phương pháp dạy học lịch sử ở trườngĐại học, Cao đẳng như: GS.TS Phan Ngọc Liên (Chủ biên) (2002),
Phương pháp dạy học Lịch sử, tập I, tập II, Nxb Đại học sư phạm, Hà
Nội; GS.TS Phan Ngọc Liên (Chủ biên) (2006), Nhập môn sử học, Nxb Đại học Sư phạm, Hà Nội, “Phương pháp dạy học Lịch sử” do GS.TS Phan Ngọc Liên (Chủ biên), xuất bản năm 2002 “Một số chuyên đề
phương pháp dạy học lịch sử” của Phan Ngọc Liên, Trịnh Đình Tùng,
Nguyễn Thị Côi, Trần Vĩnh Tường; “Thiết kế bài giảng lịch sử ở
trường THPT” của Phan Ngọc Liên.
Như vậy, các công trình trên chủ yếu dừng lại ở mức độ trình bày
lý luận chung Chưa đi sâu vào giải quyết một cách cụ thể phương phápvận dụng tài liệu thành văn kết hợp tranh, ảnh vào việc giảng dạy mộtgiai đoạn lịch sử cụ thể
2 Thực tiễn giảng dạy môn Lịch sử tại trường THPT
Trong tực tiễn giảng dạy môn lịch sử ta thấy vẫn còn nhiều khókhăn trong việc sử dụng tài liệu thành văn và tranh ảnh vào bài học
* Đối với giáo viên:
-Giáo viên đã nhận thức được tầm quan trọng của việc sử dụngtài liệu thành văn kết hợp tranh, ảnh trong dạy học lịch sử Các tiết học
Trang 3có sử dụng tài liệu thành văn kết hợp tranh, ảnh mang lại hiệu quả cao,đạt được mục tiêu của bài học Tuy nhiên, việc sử dụng tài liệu thànhvăn kết hợp tranh, ảnh trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông chưađược đa số giáo viên quan tâm, xem trọng.
- Giáo viên vẫn còn dạy học theo phương pháp truyền thống, nặng
về thuyết trình, chỉ sử dụng những kiến thức có sẵn trong sách giáo khoa,
ít quan tâm đến việc sưu tầm, chọn lọc tài liệu
- Điều kiện cơ sở vật chất của trường phổ thông còn thiếu thốnchưa trang bị đầy đủ những tranh ảnh ninh họa phục vụ cho bài học,cũng như sự hạn chế về tư liệu thành văn trong thư viện trường
* Đối với học sinh:
-Đa số các em rất hứng thứ với những tiết dạy mà giáo viên có sửdụng tài liệu thành văn kết hợp tranh, ảnh Tuy nhiên vẫn còn một bộphận học sinh cho rằng môn Sử là một môn phụ nên không chịu khóđầu tư vào việc học sử
Từ những hạn chế trên, ta thấy rằng, trong quá trình dạy học lịch sử ởtrường THPT, việc sử dụng tài liệu thành văn kết hợp tranh, ảnh là mộttrong những biện pháp quan trọng để nâng cao hiệu quả bài học lịch sử
3 Ý nghĩa và các giải pháp tổ chức thực hiện việc sử dụng tài liệu thành văn kết hợp với tranh ảnh lịch sử để nâng cao hiệu quả bài học.
