Nghiên cứu tác động ngại vi (Externalities), Thiếu hàng hóa công cộng(Public Goods), Sự gia tăng quyền lực độc quyền(Monopoly)

Nghiên cứu tác động ngại vi (Externalities), Thiếu hàng hóa công cộng(Public Goods), Sự gia tăng quyền lực độc quyền(Monopoly)

I/Tác động ngoại vi(Externalities)

Con người đang phá hủy môi trường sống của chính mình

Để phát triển triển kinh tế, để thỏa mãn lòng tham vô đáy của mình, con ngườiđang chặt cây phá rừng, đào khoáng sản dưới lòng đất, chặn dòng nước để làmthủy điện, xả khí thải vào môi trường…

Thiên nhiên vẫn đang âm thầm chứng kiến những hành động phá hoại của con người và thiên nhiên vẫn đang âm thầm vận hành theo quy luật cân bằng của nó Phải chăng những sự biến đổi về khí hậu, những thiên tai, dịch bệnh… chính là những hành động qua đó thiên nhiên lập lại cân bằng và để đáp trả lại những hành động phá hoại của con người

Con người sống cần không khí để thở, cần nước để uống và cần thực phẩm để

ăn

Vậy mà chúng ta đang hít thở không khí gì? Có phải chúng ta đang hít căng vào lồng ngực một bầu không khí trong lành? Những ai đang sống trong những thành phố lớn đều có chung một nhận xét là bây giờ hàng ngày chúng ta đang hít vào phổi một bầu không khí độc hại gồm bụi và khói xe máy… quyện vào nhau

Chúng ta đang uống những nguồn nước gì? Chúng ta dùng phân bón, thuốc trừsâu… trên những cánh đồng Những phân bón, thuốc trừ sâu, nước thải từ các nhà máy chảy ra các dòng sông và nhiều người đang uống nước từ các dòng sông đó

Bài học nhiều nước cho thấy,giá phải trả không áp dụng và thực thi luật môitrường là cao hơn nếu chỉ coi trọng phát triển phát sinh lợi nhuận.Tác nhân thườngkhông gánh chịu hậu quả mà là xã hội,người dân và thế hệ sau gánh chịu

Giá tri của một thương hiệu và hình ảnh của thương hiệu qua sự nhận thức vàcảm nhận của người tiêu dùng sẽ chĩ tăng khi thương hiêu đó có những hoạt động

xã hội do công ty chủ trương đề ra và thực hiện.Có nhiều nghiên cứu cho thấynhững hoạt động như vậy có hiệu quả nhiều trong lĩnh vực tiếp thị quản cáo chocông ty hơn các phương pháp tiếp thị truyền thống cổ điển.Người tiêu thụ hiện nay

ở một số nước đã phát triển bắt đầu có khuynh hướng để ý đến vấn đề môitrường,môi sinh tác dộng qua các sản phẩm hau dịch vụ kinh tế.Họ sẵn sàng bỏ ra

thêm hay trả giá cao hơn cho các sản phẩm,dịch vụ ít ảnh hưởng đến môi trườngmang hiệu quả “sản phẩm xanh”.

Ở Việt Nam thực trạng hiện tại là ít có doanh nghiệp có trách nhiệm về môitrường và lợi ích xã hội trong chính sách và tôn chỉ của công ty.Sự xuất hiện củanhững “làng ung thư”

Liên tục trong thời gian gần đây cho thấy,các giá phải trả cho ô nhiễm môitrường là quá đắt.Đứng đầu là ô nhiễm môi trường nước do các doanh nghiệp sảnxuất đã thải chất thải không được xử lý tiêu chuẩn.Theo ông Trần Hồng Hà,Cụctrưởng Cục Bảo vệ môi trường-Bộ TN&MT,cho biết tính đến tháng 6/2006,ViệtNam co 134 khu Công Nghiệp,khu chế xuất,trong đó chỉ có 33 khu đã có côngtrình xử lý nước thải tập trung.Các khu Công Nghiệp chế xuất này thải ra hàngtriệu tấn rác thải mỗi năm,trong do01 có hàng vạn tấn chất thải nguy hại

Theo tin tức gần đây,trong số 12 khu Công nghiệp ở Tp.HCM chỉ có 2 khu CôngNghiệp là có hệ thống xử lý nước thải.Hàng năm,các nhà máy trong khu CôngNghiệp ,khu chế xuất tại TPHCM thải ra gần 63.000 tấn chất thải rắn.Con số nàytăng lên gấp 10 lần nếu tính cả các nhà máy ngoài khu Công Nghiệp.Đoạn sôngThị Vải kéo dài trên 10 km từ xã Long Thọ (Nhơn Trạch,Đồng Nai) cho đến thịtrấn Phú Mỹ(Tân Thanh,Bà Rịa –Vũng Tàu)bị ô nhiễm nguồn nước trầm trọng

Với những thông tin cập nhật như trên ,trước hết chính phủ cần phải có mộtchính sách giúp doanh nghiệp thích ứng với những đòi hỏi của xã hội và thế giớibên ngoài thay đổi theo chiều hướng và nhận thức chung của thế giới trong thờiđại toàn cầu hóa mà Việt Nam bắt đầu tích cực tham dự sau khi gia nhập Tổ chứcThương mại thế giới(WTO).Thí dụ,các hàng xuất khẩu nông nghiệp và côngnghiệp ở một số nước gần đây đã bị trả về hoặc thu hồi do sự kém chất lượng,táchại vào môi trường và an toàn sức khỏe

