YẾU TỐ TÁC ĐỘNG VÀ BIẾN ĐỔI CƠ BẢN TRONG LỐI SỐNG CỦA NÔNG DÂN VIỆT NAM HIỆN NAY .... o đó, lối sống của nông dân Việt Nam trong uá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông
Trang 1§¹I häC quèC gia hµ néI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC Xà HỘI VÀ NHÂN VĂN
- -
VƯƠNG THỊ HUỆ
TÌM HIỂU NHỮNG BIẾN ĐỔI TRONG LỐI SỐNG
CỦA NÔNG DÂN VIỆT NAM HIỆN NAY
LUẬN VĂN THẠC SĨ TRIẾT HỌC Chuyên ngành: Chủ nghĩa Xã hội khoa học
Mã số: 60 22 85
Người hướng dẫn khoa học:
Hà Nội – 2011
Trang 2§¹I häC quèC gia hµ néI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC Xà HỘI VÀ NHÂN VĂN
- -
VƯƠNG THỊ HUỆ
TÌM HIỂU NHỮNG BIẾN ĐỔI TRONG LỐI SỐNG
CỦA NÔNG DÂN VIỆT NAM HIỆN NAY
LUẬN VĂN THẠC SĨ TRIẾT HỌC
Hà Nội – 2011
Trang 3MỤC LỤC
MỞ ĐẦU 1
NỘI DUNG 7
Chương 1 LỐI SỐNG VÀ LỐI SỐNG TRUYỀN THỐNG 7
CỦA NÔNG DÂN VIỆT NAM 7
1.1 Khái niệm và cấu trúc của lối sống 7
1.2 Lối sống truyền thống của nông dân Việt Nam 34
Chương 2 YẾU TỐ TÁC ĐỘNG VÀ BIẾN ĐỔI CƠ BẢN TRONG LỐI SỐNG CỦA NÔNG DÂN VIỆT NAM HIỆN NAY 53
2.1 Yếu tố tác động đến lối sống của nông dân Việt Nam hiện nay 53
2.2 Biến đổi cơ bản trong lối sống của nông dân Việt Nam hiện nay 64
2.3 Một số khuyến nghị nhằm khắc phục những hạn chế trong lối sống của nông dân Việt Nam hiện nay 86
KẾT LUẬN 99
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 101
PHỤ LỤC 108
Trang 4MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
Nước ta đang ở vào thời kỳ phát triển bước ngoặt, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa để chuyển từ trình độ lạc hậu, chậm phát triển của xã hội nông nghiệp cổ truyền sang trình độ phát triển hiện đại, văn minh của xã hội công nghiệp Đây là một thời kỳ phát triển lâu dài mà từ nay đến hai, ba thập niên đầu của thế kỷ XXI mới chỉ là giai đoạn đầu, đưa nước ta từ một nước nông nghiệp trở thành một nước công nghiệp
Một trong những nhiệm vụ và nội dung chủ yếu của công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở nước ta là thực hiện hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn, đem công nghiệp cải tạo nông nghiệp, thay đổi căn bản nền nông nghiệp thuần nông Trên
cơ sở đó làm thay đổi bộ mặt xã hội nông thôn, chất lượng cuộc sống và trình độ phát triển của nông dân, từ con người lao động đến giai cấp nông dân
Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội ở nước ta bao hàm một cách tất yếu chiến lược phát triển toàn diện nông thôn, nông nghiệp và nông dân Công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn là một trọng điểm, một mục tiêu lịch sử của công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn để từng bước xây dựng và phát triển nông thôn theo hình ảnh của xã hội công nghiệp Nó liên hệ mật thiết với hàng loạt các uá trình phát triển nông thôn theo hướng kinh tế hàng hóa - thị trường để phát triển s c sản xuất ở nông thôn, giải thể nền nông nghiệp tự cung, tự cấp, tiến tới nền nông nghiệp sản xuất hàng hóa Cùng với đó, nông nghiệp và nông thôn sẽ từng bước phát triển theo hướng đô thị hóa, tham gia vào uá trình hội nhập uốc tế và khu vực nhằm thu hẹp khoảng cách chênh lệch trong phát triển giữa nông thôn và thành thị Những uá trình kinh tế - xã hội này nhằm tạo ra cơ sở kinh tế - xã hội, những xung lực vật chất và tinh thần để đảm bảo sự ổn định tích cực về chính
