Giáo dục đạo đức cho con trong gia đình đô thị hiện nay ( Qua nghiên cứu tại trường THCS quận Hà Đông, Hà Nội tt

Chính vì những lý do trên mà giáo dục đạo đức trở thành vấn đề cốt lõi, nền tảng trong toàn bộ quá trình giáo dục hình thành nhân cách con người, thu hút được sự quan tâm đặc biệt của mọ

1

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN THỊ NGÂN HÀ

GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC CHO CON TRONG GIA ĐÌNH

ĐÔ THỊ HIỆN NAY (Qua nghiên cứu tại trường THCS quận Hà Đông, Hà Nội)

LUẬN VĂN THẠC SĨ: Xã hội học

Hà Nội - 2012

2

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN THỊ NGÂN HÀ

GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC CHO CON TRONG GIA ĐÌNH

ĐÔ THỊ HIỆN NAY (Qua nghiên cứu tại trường THCS quận Hà Đông, Hà Nội)

Chuyên ngành: Xã hội học

Mã số: 60.31.30

LUẬN VĂN THẠC SĨ XÃ HỘI HỌC

Người hướng dẫn khoa học:

PGS.TS Nguyễn Thị Kim Hoa

Hà Nội – 2012

104

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 3

2 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài 5

2.1 Ý nghĩa lý luận 5

2.2 Ý nghĩa thực tiễn 5

3 Đối tượng-khách thể-phạm vi nghiên cứu 3

3.1 Đối tượng nghiên cứu 5

3.2 Khách thể nghiên cứu 6

3.3 Phạm vi nghiên cứu 6

4 Mục tiêu nghiên cứu của đề tài 6

5 Câu hỏi nghiên cứu 6

6 Giả thuyết nghiên cứu 6

7 Phương pháp nghiên cứu 7

7.1 Phương pháp phân tích tài liệu 7

7.2 Phương pháp quan sát 7

7.3 Phương pháp phỏng vấn sâu 7

7.4 Phương pháp phỏng vấn theo phiếu trưng cầu ý kiến 8

7.5 Phương pháp xử lý thông tin, số liệu 8

NỘI DUNG CHÍNH Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 8

1.1 Cơ sở lý luận 8

1.1.1 Những khái niệm công cụ 8

1.1.1.1 Khái niệm đạo đức 8

1.1.1.2 Khái niệm gia đình 10

1.1.1.3 Khái niệm cơ cấu gia đình, chức năng và chức năng gia đình 12

105

1.1.1.4 Khái niệm giáo dục, giáo dục đạo đức và giáo dục trong gia đình

14

1.1.1.5 Khái niệm văn hoá gia đình 20

1.1.1.6 Khái niệm trẻ em 21

1.1.1.7 Khái niệm chuẩn mực xã hội và hành vi lệch chuẩn 22

1.1.1.8 Khái niệm vai trò 22

1.1.2 Lý thuyết tiếp cận: Lý thuyết xã hội hoá 8

1.1.2.1 Diễn biến xã hội hoá 24

1.1.2.2 Xã hội hoá trẻ em 26

1.1.2.3 Môi trường cơ bản của xã hội hoá 26

1.2 Cơ sở thực tiễn 29

1.2.1 Tổng quan vấn đề nghiên cứu 1.2.2 Vài nét sơ lược về tâm lý trẻ em trong độ tuổi THCS 33

1.2.3 Sơ lược về địa bàn nghiên cứu 36

Chương 2 GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC CHO TRẺ EM TRONG GIA ĐÌNH ĐÔ THỊ 2.1 Hiện trạng đạo đức trẻ em trong độ tuổi THCS 39