Và khuynh hướng hiện nay là để nâng cao chất lượng cho sản phẩm và thươnghiệu của mình trong nước và ngoài nước,các doanh nghiệp vì thế đã dần áp dụngtiêu chuẩn quốc tế tối thiểu về bảo vệ môi sinh,bảo đảm an toàn trong quá trìnhsản xuất từ vật liệu đến sản phẩm sau cùng,thậm chí sao cho sản phẩm cuối đời cóthể được tái chế hay dễ được sinh hủy không gây ô nhiễm đến môi trường.Ngoàiluật trong nước liên quan đến môi trường mà các doanh nghiệp sản xuất phải tuântheo,vai trò của chính phủ trong lĩnh vực kinh tế là tạo ra một môi trường cạnhtranh với các cơ chế khuyến khích áp dụng tiêu chuẩn sản xuất phù hợp,các dịch

vụ môi trường và sự xử dụng các kỷ thuật bảo vệ môi sinh và an toàn sản phẩm cósức mạnh cạnh tranh trong và ngoài nước

Hiện nay trong khu vực ASEAN,một số nước như Thái Lan,Mãlai,Singapore,Phi Luật Tan đã triển khai và bắt đầu áp dụng hệ thống chuẩn nâng

động trong quá trình sản xuất,thâu hoạch,chế biến nông phẩm.Dự định trong tươnglai gần ,ASEAN sẽ đề ra tiêu chuẩn chung gọi là ASEANGAP dựa vào các chuẩnđang được thực hiện ở các nước trên.Chính phủ Việt Nam vì thế nên đề ra mộtchuẩn tương tự và khuyến khích các doanh nghiệp trong nước áp dụng để sửa soạncho sản phẩm của mình có chất lượng cao về độ an toàn,không tác hại vào môisinh và sức khỏe con người.Áp dụng được chuẩn này sẽ giúp cho nông dân vàdoanh nghiệp tạo ra được các sản phẩm có sức cạnh tranh tốt vào thị trường thếgiới,nhất là ở các thị trường có tiêu chuẩn cao như Nhật ,Mỹ và Âu Châu.Khôngnhững sản phẩm có sức cạnh tranh về chất lượng mà giá thành và rủi ro sẽ đượcgiảm nhiều và tạo được tiếng tốt cho thương hiệu của các doanh nghiệp áp dụngchuẩn GAP.

Hệ thống chuẩn GAP cho sản phẩm nông nghiệp giống như chuẩn ISO 14000cho sản phẩm công nghiệp.Hiện nay nhiều doanh nghiệp trong nước đã ý thức tầmquan trong của chuẩn ISO 14000 và áp dụng vào trong quá trình sản xuất sảnphẩm.Ví dụ như công tư Phong Phú Q9,Việt Tiến,hải sản Bình An(Cần Thơ)đã ápdụng hệ chuẩn ISO 14000 và có những kết quả khả quan trong sự cạnh tranh ở cácthị trường này.Đây không phải vì luật pháp bắt buộc mà là sự sống còn của thươnghiệu và của chính doanh nghiệp

Bên cạnh đó còn có chính sách dùng vật liệu tái tạo.Chính quyền trung ương vàđịa phương cũng phải có chính sách làm dễ dàng hơn cho doanh nghiệp tham dựvào sự việc chung bảo vệ môi trường tài nguyên.Thí dụ ở các thành phố,chínhsách dùng vật liệu tái tạo như giấy ,hộp,plastic,chai lọ được khuyến khích và thựcthi qua xử lý hai loại rác từ hộ trong thành phố lớn với hai loại thùng rác khácnhau.Trước hết chính sách này có thể được áp dụng ở các thành phố lớn,nơi mà xử

lý chất thải rắn(chưa kể việc xử lý chất thải y tế)là một vấn đề lớn rất trầm trọng ởTPHCM và Hà Nội,để giảm áp lực vào các bải rác chôn.Và từ đó có thể áp dụngcác nơi khác.Song song với việc thực thi chính sách này là sự giáo dục quần chúngqua nhiếu phương tiện khác nhau để có được hiệu quả cao.Khi đã có nơi cho phép

xử lý khác nhau của các loại phế thải trên,doanh nghiệp cụng vì thế sẽ áp dụngchính sách này trong phạm vi rác từ doanh nghiệp.Vừa có lợi cho doanh nghiệpvừa có lợi cho môi trường và xã hội.Điều này có thể mô tả giống như hoạt độngđược gọi là marketing xanh(Green Marketing).Marketing môi trường-Marketingsinh thái là những thuật ngữ dùng để chỉ hoạt động marketing các loại sản phẩmđược cho là tốt cho môi trường Marketing xanh bao gồm hàng hoạt các hoạt độngdoanh nghiệp từ thay đổi thiết kế sản phẩm,quy trình sản xuất bao bì đóng gói,kể

cả hoạt động quản cáo…nhằm đáp ứng “nhu cầu xanh”của người tiêu dùng và xãhội,từ đó tạo lợi thế cạnh tranh cho doanh nghiệp trước các đối thủ