trị, sự lành mạnh về uan hệ xã hội cũng như văn hóa, lối sống ở nông thôn
Trang 5Với sự phát triển của đất nước, công nghiệp hoá, hiện đại hoá nói chung và công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn nói riêng sẽ đem lại cho con người Việt Nam cũng như nông dân Việt Nam một nhịp sống mới, lối sống mới ưới tác động của uá trình này, lối sống của nông dân đang có sự vận động, biến đổi sâu s c Trong sự biến đổi này, những yếu tố tích cực trong lối sống truyền thống của nông dân, vốn được đ c kết từ lịch sử lâu dài của dân tộc trở thành những giá trị bền vững Ch ng không mất đi, mà được bảo t n và phát triển trong lối sống hiện nay của nông dân Cùng với sự duy trì những yếu tố tích cực, một số yếu tố tiêu cực cũng v n c n t n tại, bởi bản thân th c xã hội vốn có s c ỳ và thường lạc hậu hơn so với t n tại xã hội hơn nữa, quá trình công nghiệp hoá mới đang di n ra, chưa đủ s c để cải biến, xóa b hoàn toàn những tiêu cực trong lối sống cũ o đó, lối sống của nông dân Việt Nam trong
uá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn hiện nay vừa bao hàm yếu tố truyền thống và hiện đại, vừa có mặt tích cực, vừa có mặt tiêu cực Tất cả những yếu tố đó đang tiếp tục vận động, biến đổi nhanh chóng trong
uá trình phát triển của cơ chế thị trường, đô thị hóa nông thôn, toàn cầu hóa, khu vực hóa và hội nhập uốc tế
Trước sự biến đổi lối sống của nông dân Việt Nam trong bối cảnh mới, Đảng ta đã nhận th c được việc cần thiết phải bảo t n và phát huy những giá trị trong lối sống truyền thống, đ ng thời những khuyến nghị để kh c phục những yếu tố tiêu cực trong biến đổi lối sống của nông dân cũng cần được đặt ra o
vậy, tôi đã chọn vấn đề “Tìm hiểu những biến đổi trong lối sống của nông dân
Việt Nam hiện nay” làm đề tài nghiên c u của mình
2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài
Về lối sống, sự biến đổi lối sống của người Việt Nam trong uá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước nói chung và lối sống của nông dân Việt Nam nói riêng trong quá trình công ng
Trang 6hiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn đã có nhiều công trình khoa học và nhiều bài viết đã nghiên c u về vấn đề này
- Nhóm công trình nghiên c u về lối sống và biến đổi lối sống của người Việt Nam dưới tác động của toàn cầu hóa
“Các giá trị truyền thống và con người Việt Nam hiện nay” (1994) của tác
giả Phan Huy Lê, Vũ Minh Giang, Công trình KHCN cấp Nhà nước, KX.07
“Tìm hiểu giá trị văn hoá truyền thống trong quá trình công nghiệp hoá - hiện đại hoá” (2002), của nhóm tác giả Nguy n Trọng Chuẩn, Phạm Văn Đ c
và H Sỹ Qu chủ biên, Nxb Chính Trị Quốc Gia, Hà Nội
“Giá trị truyền thống trước thách thức của toàn cầu hoá” (2002) của tác
giả Đỗ Huy, Nxb Chính Trị Quốc Gia, Hà Nội
“Hội nhập quốc tế: Cơ hội và thách thức đối với giá trị truyền thống trong
điều kiện toàn cầu hoá hiện nay” (2004), của Nguy n Trọng Chuẩn, Tạp chí
Triết học, số 8, tr.5
- Nhóm công trình, bài viết nghiên c u về lối sống và sự biến đổi lối sống của người Việt Nam dưới tác động của toàn cầu hoá như:
“Lối sống xã hội chủ nghĩa và xu thế toàn cầu hoá” (2001), do Thanh Lê
