Với nhiều hình thức tổ chức, cách thức thực hiệnphong phú đa dạng, tấm gương đạo đức của Người đã lan tỏa, thấm sâu vàotrong ý thức và hành động của cán bộ và nhân dân cả nước cũng như k
Trang 1A/ Đặt vấn đề
Hiện nay, có một vấn đề xã hội lớn lao, mang tính nhân văn sâu sắc đượctriển khai rộng khắp trên toàn quốc là: cuộc vận động học tập và làm theo tấmgương đạo đức Hồ Chí Minh Với nhiều hình thức tổ chức, cách thức thực hiệnphong phú đa dạng, tấm gương đạo đức của Người đã lan tỏa, thấm sâu vàotrong ý thức và hành động của cán bộ và nhân dân cả nước cũng như kiều bàođang sinh sống ở nước ngoài
Đối với lứa tuổi học sinh THPT, việc giáo dục các em học tập và làm theotấm gương đạo đức của Bác lại càng cần thiết và có ý nghĩa to lớn,bởi các emđang ở giai đoạn phát triển và hoàn thiện nhân cách, là chủ nhân tương lai củađất nước Và nhất là trong bối cảnh hiện nay, khi mà đạo đức học sinh đang cónhững biểu hiện xuống cấp như: không có ý thức tu dưỡng rèn luyện, đua đòi ănchơi, bạo lực học đường, sự tác động xấu của căn bệnh vô cảm trong xã hội…
Tấm gương đạo đức của Bác chính là một thực tế sống động giúp chonhững ai đang đảm đương trọng trách “trồng người” có được những bài học bổích để giáo dục học sinh
Với giáo viên dạy văn, chúng ta vẫn thường thông qua những tác phẩmvăn chương để giáo dục cho học sinh nhân cách làm người, trở thành nhữngcông dân tốt, có ích cho xã hội Việc thông qua những tác phẩm văn chương củaBác để giáo dục học sinh là một trong những cách thức hữu hiệu bởi : “Văn làngười” “Thơ là tấm gương của tâm hồn” Thơ văn Bác phản chiếu tâm hồn caođẹp, đạo đức sáng người của một con người Việt Nam đẹp nhất- Hồ Chí Minh
Trang 3là ưu tiên, coi sự nghiệp trồng người là nhiệm vụ cơ bản của giáo dục.
Bác Hồ đã dạy: “dạy cũng như học, phải chú trọng cả tài lẫn đức” Việcgiáo dục đạo đức cho học sinh là dài lâu và xuyên suốt trong quá trình giáo dục.Đạo đức là nguồn nuôi dưỡng và phát triển con người như gốc của cây, nhưngọn nguồn của sông suối Những chuẩn mực của đạo đức được hình thành bồidưỡng trong mỗi học sinh, đặc biệt là ở học sinh THPT sẽ tạo nên chất lượng tốtcho nguồn nhân lực tương lai của đất nước
Trong quá trình giáo dục đạo đức cho học sinh, dạy văn đóng một vai trò
vô cùng quan trọng
Văn chương là chuyện tâm hồn, chuyện cuộc sống Cho nên khi tìm hiểutác phẩm văn chương, người ta quan tâm trước hết đến tư tưởng tình cảm Vănchương giúp con người hiểu cuộc sống, hiểu chính mình, sống có tình thương,
có đạo lý, có văn hóa, vượt qua cái tầm thường phàm tục, giả dối để thăng hoa,ước mơ, khát vọng vươn đến Chân, Thiện, Mỹ
Sức mạnh lớn nhất của văn chương chính là ở mặt tác động tình cảm Tácphẩm văn chương khơi gợi tâm hồn, xúc động trái tim bạn đọc bằng việc đốt lêntrong lòng họ những ngọn lửa, tia lửa tình cảm
Tham gia vào hoạt động văn chương, ta sẽ được thanh lọc tâm hồn, đểsống tốt hơn, nhân ái hơn Một câu thơ, một đoạn văn giống như một giọt nước,một giọt sương mang hình bóng của bầu trời, biển cả
Trang 4Dạy văn không chỉ dạy chữ mà quan trọng là dạy người Cho nên tronggiáo dục đạo đức học sinh, môn Văn có vị thế đặc biệt Thật là khủng khiếp nếunhư hình dung ra một xã hội không có văn chương và một trường học mà ở đóhọc sinh không được học văn.