II/Thiếu hàng hóa công cộng(Public Goods)

Hàng hóa tập thể (collective goods) là một trong số những chủ đề gây đau đầucác nhà kinh tế học nhiều nhất trong vòng 50 năm qua Không đơn giản chỉ vì là

một trong các nguyên nhân gây nên thất bại thị trường (market failures), việc sản xuất hàng hóa tập thể còn dấy lên vô số câu hỏi về vai trò quản lý kinh tế của chính phủ, đặc biệt là hiệu quả các chính sách đầu tư và chính sách thuế của nhà nước Nếu như việc cung cấp hàng hóa tập thể thể hiện sự quan tâm của nhà nước tới ngườii dân, nó cũng đồng thời sinh ra vô số mâu thuẫn giữa những “người tiêu dùng”: mẫu thuẫn về đóng góp xây dựng, mâu thuẫn về bình đẳng sử dụng, thậm chí mâu thuẫn về quyết định sản xuất Bài viết này sẽ trình bày những thuộc tính kinh tế cơ bản nhất của hàng hóa tập thể, ngõ hầu đem đến cho bạn đọc một cái nhìn hệ thống về một hiện tượng kinh tế mà chúng ta vẫn gặp hàng ngày.

Khái niệm về hàng hóa tập thể được trình bày rõ ràng nhất lần đầu trong một bài báo của Paul Samuelson viết năm 1954 Trong vỏn vẹn 4 trang Samuelson chứng minh rằng thị trường thất bại trong việc phân bổ hiệu quả các nguồn tài nguyên để sản xuất hàng hóa tập thể Trong bài báo này, Samuelson không gọi hàng hóa là

tập thể mà gọi là công cộng (public goods) Theo Samuelson, hàng hóa công cộng

có hai thuộc tính cơ bản là tính tiêu dùng không đối đầu (non-rivalry) và tính tiêu dùng không loại trừ (non-excludability)

Bây giờ chúng ta sẽ cùng xem vì sao việc sản xuất hàng hóa công cộng , hay hàng hóa tập thể lại là một vấn đề.

Vấn nạn đầu tiên của việc sản xuất hàng hóa công cộng, xin được tạm gọi là vấn nạn “người lậu vé”, dịch từ tiếng Anh: free-rider Một người sử dụng phương tiện giao thông công cộng, như tàu hỏa, ôtô buýt, hoặc tàu điện ngầm thường tìm cách trốn vé, bởi vì một chiếc tàu chở thêm một người lậu vé có tốn thêm một đồng chi phí nào đâu Dù chỉ có một hoặc hai hành khách thì đến giờ tàu vẫn chạy kia mà Động cơ free-rider rất phổ biến tại bất cứ trường hợp sử dụng hàng hóa tập thể nào Bạn đọc xin phân biệt chuyện lậu vé - vốn bắt nguồn từ động cơ free-rider, vàchuyện mua vé vì sợ bị phạt Free-rider là việc không tự giác đóng góp khi sử dụng hàng hóa tập thể, và bởi vì có quá nhiều người lậu vé nên công ty kinh doanhtàu mới phải phạt để hạn chế lậu vé Nói bằng ngôn ngữ kinh tế học, free-rider sử dụng dịch vụ tập thể như một người sử dụng bình thường, nhưng bắt người khác phải trả chi phí đóng góp xây dựng Còn nói nôm na thì free-rider là người “dùng

đồ chùa”

Nhìn từ góc độ người sản xuất, nhất là trong trường hợp nhà nước cung cấp dịch

vụ công cộng, free-rider thực sự là một vấn đề nhức nhối Nếu nhà nước cung cấp dịch vụ miễn phí thì chắc chắn là sẽ thiệt hại nặng nề, vì người dân sẽ sử dụng vô tội vạ (sử dụng chung mà) Huống hồ nhà nước đào đâu ra tiền để đầu tư vào sản xuất nếu không thu phí Đương nhiên nhà nước có cách thu khác: nhà nước thu thuế Thuế về mặt bản chất là một khoản thu trước, để có vốn xây dựng và bảo dưỡng các dịch vụ công cộng như an ninh, giáo dục, y tế, xóa đói giảm nghèo, xây

đường xá…vv…Tuy nhiên nếu thu thuế thì lại đẻ ra một vấn đề nữa là “bất bình đẳng” trong đóng góp Nếu bạn mua một hàng hóa tư nhân, bạn trả tiền tương ứng với nhu cầu thật sự của bạn Còn nếu bắt bạn đóng thuế, làm sao biết được khoản đóng góp này có tương ứng với nhu cầu thật của bạn hay không?