3.1 Ý nghĩa của việc sử dụng tài liệu thành văn kết hợp với tranh ảnh lịch sử trong giảng dạy Lịch sử ở trường THPT
Trước hết, sử dụng tài liệu thành văn kết hợp tranh, ảnh lịch sử
góp phần vào việc cụ thể hóa những sự kiện cơ bản đã được trình bàytrong sách giáo khoa
Trang 4Ví dụ như để cụ thể hóa sự kiện “khởi nghĩa Nam Kì (23 – 11 –
1941)”, giáo viên sử dụng đoạn tài liệu thành văn: “ Cuộc khởi nghĩa
nổ ra ở Gia Định – Mĩ Tho đã lan tới 18 tỉnh Nam Bộ mạnh nhất là ở Hậu Giang Lần đầu tiên lá cờ đỏ sao vàng yêu quý đã phất phới bay dưới trời Nam Bộ Có nơi như ở Gia Định, chính quyền cách mạng đã thành lập được vài hôm Nghĩa quân rất hăng hái hoạt động, được nhân dân ủng hộ….do hoàn cảnh thế giới chưa thuận tiện, nên nghĩa quân thất bại sau một tháng chiến đấu anh dũng Hàng trăm chiến sĩ của ta bị bắn không hề xét xử, hàng nghìn người bị đánh chết hoặc nhốt cho chết ngạt trong các nhà giam chật ních, hoặc bị trôi biển, trôi sông Hàng vạn người bị tù đày trong số đó biết bao thường dân
vô tội”… kết hợp với bức tranh “khởi nghĩa Nam Kì”
Khởi nghĩa Nam Kì (23 – 11- 1940)
Trang 5Thứ hai, sử dụng tài liệu thành văn kết hợp tranh, ảnh lịch sử góp phần
vào việc tạo biểu tượng lịch sử cho học sinh
Ví như khi cần tạo cho học sinh biểu tượng về “nạn đói ở Bắc Kì
và Bắc Trung Kì vào cuối năm 1944 đầu năm 1945, giáo viên cần giới
thiệu thêm cho học sinh thông qua việc kết hợp đoạn tài liệu thành vănvới bức ảnh về sự kiện lịch sử này
“Trong lúc phong trào Việt Minh đang dâng lên mạnh mẽ khắp
cả nước thì nạn đói ở Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ xảy ra từ cuối năm
1944 càng trở nên nghiêm trọng Nạn lạm phát giấy bạc đã làm cho giá sinh hoạt cao vọt chưa từng thấy Riêng về gạo, tháng 10 – 1944, giá 150 đồng một tạ, tháng 12 lên 500 đồng, tháng 2 – 1945 lên 800 đồng và sau đó còn lên nữa.
Nạn đói đã diễn ra từ Bắc Bộ đến Trị - Thiên, kinh khủng nhất
là ở vùng đồng bằng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ Do tội ác của phát xít Nhật – Pháp, chỉ trong vòng một thời gian ngắn, cuối năm 1944, đầu năm 1945, nạn đói đã cướp mất 1/10 dân số Việt Nam lúc đó Trong lịch sử dân tộc ta, chưa bao giờ có một tai họa khủng khiếp như vậy.
… “Phá kho thóc, giải quyết nạn đói” là yêu cầu bức thiết của quần chúng, đã tập hợp và đưa toàn thể dân tộc ta vùng dậy đánh đổ ách thống trị của phát xít Nhật và bọn tay sai của chúng”
Trang 6Nạn đói cuối năm 1944 đầu năm 1945 ở Bắc Kì và Bắc Trung Kì Thứ ba, sử dụng tài liệu thành văn kết hợp tranh, ảnh góp phần giúp
học sinh hiểu được bản chất của sự kiện, hiện tượng lịch sử
Để giúp học sinh hiểu được bản chất của sự kiện “Ngày 1 – 5 –
1938, lần đầu tiên trong ngày Quốc tế Lao động, các cuộc mít tinh được tổ chức công khai ở Hà Nội và nhiều nơi khác, thu hút đông đảo quần chúng nhân dân tham gia”, giáo viên sử dụng đoạn tài liệu thành
văn kết hợp tranh, ảnh nói về cuộc mít tinh kỉ niệm ngày Quốc tế Laođộng tại Hà Nội (1 – 5 – 1938)
“Chiều ngày 1 – 5 – 1938, các đoàn thể quần chúng đại diện cho các ngành nghề, tầng lớp xã hội: Thợ máy, thanh niên, trí thức, phụ nữ gồm 25000 người, hàng ngũ chỉnh tề, có người phụ trách từng nhóm, từng đoàn tập trung ở địa điểm quy định Mỗi người đều có huy hiệu trước ngực và khẩu hiệu cài trên mũ, nón Các đoàn tuần hành qua các phố, hô vang khẩu hiệu và lôi cuốn thêm nhiều người tham gia Họ tiến vào khu vực nhà Đấu Xảo Trước lễ đài, cuộc mít tinh có khẩu hiệu lớn “Ủng hộ Mặt trận Bình dân Pháp”, “Đi tới Mặt trận
Trang 7Dân chủ Đông Dương”, “Tự do dân chủ”, “Chống phát xít và đấu tranh chống nạn sinh hoạt đắt đỏ”.