2.1.1 Hiện trạng suy thoái đạo đức của trẻ em ở quận Hà Đông 39

2.1.2 Các nguyên nhân tác động đến hiện trạng đạo đức trẻ em hiện nay 45

2.1.2.1 Nguyên nhân từ các điều kiện kinh tế-xã hội 45

2.1.2.2 Nguyên nhân từ phía bản thân trẻ em 47

2.1.2.3 Nguyên nhân từ phía gia đình 51

2.2 Vai trò của cha mẹ trong giáo dục đạo đức cho trẻ em 55

2.3 Nội dung giáo dục đạo đức cho trẻ em hiện nay 59

2.3.1 Lòng hiếu thảo đối với cha, mẹ 60

2.3.2 Tình yêu thương, trách nhiệm đối với anh, chị, em, giữa vợ với chồng trong gia đình 61

2.3.3 Lễ phép, kính trọng đối với người trên 63

2.3.4 Tôn sư, trọng đạo 65

2.3.5 Trung thực và thẳng thắn 67

2.3.6 Một số nội dung giáo dục mới khác 69

2.4 Phương pháp giáo dục đạo đức cho con trong gia đình 70

106

2.4.1 Nêu gương thông qua hành động của người lớn 72

2.4.2 Hướng dẫn con tham gia công việc gia đình 81

2.4.3 Động viên, khen thưởng 82

2.4.4 Hình thức xử phạt 84

2.4.5 Chuyện trò, tâm sự 85

2.5 Những yếu tố ảnh hưởng đến giáo dục đạo đức cho con trong gia đình 87

2.5.1 Cha mẹ thiếu kiến thức về tâm lý trẻ 87

2.5.2 Phương pháp giáo dục không phù hợp 89

2.5.3 Thời gian dành cho con và gia đình 90

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 97

Kết luận 97

Khuyến nghị 1002

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Lịch sử loài người đã chứng minh gia đình luôn giữ một vai trò quan trọng trong đời sống của mỗi cá nhân cũng như trong sự phát triển của xã hội Gia đình là tế bào của xã hội Sự trường tồn của quốc gia, dân tộc phụ thuộc rất nhiều vào sự tồn tại

và phát triển của mỗi gia đình Gia đình không phải là nơi duy nhất có vai trò và trách nhiệm trong việc giáo dục trẻ em nhưng nó là môi trường đầu tiên tạo điều kiện tốt nhất và có vai trò quan trọng quyết định việc hình thành nhân cách trẻ em

Chính vì vậy, trong văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng đã khẳng định: “Gia đình là môi trường quan trọng để hình thành, nuôi dưỡng và giáo dục nhân cách con người, bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống tốt đẹp, tạo nguồn nhân lực phục vụ sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”

Giáo dục gia đình cho đến nay vẫn khẳng định vai trò to lớn và không thể thay thế được do những ưu thế của nó so với giáo dục xã hội Trước hết người ta nhận thấy rằng, ở giai đoạn đầu, đứa trẻ tiếp thu văn hoá, kinh nghiệm xã hội không phải bằng lý trí tư duy mà đơn giản chỉ là bắt chước thông qua việc sao chép lại mẫu hành vi của

bố, mẹ và của những người xung quanh Sự chăm sóc và dạy dỗ của bố mẹ chính là yếu tố đầu tiên trong quá trình thích nghi dần với đời sống xã hội của trẻ Xã hội vận động và phát triển không ngừng, song giáo dục gia đình vẫn luôn luôn ảnh hưởng lâu dài và toàn diện nhất đối với mỗi cá nhân trong suốt cuộc đời của họ Giáo dục nhà trường và giáo dục xã hội là những môi trường giáo dục rất quan trọng, nhưng vai trò của nó chỉ được phát huy một cách có hiệu quả khi lấy giáo dục gia đình làm cơ sở

Trong sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, nhân tố con người luôn giữ vai trò có tính chất quyết định Vì vậy, giáo dục và đào tạo con người trong gia đình càng trở nên bức thiết trước yêu cầu phát triển của xã hội

Thực tế cho thấy, dưới tác động của kinh tế thị trường, nhiều giá trị đạo đức truyền thống và nếp sống văn hóa gia đình đang có sự vận động và biến đổi

Có thể nói đa số trẻ em hiện nay đều được giáo dục rất chu đáo về mặt đạo đức

Đã có nhiều tấm gương con ngoan trò giỏi, hiếu lễ với cha mẹ, thầy cô, tấm gương giúp đỡ người khác khi gặp hoạn nạn, khó khăn, quên mình cứu bạn… Nhưng bên cạnh đó, vẫn còn nhiều trẻ em hư, lười học, vô cảm Dưới tác động mạnh mẽ của môi trường xã hội, của các loại văn hoá phẩm độc hại,… nhiều giá trị văn hoá truyền thống tốt đẹp đang bị mai một trong một bộ phận gia đình Việt Nam nói chung và gia đình

đô thị nói riêng Các quan hệ gia đình tốt đẹp đang đứng trước nguy cơ bị lấn át bởi những quan hệ hàng hoá, thị trường, lợi nhuận hoặc lối sống thực dụng, cá nhân vị kỷ