Hãy lấy một ví dụ là giao thông công cộng, để hiểu vì sao có những lúc thu thuế làmột giải pháp rất dở nhìn từ kinh tế học Giả sử nhà nước muốn cung cấp một tuyến tàu vành đai để giúp người dân di chuyển dễ dàng hơn trong thành phố, hoặcvòng quanh một sân bay (tàu điện ngầm ở Hồng Kông chẳng hạn) Nhà nước tuyên bố tuyến tàu này là miễn phí cho mọi người dân Dân chúng đương nhiên là hài lòng vì được đi tàu mà không phải trả tiền (sic) Họ sẽ bớt hài lòng đi nhiều nếu biết rằng để có kinh phí, nhà nước đã nhẹ nhàng sửa vài con số trong mức thuế Chỉ sửa đổi chút đỉnh vài con số đứng sau dấu phẩy, nhà nước đã tăng thêm một khoản thu tương ứng với…thuế xây dựng cơ sở hạ tầng…mà chẳng ai phàn nàn cả Một việc làm rất logic, nhưng hậu quả như sau: hai người sử dụng với tần suất khác nhau rất có thể sẽ phải đóng cùng một khoản thuế Người sử dụng thường xuyên hàng ngày sẽ hưởng lợi rất nhiều Ngược lại, người họa hoằn sử dụng một, hai lần mỗi tháng sẽ bị thiệt hại to lớn Đóng thuế trong trường hợp này cũng giống như đi mua hàng mà phải trả một số tiền chẳng tương ứng chút xíu nàovới cái mình trông đợi cả Trong rất nhiều trường hợp, nhà nước có thể lạm quyền đặt ra mức thuế, và người dân cứ đóng mà chẳng bao giờ thắc mắc xem đóng như thế là quá nhiều (hay quá ít) so với dịch vụ mà mình sử dụng Nhà nước có thể làmviệc này, nhà kinh tế học không thể

Nhà nước cũng có thể đặt ra mức phí để bắt người tiêu dùng trả theo mức sử dụng thật sự Tuy nhiên việc này phụ thuộc vào bản chất của hàng hóa Có những hàng hóa mà ta không thể biết được mức độ sử dụng thật của mỗi cá nhân là bao nhiêu Đây là vấn nạn thứ hai của hàng hóa tập thể, tạm gọi là “không tiết lộ lựa chọn”, dịch từ tiếng Anh: non-revealed preference Khi chính phủ muốn xây dựng một công trình công cộng, hay một tập thể muốn đầu tư cho một hàng hóa tập thể, người ta tìm cách đặt câu hỏi xem có bao nhiêu người sẽ sử dụng? và mỗi người sẽ

sử dụng bao nhiêu (nếu bản chất hàng hóa cho phép)? để thu phí Tuy nhiên vì người trả lời đã có sẵn động cơ free-rider nên anh ta thường sẽ trả lời ít hơn so với

sự thật, để sau này hy vọng sẽ “dùng chùa” kiếm lời Hoặc giả anh ta ước lượng sai nhu cầu của mình, hoặc giả sau này thất vọng vì chất lượng hàng hóa nên anh

ta giảm hẳn việc sử dụng Chẳng có gì trừng phạt anh ta vì đã không ước lượng chính xác nhu cầu của mình cả Người sản xuất do đó sẽ thu được một tập hợp câutrả lời sai, dẫn đến việc đưa ra quyết định sản xuất sai lầm

Hãy tưởng tượng một thành phố khảo sát để xây dựng một khu giải trí công cộng nhằm nâng cao điều kiện sống cho người dân Sau khi xây xong thường xuyên chẳng có ai vào, vì dịch vụ thấp hơn so với những gì họ đã tưởng tượng Vậy là một quỹ đất lớn đã bị lãng phí Trong trường hợp ngược lại, khu giải trí lúc nào

cũng chật cứng vì có quá nhiều người có nhu cầu sử dụng, những người đã trả lời

“Không” khi được khảo sát Khu giải trí mà đông chen chúc nhau thì chẳng ai lại thỏa mãn cả, cũng là một quỹ đất bị lãng phí Giả sử thành phố định điều chỉnh diện tích bằng cách nới rộng quy hoạch, nhưng lần này có quá nhiều người đã thất vọng với khu giải trí trước nên họ bỏ ngoài tai ý tưởng này Kết quả là đến lần mở cửa thứ hai lại có quá ít người vào, chưa kể đến chuyện người ta có thể từ chối việc mua vé vì chẳng ai lại đi trả tiền cho một dịch vụ mà họ không thỏa mãn cả

Như vậy có thể thấy cả giải pháp đóng phí và đóng thuế đều chứa những khiếm khuyết trong việc xác định chính xác quy mô sản xuất Đóng thuế thật ra là trả tiềntrước, còn đóng phí là trả tiền cùng lúc với việc sử dụng Dù đóng thuế hay đóng phí, cả hai động cơ free-rider và non-revealed preference đều sẽ hoạt động hết công suất Vấn đề sẽ không tồn tại nếu thế giới này chỉ có toàn hàng hóa cá nhân Đối với hàng hóa cá nhân, thị trường sẽ là nơi quyết định sản xuất gì? như thế nào? và với số lượng bao nhiêu? Giá cả sẽ là tín hiệu chính xác nhất để người mua

và người bán đọc thông tin từ hai phía Không thể có free-rider vì ai muốn sử dụngphải trả tiền, không thể không trả tiền mà lại được sử dụng Cũng không thể có non-revealed preference, tất cả đều là revealed preference Mua hàng tức là lựa chọn, không mua hàng cũng là lựa chọn, trong cả hai trường hợp lựa chọn đều được tiết lộ, và thông tin này sẽ được nhà sản xuất xử lý để đưa ra quyết định đúngđắn Tiếc thay đây lại không phải là thế giới mà chúng ta đang sống Quyết định thiếu chính xác trong việc sản xuất dẫn đến việc sử dụng thiếu hiệu quả các nguồn tài nguyên Bàn tay vô hình của thị trường vậy là đã thất bại trong việc nắm bắt hàng hóa tập thể