…Cuộc mít tinh kéo dài mấy tiếng đồng hồ, số lượng người tham gia rất đông, nhưng rất trật tự Đại diện các đảng phái và đại biểu của công nhân, nông dân, phụ nữ, tiểu thương, trí thức đều được lên phát biểu Điều đó làm cho bọn thống trị Pháp rất căm tức nhưng đành bất lực trước cuộc mít tinh khổng lồ, được tổ chức chặt chẽ, quy mô”
Mít tinh kỉ niệm ngày Quốc tế Lao động (1 – 5 –1938) tại khu Đấu
Xảo Thứ tư, sử dụng tài liệu thành văn kết hợp tranh, ảnh góp phần vào việc
giáo dục tư tưởng chính trị, tình cảm, đạo đức cho học sinh
Khi giảng dạy sự kiện “Ngày 28 – 1 – 1941, Nguyễn Ái Quốc về
nước trực tiếp lãnh đạo cách mạng Việt Nam”, chúng ta có thể sử dụng
thêm đoạn tài liệu thành văn kết hợp bức tranh đề cập đến sự kiện này
để giới thiệu cho học sinh Đoạn tài liệu thành văn với những từ ngữxúc cảm, chân thật đã thể hiện được cảm xúc của một người con yêunước xa quê 30 năm để tìm đường cứu nước, cứu dân giờ mới trở lại “
Vừa đặt chân lên mảnh đất địa đầu Tổ quốc, ông lặng lẽ nhìn về
Trang 8phương nam như muốn thâu tóm toàn bộ hình ảnh quê hương thân yêu vào đáy mắt Ông già đó chính là Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh ”
với bức tranh “Nguyễn Ái Quốc cùng một số đồng chí về nước
(28 – 1 – 1941)” … học sinh sẽ có một cái nhìn cụ thể về sự kiện này.
Hơn thế nữa, sẽ tạo ra được trong lòng học sinh những rung động,những cảm xúc Đó chính là tình yêu quê hương, đất nước, là sự kínhtrọng đối với lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc – vị cha già của dân tộc
Nguyễn Ái Quốc về nước trực tiếp lãnh đạo cách mạng (28-01-1941) Thứ năm, sử dụng tài liệu thành văn kết hợp tranh, ảnh sẽ tạo hứng thú
học tập cho học sinh
Thứ sáu, sử dụng tài liệu thành văn kết hợp tranh, ảnh trong dạy học
lịch sử còn rèn luyện cho học sinh các kĩ năng quan sát, nghe và ghinhớ Từ đó, học sinh sẽ tiến hành hoạt động tư duy, so sánh, tổng hợp
để rút ra được kết luận, mối quan hệ giữa các sự kiện, hiện tượng lịch
sử, bản chất và quy luật phát triển của lịch sử
Trang 93.2 Các phương pháp sử dụng tài liệu thành văn kết hợp tranh, ảnh để nâng cao hiệu quả bài học quả bài học qua dạy học lịch sử ở
trường THPT (chương trình chuẩn) 3.2.1 Nguyên tắc chung
a Đảm bảo mục tiêu, nội dung cơ bản của bài học
Căn cứ vào chức năng, nhiêm vụ của bộ môn Lịch sử, căn cứ vào mục tiêu đào tạo, mục tiêu của từng bài học bao gồm ba mặt: giáo dưỡng (bồidưỡng về kiến thức), giáo dục (thái độ, tình cảm, tư tưởng, đạo đức), và phát triển (năng lực nhận thức, trong đó quan trọng là năng lực tư duy vàrèn luyện kĩ năng, kĩ xảo…) cho học sinh
