Tác động của du lịch đến sự phát triển đời sống kinh tế xã hội của đô thị cổ Hội An

CHU THỊ HUYỀN YẾN Tác động của du lịch đến sự phát triển đời sống kinh tế xã hội của đô thị cổ Hội An : \b LUẬN VĂN THẠC SĨ DU LỊCH... Do giá trị văn hoá nghệ thuật của các di tích lịch

CHU THỊ HUYỀN YẾN

Tác động của du lịch đến sự phát triển đời sống kinh tế xã hội của đô thị cổ Hội An : \b

LUẬN VĂN THẠC SĨ DU LỊCH

CHƯƠNG I CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 13

1 Tổng quan vấn đề nghiên cứu: 13

2 Các lý thuyết và khái niệm công cụ: 16

2.1 Các lý thuyết: 16

2.1.1 Lý thuyết hành động xã hội của M.Weber 16

2.1.2 Lý thuyết tương tác biểu trưng 17

2.1.3 Lý thuyết trao đổi 18

2.2 Các khái niệm công cụ: 20

2.2.1 Khái niệm phát triển 20

2.2.2 Khái niệm văn hoá 24

2.2.3 Khái niệm bảo tồn 24

CHƯƠNG II TÁC ĐỘNG CỦA DU LỊCH ĐẾN SỰ PHÁT TRIỂN KINH TẾ 26

1 Vài nét về địa bàn nghiên cứu: 26

1.1 Điều kiện tự nhiên, địa lý – dân số: 26

1.2 Điều kiện kinh tế – xã hội: 27

1.3 Điều kiện văn hoá, y tế, giáo dục 28

1.3.1 Điều kiện văn hoá 28

1.3.2 Điều kiện y tế 28

1.3.3 Điều kiện giáo dục 28

2 Lịch sử phát triển của đô thị cổ Hội An 29

3 Du lịch - điểm mạnh của Đô thị cổ Hội An 31

3.1 Sự phát triển của du lịch ở đô thị cổ Hội An 31

3.2 Các nhân tố tác động đến sự phát triển của du lịch 38

3.2.1 Nhân tố khách quan 38

3.2.2 Nhân tố chủ quan 41

4 Tác động của Du lịch đến sự phát triển kinh tế – xã hội và văn hoá của đô thị cổ Hội An 46 4.1 Tác động đến sự biến đổi cơ cấu xã hội 46

4.1.1 Tác động của du lịch đến dân số 46

4.2 Tác động đến sự phát triển kinh tế xã hội 54

4.3 Tác động đến sự phát triển văn hoá 63

4.3.1 Phát triển văn hoá vật thể (trên mặt đất và trong lòng đất) 64

5 Hoạt động du lịch gắn liền với công tác bảo tồn đô thị cổ Hội An 72

5.1 Lý do và mục tiêu bảo tồn 72

5.2 Những định hướng và giải pháp bảo tồn di sản kiến trúc nhà gỗ trong khu phố cổ Hội An 74

5.2.1 Tình hình và kết quả bảo tồn quần thể kiến trúc khu phố cổ Hội An 74

5.2.2 Các vấn đề đang đặt ra đó là: 81

5.2.3 Những định hướng cơ bản nhằm bảo tồn di sản kiến trúc nhà gỗ trong khu phố cổ Hội An. 86

PHẦN III - KẾT LUẬN 91

PHỤ LỤC 93

PHẦN I MỞ ĐẦU

1 Đặt vấn đề:

Trong lịch sử phát triển của các đô thị Việt Nam thời cổ đại và trung đại, Hội An không phải là thành thị vào loại cổ xưa nhất Trước Hội An đã có những Luỹ Lâu, Long Biên, Tống Bình, Đại La thời Bắc thuộc, những Thăng Long, Vân Đồn thời Lý, Trần, Lê Ngay trong vùng hạ lưu sông Thu Bồn, trước Hội An cũng đã có một Chiêm Cảng nào đó của Champa Hội An ra đời vào khoảng cuối thế kỷ 16, phát đạt trong thế kỷ 17, 18 suy giảm dần từ thế

kỷ 19 để rồi cuối cùng chỉ còn là một đô thị vang bóng một thời

Về quy mô của một đô thị trong thời thịnh vượng nhất của nó, Hội An cũng chưa phải là đô thị to lớn nhất Trong thế kỷ 17, 18 Hội An đứng sau Thăng Long - Kẻ Chợ, Phú Xuân - Huế

Tuy nhiên, về những phương diện khác, Hội An lại có một vị trí, vai trò mang những đặc điểm riêng của nó, tạo nên dáng vẻ và những giá trị lịch sử-văn hoá độc đáo Điều đặc biệt quan trọng là cho đến nay, đô thị cổ Hội

An còn để lại một tổng thể di tích phong phú, đa dạng và tương đối nguyên vẹn của các phố xá, bến cảng, các kiến trúc dân dụng và tôn giáo, tín ngưỡng

và văn hoá dân gian Trong khi đó, trải qua các biến thiên lịch sử và những điều kiện khắc nghiệt của thiên nhiên, hầu hết các đô thị cổ khác đều bị huỷ hoại hoặc cải tạo hoàn toàn, chỉ để lại trên mặt đất một số di tích rời rạc Di tích đô thị cổ Hội An còn được bảo tồn đến nay là trường hợp duy nhất của Việt Nam và trường hợp hiếm có trên thế giới Vì thế, Hội An trở thành tâm điểm chú ý của đông đảo nhân dân trong nước và quốc tế

Ngày 21/12/2003, tại Hội An, văn phòng UNESCO tại Việt Nam và

hoá” Đây là hoạt động trong khuôn khổ dự án về phát triển du lịch bền vững

mà UNESCO đang tiến hành Qua 4 năm kể từ khi được UNESCO công nhận

là Di sản văn hoá thế giới (1999), Hội An đã từng bước chuyển mình trở thành điểm du lịch văn hoá quan trọng ở miền Trung Việt Nam Đến nay, du lịch chiếm tỷ trọng trên 58% trong cơ cấu kinh tế chung của Hội An và là thế mạnh hàng đầu của thị xã này

Du lịch là ngành kinh tế quan trọng và chủ yếu của thị xã, người dân nơi đây ngày càng có xu hướng sống và thu nhập dựa vào du lịch Kể từ năm

1999 đến nay, đời sống vật chất và tinh thần của người dân Hội An có nhiều thay đổi đáng kể Phố cổ Hội An trở thành phố xá của các loại hình dịch vụ

du lịch phục vụ du khách trong và ngoài nước với những galery, cửa hàng may mặc, cửa hàng bán đồ lưu niệm, quán ăn, nhà hàng, khách sạn…

Du khách đến với Hội An không chỉ vì Hội An vẫn còn lưu giữ được những kiến trúc, công trình cổ xưa mà Hội An còn để lại dấu ấn với du khách bằng những lễ hội văn hoá dân gian đặc trưng, những món ăn đặc sắc không nơi nào có Ở Hội An có những nét đẹp truyền thống phương Đông, làm liên tưởng đến cội nguồn, quay lại với những nét đẹp cuả bản sắc văn hoá dân tộc

Do giá trị văn hoá nghệ thuật của các di tích lịch sử trong khu phố cổ kết hợp với các hoạt động văn hoá tinh thần độc đáo và tình cảm mến khách của nhân dân Hội An mà đô thị cổ Hội An đón tiếp ngày càng nhiều du khách hơn, đặc biệt là du khách nước ngoài Nếu như vào đầu thập kỷ 90 chỉ có vài trăm lượt khách du lịch đến tham quan thì những năm gần đây con số đó lên tới hàng trăm nghìn lượt khách

Hoạt động du lịch dịch vụ ở Hội An đã góp phần quan trọng trong tổng thu nhập hàng năm GDP của thị xã Hội An đồng thời nâng cao mức thu nhập hàng năm và đời sống của nhân dân đô thị cổ

Khi nhận xét về triển vọng của ngành du lịch Hội An, ông R.Burns,

Chủ tịch Hội đồng du lịch và lữ hành thế giới WTTC đã đánh giá: “Hội An sẽ

là một trong những điểm du lịch hấp dẫn nhất của vùng Đông Nam Á”

Với tất cả những lý do trên, tôi chọn đề tài nghiên cứu: “Tác động của

du lịch đến sự phát triển đời sống kinh tế và đời sống xã hội của đô thị cổ Hội An” cho khoá luận tốt nghiệp của mình

2 Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn:

2.1 Ý nghĩa khoa học:

