Tinh hinh bao che, sir dung du'9'c lieu v^ nhiem doc kim loai nang trong du-oc lieu 6' Viet Nam hien nay Theo Tir di^n Ti^ng Viet nam 1996, dugc lieu la nhung nguyen lieu dk ch^ b\in
Trang 1Chircmg 1: TONG QUAN TAI LIEU
1.1 Tinh hinh bao che, sir dung du'9'c lieu v^ nhiem doc kim loai nang trong du-oc
lieu 6' Viet Nam hien nay
Theo Tir di^n Ti^ng Viet (nam 1996), dugc lieu la nhung nguyen lieu dk ch^ b\in
thuoc ph6ng va chira benh Theo djnh nghTa nay, nuoc ta hien nay da thong ka dugc
3.830 loai thuoc 296 dugc lieu Moi nam Viet nam co khoang gin 50.000 t§n dugc lieu
dugc khai thac, thu hoach tu khoang 300 loai cay thudc khac nhau Nhu vay con
khoang 3.500 loai khac chua dugc san xuat, cac lang ngha trong thuoc dang mai mot
dan vi toe do do thi hoa qua nhanh, mot so cay thuoc quy dang bi dua vao danh sach
sap tuyet chung Diau do cho thay, ty le thuoc do cac lang ngha trong dugc va thu hai
cha bian rat nho so voi ty le thuoc khong ro nguon goc, co tha la do thu hai tran rung
hoSc nhap lau tu Trung Quoc [6]
\ f \
Nhung kim loai nang thuong dugc thay lang cho vao thuoc nam la chu sa, than
sa, nhan mon co chiia chi, thuy ngan, asen nan khi vao co tha gay ra tinh trang ngg doc
rat nSng na nhu dau bung, ta, tan mau, viam gan nhiam doc va trieu chung khac [ 18]
TS Pham Due, Giam doc Trung tam chong doc Benh vien Bach Mai (Ha Noi),
cho biat hang nSm trung tam tiap nhan rat nhiau truong hgp ngg doc dong dugc, trong
do khong it benh nhan da tu vong do doc chat tu vi thuoc gay nan Co vi thuoc chira
dong kinh hoSc vian thuoc "ta" cua thay lang khi dem xet nghiem, kat qua cho thay
trong do co chua dan 3 kim loai nang asen, thuy ngan, chi [20] Vi vay, chat lugng
thuoc dong dugc bi tha noi se gay nguy hiam khon lu6ng toi nguai benh
Nhung nam gan day 6 mian Bac nuoc ta hinh thanh mot so lang ngha trong va
cha bian thuoc Dong y, nhung quy trinh cha bian van theo kinh nghiem, chua co mot
quy trinh chuan nao ciia Bg Y Ta va cha bian thuoc Dong dugc Cac lang ngha trong
nhiau loai cay nhung chua toi dugc nguai tiau dung tai dia phuang do, ma chu yau
thu6ng xuat di nhiJng noi khac da dugc gia cao c6n 6 khu vuc quanh do lai dung thuoc
cua Trung Quoc nguon goc khong ro rang da chiJa benh cho nguai dan
va mat chit lugng, cac kiam nghiem van c6n rat it va so sai Trong cac nguyan
lieu lam thu6c Dong y doi khi co mot so chat co chua As, Hg rat cao (co khi toi
300-500 Ian tieu chuin cho phep) Qua trinh so cha, theo kinh nghiem truyan mieng nhung
m5i ngir6ri l^m mot kieu, kinh nghiem thi chi cho biat dung chat gi da bao quan va so
cha nhung nguoi tian hanh lai dung lugng co tha qua nhiau gay ra ham lugng Ion cac
Trang 2dugc lieu va tung phuang phap bao cha, san xuk va tr6ng trgt mang tinh cong nghiep,
hudrng toi mot nan y hgc co truyan phat trian, phat huy dugc hat nhung tiam nang v6n
CO phong phu cua nguon dugc lieu nuoc nha, nhung kinh nghiem quy bau cua cha ong
ta da lai da dugc kiem chung hieu qua qua nhiau thori ky
Xu huong dieu tri bang y hgc co truyan tran tha gioi ngay cang tang nhung nhiau nguori benh lo lang vi chat lugng ciia cac vi thu6c nay Nguyan nhan chinh dan dan sir kem chat lugng ciia thuoc la bao quan khong diing quy each
Theo tiau chuan dugc dian quy djnh cac loai dugc lieu chi cin co do km <I5%,
