Nghiên cứu xác lập cơ sở khoa học cho quy hoạch bảo vệ môi trường một số làng nghề ở tỉnh Hà Tây tt

Những luận điểm bảo vệ Luận điểm 1: Hoạt động sản xuất phân tán, công nghệ thủ công lạc hậu, quản lý thiếu chặt chẽ, không xử lý chất thải trong suốt quá trình phát triển sản xuất là nh

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI - TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI - TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN

LUẬN ÁN TIẾN SĨ ĐỊA LÝ

2 GS.TS Trương Quang Hải

Hà Nội - 2009

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa i

Lời cam đoan ii

Lời cảm ơn iii

Các chữ viết tắt iv

Mục lục v

Danh mục các bảng vi

Danh mục các hình vẽ vii

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu 2

3 Phạm vi và đối tượng nghiên cứu 2

4 Cơ sở tài liệu, phương pháp và các bước nghiên cứu 2

5 Những đóng góp mới của luận án 6

6 Các luận điểm bảo vệ 7

7 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn 7

8 Cấu trúc luận án 7

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN NGHIÊN CỨU MÔI TRƯỜNG LÀNG NGHỀ 9

1.1 Khái quát về làng nghề 9

1.1.1 Vài nét về lịch sử phát triển và vai trò của làng nghề 9

1.1.2 Khái niệm và tiêu chí nhận dạng làng nghề 10

1.1.3 Những nghiên cứu về làng nghề 11

1.1.4 Đặc điểm làng nghề Hà Tây 16

1.2 Cơ sở lý luận 18

1.2.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu quy hoạch bảo vệ môi trường 18

1.2.2 Mối quan hệ giữa các loại hình quy hoạch với quy hoạch bảo vệ môi trường 25

1.2.3 Phát triển bền vững làng nghề 29

1.2.4 Phát triển cộng đồng 31

1.2.5 Biến đổi môi trường 32

1.3 Quan điểm và tiếp cận nghiên cứu 33

1.3.1 Quan điểm nghiên cứu 33

1.3.2 Tiếp cận nghiên cứu 36

Kết luận Chương 1 38

Chương 2 HOẠT ĐỘNG SẢN XUẤT VÀ ẢNH HƯỞNG CỦA NÓ ĐẾN MÔI TRƯỜNG LÀNG NGHỀ 39

2.1 Điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội 39

2.1.1 Khái quát điều kiện tự nhiên 39

2.1.2 Truyền thống làng nghề 40

2.1.3 Hiện trạng kinh tế - xã hội 43

2.1.4 Hiện trạng công tác quản lý đất đai và biến động sử dụng đất 46

2.2 Quá trình sản xuất thủ công nghiệp và các nguồn gây ô nhiễm 50

2.2.1 Sản xuất gia công kim loại làng nghề Phùng Xá 50

2.2.2 Sản xuất sơn mài làng nghề Duyên Thái 56

2.3 Đánh giá ảnh hưởng của hoạt động gia công kim loại và sơn mài đến môi trường tự nhiên 60

2.3.1 Đánh giá ảnh hưởng của hoạt động gia công kim loại và sơn mài đến môi trường khí 60

2.3.2 Đánh giá ảnh hưởng của hoạt động gia công kim loại và sơn mài đến môi trường nước 65

2.3.3 Đánh giá ảnh hưởng của hoạt động gia công kim loại và sơn mài đến môi trường đất 73

2.4 Đánh giá ảnh hưởng của hoạt động gia công kim loại và sơn mài đến môi trường kinh tế - xã hội 77

2.5 Phân loại hiện trạng chất lượng môi trường làng nghề Phùng Xá và Duyên Thái 81

2.5.1 Cơ sở và nguyên tắc phân loại 81

2.5.2 Chỉ số chất lượng môi trường 82

Kết luận Chương 2 89

Chương 3. XU THẾ PHÁT TRIỂN KINH TẾ XÃ HỘI, DIỄN BIẾN MÔI TRƯỜNG VÀ QUY HOẠCH BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG LÀNG NGHỀ 90