Nghiên cứu này đặt các sự kiện, hiện tượng trong một mối liên hệ, tác động lẫn nhau Sự phát triển kinh tế, xã hội của đô thị cổ Hội An được đặt dưới sự tác động của sự phát triển du lịch cũng như của bối cảnh kinh tế, chính trị, xã hội

Kết quả nghiên cứu này góp phần làm sáng tỏ một số lý thuyết xã hội học khi vận dụng vào thực tiễn như: lý thuyết vai trò xã hội, lý thuyết chức năng, lý thuyết tương tác biểu trưng

2.2 Ý nghĩa thực tiễn:

Nghiên cứu giúp chúng ta thấy được những nguyên nhân làm cho du lịch Hội An góp phần đưa ra hướng nhìn đối với thực trạng phát triển của đô thị cổ Hội An về mọi mặt dưới tác động của du lịch, đồng thời góp phần với các nhà quản lý, chính sách và phát triển du lịch tại địa phương có được hướng đi và công tác trùng tu bảo tồn đô thị cổ Hội An hiệu quả hơn nữa để

du lịch Hội An ngày càng là thế mạnh không chỉ cho riêng Hội An mà còn

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu:

3.1 Mục đích:

Vận dụng các kiến thức và lý thuyết xã hội học để phân tích tác động của du lịch đến sự phát triển đời sống kinh tế và đời sống xã hội của đô thị cổ Hội An Từ đó rút ra được những kinh nghiệm, những khuyến nghị và giải pháp để công cuộc bảo tồn khu di tích và các sản phẩm văn hoá ở Hội An ngày càng được quan tâm đúng mức, góp phần vào sự phát triển của du lịch thị xã

3.2 Nhiệm vụ:

- Phân tích và đánh giá sự phát triển của du lịch thị xã Hội An

- Làm rõ nguyên nhân của sự phát triển ngành du lịch ở Hội An

- Những tác động của du lịch đến sự phát triển của thị xã: tác động đến sự phát triển kinh tế, tác động đến sự phát triển xã hội, tác động đến sự phát triển văn hoá

4 Khách thể, đối tượng nghiên cứu:

4.1 Khách thể khảo sát:

Người dân và những nhà quản lý ở đô thị cổ Hội An

Các khách thể khảo sát này sẽ cung cấp các thông tin liên quan đến sự tác động của du lịch đến sự phát triển kinh tế và sự phát triển xã hội của đô thị cổ Hội An

4.2 Đối tượng nghiên cứu:

Tác động của du lịch đến sự phát triển đời sống kinh tế, xã hội của

người dân Hội An

4.4 Phạm vi khảo sát

Nghiên cứu này được tiến hành vào tháng 05 và tháng 06 năm 2005 tại phố cổ Hội An

4.5 Mẫu nghiên cứu

Trên quan điểm và cách tiếp cận hướng vào tập trung nghiên cứu sự tác động của du lịch đến sự phát triển đời sống kinh tế, xã hội, văn hoá của thị xã Hội An, nghiên cứu đã tiến hành chọn mẫu khảo sát theo các tiêu chí sau:

1 Tập trung ở những phường có nhiều di tích lịch sử, di tích văn hoá và khu du lịch

2 Tập trung ở những phường có nhiều ngành nghề truyền thống

3 Tập trung ở những phường có nhiều khách du lịch cư trú và nhiều cư dân địa phương làm các ngành nghề liên quan đến du lịch

Tại các phường này các hộ gia đình được tiếp cận và phỏng vấn cá nhân, điều tra bằng bảng hỏi

5 Phương pháp nghiên cứu:

Nghiên cứu này sử dụng hướng tiếp cận “từ dưới lên” tức là dựa theo quan điểm, ý kiến của người dân để nhìn nhận vấn đề mang tính dân chủ, sâu sắc, hiệu quả hơn

- Phương pháp tiếp cận hệ thống:

Có thể coi sự phát triển kinh tế và xã hội của đô thị cổ Hội An như một

bộ phận không thể tách rời của sự phát triển du lịch - thuộc kiến trúc thượng tầng của xã hội, đồng thời, là sản phẩm của một cơ sở hạ tầng hiện có của xã hội, được hình thành và đáp ứng bởi cơ sở hạ tầng ấy, mà trước hết là điều kiện kinh tế - xã hội Mặt khác, nó cũng tương tác và chịu sự chi phối mạnh

mẽ của một bộ phận khác thuộc kiến trúc thượng tầng đó là hệ giá trị - chuẩn mực, hệ thống pháp luật…và cùng với các yếu tố đó tác động trở lại đối với

cơ sở hạ tầng

- Quan điểm lịch sử:

Cách tiếp cận này yêu cầu nghiên cứu tác động của du lịch đến sự phát triển kinh tế xã hội phải được đặt trong các điều kiện lịch sử cụ thể về thời gian, không gian, gắn với nền văn hoá vùng – miền

Đề tài nghiên cứu được thực hiện trong bối cảnh đất nước đổi mới với quá trình công nghiệp hoá - hiện đại hoá phát triển theo cơ chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Đô thị cổ Hội An được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới, nó vận động và biến đổi do những động lực khách quan tạo ra và chịu sự chi phối, quy định của thực tại xã hội mà trong đó du lịch là một yếu tố quan trọng Do đó, khi nghiên cứu, cần chú ý sự vận động

và biến đổi này

Nghiên cứu việc tác động của du lịch với quan điểm lịch sử cụ thể phải xuất phát từ đời sống vật chất và tinh thần của người dân trong sự phát triển kinh tế- xã hội của từng cộng đồng, và của cả nước, không tách rời ảnh hưởng văn hoá và chính sách xã hội

- Phương pháp tiếp cận văn hoá:

Tính tất yếu của cuộc vận động xây dựng đời sống văn hoá trong cách mạng XHCN đã được các nhà lý luận Macxit làm sáng tỏ trên nhiều phương diện, trong đó nội dung quan trọng nhất được đề cập là vai trò của việc xây dựng đời sống văn hoá đối với những mục tiêu và nội dung xây dựng đạo đức mới, lối sống mới

Đời sống văn hoá tinh thần thuộc về ý thức con người, nó chịu sự quy định của nền sản xuất vật chất của một hình thái kinh tế-xã hội nhất định Do vậy, sự vận động và phát triển của văn hoá luôn bị chi phối bởi sự phát triển nền kinh tế Du lịch phát triển, kinh tế được nâng cao, đời sống ổn định thì Hội An càng có điều kiện thuận lợi để xây dựng một đời sống văn hoá có hiệu quả cao cho thị xã

5.1 Phương pháp phân tích tài liệu:

Nghiên cứu sử dụng thông tin từ các báo cáo, các số liệu thống kê của

thị xã Hội An Các báo cáo tại các hội thảo quốc tế về đô thị cổ Hội An

Các số liệu định lượng, định tính từ một số đề tài nghiên cứu khoa học

về Đô thị cổ Hội An, từ niên giám thống kê của thị xã Hội An

Ngoài ra, nghiên cứu này còn sử dụng một số tư liệu của các bài viết

Tư liệu thu thập từ báo chí, mạng Internet cung cấp thông tin về tác động của du lịch đến sự phát triển kinh tế xã hội ở Đô thị cổ Hội An

Các tài liệu liên quan khác của Tổng cục du lịch

Trên cơ sở các tài liệu trên, chúng tôi tiếp tục triển khai các phương pháp nghiên cứu sau:

5.2 Phương pháp phỏng vấn sâu:

Phương pháp phỏng vấn sâu được thực hiện với các đối tượng:

- 10 người dân để xem ý kiến của họ về sự phát triển du lịch và ảnh hưởng của nó đến đời sống của người dân đô thị cổ Hội An

- 10 nhà quản lý các lĩnh vực khác nhau về sự phát triển du lịch, ảnh hưởng của nó đến bộ mặt thị xã và hướng đi trong tương lai

- Một số ý kiến đánh giá của các du khách trong nước và nước ngoài

Kết quả của phỏng vấn sâu được sử dụng để phân tích định tính trong luận văn

5.3 Phương pháp quan sát:

Phương pháp này được dùng trong quá trình quan sát những đổi thay của bộ mặt đô thị cổ Thời gian tháng 04/2005 và tháng 07/2005

Ngoài ra, trong quá trình phỏng vấn, phương pháp này được áp dụng

để quan sát thái độ người được phỏng vấn, nhằm đánh giá mức độ tin cậy của thông tin mà người đó cung cấp