Trong số rất nhiều tác phẩm văn chương được tuyển chọn, giảng dạy vàhọc tập trong nhà trường có tác động mạnh mẽ tích cực tới việc bồi dưỡng tưtưởng tình cảm, hoàn thiện nhân cách cho học sinh, không thể không nói đếnnhững tác phẩm của Hồ Chí Minh Văn chương của Bác là chiếc cầu nối để tadẫn các em học sinh đến với tư tưởng, tình cảm lớn lao, cao đẹp, học tập và làmtheo tấm gương đạo đức của Người
II Giáo dục học sinh THPT học tập và làm theo tấm gương đạo đức
Hồ Chí Minh qua thơ văn của Người.
1 Phương pháp tiến hành
Tổ chức cho học sinh một buổi ngoại khóa, để thông qua đó, các em cóđược những hiểu biết nhất định về cuộc đời và sự nghiệp văn chương cùa Bác-nơi phản ánh chân thực và sống động, sâu sắc và toàn diện về tấm gương đạođức Hồ Chí Minh
Trọng tâm là đi sâu vào hai tác phẩm được chọn dạy và học chính thứcBên cạnh việc giúp học sinh tìm hiểu, khám phá giá trị nội dung và đặc sắc nghệthuật trong những áng thơ văn của Bác, tôi đã chú ý lồng ghép việc giáo dục họcsinh học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh ( Dù rằng khi họcsinh năm bắt được nội dung tư tưởng sâu sắc, đẹp đẽ trong những tác phẩm củaNgười thì bản thân điều đó đã bao hàm ý nghĩa giáo dục)
Trang 5Trong quá trình tổ chức, hướng dẫn học sinh tìm hiểu, khám phá giá trịnội dung tư tưởng của tác phẩm tôi đã chú ý nhiều hơn đến tính giáo dục trong
sự kết hợp hài hòa với việc khám phá vẻ đẹp của tác phẩm văn chương Bởi tôinghĩ rằng, học văn cái chính không phải để trở thành nhà văn hay nhà phê bìnhvăn học mà trước hết là để học cách làm người Học tập tấm gương đạo đức củaBác qua thơ văn Bác là vô cùng thiết thực và hiệu quả
Cuối mỗi bài học trên lớp, có một số bài tập nhằm kiểm tra đánh giá họcsinh
2 Nội dung thực hiện
a Sự tỏa sáng của tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh: từ cuộc đời đến văn chương.