Bên cạnh môi trường xã hội phức tạp như vậy, một trong những nguyên nhân chính đẩy một bộ phận lớn thiếu niên vào con đường phạm pháp đặc biệt là bạo lực học đường ngày càng tăng lên chính là do sự buông lỏng việc quản lý giáo dục con cái của mỗi gia đình Ở đô thị, hầu hết các gia đình còn mải lo về kinh tế, do vậy việc giáo dục

và chủ yếu là giáo dục đạo đức cho con chưa thực sự được coi trọng và đầu tư đúng mức Cũng có một số cha mẹ coi trọng việc giáo dục đạo đức cho con, song do hạn chế

về kiến thức, năng lực và phương pháp nên hiệu quả của việc giáo dục đạo đức chưa cao

Đối với những gia đình đang sinh sống và có con đang theo học THCS ở quận

Hà Đông, TP Hà Nội thì đây là độ tuổi học sinh có nhiều biến động về mặt tâm sinh lý Học sinh không hoàn toàn là trẻ con nhưng cũng chưa phải là người lớn, có thể nói đây

là giai đoạn quá độ của lứa tuổi vị thành niên này Do đó, trẻ em ở lứa tuổi này chịu sự tác động rất mạnh mẽ bởi môi trường bên ngoài trong việc phát triển và hoàn thiện nhân cách của mình

Chính vì những lý do trên mà giáo dục đạo đức trở thành vấn đề cốt lõi, nền tảng trong toàn bộ quá trình giáo dục hình thành nhân cách con người, thu hút được sự quan

tâm đặc biệt của mọi gia đình và của toàn xã hội Chọn vấn đề “Giáo dục đạo đức cho con trong gia đình đô thị hiện nay” là đề tài cho luận văn tốt nghiệp cao học xã hội

học, chúng tôi muốn góp phần nhỏ của mình vào việc khẳng định vị trí, vai trò quan trọng của gia đình trong sự nghiệp bảo vệ, chăm sóc, và giáo dục đạo đức đối với sự hình thành và phát triển nhân cách của trẻ em Từ đó giúp gia đình phát huy tốt hơn nữa

vai trò của mình trong giáo dục nói chung và giáo dục đạo đức cho con trong các gia đình đô thị hiện nay nói riêng góp phần vào công cuộc đào tạo con người mới đáp ứng yêu

cầu phát triển của xã hội hiện đại

2 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài

2.1 Ý nghĩa lý luận

Thông qua việc phân tích các tác động của điều kiện kinh tế - xã hội hiện nay làm biến đổi văn hoá gia đình, các chức năng cơ bản của gia đình, vai trò xã hội của gia đình, đề tài góp phần bổ sung các lý thuyết đã có nhằm chứng minh tính đúng đắn trong những luận điểm, lập luận của xã hội về vai trò của gia đình trong giáo dục đạo đức cho con cái Từ đó, hy vọng luận văn cũng góp một phần nhỏ vào quá trình nâng cao nhận thức lý luận xã hội học về vai trò của gia đình trong việc thực hiện chức năng xã hội hoá con người

2.2 Ý nghĩa thực tiễn

Kết quả mà luận văn đạt được có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo cho việc tìm hiểu vai trò quan trọng của gia đình và giáo dục đạo đức trong gia đình đối với sự hình thành và phát triển nhân cách của con cái

Từ đó giúp gia đình phát huy tốt hơn nữa vai trò của mình trong giáo dục nói chung và giáo dục đạo đức cho con trong các gia đình đô thị hiện nay nói riêng góp phần vào công cuộc đào tạo con người mới đáp ứng yêu cầu phát triển của xã hội hiện đại

3 Đối tƣợng-khách thể-phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tƣợng nghiên cứu

Giáo dục đạo đức cho con trong gia đình đô thị hiện nay

- Phạm vi không gian: 2 trường THCS Lê Hồng Phong và trường THCS Nguyễn Trãi, quận Hà Đông, TP Hà Nội;

- Phạm vi thời gian: từ tháng 3 đến hết tháng 5/2011

- Giới hạn nội dung giáo dục:

Nội dung giáo dục tập trung vào giá trị cơ bản về đạo đức như: lòng hiếu thảo, tình yêu thương, sự lễ phép, kính trọng, tôn sư trọng đạo, đức tính trung thực thẳng thắn;

- Phương pháp giáo dục giá trị đạo đức của các bậc phụ huynh trong mỗi gia đình;