3.1 Dự báo xu thế phát triển kinh tế xã hội và diễn biến môi trường 90

3.1.1 Xu thế phát triển kinh tế xã hội 90

3.1.2 Dự báo diễn biến môi trường 93

3.2 Quy hoạch bảo vệ môi trường làng nghề 100

3.2.1 Các hướng chính trong QHBVMT làng nghề 101

3.2.2 Tiếp cận QHBVMT làng nghề Phùng Xá và Duyên Thái 102

3.2.3 Mục đích và cơ sở QHBVMT làng nghề Phùng Xá và Duyên Thái 103 3.2.4 Quy hoạch điểm công nghiệp Phùng Xá và Duyên Thái 105

3.2.5 Quy hoạch hệ thống công nghệ xử lý chất thải làng nghề 110

3.2.6 Quy hoạch phân tán tại làng nghề 119

3.2.7 Quy hoạch đơn vị ở bền vững 124

3.2.8 Thuyết phục các cơ sở sản xuất di chuyển vào điểm công nghiệp bằng phương pháp chi phí lợi ích 129

3.3 Các giải pháp quản lý môi trường tại làng nghề hỗ trợ quy hoạch 134

3.3.1 Giáo dục môi trường 134

3.3.2 Quản lý môi trường 134

3.4 Xây dựng quy trình mẫu cho QHBVMT tại các làng nghề Hà Tây 135

Kết luận Chương 3 138

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 142 TÀI LIỆU THAM KHẢO

MỞ ĐẦU

Làng nghề là đơn vị cư trú, hoạt động sản xuất và sinh hoạt văn hóa cộng đồng đặc thù ở nước ta Năm

2008, Việt Nam có khoảng 1.450 làng nghề, phân bố tập trung tại vùng châu thổ sông Hồng Hà Tây là nơi phát triển mạnh nghề thủ công với 116 làng nghề truyền thống Hoạt động kinh tế của các làng nghề đã đóng góp vào thành tựu phát triển kinh tế chung, đồng thời cũng là nguyên nhân gây ô nhiễm môi trường và làm suy giảm sức khỏe cộng đồng Hiện nay, vấn đề quy hoạch bảo vệ môi trường (QHBVMT) với xử lý nước thải, khí thải, thu gom rác thải của các làng nghề Hà Tây vẫn chưa được quan tâm đúng mức

QHBVMT là một trong những giải pháp hữu hiệu nhằm cải thiện chất lượng môi trường, phát triển bền

vững (PTBV) các làng nghề ở Hà Tây Đây chính là hướng nghiên cứu của đề tài luận án “Nghiên cứu xác

lập cơ sở khoa học cho quy hoạch bảo vệ môi trường một số làng nghề ở tỉnh Hà Tây (cũ)”

Mục tiêu của luận án là: “Xác lập căn cứ khoa học cho QHBVMT và đề xuất các biện pháp nhằm giảm

thiểu ô nhiễm, cải thiện chất lượng môi trường một số làng nghề ở Hà Tây”

Để thực hiện mục tiêu nêu trên, bốn nhiệm vụ được đặt ra:

1 Xác lập cơ sở lý luận về QHBVMT làng nghề;

2 Đánh giá hiện trạng môi trường và ảnh hưởng từ hoạt động sản xuất của các làng nghề đến môi trường;

3 Dự báo xu thế phát triển kinh tế - xã hội và diễn biến môi trường khu vực nghiên cứu;

4 Đề xuất phương án QHBVMT và các giải pháp thực hiện

Những luận điểm bảo vệ

Luận điểm 1: Hoạt động sản xuất phân tán, công nghệ thủ công lạc hậu, quản lý thiếu chặt chẽ, không

xử lý chất thải trong suốt quá trình phát triển sản xuất là những nguyên nhân chủ yếu gây ô nhiễm môi trường và ảnh hưởng xấu đến sức khỏe cộng đồng ở làng nghề tái chế kim loại Phùng Xá và làng nghề sơn mài Duyên Thái

Luận điểm 2: QHBVMT làng nghề với hai loại hình: quy hoạch điểm công nghiệp và quy hoạch phân

tán được nghiên cứu điển hình ở Phùng Xá và Duyên Thái, là công cụ hữu hiệu góp phần đẩy mạnh sản xuất

và BVMT làng nghề

Những điểm mới của luận án

- Xác lập được cơ sở khoa học cho việc QHBVMT làng nghề gia công kim loại Phùng Xá và sơn mài Duyên Thái

