Dòng họ và đời sống làng xã ở đồng bằng Bắc Bộ qua tư liệu một số xã thuộc huyện Thạch Thất - Hà Tây

Vấn đề thứ hai này từ lâu đã là mối quan tâm của nhiều người nghiên cứu về dòng họ, trong đó có tôi, và những kết quả nghiên cứu thuộc lĩnh vực này nếu có giá trị khoa học thì có thể trở

đại học quốc gia hà nội

tr-ờng đại học khoa học xã hội và nhăn văn

PHAN CHÍ THÀNH

Dòng họ và đời sống làng xã ở đồng bằng bắc bộ qua t- liệu ở một số xã thuộc huyện thạch thất - hà tây

Luận án tiến sĩ lịch sử

Hà nội, 2006

Môc lôc

Trang

1.3 C¸c quan hÖ dßng hä ë Th¹ch ThÊt - Hµ T©y 37

1.3.1 - Quan hÖ h«n nh©n cña dßng hä 37

1.3.2 - Quan hÖ x· héi trong dßng hä 43

1.3.3 - Quan hÖ kinh tÕ trong dßng hä 54

2.3 Thùc chÊt cña kÕt cÊu dßng hä ë ng-êi ViÖt thuéc §ång

3.2 ả nh h-ởng của dòng họ trong đời sống làng xã hiện nay 111 3.3 Những kiến nghị về ứng xử chính trị - xã hội đối với dòng họ ở

nông thôn

124

MỞ ĐẦU

I Lý do chọn đề tài

Trong đời sống nụng thụn Việt Nam hiện nay, dũng họ và quan hệ dũng

họ vẫn cũn là một đặc trưng thể hiện ở gần như khắp nơi, và cũng cú thể núi

là trờn mọi khớa cạnh của đời sống Họ hàng - làng - nước vẫn được coi là cỏc khuụn khổ quen thuộc đối với mọi người Cỏc giỏ trị văn húa của mỗi làng núi riờng, của mỗi vựng nếu núi rộng hơn, thậm chớ của cả dõn tộc, đều mang dấu ấn của văn húa dũng họ Những ảnh hưởng tớch cực của dũng họ và văn húa dũng họ đang đúng gúp vào việc gỡn giữ và phỏt triển văn húa của dõn tộc Nhưng những ảnh hưởng tiờu cực cũng thường xuyờn tỏc động tới quỏ trỡnh cụng nghiệp húa - hiện đại húa, đặc biệt là tới cụng cuộc xõy dựng nhà nước phỏp quyền, tăng cường phỏp chế xó hội chủ nghĩa ở Việt Nam, xõy dựng đời sống văn minh, dõn chủ và hiện đại ở khu vực nụng thụn

Trong mỗi làng người Việt (Kinh) ở Đồng bằng Bắc Bộ, quan hệ dũng

họ (và quan hệ thõn tộc núi chung) là một trong hai quan hệ cổ truyền cơ bản

cố kết cỏc thành viờn của làng Quan hệ cũn lại là quan hệ lõn cư, tức quan hệ giữa cỏc thành viờn của làng với nhau Tất nhiờn, quan hệ lõn cư là quan hệ cơ bản hơn, bởi nú được chớnh thống húa, thậm chớ là phỏp chế húa Nhưng quan

hệ dũng họ khụng vỡ thế mà bị thu hẹp dần Nú vẫn tồn tại rất dai dẳng, và cú thể núi là biến đổi ớt hơn quan hệ lõn cư, là loại quan hệ mà tớnh chất của nú cú thể được định hướng bởi chế độ chớnh trị từng thời kỳ Do đú, để hiểu biết đầy đủ về thực chất của đời sống nụng thụn Việt Nam thỡ khụng thể thiếu những hiểu biết

về dũng họ và sinh hoạt dũng họ

Cú một hiện tượng rất đỏng suy nghĩ, đú là sự phục hồi của hàng loạt những hoạt động cú liờn quan đến dũng họ kể từ khi Việt Nam bắt đầu thực hiện chiến lược đổi mới đất nước Trước đú, cú thể núi là trong vũng ba, bốn

thập kỷ, sinh hoạt dòng họ hầu như bị lắng chìm Có nhiều lý do của sự lắng chìm đó, nhưng trong đó chắc phải có lý do là tư tưởng về dòng họ mặc nhiên

bị coi là tư tưởng phong kiến, không phù hợp với tư tưởng xã hội chủ nghĩa chính thống Sự phục hưng có chiều rầm rộ của vấn đề dòng họ có tính chất tự phát, nhưng cũng có tính khách quan, và được xã hội chấp nhận Hàng chục dòng họ đầu tư công sức, tiền của để xác minh quan hệ, nhận họ, nhận ngành, nhiều họ còn lập ban liên lạc dòng họ để liên lạc trong cả nước, tổ chức giỗ họ (có khi được coi là có quy mô toàn họ trong cả nước), khôi phục và tiếp nối tộc phả, xuất bản sách về dòng họ, như các họ Ngô, họ Trịnh, họ Phạm, họ Phan, họ Mạc, họ Hồ, họ Đỗ, họ Trần Một số tỉnh như Nghệ An, Thái Bình, Vĩnh Phúc, Hải Phòng và nhiều tỉnh khác đã tổ chức những Hội thảo khoa học về các dòng họ trong tỉnh, về văn hóa dòng họ với sự quan tâm của lãnh đạo các tỉnh và sự tham gia của nhiều nhà khoa học ở Trung ương và địa phương Và nhân dịp Giỗ tổ Hùng Vương, ngày 27 - 4 - 1996, tại Bảo tàng

Cách mạng Việt Nam đã khai mạc hội thảo khoa học Dòng họ với truyền thống văn hóa dân tộc, với sự tham gia của hàng trăm nhà khoa học và đại

biểu các dòng họ Có lẽ trong lịch sử, chưa có thời nào chuyện dòng họ được đặt ra một cách quan phương mà lại có quy mô rộng lớn đến thế Một câu lạc

bộ thông tin về dòng họ cũng được hình thành trong khuôn khổ chương trình hợp tác của UNESCO

Những hiện tượng trên chứng tỏ rằng dòng họ cho đến hôm nay vẫn còn

là vấn đề rất cần quan tâm Nếu nói làng xã là hằng số trong lịch sử dân tộc Việt Nam, thì quan hệ dòng họ, nếu không được coi là hằng số, chí ít cũng phải được coi là một nhân tố đóng góp vào sự trường tồn của làng xã

Vùng Sơn Tây cũ, trong đó có Thạch Thất, là một vùng đất cổ khá điển hình ở Đồng bằng Bắc Bộ Ở đây, sinh hoạt dòng họ rất đậm nét Đồng thời đây cũng là một vùng đất mà con người rất năng động, thích ứng khá nhanh

với những biến đổi của xã hội Về phía cá nhân, quê tổ của tôi là xã Hữu Bằng thuộc huyện Thạch Thất Tôi thường xuyên đi về, và cũng được chứng kiến những đổi thay ở quê hương, trong đó có vấn đề dòng họ, một vấn đề mà tôi

đã quan tâm từ khi còn là sinh viên khoa Lịch sử trường Đại học Tổng hợp Hà Nội Vì thế tôi đã lựa chọn một số xã ở huyện Thạch Thất để làm địa bàn nghiên cứu

Đó là những lý do để tôi lựa chọn đề tài “Dòng họ và đời sống làng xã ở Đồng bằng Bắc bộ qua tƣ liệu ở một số xã thuộc huyện Thạch Thất, Hà Tây” làm đề tài luận án Tiến sĩ Khoa học Lịch sử của mình

II MỤC TIÊU CỦA ĐỀ TÀI

Mục tiêu đầu tiên của đề tài là đặt dòng họ trong bối cảnh đời sống xã hội nông thôn để khảo sát và nghiên cứu hiện trạng của các dòng họ và sinh hoạt dòng họ trong một số xã của huyện Thạch Thất, Hà Tây, trước hết là các

xã Lại Thượng, Hương Ngải, Hữu Bằng và Đại Đồng chứ không nghiên cứu bản thân các làng xã Trong số bốn xã này thì có ba xã sau là các xã có nhiều dòng họ, có những dòng họ lớn với văn hóa dòng họ khá phong phú, và ảnh hưởng dòng họ rất rõ rệt, theo cả hai ý nghĩa tích cực và tiêu cực tới đời sống làng xã Trên một ý nghĩa nào đó, sinh hoạt dòng họ ở ba xã sau là khá điển hình, nếu so sánh với hiểu biết của tôi về dòng họ ở những nơi khác trong vùng Đồng bằng Bắc Bộ và qua những gì mà các nhà nghiên cứu về dòng họ

đã nêu

Mục tiêu thứ hai của đề tài là từ các tài liệu thực tế, chúng tôi nêu ra quan niệm của mình về thực chất của dòng họ ở vùng này, tìm cách trả lời hai câu hỏi cơ bản nảy sinh ra ngay trong quá trình nghiên cứu các tài liệu thực tế

Thứ nhất: Kết cấu dòng họ thực ra là kết cấu con người theo cung cách nào

xét về mặt hiện thực? Và thứ hai: Nó có giá trị nhân học ra sao, tức là nó có

bản chất như thế nào, cái bản chất mà nhờ đó nó có thể tồn tại lâu dài trong đời sống xã hội Việt Nam ở nông thôn? Vấn đề thứ hai này từ lâu đã là mối

quan tâm của nhiều người nghiên cứu về dòng họ, trong đó có tôi, và những kết quả nghiên cứu thuộc lĩnh vực này nếu có giá trị khoa học thì có thể trở thành những căn cứ cần thiết cho việc ứng xử chính trị - xã hội đối với vấn đề dòng họ Những ứng xử như thế ở nông thôn nước ta gần như vẫn chỉ có tính chất kinh nghiệm, chứ chưa dựa trên những khuyến cáo khoa học, càng chưa bao giờ được đặt ra một cách hệ thống, bài bản, chỉ làm theo lối xử lý điểm nóng, “nước đến chân mới nhảy”

Mục tiêu thứ ba là khảo sát và nghiên cứu những tác động của dòng họ đối với đời sống xã hội ở địa bàn được nghiên cứu Có thể nói đây là một mục tiêu khó khăn, bởi vấn đề này rất phức tạp Quan hệ dòng họ là quan

hệ riêng tư, và nó luôn luôn lẩn vào các quan hệ chính thống, lặng lẽ tác động vào các quan hệ chính thống này, làm cho chúng bị “uốn” đi ở các xu hướng khác nhau và ở các mức độ khác nhau, khó mà định lượng được, mặc dù luôn luôn có nhu cầu khách quan là phải định lượng chúng Tuy nhiên, sự tồn tại thực sự của những ảnh hưởng dòng họ ở nông thôn lại luôn là chuyện có thật Hiểu biết được về các ảnh hưởng này là rất cần thiết đối với sự nghiệp xây dựng nông thôn mới, một bộ phận thiết yếu của quá trình Công nghiệp hóa - Hiện đại hóa trên đất nước Việt Nam nói chung Cho nên mục tiêu này làm cho đề tài có tính chất thực tiễn, thiết thực và không thể lảng tránh được