chủ biên, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội
“Một số vấn đề lối sống, đạo đức, chuẩn giá trị” (2001), của Huỳnh Khái
Vinh, Nxb Chính Trị Quốc Gia, Hà Nội
“Bản sắc dân tộc trong lối sống hiện đại” (2003), của Lê Như Hoa, Viện
Văn hoá và Nxb.Văn hoá - Thông tin, Hà Nội
- Nhóm công trình và bài viết nghiên c u về giải pháp xây dựng lối sống, môi trường văn hoá trong uá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá hiện nay như:
Trang 7“Kế thừa giá trị truyền thống văn hoá dân tộc trong việc xây dựng nền văn hoá nghệ thuật Việt Nam hiện nay” (1995), của tác giả Cù Huy Chử,
LA.PTS.KH.TH, Học viện CTQG H Chí Minh
“Kế thừa và đổi mới các giá trị đạo đức truyền thống trong quá trình chuyển sang nền kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay” (2000), của Nguy n
Văn L , LA.TS.TH, Học viện CTQG H Chí Minh
“Xây dựng môi trường văn hoá ở nước ta hiện nay từ góc nhìn giá trị học”
(2001), của Đỗ Huy, Viện Văn hoá và Nxb.Văn hoá - Thông tin, Hà Nội
“Xây dựng tư tưởng, đạo đức, lối sống văn hóa ở thủ đô Hà Nội trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá - hiện đại hoá đất nước” (2001), do Nguy n Viết Ch c
chủ biên, Viện Văn hoá và Nxb.Văn hoá - Thông tin, Hà Nội
“Xây dựng lối sống ở Việt Nam hiện nay từ góc độ văn hóa truyền thống dân tộc”, (2006), của tác giả Võ Văn Th ng, Viện Văn hóa và Nxb Văn hoá -
Thông tin, Hà Nội…
Mỗi công trình, mỗi bài viết đã nghiên c u những khía cạnh dưới các góc
độ khác nhau Tuy nhiên, chưa có công trình nào đi sâu nghiên c u về những biến đổi trong lối sống của nông dân Việt Nam hiện nay
3 Mục đích và nhiệm vụ của đề tài
- Mục đích: Luận văn trình bày lối sống truyền thống của nông dân Việt
Nam, những biến đổi cơ bản trong lối sống của nông dân Việt Nam hiện nay Trên cơ sở đó, luận văn đề xuất một số khuyến nghị nhằm hạn chế tiêu cực trong lối sống của nông dân Việt Nam hiện nay
- Nhiệm vụ: Để thực hiện được những mục đích trên, luận văn có nhiệm vụ:
+ Phân tích khái niệm và cấu tr c của lối sống
+ Trình bày lối sống truyền thống của nông dân Việt Nam
+ Chỉ ra yếu tố tác động đến lối sống của nông dân Việt Nam hiện nay
Trang 8+ Phân tích biến đổi cơ bản trong lối sống của nông dân Việt Nam hiện nay + Đề xuất một số khuyến nghị nhằm hạn chế tiêu cực trong lối sống của nông dân Việt Nam hiện nay
4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu: Đối tượng nghiên c u của luận văn là lối sống
của nông dân Việt Nam
- Phạm vi nghiên cứu: Luận văn chủ yếu tìm hiểu những biến đổi về lối
sống của nông dân ở một số khu vực hiện đang có sự chuyển đổi mục đích sử dụng đất nông nghiệp sang phục vụ công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn
5 Cơ sở lý luận và thực tiễn
- Cơ sở lý luận: ựa trên uan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng
H Chí Minh và uan điểm, đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng Cộng sản Việt Nam về nông dân
- Cơ sở thực tiễn: Quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp,
nông thôn, uá trình đô thị hóa, toàn cầu hóa, hội nhập uốc tế, khu vực và những tài liệu phản ánh lối sống của người nông dân Việt Nam hiện nay
6 Phương pháp nghiên cứu
Sử dụng phương pháp nghiên c u: phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện ch ng và chủ nghĩa duy vật lịch sử để xem xét đối tượng nghiên c u