nhu vay sau khi rua sach, say nhe a 60*^C trong khoang 12-24 gio, hiit chan khong, dong goi kin vao bao bi thi se bao quan dugc lau
nh 1: Bach thuge, bach truat, duong quy sau khi dugc ngam, lam mam, thai phian,
va cung lam cho dong dugc co the chat dco mem mai khong kho cung va lam dugc lieu trang sang, dep hon
* Danh bong bang chi : tam that la dugc lieu thuang dugc danh bong bang chi cho dep
va ban vori ^ia cao h^m loai thu6n^ Nhunu khi sac thuoc uong chi se khuech tan vao
Trang 3MO DAU
Hien nay, cung vai su phat triln cua khoa hgc cong nghe, nhi§u thanh tuu khoa
hgc hien dai dugc van dung trong y hgc, gop phin nang cao chit lugng phong benh
chCra benh, phuc hoi chuc nang, nhieu loai tan dugc dugc dua vao di^u tri voi chit
lugng cao nhung xu huong ciia the gioi van ua thich su dung cac phuong phap y hgc
truyen thdng, dac biet la y hgc co truyen phuong Dong Trong di^u tri benh, ben canh
thuoc tay y dugc dung de dieu tri cac can benh cap tinh thi thudc dong y ngoai viec
dieu tri cac can benh man tinh con dugc de cao vai tro trong viec chiJa benh tir g6c Do
tinh dac thii cua thuoc dong y la chuyan bian benh cham nan nguoi benh phai uong
thuoc trong thai gian dai Vi vay, nau chat lugng thuoc khong dugc kiam soat t6t co
tha dan toi nhung anh huong nghiem trgng doi voi co tha
Mot trong cac yau to gay anh huong co hai dan co tha nguoi khi su dung thudc
dong dugc trong thoi gian dai la ham lugng kim loai nang tran miic cho phep Khi vao
CO the, lugng lo'n kim loai nang tich tu trong cac mo, o cac co quan: gan, than, nao
Co the cung co co cha tu dao thai, nhung toe do tich tu \(m hon gap nhieu Ian Vi vay,
kim loai nang co the gay ngg doc cap tinh, tu vong nhanh nhu nhiam doc cap tinh
asen, chi nhung chu yau do su tich luy dan kim loai nang trong co tha gay doc man
tinh, nhieu can benh nguy hiem xuat hien, dac biet la benh ung thu
Voi nguoi benh, khi benh c6n nhe thuang tu tim thuoc va diau tri o cac thay
lang, sau do moi dan cac nha thuoc dong y; phan nhiau trong so nay la dong y gia
truyen va qua nhiau loai thuoc khac nhau nan rat kh6 danh gia su nhiam doc do thuoc,
neu CO Gan day, cac xet nghiem tren hai benh nhan mot la phu nCr trung nien bi ung
thu ta bao day va mot nam trung nien bi ung thu biu cho tha\ ham lugng asen trong
toe va nuoc tieu rat cao co lian quan den viec su dung nhiau thang thuoc bac co chua
asen trong thai gian dai O Viet Nam, asen v6 co thu6ng dugc bo tham vao trong cac
thang thuoc bac hay thuoc nam nham diau tri suyen va thuoc bo Benh nhan khi su
dung cac loai thuoc co chiia asen nay thuang an ngon, ngu duoc len can \a benh
suyen giam
Ban canh vice them asen vao thuoc dong y da dieu tri benh \'a gay ngu\ hiem
cho bcMih nhan thi ban than thudc dong dugc o Viet Nam hien nay dau khong ro nguon
g6c va chat lugng Huioc dirge thu mua ciia dan tu trong hoac thu hai tren rung, loan
bg qua trinh san xuat dong dugc nhu trong, cham soc, thu hai, che bien chu \eu thuc
hien bang phuang phap thu cong, kcMii theo kinh nghiem thuc te tru>en mieng chu
Trang 4khong theo mot tieu chu^n nao Mat khac, dugc lieu do tu thuang nhap lau tir Trung
Quoc tran Ian khong tha kiam soat dugc Ban canh cau hoi \l chit lugng cong tac
quan ly hanh ngha y dugc hgc c6 truyan tu nhan, du luan con dat cau hoi phai chang chat lugng Dong dugc hien nay dang bi tha n6i ?