Ví như khi giảng bài 14: “Phong trào cách mạng1930 – 1931”, mục
tiêu bài học được xác định như sau:
Về kiến thức: Cần giúp cho học sinh nắm được những nét cơ bản
về tình hình kinh tế - xã hội Việt Nam trong những năm khủng hoảngkinh tế thế giới 1929 – 1933; hiểu được phong trào cách mạng do Đảng
ta lãnh đạo ngay khi mới ra đời (về lực lượng tham gia, hình thức, mụctiêu đấu tranh…) Từ đó, so sánh với các phong trào yêu nước ở cácgiai đoạn trước; nắm được những nét cơ bản của phong trào cách mạng
1930 – 1931, tiêu biểu là Xô viết Nghệ - Tĩnh; đồng thời hiểu được ýnghĩa lịch sử, bài học kinh nghiệm của phong trào cách mạng 1930 –1931
Về hình thành thái độ: Giáo dục cho học sinh niềm tự hào về sự
nghiệp đấu tranh vẻ vang của Đảng; niềm tin về sức mạnh của Đảng
Từ đó, biết xác định trách nhiệm của bản thân, phấn đấu để giữ gìnnhững thành quả mà Đảng ta và các thế hệ cha ông đi trước đã giànhđược, tiếp tục sự nghiệp cách mạng của đất nước ta trong thời kì mới
Trang 10Về kĩ năng: Rèn luyện kĩ năng xác định các kiến thức cơ bản của
bài học, kĩ năng phân tích, so sánh, đánh giá các sự kiện lịch sử, nhânvật lịch sử; kĩ năng sử dụng đoạn tài liệu thành văn, tranh ảnh lịch sử
Khi giảng dạy nội dung lịch sử: “Cuối năm 1930 – đầu năm
1931, các Xô viết ra đời ở Nghệ An, Hà Tĩnh Nhân dân được tự do tham gia hoạt động trong các đoàn thể cách mạng Các đội tự vệ đỏ và tòa án nhân dân được thành lập” giáo viên có thể trích đoạn tài liệu
thành văn: “Từ trong phong trào đấu tranh của quần chúng, ở nhiều
nơi của 2 tỉnh Nghệ An, Hà Tĩnh, bộ máy quan lại của kẻ địch bị tan
rã, nhân dân tự tổ chức thành các Xô viết, nắm chính quyền và tổ chức các hoạt động của làng xã Các đội tự vệ đỏ được thành lập để hỗ trợ các cuộc đấu tranh của nhân dân, bảo vệ xã hội, an ninh trật tự trong các làng xóm và giúp thực hiện các chính sách của Xô viết Già trẻ, trai gái đều hăng hái tham gia tự vệ đỏ Tự vệ đỏ được thành lập ngày càng đông về số lượng, tốt về chất lượng Tính đến tháng 6 năm 1931, riêng Nghệ An đã có 441 đội tự vệ đỏ và với 7130 đội viên Có những
tự vệ đỏ có con số lên tới 1500 người như Anh Sơn, Thanh Chương, Nam Đàn”… kết hợp bức tranh “Đội tự vệ đỏ xã Phúc Sơn (Anh Sơn – Nghệ An)”
Trang 11Với việc kết hợp như trên, giáo viên có điều kiện làm rõ mục tiêu bàihọc như đã xác định.