Phương pháp này được kết hợp với các phương pháp nghiên cứu khác

nhằm nâng cao tính khách quan, độ chính xác của kết quả nghiên cứu

5.4 Phương pháp định lượng (Phương pháp phỏng vấn bằng bảng hỏi)

Bên cạnh những thông tin thu được từ các phương pháp trên, nghiên cứu cũng dựa trên kết quả thu thập định lượng từ cuộc khảo sát với số lượng mẫu điều tra là 300 hộ gia đình sống và sinh hoạt, làm việc tại thị xã Hội An

6 Giả thuyết và khung lý thuyết:

- Du lịch phát triển trên cơ sở những nét văn hoá truyền thống đặc sắc, tạo nên những giá trị văn hoá thu hút được khách du lịch

- Bảo tồn và trùng tu các công trình kiến trúc cũng như gìn giữ những giá trị văn hoá tinh thần là hoạt động cần thiết thúc đẩy ngành du lịch ngày càng phát triển

6.2 Khung lý thuyết:

6.2.1 Biến can thiệp:

Đặc điểm kinh tế chính trị văn hoá xã hội Hội An mà điển hình nhất là

6.2.2 Biến số độc lập:

Du lịch Hội An

6.2.3 Biến số phụ thuộc:

 Sự phát triển kinh tế ở đô thị cổ Hội An

 Sự phát triển văn hoá-xã hội ở đô thị cổ Hội An

THU NHẬP

CHI TIÊU

NHÀ

Ở

ĐỒ DÙNG

MỚI

CŨ

PHẦN II TÁC ĐỘNG CỦA DU LỊCH ĐẾN SỰ PHÁT TRIỂN KINH TẾ

VÀ XÃ HỘI CỦA ĐÔ THỊ CỔ HỘI AN

CHƯƠNG I

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

1 Tổng quan vấn đề nghiên cứu:

Có thể chia quá trình nghiên cứu về đô thị cổ Hội An thành 2 giai đoạn: Giai đoạn 1: Những mô tả và ghi chép về Hội An (trước năm 1975)

Được hình thành từ cuối thế kỷ 16, nhanh chóng phát triển vào đầu thế

kỷ 17, cảng thị Hội An thu hút đông đảo các giáo sỹ, thương nhân các nước đến giao thương mậu dịch và truyền bá tôn giáo

Giáo sỹ người Italia Cristophoro Borri từng đến Hội An đã viết cuốn “

Xứ Đàng Trong năm 1621” Giáo sỹ người Pháp Alexandre de Rhodes đã viết cuốn “Hành trình truyền giáo” Thương nhân Nhật Bản Chaya Shinrokuro mô

tả quá trình buôn bán mậu dịch của phố cảng Hội An trong “Giao chỉ quốc mậu dịch độ hải đồ” vẽ năm 1624 Giữa thế kỷ 17, học giả Trung Quốc Chu Thuấn Thuỷ đã mô tả về phố Nhật, phố Hoa ở Hội An trong tác phẩm “Ký sự đến Việt Nam năm 1657” Cuối thế kỷ 17, những ghi chép về Hội An tiếp tục được các thương nhân phương Tây thực hiện bằng các bản báo cáo, tường trình hoặc dưới dạng nhật ký Cũng trong thời gian này, nhà sư Trung Quốc Thích Đại Sán đã biên chép khá chi tiết cảng thị Hội An trong tác phẩm “Hải ngoại kỷ sự”

Bên cạnh những công trình biên chép của các tác giả nước ngoài, nguồn sử liệu Việt Nam cũng để lại khá nhiều thông tin thú vị về Hội An

Văn An với “Ô châu cận lục” viết năm 1553 Sau đó Lê Quý Đôn với “Phủ biên tạp lục” viết năm 1776, rồi Trịnh Hoài Đức với “Gia Định thành thông chí” và miêu tả sát thực nhất là “Những ngôi nhà xưa ở Quảng Nam” của Nguyễn Bạt Tuỵ

Nhìn chung, dù được thể hiện bằng hình thức nào thì những thông tin

về Hội An trong giai đoạn này chủ yếu là những ghi chép, mô tả bằng những cảm nhận trực quan mà tác giả là những chứng nhân lịch sử, những người trực tiếp sống, hoạt động và chứng kiến những gì đã từng diễn ra tại Hội An Tuy chưa phải là những công trình nghiên cứu khoa học nhưng chúng lại là tiền đề cho những công trình nghiên cứu về Hội An sau này

Giai đoạn 2:

Sau một chặng dài suy thoái của cảng thị, đô thị cổ Hội An lại tiếp tục chìm vào “quên lãng” bởi chiến tranh Ngay cả khi đất nước thống nhất thì do hậu quả của cuộc chiến tranh để lại nên việc nghiên cứu về Hội An vẫn chưa được quan tâm đúng mức

Các nhà khảo cổ học thuộc trường Đại học Tổng hợp Hà Nội đã đi tiên phong trong công tác nghiên cứu xứ Quảng từ những năm đầu sau ngày miền Nam được giải phóng Vào những năm 80 của thế kỷ 20, Bộ Văn hoá đã cử các chuyên gia thuộc Trung tâm Thiết kế và Tu bổ di tích vào Hội An thống

kê, phân loại, lập hồ sơ khoa học quần thể kiến trúc Khu phố cổ

Tháng 3/1985, Hội An được Bộ Văn hoá công nhận là di tích lịch văn hoá quốc gia

sử-Tháng 7/1985, cuộc Hội thảo khoa học quốc gia về Khu phố cổ Hội An được tổ chức với 268 nhà khoa học, nhà quản lý tham dự, 36 báo cáo thuộc

các lĩnh vực lịch sử, khảo cổ, kiến trúc, ngôn ngữ, bảo tồn… đã được trình bày, thảo luận tại hội thảo

Tháng 3/1990, cuộc Hội thảo khoa học quốc tế về Hội An đã được tổ chức tại Đà Nẵng với sự tham dự của 150 nhà khoa học, nhà quản lý thuộc 9 nước với 35 tham luận khoa học phân thành 3 nhóm lĩnh vực: lịch sử, khảo cổ-văn hoá, kiến trúc-bảo tồn Trong Hội thảo này, lịch sử Hội An được tái dựng rõ nét, vai trò vị trí của Hội An trong lịch sử dân tộc và thế giới càng được đánh giá cao, các giá trị văn hoá-nghệ thuật, các quần thể kiến trúc càng được khẳng định

Cũng từ đây, các nhà khoa học đã quan tâm đến Hội An bằng nhiều công trình nghiên cứu rất giá trị

GS Phan Huy Lê với công trình nghiên cứu “Hội An, lịch sử và hiện trạng” GS Trần Quốc Vượng với “Vị thế địa lý-lịch sử và bản sắc địa-văn hoá của Hội An” Nguyễn Đình Đầu với công trình nghiên cứu “Quá trình hình thành và phát triển phố cổ Hội An” PGS, TS Đặng Văn Bài, Nguyễn Quốc Hùng với “Những định hướng lớn về công tác bảo vệ và sử dụng khu di tích đô thị cổ Hội An” GS Ishizawa Yoshiaki với “Hội An và cư dân Nhật trước đây” KTS Kazimien Kwiatkowski với “ Các liên hệ kinh nghiệm của

Ba Lan cho chương trình tu bổ, bảo vệ phố cổ Hội An”

Tóm lại, do nhiều mục đích khác nhau, dưới nhiều lăng kính khác nhau

và bằng nhiều phương thức khác nhau, các tác giả đã phản ánh về Hội An dưới nhiều góc độ (lịch sử, khảo cổ, kiến trúc) Tuy nhiên tất cả những công trình nghiên cứu trên hầu như chỉ đều tập trung xem xét Hội An như một đô thị cổ cần được bảo tồn và trùng tu chứ chưa chỉ ra được tiềm ẩn trong vẻ cổ

2 Các lý thuyết và khái niệm công cụ:

2.1 Các lý thuyết:

2.1.1 Lý thuyết hành động xã hội của M.Weber

Theo quan niệm của Weber khi nói đến đối tượng của xã hội học đó là khoa học nghiên cứu về hành động xã hội Ông cho rằng hành động xã hội là:

"hành động được chủ thể gắn cho nó một ý nghĩa chủ quan nào đó, là hành động có tính đến hành vi của người khác,vì vậy nó được định hướng tới người khác"

Từ định nghĩa như trên về hành động xã hội, Weber đã chia hành động

ra làm 4 loại khác nhau: Hành động duy lý công cụ; Hành động duy lý giá trị; Hành động duy cảm và Hành động duy lý truyền thống

