Trở lại câu chuyện cụm danh từ thử nhìn từ góc độ ngữ pháp học tri nhận luận

2.TÓM LƯỢC CÁC CÁCH TIẾP CAN TRI NHAN VE NGU PHAP COGNITIVE APPROACHES TO GRAMMAR A ” Sự thực là thuật ngữ “ngữ pháp học tri nhận” thường chỉ được hiểu hẹp cho lí thuyết của Langacker

(THU NHIN TU Géc D0 NGU PHAP HOC TRI NHAN LUAN)

Tưởng nhớ GS Nguyễn Tài Cẩn

Lý Toàn Thắng'

1 DẪN NHẬP

Trên thế giới, cũng như ở Việt Nam, một trong những thành quả to lớn của ngữ

pháp học câu trúc luận là lí luận uề cụm từ nói chung (Hếng Anh: phrase; Hễng Nga:

slovosochetanie) - 0à cụm danh từ nói riêng (hay: từ tổ danh từ, đoản ngữ danh từ/ngữ danh từ/danh ngữ) Ngữ pháp học truyền thống thường chỉ nói đến từ uà câu

Ở Việt Nam, thành công nhất trong nghiên cứu về cụm từ - và đặc biệt, cụm danh từ - là Giáo sư Nguyễn Tài Cần trong những công trình mang tính kinh điển của ông về ngữ pháp tiếng Việt nói chung và “đoản ngữ” nói riêng Xuyên suốt

các tác phẩm của Giáo sư Nguyễn Tài Cẩn - và các bậc tiền bối khác về ngữ pháp

học thời đó - là tư tưởng cấu trúc luận: điều này rất dễ thấy trong lí luận về đoản

ngữ danh từ của ông, ở đó nổi lên rất rõ tư tưởng về các “vị trí” (trước sau) của các thành tố và sự “phân bố” hiện thực của chúng trong một “danh ngữ”

Vấn đề đặt ra hôm nay là: sau hơn 30 năm kể từ khi các công trình của Giáo

sư Nguyễn Tài Cẩn được công bố, ngôn ngữ học thế giới đã bước qua từ lâu giai đoạn “cấu trúc luận” sang “hậu cấu trúc Juan” (post - structuralism)

Trong bước phát triển quan trọng ấy là những xu hướng như ngữ pháp học chức năng (functional grammar) và gần đây (cũng gần 20 mươi năm rồi) của ngữ pháp học tri nhận (cognitive grammar)

Ở Việt Nam đã có những khảo cứu sâu sắc về ngữ pháp học chức năng và ứng dụng nó vào nghiên cứu tiếng Việt, như của Cao Xuân Hạo, Diệp Quang

GS.TSKH, Viện Từ điển và Bách khoa thư Việt Nam Email: lytoanthang47@gmail.com

Ban, Tuy nhién, dễ thấy rằng các tác giả đi theo xu hướng này chủ yếu là tập

trung vào nghĩa của câu, nên vẫn để cụm từ không mấy được quan tâm

Trong bài này, chúng tôi muốn giới thiệu về những tư tưởng cơ bản của ngữ pháp học tri nhận và xuất phát từ những tư tưởng đó bước đầu thử nhìn lại câu chuyện “cụm danh từ” trong tiếng Việt

2.TÓM LƯỢC CÁC CÁCH TIẾP CAN TRI NHAN VE NGU PHAP

(COGNITIVE APPROACHES TO GRAMMAR)

A ”

Sự thực là thuật ngữ “ngữ pháp học tri nhận” thường chỉ được hiểu hẹp cho

lí thuyết của Langacker, cho nên về sau người ta phải để nghị nên gọi chung là

“các cách tiếp cận tri nhận về ngữ pháp học” hàm ý rằng còn có những lí thuyết khác mà nổi bật nhất là trào lưu “ngữ pháp học kết cấu” (construction grammar)

với các “đại nhân” sau:

+ Cách tiếp cận hệ thống cấu trúc hóa (Structuring System Approach) về các

từ loại của Talmy

+ Ngữ pháp học kết cầu của Ch Fillmore và P Kay

+ Cách tiếp cận theo ngữ pháp kết cầu đối với cầu trúc tham tố của A Goldberg

+ Ngữ pháp kết cấu “triệt để” (Radical) của W.A Croft

+ Ngữ pháp kết cầu “nghiệm than” (Embodied) của B Bergen và N Chan + Ngữ pháp kết cầu “uyển chuyển” (Fluid) của L Steels

Theo xu hướng ngữ pháp học tri nhận rất đáng chú ý là ngoài Langacker còn

có những “đại nhân” như B Heine với công trình “Những cơ sở tri nhận của ngữ pháp”; J R.Taylor với công trình “Nsữ pháp học tri nhận”; và gần đây rất đáng chú ý

và nên tham khảo là cuốn “Ngữ pháp học tri nhận tiếng Anh” của Radden và Dirven (in nam 2007)

Mỗi tác giả trên đều đi sâu vào một phương diện của hệ thống ngữ pháp theo góc nhìn tri nhận luận và rất đáng được trình bày kĩ về những định hướng và

quan tâm của họ Tuy nhiên, nói riêng về cụm danh từ thì rất tiếc rằng các nhà

“ngữ pháp học kết cấu” không để cập đến, mà bàn chuyện này nhiều chỉ có các nhà “ngữ pháp học tri nhận” như Langacker và những người đồng chí của ông như Taylor và hai đồng tác giả Radden và Dirven

3 NGỮ PHÁP HỌC TRI NHẬN CỦA R.W LANGACKER

Chúng ta biết rằng ngữ pháp học tri nhận là ngành học tiên phong, mở đường cho sự hình thành và phát triển của toàn bộ ngôn ngữ học tri nhận, với tên tuổi lớn của học giả người mí - R.W Langacker, nhà ngữ pháp học tri nhận hàng

đầu và là một trong số các lí thuyết gia trụ cột của ngôn ngữ học tri nhận Bắt đầu

của ông là những nghiên cứu được gọi tên là “Ngữ pháp không gian”(Space Grammar,

1976 - 1982), sau đó là hai tập “Những cơ sở của ngữ pháp học tri nhận” (Foundations of Cognitive Grammar, 1987 va 1991) và tiếp đó là một số cuốn nổi tiếng khác như “Ý niệm, Hình ảnh uà Biểu hiệu: Những cơ sở tri nhận của nữ pháp” (Concept, Image and Symbol: The Cognitive Basis of Grammar, 1990) “Noữ pháp uà sự ý niệm hóa” (Grammar and Conceptualization, 1999); va gan day nhất là cuốn “Ngữ pháp học tri nhận: Dẫn luận cơ sở (Cognitive Grammar: An Basic Introduction, 2008)

Tư tưởng quan trọng nhất cuả Langacker là ông muốn đi tìm những cơ

chế và quá trình tri nhận giúp ta hiểu được hoạt động của hệ thống ngữ pháp

của một ngôn ngữ, mà theo ông ngôn ngữ cũng tuân theo những nguyên lí tri

nhận y như các khả năng tri nhận khác hay các bình diện khác của hệ thống tri

nhận của con người

Theo Langacker (cũng như các nhà ngữ pháp học tri nhận khác sau ông) luận điểm quan trọng số một của ngữ pháp học tri nhận là luận điểm vẻ nguyên lí

“biểu hiệu” được coi là cốt lõi của mọi quan điểm về ngữ pháp học tri nhận Ngữ

pháp học tri nhận nhìn hệ thống ngữ pháp của một ngôn ngữ theo cách nhìn

“biểu hiệu”(symbolic) và kết cầu (constructional), theo đó không có sự phân biệt giữa cú pháp và từ vựng (lexicon) và theo đó ngữ pháp không phải là hệ thống