Ngoài ra, c n sử dụng các phương pháp cụ thể như: phân tích - tổng hợp, logic - lịch sử, so sánh, thống kê
7 Đóng góp của luận văn
Góp phần nghiên c u về khái niệm lối sống, các yếu tố cấu thành lối sống
và lối sống truyền thống của nông dân Việt Nam
Chỉ ra những yếu tố tác động đến lối sống của nông dân Qua đó, luận văn phân tích cụ thể một số biến đổi trong lối sống của nông dân Việt Nam hiện nay
Trang 9Đưa ra khuyến nghị nhằm phát huy những tích cực, đ ng thời kh c phục
những điểm c n hạn chế trong lối sống của nông dân Việt Nam
8 Ý nghĩa của luận văn
- Ý nghĩa lý luận: Luận văn góp phần làm rõ hơn về lối sống của nông dân
Việt Nam hiện nay
- Ý nghĩa thực tiễn: Luận văn có thể làm tài liệu tham khảo cho các chuyên đề
nghiên c u về lối sống, đặc biệt là lối sống nông dân Việt Nam hiện nay
9 Kết cấu của luận văn
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và anh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn được thể hiện trong 2 chương và 5 tiết
Trang 10NỘI DUNG Chương 1 LỐI SỐNG VÀ LỐI SỐNG TRUYỀN THỐNG
CỦA NÔNG DÂN VIỆT NAM 1.1 Khái niệm và cấu trúc của lối sống
1.1.1 Khái niệm lối sống
“Lối sống” là khái niệm được nhiều nhà khoa học thuộc các lĩnh vực khoa học khác nhau như: triết học, xã hội học, tâm l học, văn hóa học…nghiên c u
Ở mỗi lĩnh vực đó, lối sống được tiếp cận từ một góc độ khác nhau Vậy nên, việc luận giải lối sống là gì, các yếu tố cấu thành nó ra sao, cũng không hoàn toàn giống nhau
Trong luận văn này, vấn đề lối sống được tiếp cận chủ yếu từ l luận của chủ nghĩa Mác – Lênin về con người và hình thái kinh tế - xã hội Con người luôn t n tại trong tự nhiên và xã hội Con người khác con vật về bản chất ở cả ba mặt: uan hệ với tự nhiên, uan hệ với xã hội và uan hệ với chính bản thân con người Những uan hệ ấy thể hiện trong toàn bộ hoạt động cụ thể của con người Trong đó, sản xuất chính là yếu tố uyết định sự t n tại của cá nhân và phương
th c sản xuất là hình th c hoạt động cơ bản của lối sống Phương th c sản xuất uyết định cách th c hoạt động sản xuất, ua đó uyết định lối sống của con người trong một hình thái kinh tế - xã hội nhất định
Như vậy, có thể hiểu, lối sống chính là lề lối, cách thức hoặc phương thức
hoạt động của con người Qua đó, con người thực hiện mối quan hệ với tự nhiên
và xã hội Thông qua các mối quan hệ này, con người vừa tự hoàn thiện mình, vừa cải tạo tự nhiên và xã hội
Để hiểu rõ hơn về khái niệm lối sống, ch ng ta cần phân biệt lối sống với một số khái niệm gần gũi liên uan với nó như: nếp sống, lẽ sống, m c sống, phong cách sống, chất lượng sống…
Trang 111.1.2 Cấu trúc của lối sống
Lối sống là tổng thể các hình th c hoạt động của con người do phương
th c sản xuất uyết định Lối sống thống nhất trong nó mặt vật chất và các yếu
tố tinh thần, tổng h a các tính chất cơ bản nhất của mối uan hệ giữa cá nhân với xã hội và môi trường o vậy, lối sống được cấu thành từ các yếu tố cơ bản như: cách th c lao động của con người, cách th c tiêu dùng, uan hệ ng xử giữa người với người và xã hội, cách th c tư duy của con người và các phong tục, tập uán, tín ngưỡng… Các yếu tố này có mối uan hệ ua lại, chi phối l n nhau, tạo nên tính ổn định và biến đổi của lối sống Tính ổn định của lối sống làm nên sự khác biệt giữa lối sống của các khu vực, các dân tộc, các cộng đ ng người trong mỗi dân tộc Tính biến đổi của lối sống cho thấy lối sống của các khu vực, cộng đ ng, ngoài sự khác biệt c n có những điểm chung nhất định