+ Hành động duy lý mục đích (hay hành động hướng đích) là hành động được thực hiện với sự cân nhắc, tính toán, lưạ chọn phương tiện, mục đích sao cho có hiệu quả cao nhất (ví dụ rõ nhất là hành động kinh tế)

+ Hành động duy lý giá trị là hành động được thực hiện vì bản thân hành động, vì mục đích tự thân Thực chất loại hành động này có thể nhằm vào những mục đích phi lý nhưng lại được thực hiện bằng những phương tiện duy lý (ví dụ một số hành vi tín ngưỡng)

+ Hành động duy cảm là hành động do các trạng thái cảm xúc, tình cảm bột phát gây ra mà không có sự cân nhắc, xem xét mối quan hệ giưã công cụ, phương tiện và mục đích (ví dụ hành động quá khích của đám đông hay hành động do giận giữ gây ra)

+ Hành động duy lý truyền thống là loại hành động tuân thủ những thói quen, nghi lễ, phong tục tập quán

Theo Weber, hành động xã hội là sự trao đổi xã hội: Mọi chủ thể chỉ

hành động nếu như trong quá khứ hành động đó được lợi, được thưởng và họ

sẽ không hành động nếu như những hành động này bị phạt hay bị thiệt thòi Mặt khác, theo cách giải thích này thì các chủ thể luôn tìm cách đạt được lợi ích cao nhất với chi phí nhỏ nhất trong hành động Sự phát triển về du lịch và

sự phát triển các mặt khác của đời sống xã hội của thị xã Hội An nằm trong mối quan hệ tương hỗ Du lịch phát triển đem lại sức sống cho đời sống kinh

tế, xã hội và sự phát triển kinh tế, xã hội là động lực tác động trở lại và làm cho du lịch ngày càng phát triển hơn

Hành động xã hội là phản ứng với xung quanh: Theo quan điểm của

nhà xã hội học E Goffman chúng ta luôn hành động theo cách mà chúng ta muốn người khác nhìn thấy ở chúng ta, do đó các cá nhân hành động khác nhau khi họ ở trước những người khác và khi họ ở một mình Nói cách khác, chính thái độ, phản ứng của những người khác đã quy định hành động của chúng ta Sự phát triển mạnh mẽ của du lịch tạo đà cho nhiều ngành nghề mở rộng, và hình thành kiểu “người người làm du lịch, nhà nhà làm du lịch”

2.1.2 Lý thuyết tương tác biểu trưng

Lý thuyết tương tác biểu trưng được coi là một trong những lý thuyết quan trọng nhất của xã hội học về tương tác xã hội Lý thuyết này gắn liền với tên tuổi nhà xã hội học Mỹ là G Mead

Lý thuyết tương tác biểu trưng có luận điểm trung tâm cho rằng trong quá trình tương tác, cá nhân không phản ứng với những hành động trực tiếp của người khác mà "đọc" và lý giải chúng, tìm những ý nghĩa được gắn cho mỗi hành động hay còn gọi là các biểu trưng (biểu tượng) Để có thể hiểu

sự tương tác với môi trường xung quanh vì nó giúp người ta tạo ý nghĩa cho các sự vật, hiện tượng, hành động để chúng trở thành các biểu tượng trong giao tiếp

Các biểu tượng đều mang ý nghĩa nhất định và tạo ra phản ứng giống nhau ở các cá nhân, nhưng ý nghĩa của biểu tượng không trùng với ý nghĩa trực tiếp của những cái thể hiện chúng Để hình thành các biểu tượng, cá nhân phải ý thức rõ ràng về một hành động, cử chỉ, phát ngôn, chứ viết hay hình ảnh nào đó để chúng được tách biệt ra khỏi môi trường xung quanh rồi cá nhân quy gán cho chúng những ý nghĩa xác định, dần dần sự quy gán đó sẽ được đông đảo cá nhân chấp nhận và chúng ta sẽ có một biểu tượng Đôi khi cùng một sự vật, hiện tượng, hành động, cử chỉ nhưng các tiểu văn hoá khác nhau lại quy cho chúng những ý nghĩa khác nhau, điều này sẽ dẫn đến những khó khăn trong quá trình tương tác

Thông qua biểu tượng du lịch, con người gắn kết với nhau, tạo nên một cộng đồng phát triển cả về kinh tế, văn hóa và xã hội Và lý thuyết này cũng

lý giải rằng việc du khách đến với Hội An, biết đến Hội An cũng thông qua biểu trưng du lịch mà cụ thể là danh hiệu "Di sản văn hóa thế giới"

2.1.3 Lý thuyết trao đổi

Lý thuyết trao đổi với đại diện tiêu biểu là G Homans có những đóng góp quan trọng trong việc xem xét tương tác xã hội

Theo Homans, các cá nhân hành động theo nguyên tắc trao đổi các giá trị vật chất và tinh thần, những người trao nhiều có xu hướng để nhận lại nhiều, những người nhận nhiều sẽ cảm thấy có những áp lực, đó là xu hướng cân bằng giữa trao và nhận trong quá trình tương tác mà Homans gọi là sự

cân bằng giữa chi phí và phần thưởng, các cá nhân luôn muốn được phần thưởng lớn nhất so với chi phí bỏ ra

Homans đưa ra 4 nguyên tắc trao đổi giữa các cá nhân trong tương tác:

- Nếu một dạng hành vi được thưởng hay có lợi thì nó có xu hướng lặp lại;

- Hành vi được thưởng, có lợi trong hoàn cảnh nào thì cá nhân sẽ có xu hướng lặp lại hành vi đó trong hoàn cảnh đó;

- Nếu phần thưởng đủ lớn thì cá nhân sẵn sàng bỏ ra nhiều chi phí để đạt được nó;

- Mức độ hài lòng thoả mãn với những phần thưởng mà cá nhân giành được cao nhất là ở lần đầu và có xu hướng giảm dần

Trong thực tế đời sống xã hội, quá trình tương tác theo mô hình trao đổi xã hội rất phổ biến Tuy nhiên, để hiểu được quan điểm của Homans chúng ta cần xác định khái niệm phần thưởng và chi phí ông đưa ra là có nội hàm rất rộng, không chỉ mang ý nghĩa vật chất mà bao hàm cả những giá trị tinh thần Luận điểm này của Homans cho phép giải thích sự tác động qua lại giữa du lịch và các ngành nghề kinh tế khác, giữa cư dân bản địa và du khách đến thăm Hội An Sự phát triển của du lịch tạo đà phát triển cho các ngành nghề khác và ngược lại Du lịch làm cho cuộc sống của người dân cải thiện cả

về vật chất lẫn tinh thần đồng thời việc người dân tham gia vào các hoạt động kinh doanh du lịch giúp cho du lịch ngày càng phát triển hơn

2.2 Các khái niệm công cụ:

2.2.1 Khái niệm phát triển

Có rất nhiều quan niệm khác nhau về phát triển

a- Khái niệm về phát triển bền vững

Hiểu theo nghĩa truyền thống, phát triển kinh tế thường chỉ liên quan đến các yếu tố thuần tuý kinh tế như GNP, sự chuyển dịch kinh tế và các chỉ

số kinh tế khác

Phát triến bền vững là một khái niệm rộng, có tính chất tổng hợp, bao gồm cả ba phạm trù khác nhau là kinh tế, xã hội và môi trường Mục tiêu trung tâm của phát triển bền vững không có nghĩa đơn thuần là nâng cao thu nhập bình quân tính theo đầu người mà là chất lượng cuộc sống được cải thiện và nâng cao tất cả mọi mặt

Như vậy, phát triển bền vững là một chiến lược phát triển có tính toán đầy đủ tất cả các nhân tố từ tầm nhìn có tính chất tổng thể, sao cho sự phát triển kinh tế-xã hội không đồng nghĩa với sự huỷ diệt môi trường sinh thái Khi chế tạo sản phẩm từ nguồn gốc thiên nhiên phải xem xét tài nguyên thiên nhiên có khả năng tái tạo hay không Nếu là tài nguyên không tái tạo, phải tìm sản phẩm có khả năng thay thế Nếu là tài nguyên tái tạo, phải khai thác, thu hoạch hợp lý, không vượt quá trữ lượng mà tài nguyên tồn tại có thể chịu đựng được Sự phát triển kinh tế phải đi đôi với phát triển xã hội, nâng cao chất lượng cuộc sống cho tất cả mọi người