Mục tiêu thứ tư là qua so sánh đối chiếu kết quả nghiên cứu của mình với kết quả nghiên cứu của những người đi trước, bước đầu chúng tôi đưa ra những nét chung về dòng họ của người Việt ở Đồng bằng Bắc Bộ cũng như ảnh hưởng của kết cấu này tới đời sống chính trị, kinh tế xã hội ở nông thôn Những nhận xét này nằm rải rác trong luận án mỗi khi chúng tôi thực hiện các

thao tác so sánh

Cuối cùng, chúng tôi cũng mạnh dạn đề xuất những khuyến cáo về ứng

xử với vấn đề dòng họ ở nông thôn nói chung, dù chỉ là trên cơ sở những kết quả nghiên cứu ở một vùng khá hạn chế về quy mô

III LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ

Bởi dòng họ là một đặc trưng phổ biến trong đời sống xã hội Việt Nam, nên nó đã được chú ý rất sớm Ngay từ thời thuộc Pháp, các tác giả người Pháp đã nghiên cứu nó, tất nhiên là chỉ để phục vụ cho công cuộc thực dân hóa của Pháp mà thôi Tuy nhiên, những nghiên cứu của họ lại là những nghiên cứu khoa học đầu tiên, với tư cách là nghiên cứu có phương pháp xác định Các nhà nghiên cứu của Pháp thời kỳ này đã đề cập đến vấn đề dòng họ như Bonifacy, Ory nhưng rõ nhất là hai tác giả P Gourou và L Cadière, P Gourou đã đưa ra con số 202 tộc danh ở Đồng bằng Bắc bộ, trong đó tỉnh Bắc Ninh có 93 dòng họ, với 54% số hộ là họ Nguyễn Đáng chú ý là ông phát hiện ra ở Bắc Ninh có nhiều làng chỉ có một họ Nguyễn, con số này lên tới 48 làng, với quy mô trung bình 120 hộ và 730 nhân khẩu (36: 248) Số liệu này được đưa ra từ năm 1938 trong sách của ông, và ngày nay chúng tôi không còn đủ cơ sở để xác minh tính chính xác của nó P Gourou không quan tâm tới bản chất và các mối quan hệ dòng họ, và toàn bộ phần viết về dòng họ của ông cũng chỉ được thể hiện trên 5 trang sách L Cadière, tuy cũng không khảo sát kỹ các quan hệ có tính chất dòng họ, nhưng đã cảm nhận được vai trò của yếu tố tâm linh trong kết cấu dòng họ với trụ cột là “Đạo thờ tổ tiên” [ trích theo 107, tr 14]

Trước năm 1945, nghiên cứu về dòng họ người Việt (Kinh) chỉ xuất hiện

ở một số nhà nghiên cứu văn hóa như Trần Trọng Kim, Ngô Tất Tố, và rõ

nhất là Phan Kế Bính trong cuốn Việt Nam phong tục và Đào Duy Anh với

Việt Nam văn hóa sử cương Trong Việt Nam phong tục, qua các mục Thân thuộc, Phụng sự tổ tiên, trong đó có tiểu mục Gia phả, Thượng thọ, Tang ma,

Phan Kế Bính đã trình bày một số nét trong sinh hoạt dòng họ, dựa trên tập tục mà ông kinh nghiệm được, và cũng dựa trên Thọ Mai gia lễ do tiến sỹ Nho học Hồ Sĩ Tân (1690 - 1760) biên soạn Cũng tương tự như vậy, học giả Đào Duy Anh trình bày một số nét trong sinh hoạt gia đình truyền thống và dòng họ nhưng đôi chỗ có so sánh sự khác biệt ở cùng một vấn đề giữa tập tục dân gian và quy định của pháp luật, chủ yếu là pháp luật thời Gia Long Dưới dạng trình bày khái lược đặc trưng văn hóa, cả hai ông đều không đưa ra các tài liệu thực địa để chứng minh cho các đặc trưng dòng họ

Sau khi miền Bắc được hoàn toàn giải phóng năm 1954, các ngành Khoa học xã hội ở Việt Nam được thiết lập chính thống và triển khai nghiên cứu nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội Việt Nam, trong đó có Dân tộc học Có lẽ trong xu thế mới của sinh hoạt tư tưởng, dòng họ được coi là tàn dư của xã hội cũ, có tính chất phong kiến - hay ít nhất là không còn phù hợp với chủ nghĩa xã hội, do đó nó cũng ít được quan tâm Chỉ có vấn đề dòng họ của một

số dân tộc ít người được giới thiệu trong các công trình dân tộc học của các nhà khoa học như Đặng Nghiêm Vạn, Lã Văn Lô, Vương Hoàng Tuyên, Trương Hữu Quýnh , tiếp đó là Mạc Đường, Nguyễn Dương Bình Thậm chí, hồi 1976, có cả một trào lưu tập trung nghiên cứu về nông thôn, được tập

hợp trong bộ sách hai tập Nông thôn Việt Nam trong lịch sử, vấn đề dòng họ

của người Việt (Kinh) vẫn hầu như không được đề cập tới, lại càng không có những chuyên khảo về vấn đề này

Rốt cuộc, trước thời kỳ đổi mới, dòng họ người Việt (Kinh) chỉ được đề

cập đến rõ nhất trong cuốn Cơ cấu tổ chức của làng Việt cổ truyền ở Bắc bộ

của nhà nghiên cứu nổi tiếng Trần Từ, mặc dù cũng chỉ chiếm 6 trang sách trên tổng số 166 trang sách của tác phẩm này Ông xác định được vai trò của

dòng họ là tạo ra niềm cộng cảm, lại chịu “ảnh hưởng kéo dài qua hàng thế kỷ của nền giáo dục nhà Nho, một nền giáo dục được củng cố trên bình diện tình cảm bởi hình thái thờ cúng tổ tiên mà người Việt tiến hành, không những trong từng hộ, từng gia đình nhỏ mà cả trong phạm vi toàn thể tông tộc, tại nhà thờ họ” [102] Về mặc thực tiễn, nó còn là chỗ dựa cho các thành viên dòng họ giữa ngổn ngang những mâu thuẫn thường nhật trong đời sống xã hội nông thôn, đặc biệt là với các dòng họ lớn

Sau mở đầu thời kỳ đổi mới vài ba năm, sinh hoạt dòng họ trong nông thôn cả nước bỗng dưng được khôi phục và phát triển ngày càng rộng khắp như chúng tôi đã đề cập ở phần trên Các cuốn sách của từng dòng họ tự soạn thảo ít nhất cũng cung cấp vô cùng nhiều tư liệu mới về các dòng họ, nhất là các dòng họ nổi tiếng ở nước ta, như các họ Ngô, Hồ, Phạm, Mạc, Trịnh, Lê, Nguyễn, Phan , mặc dù tính chính xác của tư liệu trong rất nhiều trường hợp còn phải xem xét thêm Những thông báo của các Hội thảo khoa học về dòng

họ ở từng tỉnh có chú ý hơn tới vấn đề phương pháp, đề xuất việc cảnh giác với hai khuynh hướng cực đoan hoặc quá đề cao, hoặc quá xem nhẹ vấn đề dòng họ, kêu gọi việc bảo tồn và phát huy văn hóa dòng họ, và cung cấp thêm nhiều tài liệu quan trọng, rất có giá trị về một số họ nổi tiếng trong các tỉnh Các nhà khoa học cũng phải vào cuộc Tuy chưa có một công trình lớn nào chuyên nghiên cứu về vấn đề dòng họ người Việt (Kinh) một cách có hệ thống, nhưng các nhà nghiên cứu đã đề xuất nhiều vấn đề về lý luận và phương pháp với nội dung khá phong phú, trong đó đáng lưu tâm nhất là các luận điểm của các nhà nghiên cứu Phan Văn Các [15], Phan Đại Doãn [27], Đặng Nghiêm Vạn [107], Trần Quốc Vượng [116]

GS Phan Văn Các tóm lược lịch sử hình thành khái niệm Tính, Thị (tức

là Họ) trong văn hóa Trung Quốc cổ đại, với tư tưởng “Kính tông pháp tổ” của Nho gia, một số cấu trúc họ đơn, họ kép ở Trung Quốc và truyền thống

ghi chép tộc phả của người Trung Quốc, Hàn Quốc và một số nước Âu - Mỹ Ông cũng nêu ra các giá trị truyền thống quý báu cần phải quan tâm khi nghiên cứu các dòng họ Việt Nam và sự cần thiết phải có phương pháp liên ngành trong việc nghiên cứu về dòng họ [15]

GS Trần Quốc Vượng trong một bài tham luận rất súc tích, đã đặt ra những vấn đề phương pháp luận rất quan trọng trong nghiên cứu dòng họ, đề phòng phương pháp tiến hóa luận cực đoan, đặc biệt quan tâm tới những hiện tượng của dòng họ trái với lối suy nghĩ giản đơn thông thường như tuyệt đối hóa tính chất phụ hệ, vai trò hoàn toàn lệ thuộc của phụ nữ trong dòng họ, các họ nội hôn và nhấn mạnh Họ là một đơn vị cộng cảm mà

đỉnh cao là văn hóa tâm linh với tục thờ cúng tổ tiên [116, tr 73-75]

GS Phan Đại Doãn cho rằng thể chế dòng họ người Việt chịu ảnh hưởng của văn hóa Hán, mà đã được tái cấu trúc cho phù hợp với thực tế Việt Nam, với thành phần phổ biến là các gia đình nhỏ và đây đó còn tàn dư song hệ (phụ hệ - mẫu hệ) với vai trò của phụ nữ trong kinh tế còn khá cao Ngoài ra, chính chế độ kế thừa gia sản theo kiểu đa tử, được thừa nhận trong luật pháp,

đã góp phần làm cho quan hệ dòng họ còn đậm nét và lâu dài [29]

Trong bài “Bàn về dòng họ người Việt” [107], giáo sư Đặng Nghiêm Vạn phân biệt ba ý nghĩa của khái niệm họ: Tộc danh; tập hợp tất cả những người cùng huyết thống; và cũng là tập hợp ấy nhưng hạn chế từ ông tổ 5 đời, tức chi họ Sự phân biệt này rất gần gũi với các tài liệu thực tế ở nhiều nơi qua tài liệu của các nhà nghiên cứu, nhưng không phù hợp lắm với tài liệu ở địa bàn mà chúng tôi nghiên cứu Ông cũng đưa ra khái niệm ba họ trong sinh hoạt dòng họ ở người Việt (Kinh) và phân biệt với quan hệ ải noọng - lúng ta