- Mô hình QHBVMT làng nghề được đề xuất là một giải pháp mang tính tổng hợp để giải quyết những vấn đề về phát triển kinh tế và BVMT Đây là đóng góp có ý nghĩa vào sự phát triển hướng nghiên cứu (phương pháp luận, nội dung, quy trình) QHBVMT còn rất mới ở Việt Nam

- Phát triển hướng tiếp cận địa lý định lượng qua công cụ kinh tế để so sánh hai hình thức: sản xuất phân tán tại hộ gia đình và sản xuất tập trung tại điểm công nghiệp

Phạm vi nghiên cứu: Tập trung vào ranh giới lãnh thổ làng nghề gia công kim loại Phùng Xá, huyện Thạch

Thất và làng nghề sơn mài Duyên Thái, huyện Thường Tín

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

1 Lý luận về quy trình, nội dung QHBVMT làng nghề có thể được vận dụng như một giải pháp quan trọng đảm bảo phát triển kinh tế có gắn với khống chế ô nhiễm và cải thiện chất lượng môi trường làng nghề

2 Phương pháp phân tích chi phí lợi ích có thể được vận dụng trong nghiên cứu khía cạnh kinh tế và môi trường làng nghề

3 Kết quả phân tích hiện trạng và QHBVMT ở Phùng Xá và Duyên Thái là tài liệu hữu ích đối với công tác quản lý môi trường và PTBV ở khu vực nghiên cứu

Cơ sở tài liệu thực hiện luận án là các chương trình- dự án mà tác giả trực tiếp tham gia: Nghiên cứu, đề

xuất các biện pháp xử lý môi trường một số làng nghề thủ công mỹ nghệ tỉnh Hà Tây (2003-2005); Ô nhiễm môi trường sông Nhuệ, sông Đáy, nguyên nhân, thực trạng và giải pháp (2005-2007); Nghiên cứu, chuyển giao công nghệ xử lý khí thải tại các cơ sở sản xuất hàng thủ công mỹ nghệ (2007-2009), của Trung tâm

Công nghệ Môi trường - Viện Vật lý

Bổ sung vào nguồn dữ liệu là các đề tài cấp nhà nước, cấp bộ và tương đương như: An toàn và vệ sinh

lao động tại các làng nghề thủ công vùng đồng bằng sông Hồng, thực trạng và giải pháp (2004-2006); Môi trường lao động - bệnh nghề nghiệp và biện pháp phòng tránh tại các làng nghề truyền thống tỉnh Hà Tây

(2006-2008); Nghiên cứu điều kiện làm việc trong các cơ sở sản xuất làng nghề và đề xuất biện pháp cho

PTBV, do Viện Khoa học kỹ thuật Bảo hộ lao động chủ trì mà tác giả là thành viên

Kết hợp với những đợt thực địa kéo dài, liên tục trong những năm 2006, 2007, 2008, lấy mẫu và phân tích gần 100 mẫu môi trường (đất, nước, không khí, chất thải rắn) ở hai làng nghề Phùng Xá và Duyên Thái

để đánh giá tác động môi trường, kiểm chứng và dự báo diễn biến môi trường khu vực

Trên 10 bài báo, công trình khoa học của tác giả được công bố những năm 2004 - 2009, là những nghiên cứu tập trung vào các vấn đề: ô nhiễm môi trường làng nghề, làng nghề và sức khỏe người lao động, công nghệ xử lý chất thải, QHBVMT, kiểm toán môi trường được đưa vào sử dụng trong luận án

Phương pháp nghiên cứu: Phương pháp thu thập thông tin, khảo sát thực địa, bản đồ, toán học, hồi cứu quá

khứ - dự báo tương lai, dự báo nguồn thải theo hệ số ô nhiễm, phương pháp phân tích và tổng hợp, phương pháp thống kê

Quá trình nghiên cứu của luận án: gồm 2 bước chính

Bước 1: Khảo sát, đánh giá, phân tích các điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội, thực trạng hoạt động sản xuất

và những hệ quả về ô nhiễm môi trường và sức khoẻ cộng đồng ở các làng nghề, phân loại hiện trạng chất lượng môi trường