“Phát triển bền vững là một loại phát triển lành mạnh vừa đáp ứng được nhu cầu hiện tại, lại vừa không xâm phạm đến các thế hệ tương lai”

Phát triển bền vững là một phương hướng phát triển đã được các

quốc gia trên thế giới ngày nay hướng tới, đó là niềm hy vọng lớn của toàn thể loài người

Hộp 1 Các nguyên tắc xây dựng xã hội bền vững

Hội nghị thượng đỉnh về môi trường và phát triển bền vững tại Janeiro (Braxin) tháng 6/1992 đã đưa ra ý kiến thống nhất của 172 quốc gia

Rio-về sự cần thiết phải xây dựng một xã hội bền vững trên trái đất Đây là xã hội biết kết hợp hài hoà giữa việc phát triển kinh tế vpới việc bảo vệ môi trường một xã hội có nền kinh tế và môi trường bền vững Để xây dựng một xã hội phát triển bền vững, các nhà môi trường đề ra 9 nguyên tắc:

Nguyên tắc thứ nhất: Tôn trọng và quan tâm đến cuộc sống cộng đồng Tất cả các dạng sống trên trái đất tạo thành một hệ thống lớn lệ thuộc lẫn nhau, tác dụng tương hỗ lẫn nhau Vì vậy, việc làm rối loạn một yếu tố nào đó trong tự nhiên sẽ ảnh hưởng đến cả hệ thống tự nhiên cho đến xã hội loài người Đây là nguyên tắc vô cùng quan trọng, nói lên trách nhiệm phải quan tâm đến môi trường xung quanh và các hình thức khác nhau của cuộc sống hiện tại, cũng như trong tương lai Đó là đạo đức đối với lối sống, nghĩa

là sự phát triển của nước này không làm thiệt hại đến nguồn lợi của những nước khác, cũng như không gây tổn hại đến thế hệ mai sau

Nguyên tắc thứ hai: Cải thiện chất lượng cuộc sống con người Con người phải nhận biết được khả năng của minh, xác lập một niềm tin vào cuộc sống vinh quang và thành đạt Việc phát triển kinh tế là một yếu tố quan trọng trong sự phát triển Mỗi dân tộc có một mục tiêu khác nhau trong sự nghiệp phát triển, nhưng lại có một số điểm thống nhất Đó là mục tiêu xây dựng

Nguyên tắc thứ ba: Bảo vệ cuộc sống và tính đa dạng của trái đất Sự phát triển trên cơ sở bảo vệ đòi hỏi phải có những hành động thích hợp để bảo tồn chức năng và tính đa dạng của hệ sinh thái Đa dạng sinh học tích luỹ trong hệ thống thiên nhiên của trái đất mà loài người chúng ta đều phải lệ thuộc vào đó Vì vậy, chúng ta phải có trách nhiệm bảo vệ sự nuôi dưỡng và phát triển sự sống

Nguyên tắc thứ tư: Trong khi loài người chưa tìm được các loại thay thế cần sử dụng tài nguyên không tái tạo một cách hợp lý và tiết kệm bằng cách như quay vòng tái chế chất thải, sử dụng tối đa các thành phần có ích chứa trong từng loại tài nguyên, dùng tài nguyên tái tạo khác nếu có thể thay thế chung Các biện pháp trên là cần thiết để trái đất có thể đáp ứng cho loài người nguồn tài nguyên không tái tạo trong tương lai

Nguyên tắc thứ năm: Giữ vững trong khả năng chịu đựng được của trái đất Sự bền vững sẽ không thể có được nếu mức độ dân số thế giới ngày càng tăng Do dân số tăng nhu cầu sử dụng tài nguyên ngày càng vượt quá khả năng chịu đựng của trái đất

Nguyên tắc thứ sáu: Trước đây và ngay cả hiện nay nhiều người trong chúng ta không biết sống bền vững Vì lẽ đó con người nhất thiết phải thay đổi thái độ và hành vi của mình, không những để cho các cộng đồng biết sử dụng bền vững nguồn tài nguyên mà còn để thay đổi các chính sách về kinh

tế và buôn bán trên thế giới

Nguyên tắc thứ bảy: Để cho cộng đồng tự quản lý lấy môi trường của mình Một cộng đồng muốn được sống bền vững thì trước hết phải quan tâm bảo vệ cuộc sống của chính mình và không ảnh hưởng đến môi trường của cộng đồng

Nguyên tắc thứ tám: Tạo ra một khuôn quốc gia thống nhất, thuận lợi cho việc phát triển và bảo vệ môi trường

Nguyên tắc thứ thứ chín: Xây dựng một khối liên minh toàn cầu

b Phát triển kinh tế-xã hội (gọi tắt là phát triển) là quá trình nâng cao điều

kiện sống về vật chất và tinh thần cho con người Đó là xu hướng tự nhiên của mỗi cá nhân hay cộng đồng các con người Đối với một quốc gia, quá trình phát triển phải nhằm đạt được một mục tiêu nhất định, tiêu biểu cho mức sống vật chất và tinh thần cho những người dân trong quốc gia đó Mỗi nước trên thế giới hiện nay đều có những đường lối, chính sách, mục tiêu và chiến lược phát triển riêng của mình, đem lại những hiệu quả rất khác nhau, tạo nên sự phân hoá ngày càng lớn về kinh tế-xã hội giữa các nước

Phát triển kinh tế-xã hội gắn liền với việc khai thác, sử dụng và bảo vệ tài nguyên cũng như bảo vệ môi trường Nhưng trong lịch sử phát triển của các quốc gia đã có một thời, nhất là trong giai đoạn của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ nhất và tiếp theo sau đó, người ta vẫn đặt lên hàng đầu việc phát triển kinh tế thuần tuý, xem nhẹ các yếu tố khác như văn hoá, xã hội, môi trường Do đó, đã nẩy sinh khuynh hướng: “Phát triển với bất cứ giá nào”, điều đã dẫn đến những hậu quả hết sức tai hại về cả môi trường lẫn xã hội, văn hoá

c Khái niệm phát triển

Vì đang xét đến sự phát triển của đô thị cổ Hội An kể từ khi trở thành

Di sản thế giới nên chúng tôi đưa ra khái niệm phát triển theo định nghĩa của UNESCO:

người vừa là chủ thể, vừa là khách thể của văn hoá Vì vậy, phát triển gắn với con người và văn hoá”

Đảng và Nhà nước ta chủ trương “xây dựng nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, vừa là mục tiêu vừa là động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế-xã hội” Vì thế vai trò của văn hoá rất lớn trong việc định hướng

và điều tiết sự phát triển

2.2.2 Khái niệm văn hoá

Theo quan niệm Macxit, “văn hoá là sự phát huy các năng lực bản chất của con người, là sự thể hiện đầy đủ nhất chất người nên văn hoá có mặt trong bất cứ hoạt động nào của con người, dù đó là hoạt động trên các lĩnh vực kinh tế, chính trị xã hội hay trong cách cư xử đời thường đến những suy

tư thầm kín nhất”

Theo người nghiên cứu, “văn hoá là tổng thể các giá trị vật thể và phi vật thể do con người sáng tạo ra trong quá trình hoạt động thực tiễn tương tác với môi trường tự nhiên và xã hội, được tích luỹ lại qua thời gian lịch sử Nói một cách cụ thể hơn, nền văn hoá của một dân tộc là toàn bộ các cấu trúc xã hội và những biểu hiện của trí tuệ, nghệ thuật, tôn giáo và kinh tế mà chúng xác định một dân tộc này với một dân tộc khác”

2.2.3 Khái niệm bảo tồn

Theo quan niệm của một số nhà khoa học thì khái niệm “bảo tồn” có

hai cấp độ: “Bảo tồn giữ gìn” có nội dung rộng, khái quát, bao gồm tất cả các loại can thiệp nhằm bảo vệ và nâng cao tới mức có thể được ý nghĩa văn hóa của một công trình kiến trúc lịch sử

“Bảo tồn” nghĩa hẹp là những hành động được tiến hành để giữ

nguyên vẹn tới mức có thể được kết cấu hiện tại của một công trình kiến trúc lịch sử

Theo quan niệm của Việt Nam, “bảo tồn” đơn giản chỉ là hành động giữ gìn, bảo quản hoặc là sự ngăn chặn mất mát, lãng phí, hư hỏng, phá hoại hay nói gọn, bảo tồn là “giữ lại không để cho mất đi” Như vậy, bảo tồn nhà

gỗ trong khu phố cổ Hội An, nói nôm na là giữ nguyên dáng dấp, hình hài của nó (chủ yếu là những đặc trưng của kiến trúc thế kỷ XIX) không chỉ trong hiện tại mà cả tương lai sau này