- nhính xao ở người Thái

Tất nhiên là còn nhiều nhà nghiên cứu khác cũng quan tâm đến vấn đề

dòng họ, như PGS - TSKH Nguyễn Hải Kế [55], TS Bùi Xuân Đính [38], Ngô Thị Chính [20], TS Vũ Hồng Quân [75] Đặc biệt là cuốn sách của

Mai Văn Hai và Phan Đại Doãn Quan hệ dòng họ ở châu thổ sông Hồng

[48] qua tư liệu so sánh ở hai làng Tứ Kỳ (Hoàng Liệt - Thanh Trì - Hà Nội)

và Đào xá (An Bình - Nam Sách - Hải Dương) trong khuôn khổ đề tài khoa

học cấp bộ “Quan hệ dòng họ trong đời sống kinh tế - xã hội ở châu thổ

sông Hồng” với tư liệu phong phú và phương pháp nghiên cứu liên ngành,

mang lại những quan điểm mới về vai trò dòng họ trong hai điển hình của làng Đồng bằng Bắc bộ: một làng ven đô với kinh tế nông nghiệp và vai trò ngày càng quan trọng của thương nghiệp ven đô, và một làng là làng thuần nông ở một tỉnh ngoài tứ trấn

Ở khoa Lịch sử của trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, vấn đề dòng họ cũng được các thầy giáo và sinh viên lưu tâm Đã có những luận văn thạc sĩ và khoá luận tốt nghiệp cử nhân về vấn đề dòng họ của người Việt ở Đồng bằng Bắc bộ Bản thân tác giả luận án này cũng có một đề tài cấp đại

học quốc gia, ký hiệu QX - 11: Dòng họ và chính quyền các xã qua tư liệu

một số xã thuộc huyện Thạch Thất - Hà Tây

Như vậy có thể nói, vấn đề dòng họ người Việt (Kinh) ở Đồng bằng Bắc

bộ nói chung đã được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm từ vài chục năm nay, nhưng chủ yếu là từ mười, mười lăm năm nay Tư liệu đã khá dồi dào, tuy chưa được hệ thống Nghiên cứu của chúng tôi trong luận án này là sự tiếp nối công việc của những người đi trước

IV ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN ÁN

Luận án của chúng tôi có thể góp được vào công việc nghiên cứu chung trên ba vấn đề sau đây:

Thứ nhất là thực trạng dòng họ và sinh hoạt dòng họ ở bốn xã thuộc huyện Thạch Thất, tỉnh Hà Tây, một vùng đất cổ của người Việt, nơi đối

tượng mà chúng tôi nghiên cứu còn khá đậm nét Thực trạng này được phản ánh thông qua một mặt là những nguồn tài liệu của những người nghiên cứu trước, của các cơ quan chính quyền địa phương, nhưng chủ yếu là từ các tài liệu điền dã trực tiếp của chúng tôi tại các xã Hương Ngải, Lại Thượng, Hữu Bằng, Đại Đồng và một số xã khác trong hơn ba năm, tuy không liên tục, nhưng cũng khá tỷ mỷ Ngoài những nét chung với đời sống dòng họ ở nhiều khu vực khác của Đồng bằng Bắc bộ, đời sống dòng họ ở vùng này cũng có nhiều sắc thái biểu hiện riêng biệt, đóng góp vào sự phong phú của sinh hoạt dòng họ của cả nước nói chung và của Đồng bằng Bắc bộ nói riêng

Thứ hai là, trên cơ sở nắm bắt được thực trạng sinh hoạt dòng họ ở địa bàn mà chúng tôi lựa chọn và trên cơ sở các kết quả nghiên cứu của những người đi trước, chúng tôi mạnh dạn đưa ra quan niệm của mình về thực chất thiết chế dòng họ của người Việt (Kinh) ở Đồng bằng Bắc bộ Chúng tôi không dám đưa ra một định nghĩa cho khái niệm “dòng họ”, thậm chí chỉ là cho khái niệm “dòng họ người Việt ở Đồng bằng Bắc bộ”,

mà chỉ nêu lên những nội dung căn bản của khái niệm đó, phản ánh phần nào thực chất của một trong những thiết chế tồn tài lâu đời nhất trong đời sống làng xã người Việt ở vùng nghiên cứu, tất nhiên là mang ý nghĩa đại diện ở một mức độ nào đó cho Đồng bằng Bắc bộ nói chung Chúng tôi nghĩ rằng, ở một luận án tiến sĩ, công việc này không những là cần thiết,

mà còn có ý nghĩa bắt buộc Dĩ nhiên không bao giờ chúng tôi coi những

gì hàm chứa trong quan niệm khái quát này là hoàn toàn đúng đắn Nó sẽ phải chịu sự cọ sát với thực tế của công việc nghiên cứu tiếp sau, và trước hết là với hội đồng đánh giá luận án Dẫu sao đó cũng là một bước đi, hay

ít nhất cũng là một công cụ tạm thời, theo ý nghĩa một khái niệm công tác, và nếu đắc dụng, nó có thể góp phần giải mã lịch sử cư dân ở vùng

này

Thứ ba là, trên cơ sở những kết quả nghiên cứu và quan niệm về thực chất của dòng họ, và tác động của dòng họ tới đời sống nông thôn trên địa bàn nghiên cứu, chúng tôi mạnh đề xuất một số kiến nghị khoa học Những kiến nghị này có nguyện vọng được gửi tới những cơ quan

có trách nhiệm hoạch định những chính sách kinh tế - xã hội ở nông thôn Đồng bằng Bắc bộ, khuyến cáo về phương châm ứng xử với thiết chế dòng họ ở nông thôn, trên tinh thần chung là bảo vệ và phát huy những giá trị truyền thống tốt đẹp của dòng họ và văn hóa dòng họ, đồng thời hạn chế được các tác động tiêu cực của nó trong quá trình Công nghiệp hóa - Hiện đại hóa nông thôn

V NGUỒN TƯ LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP CỦA LUẬN ÁN

Để thực hiện luận án này, tôi dựa trên nhiều nguồn tư liệu Trước hết là

những bài đăng trên các tạp chí khoa học, đặc biệt là tạp chí Dân tộc học và tạp chí Nghiên cứu lịch sử, và chú trọng hơn tới những bài viết có liên quan

tới dòng họ Thuộc vào loại này có tới trên 20 bài đăng rải rác trong nhiều năm, đặc biệt là từ những năm 90 của thế kỷ trước Tiếp đó là những tài liệu trong bộ phận tư liệu của Khoa Sử, Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội và Viện Dân tộc học Những nghiên cứu về dòng họ còn có ở nhiều cuốn sách hiện có ở Thư việc Quốc gia, Thư viện Đại học Quốc gia, Thư viện Viện Dân tộc học và các Viện Khoa học xã hội khác, trong đó có cả các cuốn sách của các tác giả Pháp viết từ cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX Một trong các cuốn sách đó là của P Ory, mà tôi đã dịch ra tiếng Việt từ năm 1992 Những tài liệu kể trên tôi đã liệt kê lại ở phần Tài liệu tham khảo của luận án này, cùng với các tài liệu về nông thôn và dòng họ ở

Hà Tây nói chung và huyện Thạch Thất nói riêng

Tuy nhiên, nguồn tư liệu chủ yếu mà tôi dựa vào là các thông tin tôi có

được trong nhiều lần nghiên cứu trực tiếp trên địa bàn các xã thuộc huyện Thạch Thất, bao gồm các gia phả chữ Nho và chữ Quốc ngữ, những sắc phong, thần phả, bia ký… và đặc biệt là những tài liệu do các thành viên (trên

50 người) thuộc các dòng họ sinh sống trên địa bàn trực tiếp cung cấp Và cuối cùng là những gì tôi được biết như những trải nghiệm cá nhân tôi và các bậc tiền bối của họ Phan Văn 3, dòng họ của tôi thuộc xã Hữu Bằng, huyện Thạch Thất - Hà Tây có được và kể lại

Về phương pháp, trên cơ sở phương pháp luận biện chứng duy vật, chúng tôi đã sử dụng nhiều phương pháp trong nghiên cứu thực địa, sắp xếp,

xử lý tư liệu, hình thành các quan điểm khoa học trong quá trình thực hiện và hoàn thành luận án

Trước hết là các phương pháp và thao tác trong quá trình nghiên cứu thực địa, đó là các phương pháp mô tả, phương pháp phỏng vấn, cả phỏng vấn

cá nhân và phỏng vấn nhóm, điều tra theo phiếu hỏi soạn trước Việc xử lý

tư liệu được tiến hành bằng các phương pháp nghiên cứu thống kê xã hội học, hình thành nên các số liệu giúp cho việc lượng hóa, nhất là đối với quan hệ có tính thực tiễn của sinh hoạt dòng họ

Đối với đề tài mà chúng tôi lựa chọn, sự kết hợp giữa phương pháp phân tích và tổng hợp có vai trò rất lớn, trước hết bởi đặc trưng của bản thân đối tượng nghiên cứu Các biểu hiện trong quan hệ dòng họ luôn phải được xem xét vừa như một biểu hiện cụ thể, vừa là biểu hiện của một khía cạnh trong sinh hoạt dòng họ, lại vừa như một biểu hiện chung của ý thức dòng họ Do

đó, sử dụng kết hợp giữa phân tích và tổng hợp được coi như phương pháp chủ yếu của chương I và chương II

Để có được những quan niệm về bất kỳ một lĩnh vực nào của đời sống dòng họ, tất nghiên là phải sử dụng phương pháp khái quát hóa và trừu tượng hóa Đặc biệt, mục tiêu khoa học chủ yếu của luận án này, tức thực chất của dòng họ, tất nhiên phải là kết quả của phương pháp khái quát hóa, trừu tượng

hóa

Ngoài ra, chúng tôi phải sử dụng các phương pháp khác như so sánh, đối chiếu, phương pháp văn bản học khi tiếp xúc với các bản gia phả và những tài liệu có liên quan

VI KẾT CẤU CỦA LUẬN ÁN

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Phụ lục, luận án có kết cấu gồm ba chương

Chương I: Thực trạng dòng họ ở Đồng bằng Bắc bộ

Trong chương này, sau phần giới thiệu khái quát về địa bàn nghiên cứu

và các vấn đề lý luận chung, chúng tôi trình bày kết cấu của dòng họ ở địa bàn nghiên cứu và những khía cạnh của sinh hoạt dòng họ chủ yếu trên bốn xã mà chúng tôi lựa chọn Các quan hệ này được gọi theo tính chất của chúng, gồm quan hệ dòng họ về hôn nhân, quan hệ dòng họ về xã hội, quan hệ dòng họ về kinh tế, tức đều là các quan hệ có tính thực tiễn, theo ý nghĩa là các quan hệ dòng họ có tính lợi ích xã hội, chứ không phải chỉ mang ý nghĩa tinh thần Những luận điểm phần lớn được hình thành bằng phương pháp lượng hóa được dẫn chứng đôi khi bằng các bảng biểu thống kê trong trường hợp có thể thống kê được, tất nghiên là trên một số lượng chỉ có thể là hạn chế mà thôi