b Đảm bảo mối quan hệ giữa nội dung phản ánh trong tài liệu thành văn với nội dung các tranh, ảnh phản ánh nội dung bài học
Trên cơ sở xác định mục tiêu, nội dung cơ bản của bài học, ta lựachọn các đoạn tài liệu thành văn và tranh, ảnh một cách hợp lý Khi lựachọn các đoạn tài liệu thành văn và tranh, ảnh, ta phải chú ý đến sự phùhợp giữa chúng, có nghĩa là phải đảm bảo được mối quan hệ giữa nộidung phản ánh trong tài liệu thành văn với nội dung các tranh, ảnhtrong bài học Có như vậy thì chúng mới bổ sung, hỗ trợ được nhau, tạođược hứng thú học tập cho học sinh, đạt tới hiệu quả dạy và học caonhất
Ví dụ như khi giảng dạy mục 1 “Phong trào cách mạng 1930 –
1931” thuộc phần II “Phong trào cách mạng 1930 – 1931 với đỉnh cao
Xô viết Nghệ Tĩnh” ở bài 14: “Phong trào cách mạng 1930 – 1931”,
với nội dung: “Tháng 9 – 1930, phong trào đấu tranh của nông dân
dâng cao, nhất là hai tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh”, chúng ta có thể sử
dụng đoạn tài liệu thành văn tường thuật về cuộc biểu tình của nông
Trang 12dân huyện Hưng Nguyên (ngày 12 – 9 – 1930): “Khoảng 8000 nông
dân kéo đến huyện lị với khẩu hiệu “Đả đảo chủ nghĩa đế quốc !”,
“Đả đảo Nam triều !”, “Nhà máy về tay thợ thuyền !”, “Ruộng đất về tay dân cày !”… Đoàn biểu tình xếp thành hàng dài hơn 1 kilômét tiến
về thành phố Vinh Đi đầu là những người cầm cờ đỏ, đi hai bên là những đội viên tự vệ được trang bị dao, gậy Trên đường đi, đoàn biểu tình dừng lại vài nơi để diễn thuyết và chỉnh đốn đội ngũ Dòng người càng đi càng được bổ sung thêm Khi đến gần Vinh, con số lên tới gần
3 vạn người và xếp thành hàng dài tới 4 kilômét” “Thực dân Pháp đưa 5 máy bay đến dội bom, xả súng liên thanh vào đoàn biểu tình, làm chết 147 người Ngày hôm sau, khi dân làng tổ chức đưa tang những người bị giết hại, thực dân Pháp lại ném bom, làm chết thêm 43 người Trong hai ngày 12 – 13 tháng 9 năm 1930, chúng đã giết 217 người, làm bị thương 125 người, đốt cháy 277 nóc nhà Hai làng Lộc Châu và Lộc Hải bị triệt hạ hoàn toàn” Đồng thời với việc sử dụng đoạn tài
liệu thành văn trên, giáo viên còn kết hợp sử dụng bức tranh “Đấu
tranh trong phong trào Xô Viết Nghệ - Tĩnh”:
Việc sử dụng thêm đoạn tài liệu thành văn cùng bức tranh trên
Trang 13giúp các em có cách nhìn sinh động, cụ thể về sự kiện quần chúng nhândân tiến hành đấu tranh mạnh mẽ trong tháng 9 – 1930, đặc biệt là ở haitỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh và trong đó tiêu biểu là cuộc đấu tranh củanông dân huyện Hưng Nguyên (Nghệ An) trong ngày 12 – 9 – 1930.
có sự thống nhất biện chứng với nhau
d Đảm bảo tính vừa sức của học sinh
Sử dụng tài liệu thành văn kết hợp tranh, ảnh phải chú ý tới đặcđiểm tâm sinh lý lứa tuổi của học sinh, phù hợp với hoàn cảnh, trình độnhận thức của học sinh, không quá dễ hay quá khó
3.2.1 Biện pháp sư phạm sử dụng tài liệu thành văn kết hợp tranh, ảnh lịch sử
a Lựa chọn tài liệu thành văn phản ánh chính xác nội dung tranh, ảnh lịch sử
Có rất nhiều tài liệu thành văn cũng như tranh, ảnh đề cập đến các nộidung trong lịch sử Việt Nam giai đoạn 1930 – 1945 ở trường THPT(Chương trình Chuẩn) Tuy nhiên trong quá trình lựa chọn tài liệu thành vănkết hợp tranh, ảnh để giảng dạy, ta phải chú ý đến sự phù hợp giữa các đoạntài liệu thành văn với nội dung của các tranh, ảnh Có như thế thì mới pháthuy tối đa tác dụng của tài liệu thành văn kết hợp tranh, ảnh trong dạy học
Ví dụ như khi chúng ta trình bày nội dung lịnh sử: “Quần chúng tiến
hành mít tinh “đón rước” Gôđa và Brêvie”, ở mục a “Đấu tranh đòi các