CHƯƠNG II TÁC ĐỘNG CỦA DU LỊCH ĐẾN SỰ PHÁT TRIỂN KINH TẾ

XÃ HỘI CỦA ĐÔ THỊ CỔ HỘI AN

1 Vài nét về địa bàn nghiên cứu:

1.1 Điều kiện tự nhiên, địa lý – dân số:

Thị xã Hội An hiện nay là một trong 14 huyện, thị xã của tỉnh Quảng Nam, nằm ở vùng cửa sông-ven biển, cuối tả ngạn sông Thu Bồn, ôm trọn bờ bắc Cửa Đại Trung tâm thị xã Hội An có toạ độ địa lý là 15053’ vĩ Bắc, 108020’ kinh Đông, cách thành phố 30km về phía Đông Nam và cách thĩ xã Tam Kỳ(thủ phủ của tỉnh Quảng Nam) chừng 50km về phía Bắc Hội An được bao bọc bởi môi trường sông-biển và giáp ranh với các huyện: phía Nam và Đông Nam giáp huyện Duy Xuyên; phía Tây và Tây Bắc giáp huyện Điện Bàn; phía Bắc giáp biển Đông và có Cù Lao Chàm che chắn

Thị xã Hội An có diện tích khiêm tốn nhất so với các huyện thị khác trong tỉnh Quảng Nam, tổng diện tích chỉ có 6.084 ha/1.040.514 ha tức là chỉ chiếm 0.58% tổng diện tích tự nhiên của toàn tỉnh Hội An còn tạo nên cảm giác nhỏ bé hơn vì thị xã lại được chia thành 2 phần riêng biệt: Phần đất liền chỉ có 4.535 ha (74,53%) trong khi đó, phần hải đảo có đến 1.549 ha (25,47%) nhưng gần như toàn bộ là núi đá và rừng

Với nhiệt độ trung bình hàng năm là 25,60C, lượng mưa trung bình/ năm là 2069mm, số giờ nắng trung bình/năm là 2158 giờ, độ ẩm trung bình là 82,1% khí hậu ở đây khá thuận lợi cho việc kinh doanh du lịch dịch vụ và phát triển kinh tế xã hội Tuy nhiên vì Hội An thuộc dải đất miền Trung khắc nghiệt nên nó cũng không tránh khỏi những yếu tố thời tiết như bão lụt, hạn hán… hàng năm gây ra những tổn thất nhất định cho người dân cũng như quá trình xuống cấp của đô thị cổ

Số dân của toàn thị xã năm 2004 có khoảng 83.186 người trong đó dân

số nội thị khoảng 22.503 người (chiếm khoảng 46,83%) Như vậy, có thể thấy mật độ dân số ở thị xã Hội An khá cao, trên 1.364 người/km2, thậm chí cao nhất lên đến trên 12.723 người/km2 đối với trung tâm đó là khu phố cổ Tổng

số lao động toàn thị xã là 49.854 người Tỷ suất sinh năm 2004 là 13,8%0

1.2 Điều kiện kinh tế – xã hội:

Để tiếp tục là tâm điểm thu hút khách du lịch trong và ngoài nước đến tham quan du lịch và để kinh tế du lịch tiếp tục là điểm mạnh trong cơ cấu kinh tế của thị xã, chính quyền Hội An đã chủ trương phát triển kinh tế – xã hội toàn diện, bền vững; bảo đảm ổn định vững chắc chính trị, an ninh, quốc phòng; cơ bản xây dựng được nền tảng vật chất, xã hội của Đô thị cổ vừa hiện đại, vừa đậm đà bản sắc văn hoá và lưu giữ được những di tích kiến trúc cổ; nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của người dân

Sinh hoạt kinh tế của người dân Hội An hiện nay chủ yếu là kinh tế du lịch, ngành kinh tế này nổi lên như một thế mạnh hàng đầu của thị xã Sự xuất hiện ngày càng đông đảo du khách đến với Hội An đã làm thay đổi cơ bản cơ cấu kinh tế của Hội An, mặt khác làm biến đổi sâu sắc đời sống xã hội

Hộp 2 Một vài con số đáng chú ý

Tổng sản phẩm nội địa (GDP) tăng bình quân trên 14,24% trong giai đoạn 1996 – 2004 GDP bình quân theo đầu người của Thị xã Cơ cấu kinh tế của Thị xã đã chuyển dịch theo định hướng tăng nhanh tỷ trọng ngành du lịch-thương mại-dịch vụ, chiếm 58,79% trong cơ cấu kinh tế toàn thị xã

1.3 Điều kiện văn hoá, y tế, giáo dục

1.3.1 Điều kiện văn hoá

Do đặc điểm tự nhiên thuận lợi nên trên vùng đất Hội An xa xưa đã tồn tại và phát triển nền văn hoá Sa Huỳnh Dưới thời Vương quốc Chămpa(thế

kỷ 9-10), Hội An từng là thương cảng phát triển Đến thế kỷ 16-17, thương cảng Hội An được tái sinh và phát triển trở lại, trở thành trung tâm thương mại quốc tế phát triển rực rỡ vào bậc nhất của cả nước và khu vực Đông Nam

á

Ngày 04/12/1999, tại thành phố Maraket (Maroc), Uỷ ban di sản văn hoá thuộc UNESCO công nhận đô thị cổ Hội An là Di sản thế giới Đây là điểm mốc cho một nền du lịch phát triển sau này

Ngày nay, bên cạnh khu di tích phố cổ, Hội An còn có những nét văn hoá đặc sắc khác nhu các Lễ hội văn hoá, các làng nghề thủ công mang đậm nét văn hoá dân gian và truyền thống

1.3.3 Điều kiện giáo dục

Trên địa bàn thị xã có 13 trường Mẫu giáo, 14 trường Tiểu học, 07 trường Trung học cơ sở, 02 trường PTTH, 01 trường Cao đẳng Điện III và

Trung cấp Thuỷ lợi II, 01 trường PT Nội trú Dân tộc dành riêng cho dân tộc thiểu số các huyện miền núi tỉnh Quảng Nam Tổng số học sinh toàn thị xã tính đến năm 2002 là 19.649 và tổng số giáo viên là 875 Hội An là vùng đất nổi tiếng về những thành tích dạy và học của các thế hệ thầy cô giáo và học sinh

2 Lịch sử phát triển của đô thị cổ Hội An

Vào đầu thế kỷ 14, vùng đất thị xã Hội An ngày nay thuộc lãnh địa của vương quốc Champa mà ngày đó là Lâm ấp Phố, một thương cảng nằm bên

bờ sông Củi (về sau được gọi là sông Thu Bồn), gần với cửa biển Hải Khẩu Đại Chiêm (Cửa Đại ngày nay) Sau khi vua Champa là Chế Mân dâng 2 châu Ô và Lý cho nhà Trần làm lễ vật cầu hôn công chúa Huyền Trân, con gái của Trần Nhân Tông vào năm 1306, vùng Đại Chiêm và Lâm ấp Phố đã thuộc về lãnh thổ Đại Việt

Năm 1307, hai châu Ô và Lý được đặt tên mới là châu Thuận và châu Hoá Châu Hoá có Lâm ấp Phố mà về sau là địa danh Hội An mà người phương Tây gọi là Faifoo

Sau khi thuộc lãnh địa Đại Việt, Hội An trở thành thương cảng nổi tiếng của xứ Đàng Trong, có quan hệ về đường hàng hải quốc tế với các phương Tây và phương Đông, một trung tâm trung chuyển của con đường tơ lụa và gốm sứ xuyên đại dương trong thế 16-18

Hội An có nhiều tên gọi khác nhau: Hoài Phố, Hai Bô, Hổ Bi, Hai Phố,

Cổ Trai, Cổ Tam Hội An thường được người Châu Âu gọi là Faifoo Vào thời phát đạt nhất, không gian của Hội An trải dài dọc hai bờ sông Thu Bồn Người Nhật Bản là những người nước ngoài đầu tiên đến buôn bán ở Hội An

Nguyễn lập phố và dựng Chùa Họ là những người lưu trú đầu tiên sống ở Hội An và đã xây dựng phố Nhật ở phía đông ở cuối phố của họ về phía tây, người Nhật đã xây dựng một chiếc cầu gọi là cầu Nhật Bản (Chùa Cầu ngày nay) bắc qua một con khe vào khoảng năm 1617