Chương II: Thực chất của kết cấu dòng họ

Chương này được chia thành ba tiết Trước hết, là phần Kết cấu dòng họ Tiếp đó, chúng tôi dành một tiết riêng để trình bày và phân tích thực chất tinh thần trong các quan hệ dòng họ, mà theo chúng tôi, đó là nội dung trực tiếp chuyển tải ý nghĩa sâu sắc nhất của kết cấu dòng họ, và khi được thực tiễn hóa trong đời sống hiện thực, tức là khi phải tìm cách thể hiện ra trong đời sống nhờ tông pháp, nó trở thành các quan hệ mang tính thực tiễn đã được trình bày trong chương I, đồng thời trực tiếp thể hiện ra trong sinh hoạt tinh thần như giỗ tổ, lập gia phả, chăm sóc mộ tổ, tìm họ hàng và tinh thần dòng họ Ở tiết thứ ba, chúng tôi đưa ra quan niệm của mình về thực chất của kết cấu dòng họ, kèm theo những lập luận cốt để trình bày cho rõ quan niệm của

mình

Chương III: Dòng họ trong đời sống làng xã ở Đồng bằng Bắc bộ

Những gì trình bày ở chương III này chỉ là bước đầu của một công việc nghiên cứu công phu và dài hơi hơn nhiều, bởi đó là một lĩnh vực rất phong phú, phức tạp và tình hình rất khác nhau ở những làng xã khác nhau Trong phạm vi địa bàn nghiên cứu, dựa trên các tư liệu thực tế, chúng tôi nêu lên thực trạng,và có khi đối chiếu, tham khảo với các tư liệu của những nhà nghiên cứu khác, và đưa ra những nhận định sơ bộ Vì dòng họ chắc chắn là còn tồn tại rất lâu dài, cho nên sự biến đổi của mối quan hệ giữa dòng họ với các quan hệ khác ở nông thôn tất nhiên cũng biến đổi

Cuối cùng là những đề xuất về ứng xử đối với vấn đề dòng họ ở nông thôn

Cả vấn đề này nữa cũng chỉ là những ý kiến ban đầu, chủ yếu là có tính chất tham khảo, bởi đây là một đề tài Dân tộc học chứ không phải một đề tài Chính trị học

Chương I

THỰC TRẠNG DÕNG HỌ Ở ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ

1.1 KHÁI LƢỢC VỀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU

Thạch Thất là một vùng đất Việt cổ, nằm ở phía Tây Bắc tỉnh Hà Tây, cách Hà Nội chừng 40 km Về mặt địa lý tự nhiên, Thạch Thất là vùng bán sơn địa, nơi chuyển tiếp giữa vùng núi phía Tây Bắc (Hòa Bình) với Đồng bằng Bắc bộ Sông Tích chảy qua huyện theo hướng Tây Bắc - Đông Nam chia huyện thành hai vùng có cấu tạo địa chất, địa tầng khác nhau Theo các nhà địa chất, có hai quá trình địa chất xảy ra mạnh mẽ và gần đây nhất, quyết định tới địa hình, địa chất hiện nay của huyện Thạch Thất: Lần thứ nhất thuộc hệ trầm tích Meogen cách đây 30 triệu năm, và lần thứ hai là Kỷ Tân sinh, cách đây chừng hai triệu năm Tài nguyên Thạch Thất nghèo, chỉ

có đá ong, than bùn và vàng cám ở phía Tây huyện với phẩm vị thấp Hai vùng địa chất được phân chia ra khá rõ rệt là vùng gò đồi ở phía tây huyện gồm các xã: Cẩm Yên, Lại Thượng, Bình Yên, Tân Xã, Cần Kiệm, Kim Quan, Hạ Bằng, Đông Trúc, Thạch Hòa và vùng đồng bằng phù sa chiếm 36% diện tích huyện, gồm các xã Phùng Xá, Bình Phú, Hữu Bằng, Thạch

Xá, Chàng Sơn, Canh Nậu, Dị Nậu, Hương Ngải, Liên Quan, Phú Kim, Đại Đồng (Xin xem bảng 1)

Căn cứ vào những tài liệu khảo cổ học, các nhà khoa học khẳng định rằng, trên địa bàn huyện Thạch Thất từ cách đây 4 nghìn năm đã có những cộng đồng người Việt cổ sinh sống, trước hết là ở những vùng cao như dãy núi Vua Bà, Đồng Bãi và vùng gò cao ở Thạch Hòa ngày nay Có thể họ là những cư dân của nền văn hóa Hòa Bình tràn xuống vùng này, chủ nhân của nền văn hóa trước núi, theo khái niệm công tác của GS Trần Quốc Vượng

Các kết quả nghiên cứu về thời đại Hùng Vương cũng có những kết luận phù hợp với nhận định này: “Vào thiên niên kỷ thứ II Tr CN (cách chúng ta 4 nghìn năm) có những nhóm tộc người cư trú ở vùng trung du và những vùng đất cao ven rìa phía Bắc của Đồng bằng Bắc bộ, đó là các vùng đất thuộc các

tỉnh Vĩnh Phúc, Hà Tây, Hà Bắc [111, tr 15]

Bảng số 1: Phân bố đất từng xã ở huyện Thạch Thất - Hà Tây (2004)

(Nguồn: Phòng Thống kê huyện Thạch Thất - Số liệu năm 2004)

Tên xã DT

tự nhiên

DT N/nghiệp

DT Thổ cư

DT L/nghiệp

DT nước thủy sản

Bình Yên 1067,28 494,81 46,95 272,82 11,27 166,38 Cẩm Yên 392,48 224,93 25,39 7,72 5,93 76,54

Hương Ngải 446,31 350,24 37,69 13,80 12,92

Theo bản thảo địa chí Thạch Thất do Ban tuyên giáo huyện đang biên soạn, khoảng 500 năm Tr CN, địa bàn cư trú của cư dân Thạch Thất vẫn chủ yếu là những vùng đất cao, và bắt đầu phát triển ra khu vực các xã Hạ Bằng, Đồng Trúc, Lại Thượng… rồi sau đó mới tụ cư ở vùng đồng bằng, mà gọi theo người Thạch Thất là vùng nông giang Ở khu vực này đất đai phì nhiêu, màu mỡ, rất thuận lợi cho việc trồng lúa nước Cho đến đầu thế kỷ thứ VI thì

cư dân ở Thạch Thất đã khá đông đúc

Theo thống kê của huyện năm 1999, Thạch Thất có 140.529 nhân khẩu, với 31.851 hộ gia đình được phân bố ở 20 xã, thị trấn như sau (Xin xem bảng số 2)

Rõ ràng là Thạch Thất là một trong những vùng đất cổ của người Việt, là một vùng đất văn vật với di tích văn hóa nổi tiếng cả nước là chùa Tây Phương,

và cũng giáp giới với chùa Thầy Do đó, chắc chắn việc tụ cư ở vùng này đã có

từ trước Công nguyên Tuy nhiên, do nhiều biến cố lịch sử, các làng xã ở vùng này chỉ ghi nhận được lịch sử của mình muộn hơn, và chủ yếu là qua thần tích của đình chùa Ví dụ thần tích làng Hương Ngải nhận rằng lập làng là ba anh

em họ Chu, được Hán Hiếu đế phong quan chức và Hương Ngải là một trong năm hành cung của họ (cùng với Đại Đồng, Đình Vồi, Kim Quan (Liên Quan) Làng Hữu Bằng qua thần phả đình làng có lịch sử trên dưới 900 năm, từ Trại

Ba nhà đến Trại Bông, Nủa Chợ đến Hữu Bằng trang Các làng Chàng Sơn, Bùng (Nủa bừa) cũng chỉ ghi nhận được lịch sử làng mình từ thời Lý

Từ xưa đến nay, phần lớn các làng xã của Thạch Thất vẫn chủ yếu sống bằng nghề làm ruộng nước Đồng đất vùng này rất phì nhiêu, người dân nổi tiếng là cần cù, ham việc, có gan làm giàu, có chí khí và có bản lĩnh, sẵn sàng

đi làm ăn ở bất cứ nơi nào Cũng từ lâu đời, nhiều nghề thủ công đã ra đời và phát triển, như nghề rèn ở Phùng Xá, nghề dệt vải, nhuộm vải, kéo sợi ở Hữu Bằng, nghề mộc và đan lát ở Chàng Sơn trong đó nổi tiếng nhất là làng Hữu Bằng với cái chợ khá to, được coi như trung tâm thương mại của cả vùng, đến

mức chính làng này có cái tên là Nủa Chợ Truyền thống này của Hữu Bằng ngày càng được phát huy

Bảng số 2: Số nhân khẩu và số hộ các xã của huyện Thạch Thất - Hà Tây (2005)

(Nguồn: Phòng thống kê huyện Thạch Thất - Hà Tây số liệu năm 2005)

TT

Tên xã,

thị trấn Số hộ

Nhân khẩu

Mật độ DS/km 2

Tỷ lệ tăng DS

Lao động Tổng

số NN

TTCN D.vụ

Nhìn vào bảng số 3, chúng ta nhận thấy trừ xã Phú Kim, còn lại một thị trấn huyện (Liên Quan) và 18 xã khác đất nông nghiệp trồng lúa trong một năm đã giảm từ thấp nhất là 1ha (Hương Ngải) đến cao nhất là 36 ha (Hữu Bằng) Có hai lý do cơ bản giải thích hiện tượng này Thứ nhất là quá trình tăng dân số và tách hộ, và thứ hai là chuyển đất nông nghiệp sang làm đất công nghiệp, điển hình lại vẫn là xã Hữu Bằng Tình hình này phù hợp với sự

ra đời của hàng loạt các doanh nghiệp, từ doanh nghiệp tư nhân tới công ty trách nhiệm hữu hạn và công ty cổ phần

Hai bảng 3 và 4 phản ánh phần nào những biến đổi về cơ cấu kinh tế ở các xã trong huyện Thạch Thất Trong khi phần lớn các xã trong huyện vẫn còn được coi là xã thuần nông như Hương Ngải, Đại Đồng, Phú Kim, Dị Nậu,

