Sử dụng sơ đồ trong dạy bài ôn tập, tổng kết lịch sử lớp 10, 11

trên và vận dụng trong quá trình giảng dạy, tôi đã chú ý tới việc xây dựng giáo án một cách hoàn chỉnh để tạo hứng thú trong một tiết học đặc biệt là trong các bài ôn tập, sơ kết, tổng k

A ĐẶT VẤN ĐỀ:

I Lí do chọn đề tài:

Trong lý luận cũng như trong thực tiễn, bộ môn Lịch sử giữ vai trò quan

trọng đối với việc giáo dục thế hệ trẻ Xixerông đã từng nói"Lịch sử là thầy dạy

của cuộc sống" lịch sử là một quá trình diễn biến liên tục Học lịch sử không

phải chỉ để biết quá khứ mà còn để hiểu hiện tại, đấu tranh trong hiện tại và tiên đoán trong tương lai Vì vậy từ những hiểu biết về lịch sử con người có thể vững vàng bước vào tương lai

Đối với thế hệ học sinh từ những hiểu biết về lịch sử Việt Nam, lịch sử thế giới các em sẽ hiểu và tự hào về truyền thống dân tộc, có thái độ đúng đắn trong quá trình học tập và rèn luyện những tư duy phẩm chất tốt đẹp Biết nắm các sự kiện để phân tích và thấy được mối liên hệ giữa các sự kiện với nhau, rút

ra những bài học quy luật lịch sử

Hiện nay trong toàn ngành giáo dục đang sôi nổi hưởng ứng phong trào

"Đổi mới phương pháp dạy học lịch sử" Với phương châm "Lấy học sinh làm

trung tâm" , "Học phải đi đôi với hành" Để làm được điều đó cần thiết phải

nghiên cứu để có một giải pháp nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy hiện nay

* Về phía giáo viên:

Trước hết một trong những nguyên tắc thành công trong 1 tiết dạy là người giáo viên phải chú ý tới công tác soạn giáo án Bởi vì kiến thức trong mỗi giờ lên lớp là một khâu mắt xích của hệ thống kiến thức mà học sinh cần nắm vững trong toàn bộ thời gian ngồi trên ghế nhà trường, nó được bắt rễ ngay trong những bài học trước và khai hoa kết quả trong những bài học sau Vì lẽ đó đối với người giáo viên thì việc soạn giáo án là một công việc mang tính chất đặc trưng của nghề nghiệp đòi hỏi một sự nghiêm túc cần thiết Vì thông qua soạn giáo án sẽ:

- Bảo đảm để người giáo viên làm việc có kế hoạch, hiểu rõ rằng học sinh cần học cái gì? Lúc nào? Như thế nào? Vì sao?

- Làm cho người giáo viên tự tin hơn, bớt lo lắng và băn khoăn, làm việc

có định hướng

- Cho phép người giáo viên trước khi lên lớp suy nghĩ được về những vấn đề có thể xảy ra trong lớp, do đó để ngăn chặn những hiện tượng không hay, đáp ứng được hợp lý bất kỳ sự thay đổi nào trong kế hoạch hoặc một sự kiện bất thường xảy ra trong lớp

- Thúc đẩy người giáo viên suy nghĩ về học sinh, mục tiêu dạy học, môn học, quá trình đánh giá

Tuy nhiên trong thực tế hiện nay việc soạn giáo án vẫn chưa được một số giáo viên chú trọng, thực trạng này có nhiều nguyên nhân, xin đưa ra một số ví dụ:

- Về phía giáo viên chưa đầu tư đúng mức để tìm hiểu những vấn đề nổi cộm, chưa thực sự đổi mới phương pháp dạy học vẫn sao chép sách giáo khoa

và dập khuôn theo sách giáo viên Như vậy bài học không thể trở thành tri thức truyền thụ:

* Về phía học sinh:

- Về phía học sinh, các em đều coi lịch sử là môn phụ nên không say mê học tập, hoặc chưa có phương pháp học tập để đạt kết quả cao Phần lớn chỉ học mang tính thuộc lòng, nhớ máy móc nên chóng quên, chưa thấy được mối liên

hệ logic giữa các sự kiện, nhân vật để từ đó phát triển tư duy logic, suy luận các vấn đề lịch sử, giúp các em hiểu và nhớ bài nhanh hơn, nắm chắc hơn lại đỡ mất thời gian Muốn làm được điều đó người giáo viên phải chú trọng tới công việc soạn giáo án