“Bác Hồ - Người là tình yêu thiết tha nhất
Trong lòng dân và trong trái tim nhân loại”
Cả cuộc đời, Người phấn đấu không mệt mỏi để cứu nước cứu dân chonước nhà được độc lập, đồng bào ta được tự do, ai cũng có cơm ăn áo mặc, aicũng được học hành Đó chính là “ham muốn tột bậc” của Người Khát vọngmãnh liệt ấy đã tạo nên ý chí nghị lực phi thưởng đề Người vượt qua phong babão táp, chèo lái con thuyền Cách mạng cập bến vinh quang Cho đến khi từ biệtthế giới này, điều luyến tiếc duy nhất của Người vẫn chỉ là “không được phục vụnhân dân lâu hơn nữa, nhiều hơn nữa”
Cuộc đời Người hội tụ tất cả những phẩm chất tốt đẹp nhất của con ngườiViệt Nam và của nhân loại tiến bộ, mà điểm sáng có sức cảm hóa mạnh mẽ nhấtchính là tình thương yêu
“ Bác sống như trời đất của ta
Yêu từng ngọn lúa mỗi nhành hoa
Trang 6Tự do cho mỗi đời nô lệ Sữa để em thơ lụa tặng già ”Bác vui niềm vui chung và đau nỗi đau chung của cả dân tộc và nhân loại:
Bác vui như ánh buổi bình minh Vui mỗi mầm non trái chin cành Vui tiếng ca chung hòa bốn biển Nâng niu tất cả chỉ quên mình
Bác chẳng buồn đâu Bác chỉ đau Nỗi đau dân nước nỗi năm châu Chỉ lo muôn mối như lòng mẹ Cho hôm nay và cho mai sau
ra Hồ Chủ Tịch, Người anh hùng dân tộc vĩ đại và chính người đã làm rạng rỡdân tộc ta, nhân dân và non sông đất nước ta” ( Phạm Văn Đồng )
Trang 7Và ta hiểu: “ Vì sao trái đất nặng ân tình
Nhắc mãi tên người Hồ Chí Minh Như một niềm tin như dũng khí Như lòng nhân nghĩa đức hi sinh”
( Theo chân Bác – Tố Hữu )Cuộc đời Người là nguồn cảm hứng vô tận của thi ca nhạc họa Có mộtnhà thơ nước ngoài cũng đã từng viết: “ Hồ Chí Minh – tên Người là cả mộtniềm thơ” Tấm gương đạo đức của Người đã làm trong sáng thêm lương tâmcủa dân tộc và của loài người
Tấm gương đạo đức của Bác là tấm gương đạo đức của một vĩ nhân, mộtlãnh tụ cách mạng vĩ đại nhưng đó cũng là tấm gương đạo đức của một ngườibình thường, ai cũng có thể học theo để trở thành một công dân tốt trong xã hội
Tấm gương đạo đức cao cả, trong sáng của Người có sự thống nhất chặtchẽ giữa cuộc đời và văn chương
Suôt đời Người phấn đấu không mệt mỏi cho sự nghiệp cách mạng, đemlại độc lập tự do cho dân tộc, vì hạnh phúc cảu nhân dân Song, bên cạnh sựnghiệp cách mạng vĩ đai, Người còn để lại cho ta một di sản văn học to lớn
Sáng tác văn học của Hồ Chí Minh đồ sộ, phong phúc đa dạng: gồmnhiều thể loại, với nhiều phong cách khác nhau, khi viết bằng tiếng Pháp, khiviết bằng tiếng Hán, tiếng Việt Đáng chú ý nhất là các tác phẩm chính luận,truyện ngắn và thơ ca
Cho dù viết ở thể loại nào, đề tài gì thì tựu trung lại, ta vẫn thấy ngời sánglên vẻ đẹp của Người – tinh hoa của dân tộc Việt Nam
Đọc văn chính luận của Người, ta thấy được khát vọng độc lập tự do vàmột trái tim vĩ đại, những tình cảm sâu nặng Người dành cho nhân dân, đấtnước
Trang 8Ở truyện và kí, ta lại cảm nhận rõ dũng khí lớn lao của người cách mạng:lên án tột ác của thực dân, phong kiến tay sai, thể hiện một trái tim tràn đầynhiệt huyết yêu nước.