Tính chất hàng hóa công cộng:

 Không thể loại trừ: tính chất không thể loại trừ cũng được hiểu trên giác độ tiêu dùng, hàng hóa công cộng một khi đã cung cấp tại một địa phương nhấtđịnh thì không thể hoặc rất tốn kém nếu muốn loại trừ những cá nhân không trả tiền cho việc sử dụng hàng hóa của mình Ví dụ: quốc phòng là một hàng hóa công cộng nhưng quân đội không thể chỉ bảo vệ những ngườitrả tiền còn không bảo vệ những ai không làm việc đó Đối lập với hàng hóa công cộng, hàng hóa cá nhân có thể loại trừ một cách dễ dàng, ví dụ: bảo vệ rạp hát sẽ ngăn cản những người không có vé vào xem

 Không cạnh tranh: tính chất không cạnh tranh được hiểu trên góc độ tiêu dùng, việc một cá nhân này đang sử dụng hàng hóa đó không ngăn cản những người khác đồng thời cũng sử dụng nó Ví dụ pháo hoa khi bắn lên thì tất cả mọi người đều có thể được hưởng giá trị sử dụng của nó Điều nàyngược lại hoàn toàn so với hàng hóa cá nhân: chẳng hạn một con gà nếu ai

đó đã mua thì người khác không thể tiêu dùng con gà ấy được nữa Chính

vì tính chất này mà người ta cũng không mong muốn loại trừ bất kỳ cá nhânnào trong việc tiêu dùng hàng hóa công cộng.

Trong thực tế, có một số hàng hóa công cộng có đầy đủ hai tính chất nêu trên như quốc phòng, ngoại giao, đèn biển, phát thanh Các hàng hóa đó có chi phí biên để phục vụ thêm một người sử dụng bằng 0, ví dụ đài phát thanh một khi đã xây dựngxong thì nó ngay lập tức có thể phục vụ tất cả mọi người, kể cả dân số luôn tăng Tuy nhiên có nhiều hàng hóa công cộng không đáp ứng một cách chặt chẽ hai tính chất đó ví dụ đường giao thông, nếu có quá đông người sử dụng thì đường sẽ bị tắc nghẽn và do đó những người tiêu dùng trước đã làm ảnh hưởng đến khả năng tiêu dùng của những người tiêu dùng sau Đó là những hàng hóa công cộng có thể tắc nghẽn Một số hàng hóa công cộng mà lợi ích của nó có thể định giá thì gọi là hàng hóa công cộng có thể loại trừ bằng giá Ví dụ đường cao tốc, cầu có thể đặt các trạm thu phí để hạn chế bớt số lượng người sử dụng nhằm tránh tắc nghẽn

Cung cấp hàng hóa công cộng một cách có hiệu quả

 Điều kiện Samuelson : muốn xác định mức cung cấp hàng hóa công cộng một cách hiệu quả, cần xác định đường cung và đường cầu của nó Mỗi cá nhân có một ngân sách nhất định và có nhu cầu khác nhau về hàng hóa công cộng (G) và hàng hóa cá nhân (X), nếu giá của hàng hóa công cộng là

t (mức thuế cá nhân phỉ trả) và của hàng hóa cá nhân là p thì đường ngân sách của cá nhân sẽ có dạng: I = pX + tG Ở mỗi mức thuế khác nhau, cá nhân sẽ có cầu về hàng hóa công cộng khác nhau và để tối đa hóa lợi ích, mỗi cá nhân sẽ có tỷ suất thay thế biên giữa hàng hóa công cộng và hàng hóa cá nhân bằng tỷ số giá giữa chúng (t/p) Đường cầu của mỗi cá nhân về hàng hóa công cộng cũng chính là tỷ suất thay thế biên nên đường cầu tổng hợp của tất cả các cá nhân là tổng tỷ suất thay thế biên Mặt khác đường cung về hàng hóa công cộng phản ánh chi phí biên mà xã hội phải bỏ ra để sản xuất nó và để tối ưu hóa lợi ích, đường cung này cũng chính là tỷ suất chuyển đổi biên giữa hàng hóa công cộng và hàng hóa cá nhân Nhà kinh tếhọc Paul Samuelson đã chứng minh rằng, để hàng hóa công cộng được cung cấp một cách hiệu quả thì tổng tỷ suất thay thế biên của các cá nhân phải bằng tỷ suất chuyển đổi biên hay tổng giá trị mà các cá nhân đánh giá đối với đơn vị hàng hóa công cộng cuối cùng bằng chi phí tăng thêm cho xãhội để sản xuất nó Dó chính là điều kiện Samuelson về cung cấp hiệu quả hàng hóa công cộng Tuy vậy, kể cả khi đã xác định được mức cung cấp hiệu quả thì việc thực thi chúng lại còn phụ thuộc vào quá trình lựa chọn công cộng nên không phải lúc nào cũng đạt được mức hiệu quả