Như vậy qua soạn bài ta thấy được mối liên hệ hữu cơ giữa mục đích, nội dung, điều kiện học tập của mỗi tiết học cụ thể Xuất phát từ những suy nghĩ

trên và vận dụng trong quá trình giảng dạy, tôi đã chú ý tới việc xây dựng giáo

án một cách hoàn chỉnh để tạo hứng thú trong một tiết học đặc biệt là trong các bài ôn tập, sơ kết, tổng kết bằng cách sử dụng sơ đồ tổng hợp kiến thức Trong quá trình đó theo đánh giá chủ quan của tôi là đã thu được những kết quả nhất

định, nên mạnh dạn đưa ra trình bày cùng đồng nghiệp đề tài: Sử dụng sơ đồ trong dạy bài ôn tập, tổng kết lịch sử lớp 10, 11 với mong muốn được sự đóng

góp, xây dựng thêm của những người quan tâm

II Phạm vi nghiên cứu:

Đề tài xoay quanh việc nghiên cứu giảng dạy và học tập với “Hệ thống hóa kiến thức lịch sử bằng sơ đồ” Đối tượng nghiên cứu mà tôi áp dụng cho đề tài này là các lớp 10A4, 10A5, 11C3 trường THPT Đinh Chương Dương năm học 2012 – 2013

III Phương pháp nghiên cứu

Thao giảng, dự giờ đồng nghiệp trao đổi rút kinh nghiệm qua từng tiết dạy

Nghiên cứu các tài liệu về phương pháp dạy học lịch sử

Sách giáo khoa, sách bài tập, sách giáo viên lịch sử lớp 10, 11

Sử dụng các câu hỏi điều tra có thể đáp ứng được đầy đủ các yêu cầu của việc đánh giá khả năng lĩnh hội kiến thức của học sinh trong việc giảng dạy môn lịch sử lớp 10, 11

B GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ:

I Cơ sơ lí luận:

Giảng lịch sử là giảng về quá khứ của xã hội loài người, quá khứ của dân tộc, quá khứ của địa phương Những quá khứ đó lại có quan hệ mật thiết với hiện tại và tương lai Trong bài giảng, bài học lịch sử tư duy, tình cảm của giáo viên và học sinh hướng về những gì rất gần gũi đó là những con người thật những con người cụ thể chứ không phải là những con người hư cấu Trong lịch

sử dân tộc địa phương những con người đó là lại càng gần gũi hơn đó là tổ tiên, ông bà, cha mẹ, anh chị của những người đang giảng dạy và học tập lịch sử

Để giáo dục tư tưởng chính trị, đạo đức giáo viên bắt đầu từ việc giúp học sinh hiểu biết cụ thể, nắm được kiến thức lịch sử Đó là nhiệm vụ giáo dưỡng và giáo dục, đồng chí Phạm Văn Đồng có viết: “Dạy lịch sử phải dạy như thế nào? Nhất định phải dạy cho học sinh hiểu biết những sự kiện lịch sử, những qui luật lịch sử qua các thời đại chứ không thể nói ba hoa về chính trị ở đây Cả lịch sử nước ta là một sự cỗ vũ sâu xa vô cùng Dạy sử tốt nhất định tạo cho người thanh niên ta say mê với dân tộc, say mê và tự hào về dân tộc một cách đúng mực, không hề tự kiêu, không hề nảy sinh chủ nghĩa dân tộc hẹp hòi.”

II Thực trạng :

1 Thuận lợi:

Chuyên đề này được thực hiện trong điều kiện Bộ Giáo Dục và Đào tạo

đã và đang triển khai chủ trương đổi mới mạnh mẽ nội dung sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy - học, tạo nên một luồng không khí mới cho mỗi cán bộ quản lí, giáo viên và cả học sinh