Đến với thơ ca, ta như được đắm mình trong tình thương bao la của Bác:tình yêu đất nước nhân dân, tình yêu thiên nhiên con người và cuộc sống Tađược ngưỡng vọng phong thái ung dung tự tại, bản lĩnh phi thường, tinh thần lạcquan của một nhà cách mạng
Thơ ca là lĩnh vực nổi bật nhất trong sự nghiệp sáng tác của Người, và
“Nhật kí trong tù” là tập thơ tiêu biểu
“Nhật kí trong tù” là tấm gương phản chiếu chân thực nhất, đầy đủ nhất
vẻ đẹp tâm hồn Hồ Chí Minh.“Thơ là tấm gương của tâm hồn” ( Tố Hữu ) màđây lại là nhật kí Nhật kí bằng thơ thì còn gì chân thực và trong sáng hơn
Tập thơ ra đời trong một hoàn cảnh đặc biệt: Tháng 8-1942, Nguyễn ÁiQuốc lấy tên là Hồ Chí Minh sang Trung Quốc để tranh thủ sự viện trợ của thếgiới đối với cách mạng Việt Nam Sau nửa tháng đi bộ, vừa đến Túc Vinh, tỉnhQuảng Tây, Người bị chính quyền Tưởng Giới Thạch bắt giam vô cớ
Trong suốt 13 tháng tù, bị đày ải vô cùng cực khổ, Người đã sáng tác 134bài thơ bằng chữ Hán ghi trong một cuốn sổ tay, đặt tên là “Ngục trung nhật kí”
Thật khó mà nói hết được vẻ đẹp, sức sống mãnh liệt của tập thơ – cũng là
vẻ đẹp, sức sống mãnh liệt của tâm hồn thi sĩ – chiến sĩ Hồ Chí Minh Chỉ xindẫn ra đây một số cảm nhận:
Đọc “Nhật kí trong tù” ta bắt gặp tâm hồn vĩ đại của một bậc đại trí, đạinhân, đại dũng” ( Viên Ưng – Trung Quốc , Tạp chí văn nghệ số 5-1960)
“ Tôi đọc trăm bài trăm ý đẹp Ánh đèn tỏa rạng mái đầu xanh Mỗi vần thơ Bác vần thơ thép
Trang 9Mà vẫn mênh mông, bát ngát tình”.
( Đọc thơ Bác – Hoàng Trung Thông )
“Thơ Bác trùm lên tâm hồn ta bóng cây đại thụ và hiển hiện đường baycủa một cánh chim bằng tự do” ( Nguyễn Sĩ Đại – Báo Nhân Dân số ra ngày 20-5-2013)
“ Ngục tối, trái tim càng cháy lửa Xích xiềng không khóa nổi lời ca Trăm sông, nghìn núi chân không ngã Yêu nước, yêu người, yêu cỏ hoa”
( Đường chúng ta đi – Hoàng Trung Thông)
“Lại thương nỗi đọa đày thân Bác
Mười bốn trăng, tê tái gông cùm
Ôi chân yếu, mắt mờ, tóc bạc
Mà thơ bay, cánh hạc ung dung”
(Theo chân Bác – Tố Hữu )
Quả là ở Bác có sự thống nhất cao độ giữa cuộc đời và văn chương
b Sự tỏa sáng của tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh qua những tác phẩm được tuyển chọn giảng dạy và học tập trong nhà trường THPT
Trong chương trình Ngữ văn THPT, học sinh được học và đọc thêm 4 tácphẩm của Bác “Vi hành” ( truyện ngắn ); Chiều tối, Lai Tân ( Trích tập thơ
“Nhật kí trong tù”); Tuyên ngôn độc lập” ( Văn chính luận ) Trong đó có hai tácphẩm được chọn học chính thức là “Chiều tối” ( Mộ ) và Tuyên ngôn độc lập”
Trang 10Về bài thơ “Chiều tối” ( Mộ )
“Chiều tối” là bài thơ thứ 31 của tập thơ “Nhật kí trong tù”, được Bácsáng tác nhân một cuộc chuyển lao từ Tĩnh Tây đến Thiên Bảo Một ngày phải
đi bộ 50 cây số đường rừng, tối rồi vẫn không được dừng chân
Chiều tối
( Mộ )
Phiên âm: “ Quyện điểu quy lâm tầm túc thụ
Cô vân mạn mạn độ thiên không Sơn thôn thiếu nữ ma bao túc Bao túc ma hoan, lô dĩ hồng”
Dịch nghĩa: “ Chim mỏi về rừng tìm cây ngủ
Chòm mây lẻ trôi lững lờ trên tầng không Thiếu nữ xóm núi xay ngô
Ngô xay vừa xong lò than đã đỏ”
Dịch thơ: “ Chim mỏi về rừng tìm chốn ngủ
Chòm mây trôi nhẹ giữa tầng không
Cô em xóm núi xay ngô tối Xay hết lò than đã “rực hồng”
Trang 11Bài thơ được làm trong hoàn cảnh chuyển lao, bị đày ải vô cùng cực khổvậy mà khi đọc lên, ta không hề thấy bóng dáng của người tù, chỉ thấy mộtngười nghệ sĩ – chiến sĩ đang ung dung thưởng ngoạn cảnh chiều hôm.