Bước 2: Dự báo sự phát triển làng nghề và mức độ ô nhiễm môi trường; Đề xuất phương án QHBVMT; Kiến

nghị các giải pháp thực hiện

Cấu trúc của luận án: Ngoài phần mở đầu, kết luận và phụ lục, cấu trúc luận án gồm 3 chương được trình

bày trên 149 trang với 47 bảng biểu, 39 hình vẽ và bản đồ minh họa

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN CHO NGHIÊN CỨU QUY HOẠCH MÔI TRƯỜNG LÀNG NGHỀ

1.1 Khái quát về làng nghề

Trên thế giới, từ những năm 20 của thế kỷ XX, đã có các công trình nghiên cứu liên quan đến lĩnh vực

“làng nghề” Tiêu biểu như Bành Tử với “Nhà máy làng xã” (1922), N.H Noace với “Mô hình sản xuất làng

xã” và “Xã hội hóa nghề thủ công” (1928) Năm 1964, tổ chức WCCI (World Crafts Council International)

được thành lập, hoạt động phi lợi nhuận vì lợi ích chung của các quốc gia có nghề thủ công truyền thống Từ

đây, một số mô hình tổ chức sản xuất đã được đề xuất và triển khai có hiệu quả như: “Hợp tác xã”(1970) ở Triều Tiên; “mô hình sản xuất thu nhỏ” (1974) ở Na Uy; “Một làng một sản phẩm” (OVOP - 1970) ở Nhật Bản; “Một triệu Bạt cho một làng” và “Mỗi làng có một sản phẩm ” (1984) ở Thái Lan

Ở Việt Nam, trước năm 1954, nghiên cứu sự phân bố, phong tục, tập quán, dân cư và điều kiện địa lý tự nhiên của các làng nghề chủ yếu do các nhà địa lý và xã hội học Pháp thực hiện (Roland Bulteau, D.V

Foune Deprat, Pierre Gourou ) Sau năm 1954, các nhà khoa học Việt Nam (Nguyễn Mạnh Chu, Lê Thạc

Cán, Phí Văn Ba, Toàn Ánh ) và nhiều nhà khoa học Liên Xô đã nghiên cứu về làng nghề Một số hướng nghiên cứu đáng quan tâm trong thời gian gần đây như: Làng nghề Việt và môi trường (Đặng Kim Chi, 1998); Hiện trạng và giải pháp cải thiện môi trường một số làng nghề Bắc bộ (Đăng Kim Chi và nnk 2000); Kinh tế làng nghề (Hoàng Hải, 1996); Mô hình làng nghề nông thôn (Hoàng Kim Giao, 1996); Công nghệ

xử lý nước thải làng nghề (Trần Hiếu Nhuệ, 1998); Quy hoạch môi trường vùng ven đô Hà Nội trên cơ sở tiếp cận sinh thái (Vũ Quyết Thắng, 2000)

Làng nghề Hà Tây hình thành và phân bố tập trung hai bên tả và hữu ngạn sông Hồng, sông Đáy, sông Nhuệ với 282 làng/324 xã được phân chia làm 03 cụm: Cụm làng nghề lớn nhất ở phía Tây của tỉnh, trong phạm vi huyện Phú Xuyên Cụm làng nghề thứ 2 ở Chương Mỹ trên quốc lộ 6 gần tỉnh Hoà Bình Cụm làng nghề thứ 3 gồm một số làng nghề nằm ở phía Bắc của tỉnh, đó là các xã Minh Khai, Dương Liễu, Cát Quế

1.2 Tổng quan tình hình nghiên cứu quy hoạch bảo vệ môi trường

a Tình hình nghiên cứu quy hoạch môi trường trên thế giới: Thuật ngữ “Environmental planning” (QHMT)

ra đời vào đầu những năm 70 và phổ biến vào những năm 90 của thế kỉ XX Đây có thể xem như một ngành khoa học mới và hiện nay còn nhiều quan điểm về tên gọi cũng như nội dung quy hoạch

Theo Susan Buckingham - Hatfield và Bob Evans (1962), QHMT là quá trình hình thành, đánh giá và

thực hiện chính sách môi trường Baldwin (1984) chỉ ra rằng QHMT là “việc khởi thảo và điều hành các hoạt động nhằm hướng dẫn, kiểm soát việc thu thập, biến đổi, phân bố và đổ thải một cách phù hợp”