Nhìn chung đa số các đồng chí giáo viên bộ môn lịch sử đã có nhiều thay đổi phương pháp giảng dạy của mình theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh thông qua các phương pháp dạy học như: sử dụng dồ dùng trực quan, sử dụng sơ đồ tư duy, các phương pháp, kĩ thuật dạy học tích cực Giáo viên tích

cực hướng dẫn học sinh thảo luận nhóm, hỗ trợ kiến thức cho nhau, thông qua hoạt động này những học sinh yếu kém sẽ được sự hướng dẫn của giáo viên và các học sinh khá giỏi, học sinh sẽ nắm chắc kiến thức và hiểu sâu hơn về bản chất của sự kiện, hiện tượng lịch sử Trong quá trình giảng dạy, giáo viên kết hợp và khai thác triệt để các đồ dùng và phương tiện dạy học như tranh ảnh, bản

đồ, sơ đồ, mô hình, ứng dụng công nghệ thông tin…

Được sự chỉ đạo của Ban giám hiệu, Tổ chuyên môn đã giúp tôi tự tin trong việc đẩy mạnh đổi mới phương pháp dạy học nói chung và đổi mới việc sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử

Khắc phục những khó khăn, phát huy những thuận lợi trên, trong thời gian vừa qua tôi đã mạnh dạn trong việc khai thác, sử dụng bản đồ, lược đồ trong dạy học lịch sử và đã thu được những kết quả khả quan

2 Khó khăn:

Trong những năm trước đây, giờ học lịch sử giáo viên chỉ chủ yếu dừng lại ở phương pháp thuyết trình, vì vậy thường gây tâm lí nhàm chán, không thích học môn lịch sử cho học sinh

Hiện nay, yêu cầu của chương trình và sách giáo khoa mới thật sự rất nặng đối với học sinh và cả giáo viên Dung lượng kiến thức có nhiều nội dung mới, các phương tiện và thiết bị dạy – học còn hạn chế,…gây khó khăn cho giáo viên trong việc lựa chọn phương pháp dạy học theo hướng đổi mới để giúp các

em vừa nắm kiến thức cơ bản vừa có kĩ năng để vận dụng kiến thức vào thực tiễn cuộc sống

Hơn nữa một số giáo viên chưa thực sự tâm huyết với tinh thần của công cuộc đổi mới và còn một bộ phận không nhỏ học sinh còn xem nhẹ bộ môn nên

có tư tưởng học để đối phó

3 Điều tra cụ thể:

Trong quá trình vừa giảng dạy vừa nghiên cứu đặc điểm tình hình học tập

bộ môn của học sinh vừa tiến hành rút kinh nghiệm qua mỗi tiết dạy.Việc điều tra được thực hiện thông qua những câu hỏi phát triển tư duy trên lớp, kiểm tra

15 phút, kiểm tra 1 tiết …

Qua điều tra, đa số học sinh chỉ trả lời những câu hỏi mang tính chất trình bày, còn những câu hỏi giải thích tại sao, so sánh, đánh giá nhận thức thì trả lời chưa được tốt, chưa biết vận dụng và liên hệ kiến thức giữa các bài các chương, chưa nắm rõ các sự kiện lịch sử qua các giai đoạn hay lẫn lộn giữa sự kiện này với sự kiện khác Cụ thể:

III Giải Pháp thực hiện:

1 Đối với học sinh:

Học sinh phải đọc trước bài mới trong sách giáo khoa, chuẩn bị tất cả các câu hỏi trong SGK phần sẽ học

Trong giờ học phải chú ý nghe giảng bài, tích cực phát biểu ý kiến, xây dựng bài, không tiếp thu máy móc phải có suy nghĩ

Biết cách làm việc theo nhóm, hợp tác với bạn để hoàn thành nhiệm vụ giáo viên giao cho

2 Đối với giáo viên:

Chuẩn bị tất cả đồ dùng dạy học khi lên lớp: giáo án (hoặc giáo án điện tử), bản đồ tranh ảnh, sơ đồ…

Hạn chế giảng giải, thuyết trình, hạn chế đưa ra những câu hỏi vụn vặt nên tập hợp các câu hỏi thành gợi ý, hướng giải quyết vấn đề

Khi học sinh làm việc theo nhóm, giáo viên cần theo dõi, giải đáp ngay các thắc mắc của học sinh

Câu hỏi phải đi từ dễ đến khó, nếu đặt câu hỏi khó sẽ làm cho học sinh căng thẳng Nếu câu hỏi khó giáo viên nên gợi ý cho học sinh trả lời, không nên cho học sinh suy nghĩ quá lâu làm không khí lớp nặng nề