“quy tắc” (như Chomsky quan niệm) mà là một danh mục (an inventory) của các đơn vị biểu hiệu - tức là những kết đôi hình thức và ngữ nghĩa (form - meaning pairings) như các hình vị, từ và kết cầu ngữ pháp (cụm từ, câu) mà ông gọi là các

“khối biểu hiệu lắp ráp” (symbolic assemblies) vốn thống hợp trong nó các thuộc

tính âm thanh, ngữ nghĩa và ngữ pháp, và chúng có dạng các sơ đỗ (schemas)

Trong tập sách mở đầu nổi tiéng ("Foundations of Cognitive Grammar", tap 1 - 1987), ông đã trình bày một hệ quan điểm riêng của ông về ngữ pháp học tri nhận

mà có thể được trích dẫn và tóm lược như sau:

- “Khái niệm trung tâm của ngữ pháp tri nhận là cái ý tưởng cho rằng cầu trúc ngữ pháp là có tính biểu hiệu (tr.56)

- “Sự liên tưởng biểu hiệu giữa một cấu trúc hay một đơn vị ngữ nghĩa với một cầu trúc hay một đơn vị âm vị kết quả là có được một đơn vị biểu hiệu (tr.58)

- “Ngữ pháp như là sự biểu hiệu hoá (symbolization) có ba loại đơn vị biểu

hiệu: hình vị ngữ pháp, các lớp ngữ pháp, và các kết cầu ngữ pháp ” (tr.81)

- “Ngữ nghĩa là một hiện tượng tỉnh thần(mental) phải được miêu tả gắn với

quá trình(procesing) trỉ nhận Do đó tôi chia sẻ với Chafe (1970,tr.74 - 76) trong

quan điểm “ý niệm”(concept) hay “ý tưởng” (ideational) về ý nghĩa, đối lập lại với

các học giả khác như Palmer và Lyons “ (tr.97)

- “Cấu trúc ngữ nghĩa được xác định như cấu trúc ý niệm các cầu trúc ngữ

nghĩa là những sự ý niệm hoá (conceptualizations) ˆ (tr.98)

Sau này, trong những cuốn sách khác, Langacker đã phát triển những ý

tưởng trên và trình bày sáng rõ, dễ hiểu hơn những vấn đề lí thuyết cốt lõi về bản chất của kết cầu ngữ pháp, cụ thể là như sau:

- Ý nghĩa cư ngụ ở trong sự ý niệm hoá, là ngang bằng với sự ý niệm hoá; và

sự ý niệm hoá đến lượt nó lại cư ngụ trong các quá trình tri nhận

- Các cầu trúc ý nghĩa là cấu trúc ý niệm được gợi lên bởi các biểu đạt ngôn

ngữ học và do đó sự phân tích ngữ nghĩa cuối cùng thì cũng phải quy về sự phân

tích ý niệm, có liên quan đến hệ thống tri thức của con người

- Ý nghĩa của một biểu đạt, của một cấu trúc ngữ pháp, tuy nhiên, hàm chứa rộng hơn nội dung ý niệm bởi vì đối với sự phân tích ngôn ngữ học một điều rất quan trọng là: cái nội dung ấy được tạo hình (shaped) và được lí giải (construed) ra sao Có rất nhiều cách thức khác nhau để làm điều này và mỗi cách thức ấy biểu

hiện cho một ý nghĩa; mỗi biểu đạt ngôn ngữ, mỗi cầu trúc ngữ pháp do vậy áp đặt

một hình ảnh (Image) riêng biệt, đặc thù, lên cái nội dung ý niệm mà nó gợi lên

Nói tóm lại, theo ngữ pháp học tri nhận cũng như ngữ pháp học kết cầu thì

cụm danh từ sẽ là một kết cầu, tức là một khối biểu hiệu lắp ráp hình thức - ngữ nghĩa (a form - meaning symbolic assembly) Nói riêng về mặt ngữ nghĩa của cụm danh từ thì theo ngữ nghĩa học tri nhận điều này phải được xem xét từ hai phía: một là sự biểu hiện tri thức (knowledge representation), tức là cái cấu trúc ý niệm