 Cân bằng Lindahl : theo các điều kiện của hiệu quả Pareto, hàng hóa công cộng sẽ được cung cấp một cách hiệu quả nếu tổng giá trị mà các cá nhân đánh giá đối với đơn vị hàng hóa công cộng cuối cùng bằng chi phí tăng

thêm đối với xã hội để cung cấp nó Tuy nhiên vấn đề đặt ra là hàng hóa công cộng thuần túy không có thị trường để trao đổi như hàng hóa cá nhân, nơi mà cân bằng thị trường do cung cầu quyết định, do vậy việc xác định điểm cân bằng hiệu quả gặp khó khăn Để giải quyết vấn đề xác định mức cung cấp hàng hóa công cộng thuần túy một cách có hiệu quả, nhà kinh tế học người Thụy Điển Erik Lindahl đã xây dựng một mô hình mô phỏng môhình thị trường cho hàng hóa công cộng gọi là cân bằng Lindahl Mô hình này xác định nhu cầu của mỗi cá nhân về một loại hàng hóa công cộng thuần túy tương ứng với mức thuế (chính là giá của hàng hóa công cộng) ấnđịnh cho cá nhân đó, mức cung cấp hàng hóa công cộng thuần túy có hiệu quả là mức mà cầu của các cá nhân đều như nhau Lưu ý rằng mức cầu của mỗi cá nhân tương ứng với những mức thuế khác nhau nên cân bằng

Lindahl khác với cân bằng thị trường hàng hóa cá nhân khi mà ở đó cân bằng thị trường ở mức giá như nhau đối với mọi cá nhân

Thế nhưng mô hình cân bằng Lindahl trong thực tế lại vấp phải vấn đề kẻ đi xe không trả tiền Để xác định đúng mức cung cấp hàng hóa công cộng hiệu quả, các

cá nhân phải thực hiện nguyên tắc nhất trí và tự nguyện đóng góp đồng thời phải bộc lộ một cách trung thực nhu cầu của mình về hàng hóa công cộng Nếu một cá nhân biết được số tiền mà cá nhân khác sẵn sàng đóng góp để có hàng hóa công cộng thì người đó có thể bộc lộ nhu cầu của mình về hàng hóa công cộng cũng như số tiền sẵn sàng đóng góp ít hơn thực tế Trong trường hợp cực đoan, nếu một người biết rằng việc mình có trả tiền hay không cũng không ảnh hưởng gì đến việccung cấp hàng hóa công cộng thì anh ta sẽ không trả tiền - hiện tượng kẻ đi xe không trả tiền Nếu có rất ít kẻ đi xe không trả tiền thì hàng hóa công cộng vẫn có thể được cung cấp một cách hiệu quả Trong những cộng đồng nhỏ, khi mà mọi cánhân biết rõ nhau nên việc che giấu nhu cầu về hàng hóa công cộng khó thực hiện thì dư luận, áp lực cộng đồng có thể buộc mọi người đóng góp đầy đủ để có hàng hóa công cộng Ví dụ: một xóm có thể yêu cầu các hộ gia đình đóng góp để bê tông hóa con đường chung một cách khá dễ dàng Tuy nhiên, trong cộng đồng lớn thì vấn đề trở nên rất phức tạp, không thể hoặc phải tốn chi phí rất lớn mới có thể loại trừ những kẻ đi xe không trả tiền Đặc biệt nếu hàng hóa công cộng do tư nhân cung cấp thì họ không có công cụ, chế tài để buộc những người sử dụng trả tiền Đây chính là nguyên nhân quan trọng khiến khu vực tư nhân không muốn cung cấp hàng hóa công cộng Vì thế, chính phủ phải đóng vai trò cung cấp hàng hóa công cộng và thu các khoản đóng góp thông qua thuế Cùng với sự phát triển của công nghệ, tính chất không thể loại trừ ngày càng bị hạn chế Hiện tượng đi xekhông trả tiền, vì thế, có thể ngăn chặn dễ hơn Ví dụ, nhờ sự phát triển của công nghệ truyền hình, ngày nay đài truyền hình có thể cung cấp dịch vụ qua đường cápthuê bao, qua đầu thu có cài mã khóa, nên có thể ngăn chặn tốt những người không chịu mất tiền mà vẫn xem được truyền hình Điều này giải thích tại sao, gầnđây, tư nhân ngày càng tham gia nhiều hơn vào việc cung cấp hàng hóa công cộng

Tính không hiệu quả khi khu vực tư nhân cung cấp hàng hóa công cộng

Cây cầu - một ví dụ về hàng hóa công cộng có thể loại trừ bằng giá nhưng điều đó

là không được mong muốn

Đối với những hàng hóa công cộng có thể loại trừ bằng giá thì để ngăn chặn tình trạng tắc nghẽn, cần áp dụng việc thu phí để những người tiêu dùng có thể được hưởng đầy đủ lợi ích do hàng hóa công cộng mang lại Tuy nhiên nếu mức phí quá cao (chẳng hạn do chi phí giao dịch để thực hiện cơ chế loại trừ lớn) thì sốlượng người sử dụng có thể thấp hơn điểm gây tắc nghẽn quá nhiều dẫn đến tổn thất phúc lợi xã hội Trong trường hợp khu vực tư nhân đứng ra cung cấp hàng hóacộng cộng thì mức phí họ thu của người tiêu dùng sẽ khiến cho tổn thất phúc lợi