Trong lúc học sinh suy nghĩ trả lời, giáo viên không nên hối thúc học sinh, có thể nêu gợi ý tạo cho học sinh không khí thoải mái

3 Một số giải pháp thực tế trong việc hệ thống kiến thức lịch sử bằng

sơ đồ trong dạy các bài ôn tập, sơ kết lịch sử lớp 10, 11:

Chương trình lịch sử lớp 10 gồm 3 phần:

- Phần một: Lịch sử thế giới thời nguyên thuỷ, Cổ đại và Trung đại

- Phần hai: Lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc đến giữa thế kỉ XIX

- Phần ba: Lịch sử thế giới cận đại

Chương trình lịch sử lớp 11 gồm 3 phần:

- Phần một: Lịch sử thế giới cận đại (tiếp theo)

- Phần hai: Lịch sử thế giới hiện đại (phần từ 1917 - 1945)

- Phần ba: lịch sử Việt Nam (1858 - 1918)

Sau mỗi phần học thường có bài ôn tập, sơ kết Để nắm được kiến thức cơ bản của các phần đòi hỏi học sinh phải biết và hiểu lịch sử trên cơ sở phát huy tính tích cực, trí thông minh và sáng tạo Học sinh phải biết sử dụng kiến thức đã học để tiếp nhận kiến thức mới, biết quá khứ để tìm hiểu hiện tại Yêu cầu học sinh phải nắm vững kiến thức cơ bản, bao gồm những sự kiện, nhân vật lịch sử, không gian, thời gian …

Để có được điều đó trong mỗi bài giảng giáo viên cần phải có phương pháp truyền đạt dễ hiểu, trong đó phương pháp sử dụng sơ đồ trong dạy học một

số bài ôn tập, sơ kết, tổng kết lịch sử thường được giáo viên sử dụng và có hiệu quả

Trong mỗi bài học khi sử dụng sơ đồ được giới thiệu gồm hai phần; Phần

cấu trúc sơ đồ (sơ đồ sơ lược) và phần Sơ đồ chi tiết Về cấu trúc sơ đồ gồm

hai bộ phận; phần trục biểu diễn thời gian và phần nội dung kiến thức cần tìm hiểu ở từng giai đoạn tương ứng với trục thời gian

Cụ thể ở một số bài ôn tập, tổng kết lịch sử 10, 11 tôi đã áp dụng phương pháp trên:

1 Bài 12: Ôn tập lịch sử thế giới thời nguyên thuỷ, cổ đại và trung đại.

Bài này sách giáo khoa khái quát lại nội dung cơ bản của ba thời đại đầu tiên của loài người là thời nguyên thuỷ, cổ đại và trung đại Nội dung của quá trình lịch sử này học sinh đã học qua các bài học cụ thể, nên với tiết học này, giáo viên cần biểu diễn trên sơ đồ các thời đạt trên Trên cơ sở từng thời đại, giáo viên tổ chức cho học sinh tìm hiểu một số yêu cầu nhằm nhấn mạnh lại những đặc điểm cơ bản của các thời đại này

Cấu trúc sơ đồ.

4 vạn năm trước 6000 năm trước năm 221 TCN (ở Trung Quốc)

thời Nguyên thuỷ thời Cổ đại thời Trung đại.

- Chế độ xã hội?

- Trình độ kĩ thuật?

- Tổ chức xã hội?

- Giai cấp cơ bản?

Giáo viên dẫn dắt học sinh tìm hiểu bài theo sơ đồ với các nội dung trên

Sơ đồ chi tiết;

Trên cơ sở cấu trúc sơ đồ trên, giáo viên tổ chức học sinh tìm hiểu những đặc điểm cơ bản của các thời đại qua sơ đồ chi tiết dưới đây:

4 vạn năm trước 6000 năm trước năm 221 TCN (ở Trung Quốc)

thời Nguyên thuỷ thời Cổ đại thời Trung đại.