Các nhà buôn Trung Hoa là những người thứ hai đến Hội An, họ đến

đó buôn bán sau người Nhật khoảng hai mươi năm Họ được phép của Chúa Nguyễn xây dựng phố Khách ở phía bên kia cầu Nhật Bản Theo lịch sử Trung Hoa, năm 1371, hoàng đế nhà Minh là Minh Thái Tổ đã ra lệnh cấm các tàu thuyền buôn bán của nước mình ra nước ngoài Năm 1567, hoàng đế Minh Mục Tông đã dở bỏ lệnh cấm vận đó và các thương nhân người Hoa ồ

ạt đến Hội An Một làn sóng di tản khác của người Hoa đến Hội An là do cuộc nội chiến ở Trung Hoa bấy giờ Năm 1644, nhà Thanh lật đổ nhà Minh xây dựng triều đại mới Những người trung thành với chế độ nhà Minh di tản đến nhiều nước ở Đông Nam Á, trong đó có Đại Việt và rất nhiều người đã đến sống và buôn bán ở Hội An Cộng đồng người Hoa sống ở Hội An được chia thành hai loại: Những người Hoa kiều vẫn giữ quốc tịch Trung Hoa và những người Hoa nhập quốc tịch Việt Nam mà người Việt gọi là Minh hương, nghĩa là người Hoa trung thành với nhà Minh và xem họ như đồng bào

Như vậy, đầu thế kỷ 17, ở cảng thị Hội An có hai phố ngoại kiều: Phố Nhật ở phía đông và Phố Khách ở phía tây cách nhau bởi cầu Nhật Bản Mỗi khu vực có người quản lý riêng và người dân sống theo phong tục, tập quán của dân tộc mình Người Nhật bán những mặt hàng dùng để chế tạo vũ khí, đạn dược như đồng, sắt, diêm tiêu, các mặt hàng tạp hoá Còn người Hoa bán dược liệu, tơ lụa, đồ thuỷ tinh, pha lê, đồng, bạc, sứ, lồng đèn

Sau đó xuất hiện người Hà Lan, người Bồ Đào Nha, người Anh, người Pháp, người Tây Ban Nha, người Thái Lan, người Indonesia đến buôn bán

ở Việt Nam

Về sau, ở Hội An mất đi phố Nhật vì theo lệnh của chính phủ Nhật năm 1635, cấm công dân Nhật ra nước ngoài và buộc những người Nhật lưu trú ở nước ngoài phải hồi hương nếu không sẽ bị xử tội Những người Nhật sống ở cảng thị Hội An phải trở về Tổ quốc và đó là nguyên nhân suy thoái của Phố Nhật ở Hội An Cuộc nội chiến vào cuối thế kỷ 17 giữa nhà Trịnh và Chúa Nguyễn đã làm cảng thị Hội An bị tàn phá nặng nề Khoảng 5 năm sau, cảng thị Hội An dần dần hồi sinh, hoạt động thương mại được phục hồi nhưng không đạt được như mức độ phát triển trước đây Người Việt, người Minh Hương và người Hoa đã xây dựng lại Hội An theo kiểu kiến trúc của

3 Du lịch - điểm mạnh của Đô thị cổ Hội An

3.1 Sự phát triển của du lịch ở đô thị cổ Hội An

Khu phố cổ Hội An với các kiến trúc lâu đời từ thế kỷ 16, 17 có sức thu hút khách du lịch ở mọi miền đất nước và trên 50 quốc gia ở tất cả các

riêng biệt của người dân ở đây càng làm cho đô thị cổ Hội An càng trở nên đặc trưng hơn

Bảng 1 SỐ LƯỢT KHÁCH QUỐC TẾ LƯU TRÚ TẠI HỘI AN

Nguồn: Số liệu phòng văn hoá du lịch thị xã Hội An năm 2004

Qua quan sát và điều tra thực tế, chúng tôi nhận thấy rằng để phục vụ

khách du lịch, thị xã Hội An đã tổ chức thêm những điểm du lịch vệ tinh cho khu phố cổ như Khu du lịch sinh thái Thuận Tình, rộng khoảng 50 ha, nằm giữa hai nhánh sông, cách trung tâm thị xã khoảng 5km với các thú vui cắm trại, tắm sông, bơi thuyền, câu cá, thể thao, các món ăn hải sản và các điểm

du lịch bãi biển ở Cẩm An và đảo Cù Lao Chàm

Khi phỏng vấn một người dân ở Hội An về thế mạnh của Hội An thì chúng tôi đều nhận được cùng một câu trả lời đó là kinh tế du lịch

“Kinh tế du lịch được coi là thế mạnh của thị xã Từ khi được công nhận là Di sản thế giới, du khách đến với Hội An nhiều hơn và đó chính là điều kiện để người dân Hội An tham gia vào làm kinh tế du lịch”

Đặc biệt vào đêm 14 âm lịch hàng tháng, Hội An tổ chức Đêm phố cổ, mọi ngọn đèn điện đều được tắt, phố cổ “mờ ảo” trong ánh trăng ngày rằm và ánh đèn lồng, du khách được thưởng thức các thú vui của một nền văn hoá lâu đời vốn đậm đà bản sắc dân tộc: chơi cờ, hát bài chòi, vũ và nhạc dân tộc, thảo câu đối chữ Hán, hoạt kịch sân khấu trên sông, các món ăn đặc sản của địa phương Những đêm như vậy, hồn phố cổ đã hoà quyện vào hồn dân tộc, gây được những ấn tượng đậm nét khó quên cho du khách, đặc biệt là khách

“Phát triển một nền du lịch chất lượng hơn là một nền du lịch số lượng”, đó là lời khuyến cáo của UNESCO về nguy cơ đối với môi trường

văn hoá do du khách mang lại từ kinh nghiệm của một số nước trên thế giới bởi hoạt động du lịch quá tải Trước lời khuyến cáo ấy, mỗi người dân Hội

An nhận thức hơn ai hết rằng nếu Hội An mất đi giá trị của khu phố cổ thì giá trị của một di sản văn hoá thế giới và nguồn thu từ du lịch sẽ giảm theo tương ứng Nhưng nếu bảo tồn theo kiểu “gói kỹ cất kín” mà không biết khai thác thế mạnh của nó thì cũng không đem lại ý nghĩa gì Qua tiếp xúc trao đổi với những người làm công tác quản lý và một số người dân ở Hội An, chúng tôi đều nhận thấy một thông điệp:

“Hôm nay có thể còn nghèo nhưng tương lai Hội An sẽ khá lên Bằng cách nào ư? Bằng chính cách Hội An đã và đang làm-Khai thác có hiểu biết giá trị của Di sản văn hoá để phát triển hiệu quả ngành du lịch là cách bảo tồn tốt nhất”

Do giá trị văn hoá nghệ thuật của các di tích lịch sử của khu phố cổ kết hợp với các hoạt động văn hoá độc đáo và tình cảm mến khách của nhân dân Hội An mà đô thị cổ đón tiếp ngày càng nhiều du khách hơn Theo số liệu thống kê chính thức của Hội An thì năm 1999 đã có 158.315 lượt khách du lịch đến Hội An, năm 2000 con số đó khoảng 170.000 lượt khách du lịch, trong đó 80% là người nước ngoài, lượng khách lưu trú bình quân đạt 1,94 ngày/người, trong 5 năm từ 1996-2000 tổng lượng khách du lịch đến Hội An

đã tăng lên hơn hai lần

Số lượng khách sạn ở Hội An ngày càng tăng lên, cho đến nay, toàn thị

xã Hội An đã có 60 khách sạn, trong đó có 3 khách sạn thuộc doanh nghiệp Nhà nước, 1 khách sạn thuộc doanh nghiệp đoàn thể và 56 khách sạn thuộc doanh nghiệp tư nhân Hàng năm công suất sử dụng phòng khách sạn bình

quân đạt trên 71% Thị xã đầu tư xây dựng khách sạn thuộc Công ty Du lịch Dịch vụ Hội An đạt tiêu chuẩn 3 sao Ngoài ra thị xã bước đầu thực hiện phương án khách sạn gia đình trên đường Nguyễn Thái Học, một loại hình khách sạn đang được người nước ngoài ưa chuộng