Ngoài những yếu tố trên, lối sống c n bao hàm cả kho tàng văn hóa dân gian, nghệ thuật, ngôn ngữ… Những yếu tố này tạo nên mặt vật chất và tinh thần trong lối sống Cách th c lao động, tiêu dùng tạo nên mặt vật chất cách
th c tư duy, phong tục, tập uán, tín ngưỡng, l hội tạo nên yếu tố tinh thần của lối sống Tất nhiên, sự phân chia mặt vật chất và tinh thần trong lối sống chỉ mang tính chất tương đối Những yếu tố có sự tác động ua lại, ảnh hưởng, chi phối l n nhau tạo nên tính chỉnh thể, thống nhất của lối sống Mỗi yếu tố có vị trí nhất định trong sự hình thành và phát triển của lối sống Nếu tuyệt đối hóa hay phủ nhận một yếu tố nào đó đều d n đến sự phiếm diện trong nhận th c về lối sống
1.2 Lối sống truyền thống của nông dân Việt Nam
1.2.1 Cơ sở hình thành lối sống truyền thống của nông dân Việt Nam
Lối sống truyền thống của nông dân Việt Nam không phải là cái có sẵn, cũng không phải hình thành một cách ng u nhiên Mà lối sống truyền thống đó được hình thành từ trong điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và lịch sử nhất định của dân tộc Cùng với uá trình dựng nước và giữ nước, lối sống của nông dân
Trang 12Việt Nam đã hình thành và phát triển Bằng lao động sáng tạo và chí đấu tranh bền bỉ, người nông dân đã xây đ p nên lối sống truyền thống mang những nét đặc trưng riêng Nền kinh tế tiểu nông t n tại hàng nghìn năm ở Việt Nam cùng với chế độ thuộc địa, nửa phong kiến và văn hóa làng xã đã góp phần tạo nên đặc điểm lối sống truyền thống của người nông dân
1.2.2 Đặc điểm lối sống truyền thống của nông dân Việt Nam
Việt Nam là một uốc gia nông nghiệp, nằm trong khu vực Đông Nam Á,
vì vậy, nông dân là một lực lượng chủ yếu trong cơ cấu xã hội, đ ng thời cũng là lực lượng lao động chính, tạo ra phần lớn của cải cho xã hội Việt Nam từ truyền thống đến hiện đại Từ điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và lịch sử, lối sống truyền thống của giai cấp nông dân Việt Nam là sự thể hiện sâu s c nhất, rõ nét nhất lối sống của dân tộc Việt và lối sống ấy cũng chính là cái phản ánh bản s c văn hóa của dân tộc Việt Nam, để phân biệt với văn hóa của các dân tộc khác trên thế giới cũng như khu vực Khi xem xét lối sống truyền thống của nông dân Việt Nam từ các phương diện như: phương th c lao động, tiêu dùng, tư duy, uan hệ ng xử, tín ngưỡng, l hội và phong tục tập uán, lối sống của nông dân Việt Nam có một số đặc điểm cơ bản sau:
Thứ nhất, phương th c lao động của nông dân Việt Nam mang tính chất
cá thể, lạc hậu, phân tán, tự cấp, tự t c
Thứ hai, tiết kiệm trong tiêu dùng, yêu lao động, cần cù trong cuộc sống Thứ ba, tinh thần đoàn kết, g n bó cộng đ ng, yêu thương, đùm bọc l n
nhau, tình nghĩa thủy chung trong cuộc sống
Thứ tư, trọng đạo đ c, danh dự, tình nghĩa
Thứ năm, tư tưởng bình uân, ỷ lại và bảo thủ, sự sùng bái kinh nghiệm
và “coi thường” lớp trẻ
Thứ sáu, “thiếu” th c kỷ luật lao động và “thừa” tính đố kỵ, ganh ghét,
cục bộ, địa phương