(conceptual structure) của nó và hai là cái cầu trúc ý nghiã của nó tức là những sự

ý niệm hóa (conceptualisation)

Có một điểm cần nói thêm là: trong tiếng Anh tương đương với “cụm đanh từ” trong tiếng Việt ta có hoặc là “noun phrase” hoặc là “nominal” và trong ngữ

pháp học tri nhận nó được coi là một đơn vị ngữ pháp, một kết cầu, biểu đạt một

“instance” (vi du minh họa) của một “thing - vật” (hay một thực thể khác) trong

một tình huống nào đó

4 THỬ NHÌN CỤM DANH TỪ TỪ GÓC ĐỘ NGỮ PHÁP HỌC TRI NHẬN Qua những điều trình bày trên về ngữ pháp học tri nhận, như vậy trong sự

khảo sát cụm danh từ điều cốt yếu là: một khi ta chấp nhận cụm danh từ là một kết cấu thì theo quan điểm tri nhận luận ta phải chú ý trước hết đến cầu trúc ý niệm của

nó Uuà những sự ý niệm hóa

Xin minh họa ý tưởng vừa nêu bằng một số khía cạnh lí thuyết trên ngữ liệu tiếng Anh và tiếng Việt như sau

(1) Có sự phân biệt giữa ngữ pháp học truyền thống với ngữ pháp học tri

nhận trong quan niệm về danh từ và cụm danh từ

Theo ngữ pháp học tri nhận thì ở cấp độ tư duy/ý niệm có hai kiểu đơn vị ý

niệm cơ bản là: vật (things) và quan hệ (relations), trong đó Vật là những đơn vị ý

niệm độc lập thường là do danh từ biểu thị

Vật nói chung có tính ổn định ý niệm trong không gian và thời gian Đặc trưng chủ yếu của Vật là tính độc lập hay tự trị về mặt ý niệm Cũng như các thực

thể ý niệm khác, Vật được xác định trong mối liên quan với một Miễn (Domain) ý niệm và nó trải suốt một Vùng (Region) trong Miễn ý niệm đó Thí dụ ba danh từ

fog (suong), mist (sương mù) và haze (mù) chiếm một Vùng bên trong Miễn “thời

tiết”; hay ba danh từ ƒathet (bó), mother (mẹ), và uncle (bác/chú) biểu thị các họ hàng

- các Vùng trong Miễn “quan hệ thân tộc” (kinship)

Trong ngữ pháp học tri nhận, các Vật được xem như những “Kiểu thực thế“ (types of entities)/Kiểu trừu tượng (abstract types), có một sự tổn tại độc lập và én

định trong thế giới như ta vẫn thấy chúng Vật có tương quan với các danh từ

trong ngôn ngữ, thí dụ như danh từ cây biểu thị cái Vật “cây” như một kiểu loại

Vật được đặc trưng bởi các thuộc tính ý niệm (và thuộc tính ngôn ngữ) phân biệt chúng với các đơn vị ý niệm khác (và đơn vị ngôn ngữ khác) Khi được biểu đạt bởi cụm danh từ, Vật có thể:

+ được lượng hda (quantified) nhd cdc “lugng t6” (quantifiers) nhu: many, five, several; a bit, little v.v

+ có thể được chất hóa (qualified) bằng các “biến tố”(modifiers) có chức

năng nhận diện sở chi nhu: the book over there, the young girl; chttc nang pham tri héa nhu: the book on tape, a grumpy old man; hoặc chức năng biểu cảm như:

my dear mother

+ và có thể được quy chiếu (referred to) về một sở chỉ (referent) nhờ các biểu thức quy chiếu hay “định tố”(determiners) như: the, this, euerụ