Hoạt động du lịch ở Hội An đã góp phần quan trọng cho tổng thu nhập hàng năm GDP của thị xã Hội An, đồng thời nâng cao mức thu nhập hàng năm và đời sống của nhân dân đô thị cổ Cơ cấu kinh tế chuyển dịch theo hướng tăng nhanh tỷ trọng nhóm ngành du lịch-dịch vụ và chiếm khoảng 58,79% trong cơ cấu kinh tế

Biểu đồ 1 Các nguồn thu nhập của các hộ gia đình tại Hội An

Qua biểu đồ trên có thể thấy rằng nguồn thu nhập từ du lịch trong tổng

số mẫu điều tra chiếm tỷ lệ rất cao, 83,20% Và cũng có thể khẳng định rằng trong số những người làm công ăn lương Nhà nước thì có rất nhiều người làm kinh tế du lịch Trong số 300 hộ gia đình được điều tra thì có đến 64,5% hộ làm kinh tế du lịch

“Trước đây thì cũng không nhiều nhà làm dịch vụ du lịch đâu nhưng từ ngày Hội An là di sản thế giới, khách du lịch tăng nhanh thì người dân cũng bắt đầu sống và ăn theo du lịch Cũng phải công nhận rằng nhờ đó mà đời sống của người dân được cải thiện rất nhiều”

(Nam-35 tuổi-kinh doanh khách sạn)

Kinh tế du lịch phát triển khá nhanh và có tính ổn định Tài nguyên và lợi thế du lịch được bảo vệ, tôn tạo và khai thác theo định hướng phát triển các loại hình du lịch văn hoá

“Đô thị cổ Hội An được tổ chức UNESCO công nhận là Di sản văn hoá thế giới không chỉ ở những giá trị lịch sử-văn hoá độc đáo của nó mà còn là sự ghi nhận về một mẫu hình tiêu biểu về quản lý, tôn tạo và phát huy những giá trị của hàng ngàn di tích phong phú và đa dạng được bảo lưu đến ngày nay Đây là kết quả của cả một quá trình kiên trì, phấn đấu từ việc đẩy mạnh các hoạt động nghiên cứu khoa học, quản lý bảo tồn, trùng tu di tích đến việc vận động, tuyên truyền nâng cao nhận thức của mọi người về mối quan hệ biện chứng giữa vấn đề bảo vệ các tài nguyên văn hoá với phát triển kính tế xã hội”

(Nam, 42 tuổi, Cán bộ Ban Tuyên giáo thị xã Hội An)

Để đạt được danh hiệu “Di sản văn hoá thế giới”, từ một di tích lịch sử

văn hoá quốc gia, nhân dân và cán bộ thị xã Hội An trong 15 năm liên tục, từ

1984 đến 1999 đã phấn đấu không ngừng trong việc bảo tồn, trùng tu và tôn tạo di tích của khu phố cổ Hội An và qua đó làm cho hoạt động du lịch ở đây ngày càng phát triển và tạo ra nguồn thu nhập chính cho nền kinh tế của thị

xã Hội An

Khi nhận xét về triển vọng ngành du lịch của đô thị cổ Hội An, ông R.Burns, Chủ tịch Hội đồng du lịch và lữ hành thế giới WTTC đã đánh giá:

“Hội An sẽ là một trong những điểm du lịch hấp dẫn nhất Đông Nam Á”

Hoạt động du lịch-dịch vụ ở Hội An ngày càng làm vừa lòng du khách trong nước và nước ngoài

Một du khách Mỹ nhiều lần đến Hội An đã phát biểu:

“Sau hơn một năm đi du lịch ở Việt Nam và lần này khi trở lại Hội An lần thứ ba, tôi cảm thấy như được trở về ngôi nhà của chính mình Hội An

có phòng sạch sẽ và đội ngũ phục vụ thân thiện, lịch sự và cố gắng để làm việc Ơn Chúa là đô thị cổ không bị tàn phá bởi những tấm biển quảng cáo lớn và chúng ta hãy hy vọng đó là dấu hiệu tốt từ phía chính quyền với tiềm năng không ở đâu thay thế được ”

Bà Mandy-Công ty Intrepical Travel Pty.Ltd thì cho rằng: “ Hội An là một điểm dừng chân phổ biến trong hành trình từ Sài Gòn đến Hà Nội và sau thành phố du lịch Nha Trang, một nơi yên tĩnh từng chào mời và đang chào mời Trong tất cả những nơi mà tôi trú lại ở Việt Nam, Hội An là nơi tôi thích nhất Người dân ở đây rất tốt với nụ cười hiếu khách và những câu chào hỏi vui vẻ Tôi hy vọng rằng Hội An sẽ không thay đổi quá nhiều với dòng du

Như vậy, thời kỳ phục hưng của Hội An có thể được coi là thành công trong công tác bảo tồn di sản địa phương, trong việc sử dụng truyền thống văn hoá, kỹ năng và sản phẩm của địa phương như là nền tảng của một ngành

du lịch phát triển

3.2 Các nhân tố tác động đến sự phát triển của du lịch

3.2.1 Nhân tố khách quan

3.2.1.1 Danh hiệu Di sản văn hoá thế giới

Giáo sư người Pháp tên là Denys Lombard đã phát biểu: “Kiểu mẫu tiêu biểu của thành phố thương mại ở Việt Nam, ở Đông Nam Á chỉ có thể là Hội An”

Đô thị cổ Hội An đã trở thành một di sản vô giá trong di sản văn hoá Việt Nam và cả trong kho tàng văn hoá nhân loại Ngày 04/12/1999, Uỷ ban

Di sản thế giới của UNESCO trong phiên họp toàn thể lần thứ 23 tại Maroc

đã quyết định trao danh hiệu “Di sản thế giới” cho Khu phố cổ Hội An

Hội An được biết đến như một điểm du lịch hấp dẫn và thu hút nhiều khách du lịch trong và ngoài nước Đô thị cổ Hội An đang hồi sinh nhưng vẫn giữ được sự hấp dẫn vốn có, không phải bằng nguồn hàng phong phú như xưa

mà bằng nền công nghiệp “không toả khói” với một quần thể hàng ngàn di

tích cổ đậm đà bản sắc văn hoá dân tộc làm cho dịch vụ du lịch ngày càng khởi sắc với 60 vạn du khách hàng năm

Như bao địa danh đã trở thành niềm tự hào dân tộc, Hội An hàm chứa một lịch sử và truyền thuyết Là lịch sử, Hội An điển hình với sự ra đời của một vùng cảng giao thương hội nhập tựa phố Hiến xưa Còn truyền thuyết được làm nên từ những điều kỳ lạ, và điều kỳ lạ của Hội An chính là Hội An

Chính lịch sử và truyền thuyết đó làm nên Hội An, một trong những di sản quý giá và sống động của nhân loại

Người ta có thể thắc mắc liệu có gì “quyến rũ” từ những dãy phố cổ rêu phong với rất nhiều đình, chùa, hội quán? Đó là một đô thị cổ gần như nguyên trạng với hơn một nghìn di tích kiến trúc-văn hoá Không chỉ thế, một làng nghề, một nét quê, một cái cầu, một cung cách ứng xử cũng làm du khách liên tưởng đến Hội An Vì lẽ đó mà Hội An nổi bật bởi sự giao thoa, hài hoà giữa các nền văn hoá, đó là sự hoà quyện của mỗi nét đẹp riêng làm nên cái cái đẹp tổng thể để cuối cùng Hội An là nơi du khách không chỉ đến một lần

So với các đô thị và thương cảng cổ của Việt Nam, Hội An không phải

là cổ xưa nhất hay lớn nhất Thời gian thịnh đạt của nó chỉ khoảng hơn hai thế kỷ nhưng trong quá trình giao lưu và hội nhập văn hoá, Hội An đã hình thành một sắc thái riêng, vừa mang nét chung của Đô thị-thương cảng cổ Việt Nam, vừa có nét độc đáo thể hiện trong phong tục tập quán, kiến trúc, điêu khắc Dù trải qua bao thăng trầm biến đổi của lịch sử, của sự tàn phá bởi thiên nhiên và chiến tranh nhưng Hội An vẫn không mất đi dáng vẻ của một

đô thị-thương cảng cổ Điều này đã biến Hội An trở thành điểm tham quan thu hút ngày càng nhiều du khách

Điều này một lần nữa khẳng định với cả nước và thế giới rằng Hội An phát triển một nền du lịch chất lượng hơn là một nền du lịch số lượng

3.2.1.2 Vị trí địa lý và môi trường tự nhiên thuận lợi

Hội An là một đô thị ven sông và gần biển, với khí hậu quanh năm