Hạ Bằng, Đồng Trúc, Lại Thượng thì một số xã đã phát triển các ngành nghề thủ công nghiệp và tiểu công nghiệp, đất nông nghiệp bị thu hẹp lại nhiều, điển hình là Chàng Sơn, Phùng Xá, và nhất là Hữu Bằng Năm 2003, trong khi diện tích cấy lúa của Đại Đồng là 730 ha, đạt sản lượng 4 600 tấn thóc với số dân là 8.643 thì Hữu Bằng chỉ còn 181 ha đất cấy lúa, sản lượng chỉ còn 963 tấn, thấp nhất huyện, mà dân số thì đông nhất huyện với 13.191 người Tuy nhiên, trong khi Hữu Bằng có 35 công ty trách nhiệm hữu hạn thì Đại Đồng chỉ có 3 Về mặt ngành nghề, các làng tiểu thủ công nghiệp vừa

phát huy nghề truyền thống, vừa hình thành khuynh hướng tập trung vào một

số ngành nghề Ở xã Phùng Xá, tỷ lệ cơ sở kinh doanh ngành nghề có liên quan đến kim khí là 15 trên 35, tức 43% trong tổng số cơ sở kinh doanh, ở Chàng Sơn, các cơ sở kinh doanh chế biến sản xuất đồ mộc là 13 trên tổng số

15 doanh nghiệp, tức 86% Hữu Bằng vốn rất linh hoạt trong làm ăn, vừa có

số cơ sở kinh doanh đông nhất, vừa phong phú nhất về ngành nghề, vừa rất linh hoạt trong chuyển đổi nghề kinh doanh Hiện Hữu Bằng có 19 cơ sở kinh doanh chế biến gỗ, 3 cơ sở kinh doanh may mặc và các ngành nghề khác như xây dựng, điện tử, trang trí nội thất, phụ tùng ô tô

Bảng số 3: Diện tích - năng xuất - sản lƣợng lúa cả năm 2003 của các xã

thuộc huyện Thạch Thất - Hà Tây

(Nguồn: Phòng thống kê huyện Thạch Thất - Hà Tây số liệu năm 2004)

Cty

Cổ phần

Doanh nghiệp

tƣ nhân

HTX thủ công

Doanh thu 2004 (triệu đồng)

Những biến đổi về cơ cấu kinh tế, ngành nghề tất nhiên cũng sẽ ghi dấu

ấn lên sinh hoạt dòng họ

Việc xác định nguồn gốc các dòng họ ở Thạch Thất là một việc rất phức tạp, giống như tình hình ở mọi nơi Lý do đầu tiên và căn bản là tư liệu gốc, tức gia phả, đã trở nên rất hiếm hoi, do bị thất thoát bởi rất nhiều biến cố lịch

sử của đất nước và của dòng họ Chúng tôi tạm chia thành ba trường hợp

Thứ nhất là trường hợp các họ còn giữ được gia phả gốc, trong đó ghi rõ

sự kiện tối quan trọng đối với các dòng họ, sự kiện ông thủy tổ về Thạch Thất lập nghiệp Đó là các trường hợp họ Nguyễn Văn ở Hữu Bằng với sự kiện ông Nguyễn Ngung, con trai cụ Tổ từ Hà Nam lên lập nghiệp ở đây, cụ Ngung đỗ Tiến sĩ khoa Đinh Mùi 1487, và là người khai khoa cho Hữu Bằng, họ Kiều

Bá ở xã Đại Đồng với sự kiện cụ Tổ Kiều Phi Diên do có loạn lớn ở Lạng Sơn đem hai con trai chạy về Thạch Thất năm 1547; họ Đỗ ở Hương Ngải với sự kiện vua Lê Thánh Tông ban cho cụ Tổ của họ này tên hiệu Vô vi Tiên sinh,

họ Phan Lạc ở Hữu Bằng với sự kiện con trai cụ Tổ Phan Tế là cụ Phan Bảng

đỗ Tiễn sĩ vào năm 1623 Thuộc vào trường hợp một này chỉ có 11 dòng họ Phần lớn các họ ở vùng Thạch Thất thuộc vào trường hợp thứ hai, đó là những họ mà thông tin về nguồn gốc dòng họ được ghi lại trong các gia phả mới được khôi phục từ những người trong dòng họ Các gia phả loại này lại thường được chép từ những nguồn tin do nhiều người trong họ cung cấp, khi thì là một phần gia phả cũ, khi thì là những ký ức do tiền nhân để lại, cũng khi

là những việc được ghi lại gắn liền với một sự kiện trong làng Kết quả là một hình thức gia phả mới được ra đời thuần túy viết bằng chữ quốc ngữ, ghi chép được từ 10 tới 15, 16 đời kể từ thế hệ hôm nay Căn cứ vào các tài liệu này, thì phần lớn các dòng họ ở vùng này có lịch sử từ đời Lê Trung Hưng trở lại, tức là có lịch sử từ 200 đến 300 năm

Trường hợp thứ ba là loại họ có gia phả được xây dựng trên cơ sở những thông tin từ những người đang còn sống kết hợp lại với nhau, tức là từ dòng

họ hiện đang tồn tại kết hợp với ký ức xác thực về quan hệ huyết thống giữa

họ với nhau, rồi từ đó mà ngược lên tới chừng nào mà họ còn nhớ được Loại này khá giống với trường hợp thứ hai, chỉ có điều số thế hệ trong dòng họ được ghi lại không quá 10 đời, như hai họ Phan Văn ở Hữu Bằng, một họ Nguyễn ở Phú Kim, họ Lê ở Kim Quan

Thực ra trong lĩnh vực nghiên cứu về dòng họ, vấn đề nguồn gốc dòng

họ bao giờ cũng là lĩnh vực hóc búa nhất, và có lẽ không bao giờ được giải quyết triệt để Nó cũng không phải là mục tiêu mà chúng tôi đặt ra trong luận

án này Tuy nhiên, nó lại là một lĩnh vực rất quan trọng, nhất là khi chúng ta muốn nghiên cứu sâu về văn hóa dòng họ Là một hiện tượng xã hội - lịch sử, dòng họ cũng trải qua các bước thăng trầm Có những dòng họ phát triển khá mạnh mẽ, số thành viên tăng lên qua mỗi giai đoạn, kể từ khi về Thạch Thất lập nghiệp như các họ Đỗ, Cấn, Nguyễn ở Kim Quan, các họ Kiều, Vương, Nguyễn Hữu, Phí ở Đại Đồng, các họ Cấn, Phí, Đỗ ở Canh Nậu, các họ Nguyễn Văn, Nguyễn Đình, Phan Lạc, Phan Văn 1, Phan Văn 2, Phan Văn 5,

Vũ Hữu, Vũ Đình ở Hữu Bằng Ở các họ này, với lịch sử 300 - 400 năm, từ một ông thủy tổ, trải từ 15 - 20 đời, nay đã đạt tới 300 đến trên 700 thành viên nam giới (đinh) Cũng có những dòng họ trải qua số thế hệ tương đương với các họ trên nhưng số lượng thành viên tăng lên không đáng kể, cho đến nay vẫn dừng ở con số hàng chục thành viên như họ Phan Văn 3, họ Lê ở Hữu Bằng, họ Nguyễn Văn 1, Nguyễn Văn 2 ở Thạch Xá, họ Ngô, họ Giang và họ Lương ở Hương Ngải Thậm chí có những dòng họ đã hoàn toàn biến mất: Cách đây hơn 40 năm, vào năm 1963, UB hành chính xã Hương Ngải tập họp được tới 30 dòng họ ở xã trong một hội nghị hiếm hoi về dòng tộc, trong đó còn những thành viên cuối cùng của họ Ngô, họ Giang, họ Lương Nhưng đến nay, ba họ này không còn thành viên nào Cũng có những dòng họ đang phục hồi, điển hình là trường hợp họ Phan Văn 4 ở Hữu Bằng, sau 7 đời độc đinh,

từ thế hệ 14 đến nay (thế hệ 17), số thành viên đã tăng lên đến hơn 40 người Hoặc trường hợp họ Nguyễn ở Lại Thượng (họ nhà ông Nhang, hiện là phó Bí thư huyện ủy Thạch Thất), sau tai họa bị giặc Pháp tàn sát vào năm 1947, vì

là một họ cách mạng, chỉ còn lại một thành viên duy nhất, nay đã phục hồi với

25 thành viên

1.2 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG.

Quan hệ huyết thống là một trong những quan hệ đầu tiên xuất hiện cùng với sự xuất hiện của xã hội Có thể nói đó là quan hệ không chỉ xuất hiện sớm nhất, mà còn là quan hệ tồn tại lâu dài nhất trong tất cả các quan hệ xã hội đã

có trong lịch sử

Chúng tôi bị thuyết phục bởi quan niệm của Giáo sư Viện sĩ Pháp Jean

Poirier thể hiện trong Ethnie et Culture Encyclopédia de la Pléiade (Bách

khoa toàn thư về Tộc người và văn hóa), mà GS Trần Quốc Vượng đã dẫn trong báo cáo khoa học của mình, rằng huyết thống (hay nguyên lý cùng dòng dõi - CO - descendance) là một trong ba nguyên lý lớn, mà với nó loài người

“đã trải nghiệm các văn hóa - xã hội” [116, tr 72], song song với nguyên lý cùng - nơi cư trú và cùng - lợi ích

Quan hệ huyết thống có thể coi là quan hệ gốc của xã hội loài người thời nguyên thủy, theo ý nghĩa là các quan hệ khác đều lấy nó làm cơ sở để định lượng bản thân mình: quy mô của cộng đồng người, thực trạng của sự trao đổi sản phẩm, hoạt động và trao đổi hôn nhân, phạm vi hiện diện của loại hình tín ngưỡng, phong tục tập quán Tương ứng với thời kỳ đó cũng là các hiện tượng mà sau này con người không còn thấy trong các xã hội có giai cấp: sở hữu công cộng về tư liệu sản xuất là hình thức sở hữu duy nhất, sự bình đẳng giữa các thành viên trong xã hội, sự vắng bóng của chế độ người bóc lột người và các bi kịch con người khác nảy sinh từ hiện tượng đó

Trong cuốn Xã hội cổ đại, dựa trên các nguồn tư liệu vô cùng phong phú

của các cư dân còn tồn tại trong những quan hệ nguyên thủy, Morgan đã khảo sát rất kỹ lưỡng về vai trò của quan hệ huyết thống và các hiện tượng xã hội nảy sinh từ quan hệ huyết thống Morgan xác định rằng chính chế độ ngoại hôn đóng vai trò cơ chế tự nhiên của sự hình thành dòng họ: Việc cấm những

cuộc hôn nhân giữa những anh em trai và chị em gái trong các bàng hệ, tức con, cháu, chắt của anh chị em ruột là “minh họa rất tốt về tác động của nguyên tắc đào thải tự nhiên” [66, tr 70] Claude de Lévi Strauss thì cho rằng