Tai Hoi nghi phat trian Dong dugc va cac chinh sach lian quan, GS.TS Pham Thanh Ky, Pho Chii tich Hoi Dugc lieu Viet Nam, chi ra ba lo h6ng co ban trong chinh sach quan ly Do la viec tiau chuin chit lugng dong dugc dan nay van thiau quy djnh
va gioi han kim loai nang, quy dinh \t t6n du thuoc bao ve thuc vat va hoa chat kich
thich tang truong Tuy nhian, muc dp anh huong ciia kim loai nang doc hai ton luu trong Dong dugc dan nguoi benh nhu the nao chua co nghian cuu cu tha, trong khi vice kiam tra, vice phat hien thuong xuyan cac loai chat doc dac biet la kim loai nang trong thuoc dong dugc c6n rat kho khan
De gop phan giai qu\ct hue xiic va an toan kim loai nang trong Dong dugc hien dang dugc su dung rgng rSi duai dang thuoc bo hoac thuoc diau tri trong de tai nay chiing toi tien hanh cac nghian cuu na\ nham xay dung qui trinh phan tich, danh gia muc d() 6 nhiem cac kim loai nang trong mot so loai thuoc dong dugc dang luu hanh tren thi truong Viet Nam hien na> hang c^c phuang phap phan tich nhanh, hien dai dong gop vao vice kiem soat chat lucmg thuoc dong dugc, hien dang dugc sir dung rgng rai diroi dang thuoc ho hoac thuoc dieu tri Ben canh do viec danh gia su phat tan kini loai nang vao thuoc uong sau khi sac se la co so da xa\ dung tieu chuan ham lugng kim loai nang trong thuoc dong dugc Cac ket qua danh gia nguon goc ciia 6 nhiem kim Uxii nang se dugc tien hanh tren doi tuong dat trong o nhiau vung khac nhau va Ian truyen 6 nhiem tu dat vao cac bg phan cua cay dung lam thuoc nhu re than, la, qua, hat va danh gia Ian truxin du lugng kim loai nang theo thoi gian da xa\ dung khuyen cao vc lugng kim loai nang co mat trong thuoc dong dugc diing lam nguyen lieu dua tren dieu kien tho nhuong, trong, cham soc va thu hai, bao quan tu do
CO bien phap kiam soat chat lugng thuoc mot each hieu qua
Trang 5Chircyng 1: TONG QUAN TAI LIEU
I.l Tinh hinh b^o che, sir dung duoc lieu v^ nhiem doc kim loai nang trong du-oc lieu 6 Vift Nam hien nay
Theo Tir dien Tieng Viet (nam 1996), dugc lieu la nhiing nguyen lieu d^ ch6 bi^n thuoc phong va chira benh Theo dinh nghTa nay, nuoc ta hien nay da th6ng ke dugc 3.830 loai thuoc 296 dugc lieu Moi nam Viet nam co khoang gin 50.000 tin dugc lieu dugc khai thac, thu hoach tir khoang 300 loai cay thu6c khac nhau Nhu vay con khoang 3.500 loai khac chua dugc san xuat, cac lang ngha trong thuoc dang mai mot dan vi toe do do thi hoa qua nhanh, mot so cay thuoc quy dang bi dua vao danh sach sap tuyet chiing Diau do cho thay, ty le thuoc do cac lang ngha trong dugc va thu hai cha bian rat nho so voi ty le thuoc khong ro nguon goc, co tha la do thu hai tran rung hoac nhap lau tu Trung Quoc [6]
Nhung kim loai nang thuong dugc thay lang cho vao thuoc nam la chu sa, than
sa, nhan mon co chiia chi, thuy ngan, asen nen khi vao co tha gay ra tinh trang ngg doc rat nang nc nhu dau bung, ta, tan mau, viam gan nhiem doc va trieu chiing khac [ 18]
TS Pham Due, Giam doc Trung tam chong doc Benh vien Bach Mai (Ha Ngi), cho biat hang nam trung tam tiap nhan rat nhiau truong hgp ngg doc dong dugc, trong d6 khong it benh nhan da tu vong do doc chat tu vi thuoc gay nan Co vi thuoc chiia dong kinh hoac vian thuoc "ta" cua thay lang khi dem xet nghiem, kat qua cho thay trong do co chiia dan 3 kim loai nang asen, thiiy ngan, chi [20] Vi vay, chat lugng thuoc dong dugc bi tha noi se gay nguy hiam khon lu67ig toi nguoi benh