Trong ngữ pháp học tri nhận, Kiểu Vật được phân biệt với các Biểu hiện

(tokens) của nó, và cái Biểu hiện này được gọi là “Ví dụ/Minh họa” (instance) Nếu danh từ biểu đạt Kiểu Vật thì cạm danh từ biểu đạt cái Biểu hiện/Ví dụ của Vật, thí

dụ như cụm danh từ fhe free (cái cây) là một Ví dụ minh họa cụ thể về Kiểu “cây” Như thế, quan hệ giữa một Danh từ và một Cụm danh từ có chứa danh từ đó làm Trung tâm/Thành tố chính, xét ở bình diện tư duy/ý niệm, chính là quan hệ giữa một Vật (Thing) và một Biểu hiện hay Ví dụ minh họa (Token/Instance) của Vật đó

(2) Có sự phân biệt giữa phân tích cụm danh từ theo ngữ pháp học truyền thống và phân tích cụm danh từ theo ngữ pháp học tri nhận Khác với ngữ pháp

hoc truyén théng - cấu trúc luận, ngữ pháp học tri nhận xem xét một kết cầu - cụm danh từ như một quá trình kết hợp các đơn vị ý niệm (và các tương đương của chúng trong ngôn ngữ)

Như đã nói ở trên, theo ngữ pháp học tri nhận thì ở cắp độ tư duy/ý niệm có hai kiểu đơn vị ý niệm cơ bản là: Vật (things) và Quan hệ (relations) Vật là những

đơn vị ý niệm độc lập thường là do danh từ biểu thị, còn Quan hệ là những đơn vị

ý niệm không độc lập/phụ thuộc thường là do động từ, tính từ, trạng từ, giới từ hay liên từ biểu thị

Hai kiểu đơn vị này thường kết hợp với nhau tạo nên một “nòng cốt ý niệm” (a conceptual core) mà sau rốt là “tình huống ý niệm” (conceptual situation) - ứng với nó là câu

Phân tích theo nòng cốt ý niệm của cụm từ hay câu như ở trên rất khác với phân tích theo thành tố “chính - phụ” hay “chủ - vị” trong ngữ pháp học cấu trúc luận; hệ quả là ta sẽ có hai cấp độ phân tích rất khác nhau - chẳng hạn ở bậc đơn

vị “câu” như sau:

() cấp độ ngữ pháp (grammatical level): đi từ Câu xuống Hạt nhân câu

(nucleus) và các Phần phụ (adjuncts) nếu có, rồi từ hạt nhân đi tiếp xuống Nòng cốt ngữ pháp (như Chủ ngữ, Vị ngữ, Tân ngữ) và các yếu tố tạo Nền (như các định

tố danh từ, thời động từ, các tình thái)

(ii) cấp độ ý niệm (conceptual level): đi từ Tình huống/Sự tình xuống Nong cốt ý niệm (như Quan hệ và những Kẻ tham gia) và sự tạo Nền (như Quy chiếu

chẳng hạn)

(3) Nòng cốt ý niệm có cầu trúc của nó và cấu trúc đó không phải được tạo ra ngẫu nhiên mà được cơ sở trên nguyên lí vẻ Hình (Figure) và Nền (Ground) va trật tự của chúng là do bản chất của quan hệ chỉ phối

Ầ

Nguyên lí tách biệt "Hình" và "Nên" (figure / ground segregation) đã được nói đến từ lâu trong những nghiên cứu của trường phái tâm lí học Gestalt nổi tiếng, vốn để cập đến vấn đẻ tâm lí học vẻ sự tri giác bằng thị giác mà thông thường là

một số phương điện của kịch cảnh (scene) mà chúng ta quan sát sẽ được "cho tách

ra" đối lập với cái phông nền (background) chung của chúng

Một kết cầu như cụm danh từ the goldfish in the pond có nòng cốt ý niệm trong

đó giữa các thực thể ý niệm có một quan hệ ý niệm và vai trò Hình - Nền của mỗi thực thể ý niệm là như sau:

Figure entity Relation Ground entity

Khi ta dùng một cụm danh từ trong một câu nào đó để nói về một trường hợp Thí dụ (instance) của sự vật, theo các nhà ngữ pháp học tri nhận ta phải làm sao thu hút sự chú ý của người nghe hướng vào nó để cho họ cũng có đúng cái Thí

dụ đó ở trong đầu óc họ như ý định của ta, nếu không thì sự giao tiếp sẽ thất bại Nói một cách khác, giữa người nói và người nghe phải đạt được một thoả thuận

ngầm (tacit agreement) về cái Thí dụ hay Biểu hiện được nói đến của sự vật do

danh từ biểu thị Muốn người nghe nhận diện đúng cái Thí dụ mà người nói áp cho một Vật, thì người nói phải “tạo Nền” (grounding) cho Vật đó, bằng hành động định hướng sự chú ý của người nghe, tức là hành động Quy chiếu (act of reference) Mỗi Thí dụ cụ thể mà người nói thu hút sự chú ý ở người nghe là một

Sở chỉ (a referent)

Hành động “tạo Nền”, nói một cách khác, là làm cái việc người nói “thả neo“(anchor) cho một Sở chỉ vào một tình huống nói năng cụ thể Trong ngôn

ngữ, sự quy chiếu diễn ra được là nhờ có các biểu đạt có tác dụng sở chỉ (referring expressions) — tức là các cạm danh từ bao gồm một yếu tố tạo Nền và một danh từ Thí dụ, trong cụm danh từ sách của tôi, cái yêu tố tạo Nền “của tôi” có tác dụng “neo

đậu” cái danh từ Sở chỉ “sách” vào trong tình huống giao tiếp, để người nghe nhận

ra đúng cái Vật mà người nói để cập đến

Hãy xem tiếp một thí dụ tiếng Việt, về nòng cốt ý niệm và nòng cốt ngữ pháp

Với cụm danh từ hiệu sách ở cạnh cổng trường, ta sẽ có hai sự phân tích khác nhau như sau:

Thí dụ hiệu sách ở cạnh công trường

Ngữ pháp học Trungtâm Thành tố phụ Thành tố phụ

truyền thống

Thí dụ hiệu sách ở cạnh cỗng trường

tri nhận

Cần chú ý rằng trong thực tế giao tiếp có thể xảy ra hiện tượng mắt quy

chiếu, sai sở chỉ do yếu tố “Nền”

Ta hãy hình dung tình huống sau: tôi muốn rủ thầy Cổn đi uống bia và gọi

cho thày Cổn bảo “Ra hiệu sách nhé!” Vì hiệu sách ở đây chỉ một Kiểu thực thể/Kiểu Vật (khác với: hiệu phở, hiệu giày dép, v.v.) nhưng nó chưa phải là một Biểu hiện hay Thí dụ minh họa về Kiểu Vật đó, nghĩa là thiếu Sở chỉ Bằng cớ là nếu như ở Trường ĐH KH và NV Hà Nội (nơi có Khoa Ngôn ngữ của chúng ta) mà có hai hiệu sách — ngoài hiệu sách ở cạnh cổng trường còn một hiệu sách khác nữa ở cạnh Thư

uiện chẳng hạn - thì hiển nhiên thầy Cổn sẽ không biết đằng nào mà lần, vì thầy

AoW

không nhận diện đồng nhất được cái hiệu sách mà ta định “tạo Nên” hay “thả

Neo”trong tình huống này Dĩ nhiên, câu chuyện sẽ kết thúc có hậu khi có thêm

cái thành tố phụ tạo Nền kia - như đã thấy trong ví dụ đã dẫn trên:

- Không, mình chờ Cổn ở hiệu sách cạnh cổng trường dy mà

Cũng cần thấy có sự khác nhau vẻ chỉ tiết ở việc “tạo Nền” bằng phép Quy chiều như trong những ví dụ dưới đây

Hãy so sánh cặp câu tương đương Việt - Anh sau:

- người đàn bà trên lưng ngựa

- the woman on the horse

Ta thấy khác với tiếng Anh, tiếng Việt nhất thiết phải có mặt những từ bổ

sung nhu lung dé chi tiét hod cdi su tinh dinh vi (locative situation) Vang mặt chúng, cụm danh từ nghe không ổn:

- ? người đàn bà trên ngựa

Có lẽ là thấy được những chuyện tương tự như thế này nên nhà ngữ pháp

học kết cầu Croft (vốn là một chuyên gia loại hình học nổi tiếng) đã đưa ra ý tưởng

rằng: mỗi kết cầu (như cum danh tir chang han) 14 mot “Gestalt” tam li mang tinh

đặc thù; các phạm trù và quan hệ cú pháp cũng không phải là phổ quát mà cũng

là đặc thù ngôn ngữ (language - specific); cái phổ quát chỉ là các mô hình chiếu xạ các ý nghĩa vào các hình thức

(4) Có sự khác nhau to lớn giữa hai kiểu loại ý niệm cơ bản về “sự vật” (things) vốn có gốc rễ trong sự phân biệt theo kinh nghiệm của con người ra hai loại thực thể: “vat thé” (objects) va “chất thể” (substance) của thế giới khách quan,

chúng là cái bản sao (counterpart) ý niệm của hai phạm trù ngôn ngữ là “danh từ đếm được” (count noun) và “danh từ khối” (mass noun) và chúng được phân biệt với nhau theo ba tiêu chí:

+ tính có ranh giới (bỏoundedness)

+ tính cơ cầu bên trong (internal composition)

+ tính đếm được (count ability)

Nếu vật thể điển dạng như cái cốc là có ranh giới, không thuần nhất (heterogeneous) bên trong và đếm được, thì chất thể điển dạng như nước là không

có ranh giới, thuần nhất (homogeneous) bên trong và không đếm được

Khảo sát kĩ chuyện “vật thể - chất thể” này sẽ giúp chúng ta hiểu rõ hơn cái điều rằng: các dạng (biến thể) của cụm danh từ không phải là câu chuyện ngữ pháp thuần túy, đó chỉ là trên “cấu trúc bề mặt”, còn bẻ sâu là ngữ nghĩa của các

kiểu loại danh từ ở vị trí trung tâm và đẳng sau ngữ nghĩa là kinh nghiệm của con

người vẻ thế giới

Các nhà ngôn ngữ học tri nhận đã đúc kết về sự khác nhau giữa hai loại danh

từ chỉ “vật” và “chất” trong tiếng Anh (và từ đó có sự liên hệ sang tiếng Việt) với

những hành vi ngữ pháp như sau:

(i) numerals: one car *one traffic

(ii) plural: five cars *five traffics

(iii) quantifiers:

There aren't many cars There isn’t much traffic

There are few cars today There is little traffic today

(iv) use of articles: a car/the car *a traffic / the traffic

(v) absence of article:

*Car is a problem today Traffic is a problem today

Cars are a problem today *Traffics are a problem today

(5) Có sự khác nhau về cái cách thức ý niệm hóa cùng một sự vật hay sự tình; tùy vào các “Cách lí giải” (Construal), “Phối cảnh” (Perspective) và “Điểm nhìn” (Point of View) khác nhau, mà ta có thể có những biểu đạt ngôn từ (như cụm từ, như câu) khác nhau với những ý nghĩa khác nhau