xã hội xảy ra Hình bên là đồ thị minh họa trường hợp một cây cầu có công suất thiết kế là Qc, trong khi nhu cầu đi lại tối đa qua đó chỉ là Qm Nếu việc qua cầu miễn phí thì sẽ có Qm lượt người đi qua nhưng nếu thu phí ở mức p thì chỉ còn Qelượt và xã hội bị tổn thất một lượng bằng diện tích hình tam giác bôi đậm Do vậy,đối với hàng hóa công cộng mà chi phí biên để cung cấp bằng 0 hoặc không đáng

kể thì hàng hóa đó nên được cung cấp miễn phí, kể cả khi nó có thể được loại trừ bằng giá Một nguyên nhân nữa khiến cho tư nhân cung cấp hàng hóa công cộng không hiệu quả là nó thường có xu hướng được cung cấp với số lượng ít Một người có vườn bên đường được trồng hoa thì cả khu vực gần đó sẽ tăng vẻ mỹ quan cũng như nhiều người cùng được thưởng thức vẻ đẹp của hoa Thế nhưng người trồng hoa sẽ cân đối thời gian, chi phí bỏ ra với nhu cầu thưởng thức vẻ đẹp của hoa của cá nhân mình chứ không tính đến nhu cầu của những người hàng xóm,chính vì vậy người đó nhiều khả năng sẽ trồng ít hoa đi

Hàng hóa công cộng có thể loại trừ nhưng với phí tổn rất lớn

Hàng hóa công cộng có chi phí giao dịch lớn

Có những hàng hóa công cộng mà chi phí để duy trì hệ thống quản lý nhằm loại trừ bằng giá (gọi là chi phí giao dịch) rất tốn kém, ví dụ chi phí để duy trì hệ thốngcác trạm thu phí trên đường cao tốc, thì có thể sẽ hiệu quả hơn nếu cung cấp nó miễn phí và tài trợ bằng thuế Tuy vậy, để cân nhắc việc này cần so sánh tổn thất phúc lợi xã hội trong hai trường hợp Đồ thị bên phải mô tả việc lựa chọn này Giả

sử hàng hóa công cộng có chi phí biên để sản xuất là c và do phát sinh thêm chi phí giao dịch nên giá của nó bị đẩy lên tới p Mức cung cấp hàng hóa cộng cộng hiệu quả nhất là khi chi phí biên bằng lợi ích biên nghĩa là Qo Tuy nhiên do giá bịđẩy lên p bởi chi phí giao dịch nên chỉ còn Qe người sử dụng hàng hóa, xã hội bị tổn thất một lượng phúc lợi bằng diện tích tam giác ABE Thế nhưng nếu hàng hóađược cung cấp miễn phí thì sẽ có Qm người sử dụng chứ không phải Qo Trong trường hợp này lợi ích biên (chính là đường cầu) nhỏ hơn chi phí biên c nên xã hộicũng bị tổn thất một lượng phúc lợi bằng diện tích hình tam giác EFQm do tiêu dùng quá mức Trong trường hợp này chính phủ muốn quyết định xem nên cung cấp hàng hóa công cộng miễn phí hay thu phí cần phải so sánh tổn thất phúc lợi xãhội, nếu tổn thất do tiêu dùng quá mức nhỏ hơn tổn thất trong trường hợp tiêu dùng dưới mức hiệu quả thì cung cấp miễn phí và ngược lại Tuy nhiên việc cung cấp hàng hóa cộng cộng miễn phí hay thu phí hoàn toàn không liên quan đến khu vực công cộng hay khu vực tư nhân sẽ sản xuất nó Nếu chính phủ thấy rằng một hàng hóa công cộng nào đó cần được cung cấp miễn phí thì chính phủ hoàn toàn

có thể đặt hàng khu vực tư nhân sản xuất rồi cung cấp nó

III.Sự gia tăng quyền lực độc quyền(Monopoly)

Độc quyền, trong kinh tế học, độc quyền là trạng thái thị trường chỉ có duy nhất

một người bán và sản xuất ra sản phẩm không có sản phẩm thay thế gần gũi TiếngAnh: monopoly có nguồn gốc từ tiếng Hy lạp monos (nghĩa là một) và polein(nghĩa là bán) Đây là một trong những dạng của thất bại thị trường, là trường hợpcực đoan của thị trường thiếu tính cạnh tranh Mực dù trên thực tế hầu như khôngthể tìm được trường hợp đáp ứng hoàn hảo hai tiêu chuẩn của độc quyền và do đóđộc quyền thuần túy có thể coi là không tồn tại nhưng những dạng độc quyềnkhông thuần túy đều dẫn đến sự phi hiệu quả của lợi ích xã hội Độc quyền đượcphân loại theo nhiều tiêu thức: mức độ độc quyền, nguyên nhân của độc quyền,cấu trúc của độc quyền

Độc quyền thường

Nguyên nhân chính dẫn đến độc quyền thường

 Chính phủ nhượng quyền khai thác một thị trường nào đó: chính quyền địa phương có thể nhượng quyền khai thác rác thải cho một công ty nào đó haynhà nước tạo ra cơ chế độc quyền nhà nước cho một công ty như trường hợp chính phủ Anh trao độc quyền buôn bán với Ấn độ cho Công ty Đông Ấn

 Nếu chi phí vận chuyển quá cao, thị trường có thể bị giới hạn trong một khuvực địa lý nào đó và nếu trong khu vực đó có một doanh nghiệp cung cấp sản phẩm thì sẽ dẫn đến tình trạng gần như độc quyền