4 Mục tiêu nghiên cứu

4.1 Phân tích thực trạng giáo dục đạo đức cho con trong các gia đình đô thị hiện nay

và những khó khăn của gia đình trong việc giáo dục đạo đức cho con

4.2 Thực trạng đạo đức của trẻ em từ 12-15 tuổi tại quận Hà Đông, TP Hà Nội Những nội dung giáo dục đạo đức cơ bản và phương pháp giáo dục đạo đức của các bậc phụ huynh trong gia đình đô thị hiện nay Tầm quan trọng của gia đình (vị trí, vai trò của cha, mẹ) trong việc giáo dục đạo đức cho con

4.3 Góp phần đưa ra các giải pháp giúp các gia đình giáo dục đạo đức cho con được tốt hơn

5 Câu hỏi nghiên cứu

- Thực trạng đạo đức trẻ em trong độ tuổi THCS ở quận Hà Đông, TP Hà Nội như thế nào?

- Những nguyên nhân tác động đến hiện trạng đạo đức trẻ em hiện nay là gì?

- Những nội dung giáo dục đạo đức cho con những gia đình đô thị hiện nay được coi trọng như thế nào?

- Sự khác nhau về phương pháp giáo dục đạo đức giữa những gia đình có nghề nghiệp, trình độ học vấn, thu nhập khác nhau như thế nào?

- Những khó khăn trong việc giáo dục đạo đức cho con của các gia đình ở đô thị

ra sao?

6 Giả thuyết nghiên cứu

- Thực trạng đạo đức của trẻ em trong độ tuổi THCS ở quận Hà Đông, TP.Hà Nội hiện nay ngày càng giảm sút so với trước kia;

- Phần lớn các bậc phụ huynh cũng rất quan tâm đến những nội dung giáo dục đạo đức cho con nhưng do điều kiện công việc nên không dành được nhiều thời gian để trò chuyện, quan tâm, chăm sóc và chia sẻ với con Một bộ phận lớn bậc phụ huynh có những suy nghĩ sai lầm khi quá tin tưởng và phó thác hoàn toàn việc giáo dục đạo đức cho con mình vào nhà trường và xã hội;

- Có sự khác biệt trong phương pháp giáo dục đạo đức cho con giữa các nhóm gia đình có nghề nghiệp, trình độ học vấn và thu nhập khác nhau;

- Trình độ học vấn và thời gian dành cho con là một trong những nguyên nhân chủ yếu dẫn đến việc xuất hiện một bộ phận trẻ em yếu kém về mặt đạo đức, lối sống

và nhân cách đã trở thành những đứa trẻ gây ra các nạn bạo lực học đường phổ biến hiện nay tại thành thị

7 Phương pháp nghiên cứu

7.1 Phương pháp phân tích tài liệu

Đọc và phân tích các tài liệu liên quan đến đề tài nghiên cứu bao gồm: các sách, báo, khóa luận, bài viết trên mạng Internet

7.2 Phương pháp quan sát

Thông qua việc phỏng vấn bảng hỏi và phỏng vấn sâu chúng tôi quan sát các đối tượng học sinh trong độ tuổi THCS và cả những bậc phụ huynh có con trong độ tuổi từ 12-15 cho thấy phần lớn những người làm cha, mẹ đều rất quan tâm đến việc giáo dục đạo đức cho con, họ rất lo lắng khi đề cập đến hiện tượng bạo lực ở học sinh

Với mục đích có được thông tin định tính đa dạng ở các thành phần gia đình khác nhau nên đối tượng nghiên cứu được lựa chọn có chủ định Các thông tin thu thập bao gồm: đặc điểm nhân khẩu; nghề nghiệp chính của gia đình; tình hình kinh tế của gia đình; nhận xét của gia đình về tình trạng đạo đức của trẻ em tại khu vực trong

5 năm gần đây, đặc biệt là đối với trẻ em trong độ tuổi THCS; nội dung, phương pháp

và thời gian dành cho việc giáo dục đạo đức cho con; những khó khăn của gia đình trong việc thực hiện chức năng giáo dục nói chung và giáo dục đạo đức đối với con nói riêng

7.4 Phương pháp phỏng vấn theo phiếu trưng cầu ý kiến

- Tiến hành phát phiếu trưng cầu ý kiến cho 73 phụ huynh có con đang theo học

2 trường THCS ở quận Hà Đông, TP Hà Nội;

- 180 phiếu trưng cầu ý kiến cho những học sinh đang theo học tại 2 trường THCS Lê Hồng Phong và THCS Nguyễn Trãi có độ tuổi từ 12 đến 15;