Một thời gian dài trong ngôn ngữ học người ta cho rằng các sự tình của thế

giới bên ngoài được phân tách thành những yếu tố cầu thành và mỗi yếu tố đó tương ứng với một yếu tố nào đấy của cấu trúc ngôn ngữ theo kiểu một đối một Quá trình kí mã này là một thao tác tương đối đơn giản và do những quy tắc hình

thức của ngữ pháp chỉ phối Tuy nhiên, trên thực tế thì ngược lại - đó không phải

là một sự chiếu xạ (mapping) truc tiép như thế, mà mỗi sự tình có thể được “lí giải” (và được “phối cảnh” hay chọn lựa “điểm nhìn”) theo những cách khác nhau, và những cách thức kí mã khác nhau sự tình đó tạo nên những sự ý niệm hoá khác nhau Chẳng hạn, cùng một sự tình nhưng nếu được phối cảnh khác nhau chúng

sẽ biểu đạt những ý nghĩa khác nhau, như trong hai thí dụ sau:

- Nam mua xe của Việt

- Việt bán xe cho Nam

Nếu câu trên là được lí giải theo điểm nhìn của Nam thì câu dưới là theo điểm nhìn của Việt Điều này rất đễ chứng minh, ta chỉ cần thêm vào hai câu trên một cụm từ là thấy rất rõ:

- Nam mua xe của Việt, rất được giá

- Việt bán xe cho Nam, rất được giá

Ở câu đầu rất được giá có nghĩa là mua được xe với giá thắp hơn, rẻ hơn bình thường - nghĩa là theo quan điểm của người mua là Nam Còn ở câu sau, rất được giá có nghĩa là bán được xe với giá đắt hơn, cao hơn bình thường - nghĩa là theo

quan điểm của người bán là Việt

Trong hai cách phối cảnh này ta có hai biến dạng khác nhau của cụm danh

từ: dạng đầy đủ xe của Việt và dạng rút don xe

6) Có sự khác nhau trong quan niệm về cái cách thức tạo lập cụm danh từ

Trong quan niệm của ngữ pháp học truyền thống (cấu trúc luận) phi - tri

nhận, quá trình tạo lập một kết cầu (cụm từ, câu) chủ yếu là do các thuộc tính ngữ

pháp của từ quyết định: người nói có trong đầu một vốn từ, các từ được phân theo

các từ loại và người nói kết hợp chúng (thành cụm từ, thành câu) theo những quy tắc tương thích với các từ loại đó Chẳng hạn, những từ như zèo, con, ấu, den có thể được kết hợp lại với nhau theo những quy tắc về việc đi sau danh từ zmèo của các từ chỉ định ấy, của tính từ đen, và đi trước danh từ zmèo của loại từ con, khi cầu thành một cụm danh từ: con mèo den ấu

Tuy nhiên, theo các nhà ngữ pháp kết cấu - tri nhận luận, quá trình kết cầu

(constructional process) đó không hắn diễn ra như vậy, bởi vì cái quyết định tối hậu cho phép có xảy ra một sự kết hợp các đơn vị ngôn ngữ hay không phải là ngữ pháp Mỗi hình thức ngữ pháp đều là “có lí do“ (motivated) về ngữ nghĩa và hàm chứa một cách ý niệm hoá nào đấy; ý nghĩa của các kết cấu ngữ pháp là sản phẩm của một sự kết hợp và tương tác phức hợp giữa các khung (frames), hơn là chỉ do ý nghĩa của các từ đó kết hợp lại; ở đây còn có vai trò của những

tri thức khác như tri thức bách khoa (bao gồm cả các tri thức văn hoá - xã hội ) Thí dụ, ta có thể hình dung quá trình kết cấu này (vốn bao gồm cả quá trình

chiều xạ) của kết cầu - cụm danh từ fhe newspaper under the table (to thời báo dưới (gam) ban) dua theo cai so dé hinh anh ma Langacker để nghị như sau về ý niệm UNDER: một vật thể ở thắp hơn được định vị theo một vật thể ở cao hơn (ngược lại với trường hợp của ABOVE)

LM