 Chế độ bản quyền đối với phát minh, sáng chế và sở hữu trí tuệ: một mặt chế độ này khuyến khích những phát minh, sáng chế nhưng mặt khác nó tạocho người nắm giữ bản quyền có thể giữ được vị trí độc quyền trong thời hạn được giữ bản quyền theo quy định của luật pháp

 Do sở hữu được một nguồn lực rất khan hiếm: điều này giúp cho người nắm giữ có vị trí gần như độc quyền trên thị trường Một ví dụ điển hình là Nam Phi được sở hữu những mỏ kim cương chiếm phần lớn sản lượng của thế giới và do đó quốc gia này có vị trí gần như độc quyền trên thị trường kim cương

Tổn thất phúc lợi xã hội do độc quyền thường gây ra

Do tối đa hóa lợi nhuận nên doanh nghiệp độc quyền sẽ sản xuất hàng hóa ở mức sản lượng mà tại đó chi phí biên bằng với doanh thu biên thay vì sản xuất ở mức sản lượng mà ở đó giá sản phẩm bằng chi phí biên như trong thị trường cạnh tranh hoàn hảo (cân bằng cung cầu) Khác với thị trường cạnh tranh hoàn hảo, nơi mà giá bán sản phẩm không phụ thuộc vào số lượng sản phẩm do một doanh nghiệp sản xuất ra, trong tình trạng độc quyền giá bán sẽ giảm xuống khi doanh nghiệp

độc quyền tăng sản lượng Vì thế doanh thu biên sẽ nhỏ hơn giá bán sản phẩm và

cứ một đơn vị sản phẩm sản xuất thêm doanh nghiệp độc quyền sẽ thu thêm được một khoản tiền nhỏ hơn giá bán sản phẩm đó Điều này có nghĩa là nếu cứ sản xuất thêm sản phẩm thì doanh thu thu thêm được không đủ bù đắp tổn thất do giá bán của tất cả sản phẩm giảm xuống Mặt khác, nếu áp dụng nguyên tắc biên của tính hiệu quả nghĩa là sản xuất sẽ đạt hiệu quả khi lợi ích biên bằng chi phí biên, tất nhiên lợi ích biên và chi phí biên ở đây xét trên góc độ xã hội chứ không phải đối với doanh nghiệp độc quyền ta thấy rằng: ở mức sản lượng mà doanh nghiệp độc quyền sản xuất thì lợi ích biên (chính là đường cầu) lớn hơn chi phí biên đồng nghĩa với tình trạng không hiệu quả Tóm lại, doanh nghiệp độc quyền sẽ sản xuất

ở sản lượng thấp hơn và bán với giá cao hơn so với thị trường cạnh tranh Tổn thất

mà xã hội phải gánh chịu do sản lượng giảm sút trừ đi tổng chi phí biên để sản xuất ra phần sản lượng đáng lẽ nên được sản xuất ra thêm đó chính là tổn thất do độc quyền

Một số biện pháp can thiệp của chính phủ

 Thi hành các chính sách chống độc quyền: chính phủ ban hành các đạo luật nhằm ngăn ngừa một số hành vi dẫn đến độc quyền như các doanh nghiệp cấu kết với nhau để nâng giá bán sản phẩm hay hạn chế một số cơ cấu thị trường nhất định Các nước có thị trường phát triển thường dùng biện pháp này để điều tiết những doanh nghiệp lớn, chiếm thị phần rất cao trong khoảng thời gian dài Phán quyết của tòa án Mỹ năm 1911 buộc nhóm công

ty Standard Oil phải tách ra thành 34 công ty độc lập là ví dụ điển hình

 Khuyến khích cạnh tranh: chính phủ thi hành các chính sách khuyến khích cạnh tranh bằng cách phá bỏ những rào cản để các doanh nghiệp mới dễ xâm nhập thị trường hơn hoặc khuyến khích sự hình thành của các doanh nghiệp mới

 Điều tiết việc định giá của các doanh nghiệp độc quyền: trái với các điều luật chống độc quyền trong đó quy định các hành vi doanh nghiệp không được làm, chính phủ có thể đề ra các quy định cưỡng chế doanh nghiệp phải định giá như thế nào Đây là biện pháp phổ biến để kiểm soát các công

ty thuộc sở hữu nhà nước

 Kiểm soát giá cả đối với doanh nghiệp độc quyền: chính phủ quy định giá trần để doanh nghiệp độc quyền bán sản phẩm ở mức giá của thị trường cạnh tranh nhằm đạt mức sản lượng hiệu quả Tuy nhiên biện pháp này có một khó khăn cơ bản là chính phủ rất khó xác định mức giá của thị trường cạnh tranh và do vậy có thể dẫn đến tình trạng khan hiếm hàng hóa khi mứcgiá trần quá bất hợp lý Điều này đã xảy ra ở Mỹ những năm 1970 khi chính phủ cố gắng kiểm soát giá của thịt bò và xăng dầu

 Đánh thuế: việc sử dụng chính sách thuế có thể làm giảm bớt lợi nhuận siêungạch của doanh nghiệp độc quyền, phân phối lại của cải xã hội Thế nhưngtrong thị trường độc quyền gánh nặng thuế nói chung sẽ dồn vào người tiêu