7.5 Phương pháp xử lý thông tin, số liệu

- Phương pháp thống kê xã hội học, xử lý phần mềm SPSS.12.0

- Gỡ băng phỏng vấn sâu

NỘI DUNG CHÍNH

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

1.1 Cơ sở lý luận

1.1.1 Những khái niệm công cụ

1.1.1.1 Khái niệm đạo đức

Đạo đức là một phạm trù không dễ định nghĩa, tuy nhiên nó cũng có thể được hiểu theo những cấp độ sau:

- Đạo đức, theo nghĩa hẹp, là luân lý, những qui định, những chuẩn mực ứng xử trong quan hệ của con người Nhưng trong điều kiện hiện nay, chính quan hệ của con người cũng đã mở rộng và đạo đức bao gồm những qui định, những chuẩn mực ứng

xử của con người với con người, với công việc và với bản thân, kể cả với thiên nhiên

và với môi trường sống

- Theo nghĩa rộng, khái niệm đạo đức liên quan chặt chẽ với phạm trù chính trị, luật pháp, lối sống Đạo đức là thành phần cơ bản của nhân cách, phản ánh bộ mặt nhân cách của cá nhân đã được xã hội hoá Đạo đức được biểu hiện ở cuộc sống tinh thần lành mạnh, trong sáng, ở hành động góp phần giải quyết hợp lý, có hiệu quả những mâu thuẫn

- Đạo đức còn thể hiện ở hiệu quả lao động của cá nhân trong quá trình hoàn thiện nhân cách suốt đời, là trách nhiệm của con người trong việc thực hiện nghĩa vụ công dân góp phần vào sự nghiệp phát triển kinh tế, văn hoá, xã hội, thực hiện các mục tiêu của công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, xây dựng một xã hội công bằng, dân chủ, văn minh; trong việc tham gia giải quyết những vấn đề bức xúc của thời đại, tham gia xây dựng, giữ gìn, bảo vệ môi trường tự nhiên, xã hội lành mạnh cho con người vì sự phát triển bền vững của toàn nhân loại

- Là một hình thái ý thức xã hội, đạo đức thuộc lĩnh vực đời sống tinh thần của đời sống xã hội, có cơ sở từ tồn tại xã hội

Như vậy, đạo đức là một hình thái ý thức xã hội bị chi phối bởi điều kiện kinh tế

- xã hội và lịch sử Đạo đức có nguồn gốc từ tồn tại xã hội nhưng thường bảo thủ và

biến đổi chậm hơn so với tồn tại xã hội Không phải lúc nào đạo đức phản ánh và tác động thuận chiều, thậm chí, nó có thể tác động tiêu cực trở lại xã hội

1.1.1.2 Khái niệm gia đình

Gia đình là một loại hình tổ chức xã hội xuất hiện rất sớm trong lịch sử xã hội loài người và đã không ngừng biến đổi cùng với bước tiến của nền văn minh nhân loại Là thiết chế cơ sở của xã hội, gia đình từ lâu đã thu hút được sự quan tâm của các nhà nghiên cứu Gia đình là một tế bào xã hội và là một thiết chế xã hội có tính lịch sử và tính toàn cầu Là một yếu tố năng động, một khái niệm phức tạp, vì vậy khái niệm gia đình có nhiều cách biểu đạt và có thể hiểu theo nhiều cách khác nhau:

- Gia đình là một tổ chức xã hội, được hình thành bởi một nhóm gồm ít nhất hai thành viên, tồn tại có tính lịch sử, gắn bó với nhau bằng quan hệ hôn nhân, quan hệ huyết thống hoặc quan hệ nhận nuôi; các thành viên có các quyền và nghĩa vụ với nhau tuân theo chuẩn mực xã hội và pháp luật quy định nhằm đáp ứng những nhu cầu riêng tư và thoả mãn những nhu cầu của xã hội cả trên phương diện vật chất và tinh thần

Tóm lại, gia đình được khái quát lại như sau: về cơ bản, gia đình là một nhóm xã

hội cơ bản hình thành trên hai mối quan hệ cơ bản: quan hệ hôn nhân và quan hệ huyết thống được nhà nước và xã hội thừa nhận

1.1.1.3 Giáo dục và giáo dục đạo đức

* Giáo dục

“Giáo dục là hoạt động nhằm tác động một cách có hệ thống đến sự phát triển

tinh thần, thể chất của một đối tượng nào đó, làm cho đối tượng đó dần có những phẩm chất và năng lực do yêu cầu đề ra”.