“việc cấm loạn luân là bước ngoặt lịch sử từ động vật đến con người Cấm loạn luân là một quy tắc sinh ra xã hội với loại hình trao đổi phụ nữ, của cải, thông điệp” [116, tr 72] Những thành tựu khoa học của Morgan, chủ yếu là

cuốn Xã hội cổ đại, cùng với cuốn Lược khảo về sự phát sinh và phát triển

của gia đình và của chế độ sở hữu của Mắc - xim Cô - va - lép - xky và nhiều

tác phẩm của các nhà nghiên cứu khác như Bacophen, Lennano đã trở thành nguồn tư liệu quý giá cho C Mác và F Ăng - ghen hoàn thiện quan niệm duy vật lịch sử của mình C Mác và F Ăng - ghen có đầy đủ cơ sở hơn để đi tới kết luận vừa có tính khoa học, vừa có tính cách mạng, rằng tình trạng phân chia con người thành những giai cấp đối kháng và tất cả các hiện tượng xã hội khác phái sinh từ nó như nhà nước, chính trị, pháp quyền, quân đội thường trực, cảnh sát… đều chỉ là những hiện tượng xã hội có tính lịch sử, tức là chỉ nảy sinh trong các điều kiện xã hội nhất định, và sẽ mất đi khi các điều kiện lịch sử sinh ra nó mất đi

Dòng họ và quan hệ dòng họ còn tồn tại lâu dài trong xã hội có giai cấp, không chỉ ở những vùng có trình độ phát triển chưa cao, mà còn ở cả các xã hội có hàng ngàn năm lịch sử chính trị, không chỉ ở châu Á, mà còn ở châu

Âu, châu Mỹ Trong cuốn Nguồn gốc của gia đình, chế độ tư hữu và nhà

nước, Ăng - ghen đã dẫn Cô - va - lép - xki, miêu tả lại một hình thái tông tộc

của người Xéc - bi còn tồn tại cho tới thế kỷ XIX: “Nó bao gồm nhiều thế hệ con cháu của cùng một người cha và tất cả vợ con của họ; tất cả đều sống chung trong cùng một nhà, cùng canh tác ruộng đất, ăn và mặc nhờ vào những

dự trữ chung và cùng sở hữu chung phần sản phẩm thừa ra của họ Cộng đồng đặt dưới quyền quản lý tối cao của người chủ nhà (domacin), là người đại

diện đối ngoại cho cộng đồng, có quyền bán các đồ vật ít có giá trị, quản lý tài chính, chịu trách nhiệm về cộng đồng đó cũng như về việc tiến hành toàn bộ công việc làm ăn sao cho tốt Anh ta được bầu ra, nhưng không nhất thiết cứ phải là người nhiều tuổi nhất Phụ nữ và các công việc của phụ nữ đều đặt dưới quyền của bà chủ nhà (domacica), thường thường là vợ của domacin Bà

ta có tiếng nói quan trọng, thường là quyết định trong việc lựa chọn chồng cho các cô thiếu nữ trong cộng đồng Nhưng quyền tối cao là thuộc về hội đồng gia đình, về hội nghị toàn thể các thành viên, cả nam lẫn nữ Chính trước hội nghị đó mà chủ nhà phải báo cáo công việc của mình; chính hội nghị đó sẽ quyết định cuối cùng, cũng chính hội nghị đó xét xử các thành viên trong cộng đồng, quyết định những việc mua bán có tầm quan trọng nhất định, nhất là mua bán ruộng đất” [66, tr 97- 98] Qua nghiên cứu của nhiều nhà khoa học ở Việt Nam và của cả chúng tôi trong luận án này, kết cấu dòng

họ ở Việt Nam cũng còn mang nhiều nét tương đồng như hình thức tông tộc

mà Cô - va - lép - xki đã mô tả Chỉ có điều các quan hệ trong dòng họ ở ta đã nhạt đi nhiều, nhất là quan hệ kinh tế, và họ chỉ còn là tàn dư của một dạng tông tộc đại loại như thế mà thôi

Ở các xã hội phương Đông, trong đó có xã hội Việt Nam, vai trò của dòng họ trong đời sống xã hội rất quan trọng, ngay cả khi tỷ lệ gia đình cơ

bản đã đạt mức độ phổ biến [116, 75] Gia đình - Họ hàng - Làng - Nước

là các quy mô mở rộng dần của đời sống thực tiễn mà người Việt Nam được sinh ra, lớn lên, trưởng thành Các cấu trúc đó gắn bó với nhau không phải theo ý nghĩa chủ quan, mà như một kết quả khách quan của lịch sử dân tộc vài ngàn năm Dân tộc Việt Nam đã nhiều lần bị bọn ngoại xâm cướp mất đi nền độc lập dân tộc, nhưng chưa có kẻ xâm lăng nào, kể

cả các triều đại phong kiến phương Bắc và bọn đế quốc, thực dân phương Tây, xóa bỏ được kết cấu làng xã của người Việt, trong đó có sự tồn tại

của dòng họ và văn hóa dòng họ Hiện thực này rõ ràng đã làm cho xã hội Việt Nam, ngoài những quy luật chung, còn vận động bằng cả những quy luật đặc thù không thể trộn lẫn được với các xã hội khác Lãnh tụ Nguyễn

Ái Quốc, trong Báo cáo về Bắc kỳ, Trung kỳ, Nam kỳ gửi Quốc tế Cộng

sản năm 1924 cũng đã từng nhấn mạnh đến sự cần thiết phải quan tâm tới các đặc điểm này khi nghiên cứu đường lối cách mạng của Việt Nam:

“Mác đã xây dựng học thuyết của mình trên một triết lý nhất định của lịch

sử, nhưng sử lịch nào? Lịch sử châu Âu Mà châu Âu là gì? Đó chưa phải

là toàn thể nhân loại

Mác cho ta biết rằng, sự tiến triển các xã hội trải qua ba giai đoạn: Chế

độ nô lệ, chế độ nông nô, chế độ tư bản; và trong mỗi giai đoạn, đấu tranh giai cấp có khác nhau, chúng ta phải coi chừng! Các dân tộc Viễn Đông có trải qua hai giai đoạn đầu không? […] Xem xét lại chủ nghĩa Mác về cơ sở lịch sử của nó, tổng kết nó bằng dân tộc học phương Đông, đó chính là nhiệm vụ mà các xô viết đảm nhiệm” [67, tr 465]

Theo GS Trần Quốc Vượng, trong thời kỳ chống thực dân phong kiến, các tổ chức yêu nước ở Việt Nam thường bắt đầu hình thành từ anh chị em trong nhà, trong họ, đến người làng, rồi sau đó mới mở rộng ra “đồng hương, đồng châu, huyện” [116, tr 78]

Hiện nay, chúng ta vẫn chưa có đủ cơ sở để khẳng định về nguồn gốc các dòng họ ở Việt Nam Gần như tất cả các nhà nghiên cứu khi đề cập đến vấn đề này đều cho rằng trước khi thời kỳ Bắc thuộc, người Việt Nam không

có tên gọi họ, mặt dù tổ chức họ chắc chắn là phải có GS Đặng Nghiêm Vạn cho rằng: “Giống như một số cư dân Môn - Khme ngành Banaic, Kơtric, người Việt Nam (vốn) không có thuật ngữ chỉ họ… rất có thể trong trường hợp người Việt qua ngàn năm Bắc thuộc, do ảnh hưởng văn hóa Trung Hoa,

thuật ngữ chỉ các họ ở người Việt mới ra đời” [107, tr 7] Các tác giả Nguyễn

Dương Bình [11, tr 18], Phan Đại Doãn [27, tr 3], Lê Nguyễn Lưu [64, tr 7]

đều có những ý kiến tương tự Thậm chí, cả các nhà nghiên cứu trước đây của

Pháp như Piere Gourou [43, tr 248], P Ory [121, tr 39]… cũng có quan

niệm về cơ bản là giống như trên

GS Đặng Nghiêm Vạn cho rằng, khái niệm họ thường mang ba ý nghĩa Thứ nhất, đó là “những người cùng mang một tên họ, mà không chắc gì hay

có một chứng cớ gì có chung một nguồn gốc cho dù là rất xa xưa” [107, tr 7]

Nói cách khác, trong nghĩa này, ngoài ý nghĩa là chữ (hay hai chữ đầu) trong tên một người, nó chưa chỉ đích xác một điều gì về quan hệ huyết thống với một người khác cũng mang “chữ” đó ở đầu toàn bộ “họ tên” của mình Chúng tôi hoàn toàn tán thành với quan điểm này Ở ý nghĩa thứ hai, khái niệm họ chỉ “những thành viên mang cùng tên họ, được biết chắc chắn là có cùng một

nguồn gốc từ một thủy tổ chung” [107, tr 8] Những nhóm này có thể nhỏ,

gồm vài chục người, cũng có thể lớn, thậm chí rất lớn, gồm cả chục ngàn người Tuy nhiên, chuyện “được biết chắc chắn” thì không phải là hoàn toàn đúng, vì cũng chưa có gì để đảm bảo là các tư liệu mà nhóm có được là hoàn toàn chính xác Cho nên theo chúng tôi, ý nghĩa thứ hai của khái niệm họ là

để chỉ một nhóm người mà, dựa trên các thông tin có mức độ chính xác và đáng tin cậy nhiều hay ít (thậm chí có thể là hoàn toàn không chính xác), tự nhận là có cùng một thủy tổ, cùng với những người biết rõ là không cùng thủy

tổ với những người còn lại trong nhóm, nhưng vì những lý do khác nhau mà được nhóm nhận làm con nuôi, và tham dự gần như đầy đủ vào các hoạt động của nhóm, xét cả về mặt quyền lợi và nghĩa vụ Ý nghĩa thứ ba là để chỉ một chi họ (có nơi như xã Đại Đồng - Thạch Thất còn gọi là một ngành, một bếp…), biết rất chính xác ông tổ chung, cách một số đời chính xác (từ 5 trở lên) Tính cố kết giữa các thành viên của nhóm này có nơi bền vững hơn, và

quan trọng là thường xuyên hơn so với nhóm lớn theo ý nghĩa thứ hai GS Đặng Nghiêm Vạn gọi đây là một tông tộc (Patremonie) Gọi như vậy, theo thiển ý của chúng tôi thì không hoàn toàn chính xác, bởi nhiều lẽ, nhưng cơ bản là vĩ lẽ nhóm này không còn là một đơn vị sản xuất tiêu dùng giống như kết cấu mà Cô - va - lép - xki đã mô tả Nó chỉ còn là dấu vết của tông tộc mà thôi Nhưng dẫu sao chi họ cũng là kết cấu điển hình nhất của dòng họ về tất

cả các khía cạnh và là một bộ phận của họ theo ý nghĩa thứ hai

Điều cần nhấn mạnh là trong thực tế, việc phân chia khái niệm họ ở hai ý nghĩa sau phong phú và phức tạp hơn nhiều Một họ bước đầu được phân ra làm các chi họ Đến đây thì hình tượng vẫn còn rất rõ ràng Nhưng rồi bản thân chi họ lại phát triển lên rất đông, và lại phân chia ra tiếp Khi đó, chi họ ban đầu là chi họ đối với họ bao chứa mình, nhưng đã lại là họ đối với các chi mới phân chia ra Và cứ như thế tiếp diễn mãi Do đó, cách gọi mỗi nhóm trong thực tế là rất phức tạp, thậm chí lộn xộn và tùy tiện