Chuyển lao đối với người tù là một cực hinh , phải đi bộ từ lúc “gà gáymột lần đêm chửa tan” phải đi bộ hàng 50 cây số đường rừng, chân bị xiềng, tay
bị trói Đặt trong cảnh ngộ đó mới thấy hết được vẻ đẹp trong tâm hồn Hồ ChíMinh
Những gian khổ dọc đường giải tù khó mà nói hết nhưng với Bác thi hứngvẫn nồng nàn ngay trong cả hoàn cảnh bĩ cực đó Đúng là “xích xiềng khôngkhóa nổi lời ca”
“Chiều tối” dường như không phải thơ của tù nhân mà là của một taonhân mặc khách thời Đường
Dù thể xác bị đày đọa, nhưng tâm hồn Bác vẫn nhẹ tênh như một người đingoạn cảnh Người quên đi hoàn cảnh khắc nghiệt của riêng mình để hướng racuộc sống bên ngoài: thu trọn bức tranh chiều tối vùng sơn cước vào tâm hồnnhạy cảm, giàu tình yêu thương Trên con đường heo hút, ngước mắt nhìn lêntrời, bắt gặp một cánh chim chiều đang mải miết bay về tổ Nhìn dáng bay màNgười nhân ra vẻ mệt mỏi uể oải của đôi cảnh sau hành trình kiếm ăn vất vả củamột ngày Cánh chim ấy chứa đầy tâm trạng, chứa cả nỗi niềm cảm thông, chia
sẻ của Người Lặng lẽ dõi theo một chòm mây cô lẻ, nhìn chòm mây lững lờitrôi trên tầng không, Bác cảm nhận được sự cô đơn, mệt mỏi, tưởng như khôngbay được nữa của áng mây chiều
Tuy phải trải qua những giờ phút đau khổ, nặng nề của cuộc đời, Bác vẫntha thiết với thiên nhiên và tìm thấy ở đấy sự đồng cảm của ngoại cảnh Cộinguồn của sự cảm thông ấy chính là tình yêu thương rộng lớn của Bác dành chomọi sự sống chân chính ở trên đời Ẩn kín trong đôi mắt dõi theo cánh chim trời
và áng mây trôi còn là khát vọng tự do của Bác
Trang 12Cũng như nhiều bài thơ khác của Người, hình tượng thơ trong “Chiều tối”
có sự vận động thật khỏe khoắn và bất ngờ Trong cảnh chiều muộn vùng sơncước, tưởng chừng như chỉ có bóng hoàng hôn bao phủ với không gian heo hútquạnh hiu, bỗng xuất hiện ánh sáng rực hồng ấm áp xua tan bóng tối và giá lạnh
Sự xuất hiện của hình ảnh thiếu nữ đã làm xôn xao cả buổi chiều cô quạnh Côgái xóm núi xay ngô tối với những vòng quay đều đều cần mẫn gợi lên vẻ đẹpkhỏe khoắn bình dị của người lao động Khi thiếu nữ kết thúc một ngày làm việccũng là lúc lò than rực hồng