Các nhà xã hội học giáo dục luôn nhấn mạnh tính định hướng của giáo dục, coi giáo dục là hoạt động có ý thức của con người Trên thực tế, nếu thiếu hoạt động giáo dục sẽ không thể tạo ra quá trình tái sản xuất các hoạt động tinh thần và vật chất khác

* Giáo dục đạo đức

Trong xã hội truyền thống, nếu như giáo dục gia đình giữ vai trò quyết định trong việc xã hội hóa cá nhân, đưa cá nhân hòa nhập với cộng đồng xã hội thì giáo dục đạo đức được coi là cốt lõi của giáo dục gia đình Trong nội dung giáo dục đạo đức, các thế hệ đi trước đặc biệt chú ý giáo dục cách ứng xử của cá nhân đối với các

tổ chức cộng đồng xung quanh (cộng đồng gia đình, cộng đồng thân tộc, cộng đồng làng xã)

Giáo dục đạo đức trong gia đình truyền thống

Phương pháp giáo dục đạo đức trong gia đình trước kia chủ yếu được thực hiện dưới hình thức « nêu gương », những tấm gương về đạo Hiếu, về đức hy sinh của con đối với cha mẹ được ghi chép trong các sách sơ học, dưới hình thức câu chuyện kể ngắn gọn hoặc những câu châm ngôn trong sách thánh hiền, ca dao, tục ngữ được truyền miệng từ thế hệ này sang thế hệ khác, nhằm giáo dục cho con những ý thức cơ bản nhất về đạo lý làm người

Giáo dục đạo đức trong gia đình hiện nay

Nền kinh tế thị trường phát triển đã tạo ra những thay đổi tích cực cho kinh tế

- xã hội đất nước, đời sống nhân dân được cải thiện rõ rệt, sức sản xuất phát triển mạnh mẽ Tuy nhiên, hàng loạt những vấn đề xã hội tiêu cực liên tục nảy sinh, đồng tiền đã phát huy sức mạnh của nó không chỉ ở ngoài xã hội mà cả ở trong gia đình Những chuẩn mực đạo đức vốn được coi là tiêu chí hàng đầu để đánh giá nhân cách con người thi nay đã dần suy giảm và bị vi phạm tương đối nghiêm trọng Con người chân chất, hiền lành trong xã hội truyền thống đang dần nhường chỗ cho con người

có đầu óc kinh tế thực dụng trong xã hội hiện đại

Đạo đức, trong bất kỳ hoàn cảnh nào đều giữ một vị trí quan trọng đặc biệt trong cuộc sống con người, hơn tất cả các phẩm chất con người khác Thiếu đạo đức, con người dễ mất phương hướng của hành động, dễ dàng vi phạm những chuẩn mực của xã hội

Giáo dục đạo đức con người là hình thành những chuẩn mực đạo đức có tác dụng điều chỉnh hành vi của các cá nhân, buộc các cá nhân phải tuân theo những yêu cầu, chuẩn mực mà xã hội đòi hỏi

Một cá nhân có khả năng đáp ứng đầy đủ các yêu cầu của xã hội hiện đại song quan trọng hơn cả đó phải là một con người có nhân cách, có phẩm chất đạo đức cao đẹp ngay từ trong chính gia đình của mình

1.1.1.4 Trẻ em

Trẻ em được định nghĩa theo nhiều cách khác nhau tùy theo cách tiếp cận của từng khoa học cụ thể (Triết học, Xã hội học, Tâm lý học, ) Cái chung trong tất cả các định nghĩa đó là ở chỗ đều thừa nhận rằng, trẻ em không phải là người lớn thu nhỏ lại mà trẻ em và người lớn là những giai đoạn phát triển khác nhau, đánh dấu những chặng đường phát triển khác nhau của một thế hệ người (từ lúc sinh ra đến khi chết) Điều đó có nghĩa là trẻ em vận động và phát triển theo qui luật riêng Theo luật Bảo

vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em của nước ta thì trẻ em là người dưới 16 tuổi

1.1.2 Lý thuyết tiếp cận: Lý thuyết xã hội hoá

1.1.2.1 Diễn biến xã hội hoá

Theo Smelser - nhà xã hội học người Mỹ, xã hội hoá diễn ra dưới sự tác động của ba nhân tố cơ bản là: sự mong đợi, sự thay đổi hành vi và thói khuôn phép