Quan tâm tới vấn đề thực chất của dòng họ là một mối quan tâm khó được thỏa mãn Nhưng đó lại là một vấn đề có ý nghĩa lý luận và thực tiễn rất quan trọng Trong lịch sử nghiên cứu vấn đề dòng họ cũng đã có nhiều nhà khoa học lưu tâm tới chuyện này, và các ý kiến mà họ đưa ra rất đáng lưu tâm

và trân trọng Ngay từ đầu thế kỷ, L Cadière đã có quan niệm rằng: “Họ theo nghĩa rộng mang tính tôn giáo là chủ yếu, vì bao gồm cả những thành viên diêu linh… Ở người An - nam, (cả) đến những nông dân nghèo nhất, những người cu ly khốn khổ nhất cũng nói như vậy Lại thêm, người ta quan niệm tổ tiên của người ta như những người đã thoát khỏi trần thế, và có ý thức là một ngày nào đó, sau khi mất, họ cũng lại được con cháu coi họ có những quyền lực siêu nhiên Dòng họ được coi như một cái đền lớn Những thành viên còn sống đương ở gian ngoài, phía trong cổng vào cửa Người này tiếp theo người khác lần lượt sẽ bước qua cái ngưỡng cửa đáng sợ tức là bước qua cửa tử, vào

trong bộ phận khác của đền, nơi chính điện Nhưng người sống và người chết vẫn ở chung dưới một mái nhà Những mối liên hệ đã thắt chặt họ trong cuộc sống không được cởi ra bởi cái chết; ngược lại, được thừa nhận bằng tôn giáo, lại trở nên mạnh mẽ hơn và vĩnh viễn tồn tại nhờ Đạo thờ tổ tiên Phải thú nhận rằng dòng họ như trên đã nói, đã mang một phẩm giá cao quý đầy ấn tượng” [Trích theo 107, tr 12] Qua nhận xét này, L Cadière đã nhấn mạnh được một trong những nét quan trọng nhất của dòng họ, đấy là yếu tố cố kết con người bằng mối liên hệ với cội nguồn huyết thống, nằm sâu trong tầng cấp có tính chất tôn giáo của người Việt Tất nhiên, nếu đẩy quá nhận thức này, cấp cho nó vai trò chủ đạo chi phối hoạt động của người Việt thì lại là một sai lầm trong nhận thức chung về tính cách người Việt Có lẽ người Pháp

đã mắc sai lầm đó, nên đã có cuộc cải lương hương chính ở Việt Nam vào năm 1921, đem hội đồng tộc biểu thay thế cho hội đồng kỳ mục, và đã thất bại

Nhà văn hóa Phan Kế Bính nhấn mạnh đến mối liên hệ giữa gia đình - họ hàng - nước, “Góp gia tộc này gia tộc khác mới thành ra nước, thành ra xã hội Vậy thì hợp lại mà nói thì là một nước, phân ra mà nói thì là từng gia tộc một Gia tộc tức là một đoàn thể nhỏ trong một đoàn thể lớn vậy Người ta đối với xã hội có cái nghĩa vụ chung, thì đối với gia tộc cũng phải có cái nghĩa vụ riêng… người ta mới biết quý trọng cái thân mình để phụng sự tổ tôn và khiến cho người ta phải lo lắng để di truyền cho con cháu khá thì ai cũng phải tận cái nghĩa vụ của mình, đem mồ hôi nước mắt ra mà gây dựng cho kẻ mai

sau…” [14, tr 24-25] Ở đây, Phan Kế Bính đã mặc nhiên coi gia tộc, tức họ

hàng, là một bộ phận cấu thành xã hội và được xếp chung vào một hệ cấu trúc với các tập hợp khác, chỉ phân loại lớn bé, mà không phân loại tính chất của quan hệ Như vậy, ông không chỉ công nhận tính chất hữu thức của kết cấu dòng họ, mà còn thừa nhận nó có tính chính thống đầy đủ, không cần phân

biệt đặc trưng khác hẳn của kết cấu này với các kết cấu xã hội khác, ngay cả khi ông nhấn mạnh đến “nghĩa vụ riêng” của con người trong dòng họ để phân biệt với nghĩa vụ chung của một thành viên cộng đồng quốc gia dân tộc

Sự khác nhau ở đây chỉ là quy mô của các kết cấu mà thôi Do đó có thể nói ông đã không bận tâm đến vấn đề thực chất của kết cấu dòng họ Cách suy nghĩ này, theo chúng tôi là kết quả ảnh hưởng của đạo Khổng ở nước ta Khổng giáo cho rằng quốc gia chẳng qua chỉ là gia đình mở rộng, nhà có cha

mà con phải hiếu, có anh mà em phải thuận, nước thì có vua là chủ tể mà bề tôi phải trung thành và phụng sự, có quan là người thay mặt vua cai quản ở địa phương mà dân phải nghe theo lệnh

Học giả Đào Duy Anh vẫn coi dòng họ là một đại gia đình tuy ông không nhắc tới vấn đề đơn vị sản xuất và tiêu dùng Ông nhấn mạnh đến tính chất gia trưởng của kết cấu dòng họ Tuy nhiên, với thái độ khoa học nghiêm túc, ông hay so sánh sự khác biệt giữa quan niệm truyền thống có tính chất pháp quy (mà ông gọi là “theo nguyên lý”) với thực tế đời sống

xã hội Việt Nam đầu thế kỷ XX Quan niệm về thực chất dòng họ của Đào Duy Anh cũng cụ thể hơn, đó là một tập hợp người “gồm cả đàn ông và đàn bà cùng một ông tổ sinh ra, kể cả người chết và người sống Thực vậy, trong gia tộc nước ta, người chết dẫu ở cảnh giới cao siêu, song vẫn thường

dự đến cuộc sinh hoạt của gia đình, và những ngày lễ tết thảy đều tựu tập

từ đường để cho người sống tế tự” [2, tr 125] Như vậy, học giả Đào Duy

Anh cũng nhấn mạnh tới bản chất tín ngưỡng trong sinh hoạt dòng họ, tức

là tới thực chất tinh thần của kết cấu dòng họ

Trong những năm 1980 trở về sau, khi đề cập đến vấn đề thực chất dòng họ, những nhà nghiên cứu cũng đưa ra nhiều nhận xét sâu sắc GS Phan Đại Doãn nhấn mạnh tới vai trò của dòng họ trong cả đời sống tâm lý,

và trong cả đời sống thực tiễn: “Quan hệ dòng họ đối với người Việt thật

sự có ý nghĩa quan trọng trong đời sống hàng ngày Ở nước ta trước đây, kinh tế hàng hóa - tiền tệ chưa cao, đồng tiền chưa phải là lực lượng đảm bảo an toàn cho con người trước sự rủi ro thường xuyên xảy ra Trong điều kiện này, quan hệ dòng họ với các thể chế của nó lại góp phần tích cực tạo nên sự an toàn cho cuộc sống… Quan hệ dòng họ với ý nghĩa đó là điểm tựa thường xuyên của cuộc sống con người Hẳn vì vậy mà các thể chế trong Thọ mai gia lễ được duy trì trong một thời gian dài” [27, tr 6] Như vậy, GS Phan Đại Doãn nhấn mạnh nhiều hơn đến vai trò của thiết chế trong sự tồn tại lâu dài của dòng họ Chính thiết chế đã tạo ra những nghĩa

vụ phù hợp với vị trí trong thiết chế của các thành viên dòng họ: “Sự phân biệt tôn - ti, trưởng ấu, nam - nữ là nguyên tắc của quan hệ huyết thống, không phải nhằm tạo ra sự đối lập giữa những người trong họ mà là giúp cho con người thấy được trách nhiệm của mình trong dòng họ theo phận vị của bản thân Các bậc tôn trưởng phải có nhiệm vụ giúp đỡ người ti ấu,

người ti ấu phải biết vâng lời các tôn trưởng” [27, tr 4] Ý nghĩa tinh thần

của dòng họ được GS Phan Đại Doãn nhắc đến như là “điểm tựa thường xuyên” và trạng thái “Thể chế không mang tính bắt buộc, nhưng đều được

các thành viên dòng họ thi hành nghiêm chỉnh, tự nguyện” [27, tr 4]

Nhà nghiên cứu Trần Từ khẳng định dòng họ không còn là đại gia đình nữa, “Họ, quá lắm, cũng chỉ có thể được xem là một dạng đặc biệt của gia đình mở rộng, mà tác dụng chính đối với các thành phần của nó (tức các gia đình nhỏ hợp thành nó) là tạo ra một niềm cộng cảm dựa trên huyết thống”

[102, tr 41]

Để làm được việc này, họ đã phải “Viện đến nhiều “chất đốt”: một

“cương lĩnh” về quan hệ đồng huyết (“gia phả”); những “thủ lĩnh” (“tộc trưởng”, thêm các “chi trưởng”, nếu là trường hợp họ lớn); một hệ thống tôn giáo (hình thái thờ phụng tổ tiên và nhà thờ họ) một cơ sở kinh tế để nuôi

dưỡng hình thái thờ phụng ấy (“ruộng họ”) [102, tr 39-40] Tác giả Trần Từ

có khuynh hướng chỉ nhấn mạnh tới lý do tồn tại lâu dài của dòng họ là những mâu thuẫn mà người nông dân phải thường xuyên đối mặt trong đời sống nông thôn Việt Nam đã quân chủ hóa, trước sức ép của cuộc sống đầy mâu thuẫn vụn vặt hàng ngày, người ta phải “nhen lên ngọn lửa đã hầu tàn” bằng việc duy trì một niềm cộng cảm về đồng huyết đã rất cũ kỹ Nói cách khác, ông chỉ quan tâm tới khía cạnh thực tiễn của vấn đề dòng họ, tức bản chất thực tiễn của kết cấu dòng họ mà thôi