Công xã nguyên thuỷ Chiếm hữu nô lệ Phong kiến

Au)

Đồ sắt

Săn bắt – hái lượm Trồng trọt, chăn nuôi,

thủ công nghiệp

Nông nghiệp phát triển, thủ công nghiệp

Thị tộc, bộ lạc Quốc gia cổ đại Quốc gia phong

kiến Không giai cấp Chủ nô, nô lệ Địa chủ, nông dân

2 Sơ kết Lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc đến giữa thế kỉ XIX (Bài 27: Quá trình dựng nước và giữ nước)

Phần lịch sử Việt Nam ở lớp 10, đề cập đến quá trình lịch sử khá dài từ nguồn gốc đến giữa thế kỉ XIX Thời kì đó gắn liền với quá trình dựng nước và giữ nước của dân tộc từ những ngày đầu tiên cho đến nhà nước phong kiến khủng hoảng, suy vong Đồng thời, quá trình lịch sử đó cũng trải qua các thời kì phát triển khác nhau Vậy, với tiết học Sơ kết lịch sử dựng nước và gữa nước của dân tộc trong chặng đường dài này giáo viên cần biểu diễn trên một sơ đồ

để học sinh dễ dàng khái quát lại quá trình lịch sử dân tộc đã học

Dựa vào bài học sách giáo khoa sơ đồ có thể được khái quát như sau

Cấu trúc sơ đồ.

T.kỉ VII TCN đầu t.kỉ X thế kỉ XVI đầu t.kỉ XIX giữa XIX

Nội dung chủ yếu? Nội dung chủ yếu? Nội dung chủ yếu? Nội dung chủ yếu

Giáo viên dẫn dắt học sinh tìm hiểu bài theo sơ đồ với các yêu cầu trên

Sơ đồ chi tiết.

Trên cơ sở cấu trúc sơ đồ, giáo viên đặt ra yêu cầu nhằm tìm hiểu cụ thể những nội dung chủ yếu của các giai đoạn trên Dưới đây là nội dung chủ yếu của các giai đoạn lịch sử mà giáo viên cần khai thác cho học sinh

T.kỉ VII TCN đầu t.kỉ X thế kỉ XVI đầu XIX giữa XIX

Sự ra đời của

các quốc gia cổ

đại;

- Văn Lang –

Au Lạc

- Lâm ấp –

Champa

- Phù Nam

Thành lập và phát triển nhà nước phong kiến độc lập

- Triều đại; Ngô- Đinh-Tiền Lê-Lý-Trần-Hồ-Lê Sơ

- kinh tế nông nghiệp, công

- Sự chia cắt;

+ Nam Triều

>< Bắc Triều + Đàng trong

>< Đàng ngoài

- Kinh tế phục hồi, xuất hiện nhiều đô thị sầm uất…

- Tư tưởng, tôn

- Tiếp tục xây dựng chính quyền quân chủ chuyên chế của

họ Nguyễn

- Chính sách cấm đạo, Bế quan toả cảng…

- Khởi nghĩa nông dân…

Thời kì dựng

nước đầu tiên

Gđ đầu của Đại Việt phong kiến độc lập

Đất nước chia cắt

Thống nhất dưới triều Nguyễn

Thời kì dựng

nước đầu tiên Việt phong kiến Gđ đầu của Đại

độc lập

Đất nước chia cắt

Thống nhất dưới triều Nguyễn

thương nghiệp phát triển…

- Phật giáo, Nho giáo phát triển…

-Vhọc,giáodục nghệ thuật…

giáo; đạo Lão, Thiên chúa giáo…

- Khởi nghĩa nông dân…

Giáo viên dẫn dắt học sinh tìm hiểu bài theo sơ đồ với các nội dung trên

3 Sơ kết lịch sử Việt Nam (1858 - 1918)

Lịch sử Việt Nam từ năm 1858 đến năm 1918, là thời kì lịch sử gắn liền với quá trình xâm lược, bình định và khái thác thuộc địa lần thứ nhất của thực dân Pháp ở Việt Nam Vì vậy, ta có thể phân thời kì này thành ba giai đoạn nhỏ, qua

đó giáo viên có thể tổ chức học sinh tìm hiểu bài qua từng giai đoạn trên theo một sơ đồ

Với thời kì lịch sử này giáo viên có thể biểu diễn sơ đồ sau

Cấu trúc sơ đồ.

1858 1884 1897 1918

Pháp xâm lược K/c chống Pháp cuộc khai thác thuộc địa lần I

Nội dung chủ yếu? Nội dung chủ yếu? Nội dung chủ yếu?

Giáo viên dẫn dắt học sinh tìm hiểu bài theo sơ đồ với các nội dung trên

Sơ đồ chi tiết.