Xã hội hoá có thể được mô tả theo quan niệm khách quan (xã hội ảnh hưởng tới

cá nhân) và quan niệm chủ quan (cá nhân đáp ứng lại xã hội)

Về phương diện khách quan, xã hội hoá là diễn tiến theo đó xã hội truyền thống văn hoá của mình từ thế hệ này qua thế hệ khác và làm cho cá nhân thích ứng bởi những qui luật văn hoá được chấp nhận và tán thành của một đời sống xã hội có tổ chức

Về phương diện chủ quan, xã hội hoá là quá trình nơi cá nhân đang thích ứng với những người xung quanh, đang nhập dần vào xã hội ở một nền văn hoá xã hội nhất định Con người học hỏi khi tiếp xúc với xã hội trong mối tương quan với xã hội

Vì vậy, mỗi người vừa là con người độc đáo vừa là con người xã hội

1.1.2.2 Xã hội hoá trẻ em

Xã hội hoá trẻ em được phân tích theo bốn yếu tố tâm lý: sự bắt chước, sự đồng nhất, lòng biết lỗi và lòng xấu hổ giúp cho việc nhận diện quá trình xã hội hoá trẻ em diễn ra như thế nào và bằng cách nào

1.1.2.3 Môi trường cơ bản của xã hội hoá

Xã hội hoá thông qua các tác nhân chính thức và không chính thức sau đây:

- Các tác nhân chính thức trong quá trình xã hội hoá là các thiết chế giáo dục, tôn giáo, quân sự…

- Các tác nhân xã hội hoá không chính thức bao gồm những sự tác động qua lại của gia đình, bạn hữu, các phương tiện truyền thông…

1.2 Cơ sở thực tiễn

1.2.1 Tổng quan vấn đề nghiên cứu

Tình hình nghiên cứu về giáo dục và giáo dục đạo đức trong gia đình

Đã có khá nhiều đề tài nghiên cứu khoa học về gia đình ở trong nước được công bố

Ở tầm vĩ mô, có một số công trình nghiên cứu lớn liên quan đến gia đình như:

“Việt Nam phong tục” (1915) của Phan Kế Bính “Việt Nam văn hóa sử cương”

(1938) của Đào Duy Anh Thông qua những khảo cứu mang dấu ấn dân tộc học, hai công trình nghiên cứu này đã ghi chép và miêu tả các quan hệ vợ - chồng, cha – con, việc giáo dục con trong gia đình Việt Nam truyền thống và những xu hướng biến đổi

của nó trước ảnh hưởng của văn hóa Tây Âu Công trình nghiên cứu “Nho giáo và gia

đình” của Vũ Khiêu (1995) đã cung cấp một khối lượng tri thức rất sâu, rộng về văn

hóa gia đình, những tác động, ảnh hưởng đậm nét của nho giáo trong giáo dục gia đình, những mặt tích cực và tiêu cực của nho giáo đối với việc củng cố gia đình, hình thành nhân cách trong gia đình và xã hội

Công trình “Khoa học giáo dục con em trong gia đình” năm 1979 do Đức Minh

chủ biên đề cập đến một số quan điểm giáo dục trẻ em và những phương pháp giáo

dục trẻ em trong gia đình Cuốn sách “Những vấn đề cấp bách trong giáo dục con ở

lứa tuổi thiếu niên trong gia đình thành phố hiện nay” (2001) do Nguyễn Thanh Bình

chủ biên đề cập rất nhiều đến việc giáo dục đạo đức cho con cái trong các gia đình nói chung và gia đình thành phố nói riêng

1.2.2 Vài nét sơ lược về tâm lý trẻ em trong độ tuổi trung học cơ sở

Các em có nhu cầu tự thể hiện mình rất cao

Sự phát triển tâm lí xúc cảm của lứa tuổi này là rất đa dạng

Các mối quan hệ tình cảm đa dạng

Một số nét ý chí và tính cách nổi bật của học sinh

Chương 2

GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC CHO TRẺ EM TRONG GIA ĐÌNH ĐÔ THỊ 2.1 Hiện trạng đạo đức trẻ em trong độ tuổi THCS