GS Đặng Nghiêm Vạn gần như đối lập với tác giả Trần Từ, khi thông qua cấu trúc và quan hệ hôn nhân, tang ma là chủ yếu (mà ít trình bày về quan

hệ xã hội và kinh tế) để nhấn mạnh tới ý nghĩa tinh thần, hướng về cội nguồn của dòng họ “Tại sao lại quan hệ đến việc để tang? Đó là một điều đặc trưng của người Việt nói riêng, của vùng Viễn Đông của các cư dân theo đạo Khổng

và còn giữ Đạo tổ tiên một cách bền vững nói chung Trong một cộng đồng ngoại hôn nói chung hay một tông tộc nói riêng, các thành viên dù xa hay gần đều tính cả người sống lẫn người đã khuất Về phương diện đạo đức mà nói, việc trọng ngày giỗ mà không chú ý đến ngày sinh (trừ trường hợp lễ thượng thọ) là việc tỏ lòng biết ơn những người có công sinh dưỡng, gây dựng nên sự nghiệp cho nhà - làng nước đến ngày nay để con cháu tiếp nối công việc đó và chuyển giao cho thế hệ sau Đứng về phương diện tôn giáo, điều đó biểu hiện một thực tế là người đã khuất vẫn ở bên cạnh người đang sống, đương che chở, an ủi, có khi quở mắng con cháu như khi còn sống [107, tr 12] “… Xét

về quan niệm họ hàng, ba họ chiếm một vị trí quan trọng trong xã hội không chỉ ở thế lực trần tục, mà là bắt nguồn sâu sắc ở nguồn gốc tôn giáo ở đấy nổi lên là đạo tổ tiên do tính chất dòng họ bao gồm cả người đã khuất, người đương sống và cũng có thể nói cả hai loại người này tác động đến cả lớp người sắp gia nhập dòng họ” [107, tr 13]

GS Trần Quốc Vượng tuy không có nhiều công trình nghiên cứu chuyên biệt về dòng họ, nhưng khi đề cập đến thực chất của dòng họ, ông cũng có những ý kiến rất sâu sắc và bổ ích Ông không quá coi nhẹ vấn đề dòng họ như nhà nghiên cứu Nguyễn Từ Chi, nhưng cũng không quá nhấn mạnh vai trò của dòng họ như là sức mạnh chi phối phủ yếu của đời sống nông thôn Ông cho “Họ là một đơn vị cộng cảm mà đỉnh cao “bản sắc văn hóa tâm linh”

là tục thờ cúng tổ tiên…”[116, tr 76] Đồng thời, ông cũng thừa nhận vai trò của dòng họ trong đời sống hiện thực

Còn nhiều nhà nghiên cứu khác cũng đề cập đến thực chất dòng họ người Việt, dù là không chuyên biệt, tuy nhiên cũng không ngoài những ý kiến trên Nhìn chung, các nhà nghiên cứu thống nhất hoàn toàn với nhau về một trong những thực chất của kết cấu dòng họ, đó là một kết cấu huyết thống theo quy tắc phụ hệ, gắn kết với tục thờ cúng tổ tiên của người Việt, và có một số vai trò kinh tế, xã hội, văn hóa đối với đời sống của mỗi thành viên trong đời sống, nhất là đời sống nông thôn Những quan niệm này đã gợi mở cho chúng tôi rất nhiều khi phải tìm tới thực chất của dòng họ, một trong ba nhiệm vụ mà chúng tôi lựa chọn cho luận án

Tóm lại, cũng như ở các nước Trung Quốc, Hàn Quốc, sinh hoạt dòng

họ ở Việt Nam còn rất đậm nét Dòng họ tồn tại ở khắp nơi, và hoạt động của nó khi thì sôi động, khi thì tạm lắng, nhưng sức sống của nó thật là dai dẳng Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX, trong tư tưởng về việc giữ gìn và phát huy những truyền thống quý báu của dân tộc, tuy không trực tiếp nói đến vấn đề dòng họ, cũng đã nhấn mạnh đến việc “Nêu cao trách nhiệm của gia đình trong việc xây dựng và bồi dưỡng các thành viên có lối sống văn hóa, làm cho gia đình là tổ ấm của mỗi người, là tế

bào lành mạnh của xã hội” [34, tr 105] Do đó, việc xác định được các ảnh

hưởng tích cực và tiêu cực của dòng họ và văn hóa dòng họ là nhiệm vụ có

ý nghĩa thực tiễn, đóng góp thiết thực vào việc xây dựng và phát triển nông thôn theo hướng hiện đại, dân chủ, văn minh, đồng thời vẫn bảo tồn được các giá trị tốt đẹp trong truyền thống Việt Nam

1.3 CÁC QUAN HỆ DÕNG HỌ Ở THẠCH THẤT - HÀ TÂY

1.3.1 Quan hệ hôn nhân của dòng họ

Trong thực tế, dòng họ là tập hợp toàn bộ những người có một ông tổ chung, với nòng cốt là tất cả những người đàn ông cùng vợ con của những người này, và các chị em gái của những người đàn ông đó chưa hoặc không đi lấy chồng Quan hệ hôn nhân là một trong những quan hệ cơ bản nhất, bởi chính quan hệ này là cơ chế tạo ra dòng họ, và từ đó, chi phối các quan hệ khác trong dòng họ xét về mặt hiện thực

Quy tắc hôn nhân của dòng họ là quy tắc ngoại hôn, tức là những người đàn ông trong một họ chỉ được phép kết hôn với người ngoài dòng họ với mình Khái niệm “ngoài dòng họ” ở đây được hiểu theo ý nghĩa phụ hệ Có nghĩa là, người đàn ông không được lấy một phụ nữ có chung ông tổ với mình, dù là cách xa bao nhiêu đời cũng vậy Trong thực tế, quy tắc này được tuân thủ một cách nghiêm ngặt và tự giác Nó chỉ bị xâm phạm trong trường hợp nhầm lẫn do cách xa quá nhiều đời nên đôi bên không còn nhận ra nhau

là có cùng chung một ông tổ Vi phạm quy tắc này thì bị coi là mắc tội loạn luân, nhất là với những đôi mà quan hệ huyết thống mới chỉ cách 3 đến 5 đời Trong tất cả các gia phả mà chúng tôi được biết tại địa bàn nghiên cứu đều không thấy ghi nhận một trường hợp nào phạm tôi loạn luân, mặt dù cũng không có quy ước thành văn nào cả Trong thực tế và cả trong điều tra hồi cố, chúng tôi cũng không thấy có một trường hợp nào ở tất cả hơn 100 dòng họ

mà chúng tôi được biết, chỉ trừ một trường hợp ở họ Vũ Hữu ở Hữu Bằng mà thực ra người đàn ông chỉ là con nuôi của dòng họ

Quy tắc ngoại hôn của dòng họ tất yếu dẫn đến quan niệm ba họ Thoạt đầu người ta có thể cảm nhận rằng quan niệm ba họ là không xác định, nhưng

thực ra quy tắc của nó rất đơn giản và rõ ràng Đối với mỗi một thành viên nam giới của một dòng họ bao giờ cũng có ba nhóm họ: Họ bố của anh ta (Họ nội), họ mẹ của anh ta (Họ ngoại) và họ vợ của anh ta, tức họ mà anh ta đã lấy một người con gái ở đấy và trở thành chàng rể Con anh ta cũng coi đây là ba

họ của nó, chừng nào nó chưa lấy vợ Gần như tất cả các nhà nghiên cứu về dòng họ người Việt đều chia xẻ quan niệm này

Sự rắc rối chỉ bắt đầu khi chúng ta dịch chuyển Ego, như dịch chuyển điểm xuất phát, tỷ như từ Ego xuống con Ego Lúc này, họ vợ của Ego trở thành họ ngoại của con Ego, và mối quan hệ giữa con Ego với họ ngoại của Ego cũng có thay đổi Nếu con Ego là cháu đích tôn của bố Ego, thì họ đằng

mẹ của Ego được coi là họ ngoại của chi họ đang trên đường hình thành (với

bố Ego là tổ chung) và các quan hệ được duy trì theo tập quán Ngày giỗ của

bố mẹ vợ của bố Ego thì con Ego, nếu là con trưởng, phải gửi lễ đến cúng và tham dự buổi giỗ nếu Ego đã qua đời Các anh em của con Ego, cả anh em trực hệ và anh em bàng hệ (anh em họ) không có nghĩa vụ gì, hay đúng hơn là tùy tâm, muốn tham dự ngày giỗ hay không đều được, và không phải gửi lễ sang

Ví dụ: Cụ Phan Văn Nhân thuộc họ Phan Văn ở xã Hữu Bằng - Thạch Thất, lấy cụ bà Nguyễn Thị Tý thuộc họ Nguyễn Văn ở trong làng, sinh ra ông Phan Văn Khang Ông Khang là con trưởng của cụ Nhân (Ego) Ông lấy

bà Vũ Thị Thoan thuộc họ Vũ trong làng, đẻ ra con trai đầu là Phan Văn Tài Như thế, họ Nguyễn Văn trở thành họ Ngoại của ông Khang, họ Vũ là họ vợ của ông Khang, và là họ Ngoại của anh Tài Vì anh Tài là con trưởng, nên sau này khi ông Khang mất đi, anh Tài phải gửi giỗ sang họ Nguyễn là họ ngoại của bố, và tất nhiên là cả cho họ Vũ, nếu bố mẹ vợ của anh đã qua đời, nhưng không gửi giỗ cúng ông bà của vợ mình

Đối với ông Khang, ba họ là: họ Phan Văn 1 (họ nội), họ Nguyễn Văn 2

(họ ngoại), họ Vũ (họ vợ)

Đối với anh Tài, ba họ là: họ Phan Văn 1 (họ nội), họ Vũ (họ ngoại), họ Nguyễn Khắc (họ vợ)

Cấu trúc 3 họ

Ba họ của ông Khang: 1 - 2 - 3

Ba họ của anh Tài: 1 - 3 - 4

Việc cháu đích tôn của cụ Nhân là anh Tài phải gửi giỗ cúng bố mẹ cụ Nguyễn Thị Tý chứng tỏ chi họ lấy cụ Nhân làm Tổ chung đã coi chi họ sinh

ra vợ cụ Nhân (tức cụ Nguyễn Thị Tý) là họ ngoại Tuy nhiên, đến đời tiếp theo, tức thế hệ con anh Tài, thì quan hệ nhạt dần, do cả hai bên đều không còn để ý tới nữa Có lẽ do mỗi người chỉ còn đủ ký ức và khả năng duy trì quan hệ ấy trong ba đời mà thôi

Những nhầm lẫn về quan niệm ba họ xảy ra chỉ trong trường hợp Ego là trai trưởng và không phải là trai trưởng, và cũng chỉ duy trì được ý niệm về ba

họ thêm một đời nữa Như vậy, quan niệm ba họ của người Việt ở vùng này

rõ ràng là được hình thành trên cơ sở cá nhân Ego, chứ không phải trên cơ sở dòng họ Trong thực tế, Ego và anh em trai của Ego mỗi người có cấu trúc ba

Họ Phan Văn (1) Phan Văn Tài

Họ Vũ (3)

Bà Vũ Thị Thoan

Họ Nguyễn Khắc Chị: Ng Thị Hà (4)