Bóng tối của ngày tàn buông xuống nhưng con người đã thắp lên ngọnlửa, tạo nên ánh sáng, tỏa sức nóng để sưởi ấm cho người, cho cảnh Hình ảnhthiếu nữ trong khung cảnh lao động bên lò than đỏ rực không chỉ mang lại ánhsáng mà còn mang lại niềm vui và sự sống mãnh liệt dồi dào Dù trong hoàncảnh nào Người vẫn tìm thấy niềm vui Bác vui với niềm vui nho nhỏ của ngườidân xóm núi bên bếp than hồng Nếu không có một tình người tha thiết thì làmsao Bác có được niềm vui như thế giữa nơi xứ người xa lạ Câu kết của bài thơ
đã rực lên sắc màu tha thiết tin yêu cuộc sống của Người
Bài thơ có tên là “Chiều tối” nhưng theo nguyên tác, cả bài thơ không hề
có chữ “tối “ và kết thúc bằng chữ “hồng” “Đó là màu đỏ của tình cảm Bác”( Hoàng Trung Thông )
Nhà phê bình văn học Đỗ Kim Hồi có sự liên hệ và cảm nhận: khi viếtnhững câu thơ về Bác “chỉ biết quên mình cho hết thảy” hay “nâng niu tất cả chỉquên mình” Có lẽ nhà thơ Tố Hữu đã nghĩ đến bài thơ “Chiều tối” này chăng ?.Bởi vì như có người đã nói đây là những vần thơ quên mình của Bác Nhưngngẫm ra, sự “nâng niu tất cả” phải xuất phát từ một lẽ sâu xa tốt đẹp hơn:
“ Bác sống như trời đất của ta”
Như thế “Chiều tối” là những vần thơ của tình yêu cuộc sống
Trang 13Khi từng chữ từng câu thấm dần vào tâm hồn, ta hình dung thật rõ nét vềhình ảnh Bác – nhân vật trữ tình của bài thơ: có tấm lòng yêu thương rộng lớn,luôn nâng niu, trân trọng mọi sự sống ở trên đời, có tâm hồn lạc quan ý chí chiếnthắng hoàn cảnh, luôn hướng về sự sống, ánh sáng, tương lai Đây cũng chính làmột biểu hiện sống động, gợi cảm về tấm gương đạo đức của Người mà mỗichúng ta cần học tập và noi theo.
Qua bài thơ, tôi muốn giáo dục cho các em học sinh về tình yêu thiênnhiên, sự sống, tình yêu đối với con người, đặc biệt là con người lao động, ý chíchiến thắng hoàn cảnh, tinh thần lạc quan, luôn hướng về ánh sáng tương lai, vềnhững điều tốt đẹp trong cuộc sống, biết trân trọng những vẻ đẹp và niềm vuibình dị của cuộc đời
Bài tập kiểm tra, đánh giá: Từ vẻ đẹp tâm hồn Hồ Chí Minh qua bài thơ
“Chiều tối” đến những bài học trong cuộc sống của anh (chị )
Về “Tuyên ngôn độc lập”
Tuyên ngôn độc lập của Bác không chỉ là một văn kiện chính trị, một ángvăn chính luận mẫu mực mà ở đó còn chứa đựng tư tưởng lớn lao, tình cảm thiếttha Người dành cho nhân dân đất nước và quyết tâm sắt đá bảo vệ nền độc lập tự
do của dân tộc
Bản tuyên ngôn ra đời đánh dấu một mốc son trong lịch sử dân tộc Ngày19-8-1945, chính quyền Hà Nội về tay nhân dân, ngày 26-8-1945, Hồ Chí Minh
từ chiến khu Việt Bắc về thủ đô Hà Nội Tại căn nhà số 48- Hàng Ngang, Người
đã soạn thảo Tuyên ngôn độc lập