Ortolano (1984) quan niệm: “QHMT bao gồm sử dụng đất, quản lý chất tồn dư và kỹ thuật đánh giá tác

động môi trường” Từ điển Môi trường và Phát triển bền vững, Alan Gilpin (1996) cho rằng: QHMT là sự xác định các mục tiêu mong muốn về KT - XH đối với môi trường tự nhiên và tạo ra các chương trình, quy trình quản lý để đạt được mục tiêu đó

b Tình hình nghiên cứu QHMT và QHBVMT ở Việt Nam: Trong Luật Bảo vệ Môi trường (2005) không đưa

ra khái niệm và phân biệt giữa QHBVMT và QHMT Tuy nhiên trong điều 3, chương I và điều 50 chương

VI của Luật sử dụng thuật ngữ “QHBVMT” để chỉ ra các hành động quy hoạch hướng tới mục tiêu BVMT cho các vùng đô thị và nông thôn

Trong Từ điển Bách khoa Toàn thư Việt Nam, QHBVMT được quan niệm "là những quy định về mục

tiêu và biện pháp BVMT trong thời gian nhất định nhằm duy trì cân bằng sinh thái và đồng thời vẫn đảm bảo mục tiêu phát triển”

Theo Nguyễn Thế Thôn (1998) “QHMT là xác định chức năng môi trường cho các phạm vi lãnh thổ

khác nhau, hài hòa với sự phát triển kinh tế, nhằm làm cho môi trường không bị suy thoái”; Theo Nguyễn

Cao Huần (2002) “QHBVMT là một vấn đề quan trọng đối với phát triển bền vững, là một phần của chiến

lược phát triển KT - XH QHBVMT nhằm mục đích giải quyết mâu thuẫn giữa bảo vệ môi trường và phát triển vùng lãnh thổ’’

Như vậy, cho đến nay ở Việt Nam “Environmental planning” được hiểu theo nhiều cách khác nhau và cùng song song tồn tại các thuật ngữ: QHMT, hoạch định môi trường và QHBVMT Dù hiểu theo cách nào

thì QHMT - QHBVMT vẫn có nhiều điểm chung: Trong quy hoạch phát triển KT - XH phải xem xét các yếu

tố tài nguyên và môi trường, các mục tiêu phát triển phải gắn với mục tiêu BVMT; QHBVMT là một bộ phận cấu thành của chiến lược phát triển KT - XH được xây dựng theo hướng PTBV QHBVMT không thể tách rời quy hoạch phát triển kinh tế; QHBVMT là dạng quy hoạch mang tính liên ngành; QHBVMT phải tôn trọng các quyền và giải quyết nhu cầu của cộng đồng địa phương Đây cũng là quan điểm của tác giả luận án và được vận dụng trong QHBVMT một số làng nghề ở Hà Tây

1.3 Quan điểm và tiếp cận nghiên cứu:

Các quan điểm nghiên cứu: Quan điểm hệ thống; Quan điểm lãnh thổ; Quan điểm tiếp cận đa thời gian; Quan điểm phát triển bền vững

Tiếp cận địa lý theo: không gian, thời gian, tổng hợp và cụ thể

Chương 2

HOẠT ĐỘNG SẢN XUẤT LÀNG NGHỀ

VÀ NHỮNG ẢNH HƯỞNG CỦA NÓ ĐẾN MÔI TRƯỜNG

2.1 Điều kiện tự nhiên và kinh tế xã hội

Điều kiện tự nhiên: Hà Tây thuộc vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng, vùng kinh tế trọng điểm của cả

nước, có mức tăng trưởng kinh tế 12- 16% năm (giai đoạn 2000 - 2005) Địa hình khu vực tương đối bằng phẳng, có hướng dốc chủ yếu từ Bắc xuống Nam và từ Tây sang Đông, cấu trúc địa chất thuộc vùng trũng sông Hồng

Xã Phùng Xá và Duyên Thái nằm ở hai huyện Thạch Thất và Thường Tín nơi có truyền thống tiểu thủ công nghiệp, cách trung tâm thành phố Hà Nội khoảng 25km về phía Tây Nam và Đông Nam, có nhiều thuận lợi để phát triển kinh tế như vị trí địa lý, địa hình, giao thông đường bộ - đường thuỷ và thế mạnh nghề truyền thống