2.1.1 Hiện trạng suy thoái đạo đức của trẻ em ở quận Hà Đông

* Biểu hiện hư qua các hành vi lệch chuẩn ở trường học

Khảo sát tại quận Hà Đông để tìm hiểu về tình trạng trẻ em hư ngày nay tăng hay giảm, kết quả cho thấy 72,6% số người được hỏi cho rằng trong những năm gần đây tình trạng trẻ em hư ngày càng gia tăng; chỉ có 16,4% cho rằng số lượng trẻ em hư không tăng cũng không giảm; 2,7% cho rằng có giảm và 8,2% trả lời không biết Số trẻ

em hư ngày càng tăng lên theo từng loại tệ nạn Số trẻ em vướng vào tệ nạn xã hội

như: đánh nhau chiếm tỷ trọng cao nhất trong tổng số người được hỏi là 56,2%; tiếp đến

là nghiện hút chiếm 39,7%; trộm cắp chiếm 34,2% và cuối cùng là cờ bạc chiếm 8,2%

* Biểu hiện hư qua các hành vi lệch chuẩn trong gia đình

Qua số liệu điều tra cho thấy trong các biểu hiện hư của các em thì hành vi lười học lại chiếm tỷ lệ cao nhất (57,8%) Đây là một trong những biểu hiện đáng lo ngại Bởi vì, đối với các em đang trong độ tuổi đi học, nhiệm vụ quan trọng hàng ngày là phải chăm chỉ học tập, rèn luyện để tiếp thu tích lũy kiến thức Một khi các em lười học, tất yếu sẽ xuất hiện những hoạt động khác thay thế vào thời gian học tập Những hoạt động khác thường không được gia đình mong muốn, vì vậy các em dễ bị sa vào các hoạt động có tính chất tiêu cực

* Biểu hiện hư qua các hành vi lệch chuẩn ngoài xã hội

Kết quả khảo sát cho biết hành vi lệch chuẩn xã hội của các em, không chỉ phi phạm các chuẩn mực về đạo đức con người mà còn vi phạm các quy định về trật tự an toàn nơi công cộng Theo số liệu điều tra cho thấy số trẻ em đã có lần đánh nhau chiếm 17,8%; ăn chơi đua đòi thói xấu chiếm 23,9 Chúng tôi cũng tìm hiểu về hiện

tượng này được biết: “Trẻ con bây giờ một số thì học hành rất chăm chỉ nhưng còn số

lớn là bát nháo, suốt ngày chơi bời, đàn đúm rồi game online, kiếm hiệp lung tung cả

mà bố mẹ chẳng quản lý gì hết chỉ thấy đi suốt ngày” (Nữ, 47 tuổi, cán bộ nhà nước)

Tuy tỷ lệ hành vi đánh nhau không cao bằng hành vi ăn chơi đua đòi thói xấu nhưng

nó cũng dễ bị tác động bởi những hành vi ăn chơi đùa đòi này và sẽ có chiều hướng gia tăng

2.1.2. Các nguyên nhân tác động đến hiện trạng đạo đức trẻ em hiện nay

2.1.2.1 Nguyên nhân từ các điều kiện kinh tế-xã hội

Kể từ khi Hà Đông sáp nhập vào Hà Nội và được quy hoạch xây dựng nhiều nên người dân ở khắp nơi di cư đến đây để làm ăn sinh sống Chính điều này đã gây ra nhiều bất ổn về an ninh, trật tự tại địa phương

Có không ít những ảnh hưởng tiêu cực đã gieo vào nhận thức sai lầm của một số thanh niên, học sinh tư tưởng sống gấp, sống vì tiền và coi tiền là tất cả, bất chấp đạo đức, pháp luật và còn đó rất nhiều những sách báo, băng đĩa hình độc hại, mang tính bạo lực, đồi truỵ, … lối sống buông thả, bê tha như rượu chè, cờ bạc, nghiện hút… tiêm nhiễm vào thế hệ trẻ nhanh chóng

Kết quả khảo sát cho thấy có 12,8% sống trong khu tập thể cơ quan; 16,7% sống cạnh chợ; 19,4% sống ở nhà riêng trong ngõ, xóm; 18,3% sống gần trường học; và 32,8% sống ở nhà riêng ngoài mặt phố

Tóm lại, sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước tác động tích cực đến đời sống của người dân nhưng bên cạnh đó đã nảy sinh nhiều hiện tượng tiêu cực như sự buông lỏng quản lý của các bậc phụ huynh đối với con cái, nuông chiều con một cách thái quá dẫn đến con cái luôn nghĩ chúng là nhất và chúng có thể làm bất cứ việc gì chúng muốn, từ đây trẻ em sinh ra những thói hư tật xấu rồi sa đà vào những tệ nạn xã hội

2.1.2.2 Nguyên nhân từ phía bản thân trẻ em