Khí hậu của Phùng Xá và Duyên Thái được quy định bởi những đặc trưng khí hậu của vùng đồng bằng

Bắc Bộ: nhiệt đới gió mùa nóng ẩm có mùa đông lạnh

Chế độ thuỷ văn của Phùng Xá chịu ảnh hưởng chính của chế độ thuỷ văn sông Đáy và sông Tích;

Duyên Thái là sông Tô Lịch chảy qua, có tác dụng lớn trong việc tiêu nước

Địa hình Phùng Xá và Duyên Thái khá bằng phẳng, không có đồi núi, độ cao tuyệt đối từ 4,7 - 5,6m Địa

hình không trũng nên chất gây ô nhiễm không bị tích tụ ở một chỗ mà dễ bị phát tán

Điều kiện kinh tế-xã hội: Theo báo cáo về hiện trạng kinh tế xã hội của hai xã năm 2008 thủ công

nghiệp là ngành thu hút số hộ tham gia đông nhất và cũng là ngành có doanh thu cao nhất: (1) Phùng Xá hiện

có 61 công ty trách nhiệm hữu hạn và doanh nghiệp tư nhân, 652 cơ sở sản xuất, 530 hộ gia đình tham gia nghề gia công kim khí, giá trị thu nhập ước tính đạt xấp xỉ 50 tỷ đồng, tăng 15,2% so với năm 2007 và đạt 105,6% kế hoạch; (2) Duyên Thái có khoảng trên 10 công ty trách nhiệm hữu hạn và doanh nghiệp tư nhân,

798 hộ tham gia sản xuất sơn mài Năm 1996 tổng thu nhập là 5,1 tỷ đồng, năm 2001 là 16,7 tỷ đồng, năm

2008 đạt 36,7 tỷ đồng

2.2 Qui trình sản xuất thủ công nghiệp và các nguồn gây ô nhiễm

2.2.1 Sản xuất gia công kim loại làng nghề Phùng Xá

Nghề cơ kim khí Phùng Xá có lịch sử phát triển cách đây trên 300 năm Sản phẩm của làng nghề là các công cụ sản xuất; sắt - thép xây dựng; các sản phẩm: bản lề, của hoa, cửa sắt, vành xe Quy trình sản xuất gồm 07 công đoạn chính: Sắt thép phế liệu -> Nung -> Cán phôi -> Bán sản phẩm -> Mạ -> Chế tác, gia

công -> Thị trường

2.2.2 Sản xuất sơn mài làng nghề Duyên Thái

Các sản phẩm sản xuất sơn mài rất phong phú và đa dạng từ các nguyên liệu đầu vào dùng để tạo ra sản phẩm cho đến các mẫu mã kiểu loại sản phẩm đầu ra Trước các mặt hàng tiêu thụ trong nước đơn thuần có: tranh vẽ, bàn thờ, cháp, hộp, khay , nhưng từ những năm 1990 trở lại đây do yêu cầu của thị trường đòi hỏi các sản phẩm phải đa đạng, có giá trị nghệ thuật cao như: tranh khảm trai, tranh rán bạc, bình và lọ hoa

Quy trình sản xuất gồm 08 công đoạn: Gỗ, tre, nứa -> Làm nhẵn -> Đánh vải -> Mài -> Vẽ -> Đánh bóng -> Lau xi -> Thành phẩm

2.3 Đánh giá ảnh hưởng của hoạt động gia công kim loại và sơn mài đến môi trường tự nhiên

Cơ sở đánh giá hiện trạng môi trường: khảo sát, đo đạc, phân tích chất lượng môi trường theo hai mùa: mùa mưa và mùa khô kết hợp hồi cứu số liệu nghiên cứu, thống kê trên địa bàn khu vực

Tại Phùng Xá đặc trưng của ô nhiễm không khí là bụi (vượt TCCP 5-12 lần), các khí độc hại CO, SO2, NOx (vượt TCCP 3-5 lần); đặc trưng của ô nhiễm nước thải là hàm lượng kim loại nặng: Fe, Cu, Zn (vượt TCCP 3-5 lần), độ đục (vượt TCCP 5-7 lần), chất rắn lơ lửng (vượt TCCP 3-6) lần; đặc trưng của ô nhiễm đất là: độ mùn trong đất giảm 4 lần trong vòng 10 năm từ 1997-2007; axit hoá: độ pH liên tục giảm theo từng năm; lượng kim loại tích trữ trong đất ngày càng lớn (vượt TCCP 2-3 lần)

Tại Duyên Thái đặc trưng của ô nhiễm không khí là bụi (vượt TCCP 2-3 lần), các khí độc hại và hơi dung môi vượt TCCP 4-8 lần; đặc trưng của ô nhiễm nước thải là hàm lượng dầu, mỡ (vượt TCCP 3-5 lần),

độ màu cao, độ đục (vượt TCCP 3-5 lần), chất rắn lơ lửng (vượt TCCP 4-6) lần; đặc trưng của ô nhiễm đất là: độ phì giảm, đất bị nhiễm dầu mỡ

Các chỉ tiêu về chất lượng nước ngầm cũng đều vượt qua TCVS nước uống, đặc biệt đối với nước giếng khoan; hàm lượng độ đục gấp 11 - 14 lần TCCP tại Phùng Xá; độ cứng vượt gần 3 lần TCCP tại Duyên Thái; tổng chất rắn hoà tan cũng vượt gần 3 lần TCCP; asen gấp 2 lần TCCP; coliform vượt từ 78 đến 124 lần TCCP

Tổng lượng chất thải rắn sinh hoạt và thủ công nghiệp lớn khoảng >80000 tấn/năm tại Phùng Xá và khoảng 20.000 tấn/năm tại xã Duyên Thái, phần lớn không được thu gom, chuyển đến nơi quy định nên thường được đổ ra ao, hồ, kênh mương, ven sông và lề đường làm giảm chất lượng đường giao thông và mỹ quan làng xã

2.4 Đánh giá ảnh hưởng của hoạt động gia công kim loại và sơn mài đến môi trường kinh tế - xã hội

Hoạt động tiểu thủ công nghiệp là nhân tố chính ảnh hưởng đến tình hình kinh tế - xã hội của hai làng nghề nghiên cứu Sản xuất tại làng nghề đã giải quyết việc làm, tạo thu nhập ổn định cho hàng ngàn lao động, ngoài ra còn thu hút một lực lượng lớn lao động mùa vụ, lao động dịch vụ cung ứng vật tư, tiếp thị góp

phần từng bước giải quyết việc làm, tăng thu nhập, đẩy lùi tệ nạn xã hội

Sức khỏe cộng đồng: Chất thải phát sinh từ hoạt động sản xuất ở Phùng Xá và Duyên Thái đã và đang

gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường, làm suy thoái chất lượng sống

- Đối với các bệnh liên quan đến xương - tỷ lệ ở Phùng Xá (22%) cao hơn hẳn so với ở Duyên Thái (16%), do đặc thù việc tái chế kim loại thuộc lĩnh vực lao động nặng

- Đối với các bệnh ngoài da tại Phùng Xá tỷ lệ này là 10% nhưng tại xã Duyên Thái là 16%, do việc sản xuất sơn mài thường xuyên phải tiếp xúc với các loại hoá chất độc hại

2.5 Phân loại hiện trạng chất lượng môi trường làng nghề Phùng Xá và Duyên Thái

Cơ sở phân loại hiện trạng chất lượng môi trường là: (i) Phân tích hiện trạng sản xuất gia công tái chế kim loại và sơn mài (ii) Đặc điểm tự nhiên, kinh tế, xã hội; (iii) Số liệu khảo sát thực địa và kết quả phân tích môi trường

Hiện trạng chất lượng môi trường phân theo chỉ số EQI (Environmental Quality Index) có số đo từ 0 - 10 Kết quả tính toán thể hiện theo hai mùa và phân theo 4 cấp độ: Vùng ô nhiễm nặng có EQI< 3,5 nằm chủ yếu trong ranh giới hành chính thôn Vĩnh Lộc xã Phùng Xá; vùng ô nhiễm trung bình là khu vực quanh thôn Vĩnh Lộc và làng Hạ Thái có EQI 3 - 5; khu vực được quy hoạch Điểm công nghiệp, hành chính của hai xã mức ô nhiễm nhẹ có EQI 5 - 7; khu vực tiếp giáp với sản xuất nông nghiệp môi trường tương đối sạch có trọng số < 7