Nhung nam gan day 6 mien Bac nude ta hinh thanh mot so lang nghe trdng va che bian thudc Ddng y, nhung quy trinh cha bien van theo kinh nghiem, chua cd mot quy trinh chuan nao cua Bg Y Ta va cha bien thudc Ddng dugc Cac lang ngha trdng nhieu loai cay nhung chua toi dugc nguoi tiau diing tai dia phuong do ma chu yau thucyng xuat di nhung noi khac de dugc gia cao cdn o khu vuc quanh do lai diing thudc ciia Trung Qude ngudn gdc khdng ro rang da chua benh cho ngudi dan
va mat chat lugng, cac kiem nghiem van cdn rat it va so sai Trong cac ngu\en lieu lam thudc Ddng y ddi khi cd mot sd chat co chua As, Hg rat cao (cd khi tdi 300-
500 Ian tiau chuan cho phep) Qua trinh so che, theo kinh nghiem truyan mieng nhung
mdi W2x\b\ lam mot kieu, kinh nghiem thi chi cho biet dung chat gi da bao quan va so
che nhirnu nguoi tian hanh lai diing lugng cd tha qua nhieu ga\ ra ham lugng Ion cac
Trang 6chat bao quan trong cac vi thudc thanh phim, gay ngg doc trong nhiau trudng hop dan tdi tu vong Mot dugc lieu tir khi trdng dan khi thu hai tit ca mgi khau so cha dau vi pham an toan thuc phim [18]
Sii nhiam ban vao thudc Ddng y chii yeu la d khau cha bian va trdng trot nhung chiing ta lai khdng quan ly dugc ca 2 khau quan trgng dd trong viec hinh thanh mot vi thudc Vi vay dan dan nhung vi du va ngg doc thudc Ddng y, gay nan tam ly coi thuong tac dung chiia benh ciia cac vi thudc Ddng y
Trong cha bian ddng dugc, khau thu hai va cha bian cay dugc lieu hien nay van rat da nhiam ban, nhat la nhiem bin cac kim loai nang Cay thudc thu hai va dugc cat rua bang nude giang khoan chua rat nhiau kim loai nang trong dd cd nhiau sat va asen.j Sau khi rua, cay thudc dugc phoi khd tu nhian sau dd dem say voi diam sinh da bao quan lam vi thudc thanh pham Cd mot sd vi khac, thuong la cac cay lay cii thi sau khi rua dugc ngam bang nude giang va ngam trong cac chau thiing sat vai ngay cho mem
ra va sau dd mdi thai rdi phoi khd Sau dd cac thay lang mua chiing \e nha, trude khi
cat thanh thang thudc cho ngudi benh ho thuong sao vang chiing lan trong nhiJng chao Ion, tiiy vao tac dung va dirac tinh ciia tung vi thudc ma chon chat sao ciing Qua trinh che bian theo kinh nghiem nhu vay khian cac vi thudc thanh pham lan rat nhiau chat ban trong dd cd ham lugng kim loai nang khdng nho [21 J Mot sd kim loai can thiat voi CO the con ngudi, sd khac thi khdng nhung khi ham lugng ciia chiing qua Ion rat de gay ngg ddc cho co the khi chung dugc tich tu qua lau do thudc Ddng y thuong cd tac dung rat cham va phai udng deu dan trong thoi gian dai mdi khdi benh Dieu dd khien lugng kim loai tich tu trong co tha la rat Ion nau thudc chua nhiau kim loai nSng Qua trinh dao thai kim loai nang ciia co tha con ngudi cham hon rat nhiau so voi qua trinh tich tu chiing trong co tha Vi vay nau khdng kiam soat dugc chat lugng thudc thi rat
de gay nen nhung trudng hgp ngg ddc kim loai cap tinh hoac man tinh gay nhiJng hau qua daniz tiec Vi vav, can cd nhmm nuhien cuu danh uia ham luona kim loai nang cho phep trong cac vi thudc khac nhau giiip ngudi benh yan tam hon khi su dung thuoc Ddng y
Ben canh nhung thieu sdt va han cha ciia trong viec quan ly thi cung cd nhung thanh tuu to Ion, xirng tam voi mot viing dat cd ngudn dugc lieu phong phii va khi hau thd nhuong phii htrp voi nhieu loai dugc lieu Nhiau thuong hieu thudc Viet Nam da noi tiang trong khu vuc cung nhu trcMi the gioi nhu: artichaux Da Lat, qua Tra My, sam Nggc 1 inh, hdi lang Son Cung voi viec dd phai cd nhung chinh sach da quan ly va sir dunu ngudn dugc lieu phong phu cua qude gia cho phii hgp va huu ich Cung nen
CO nhuni: nghien cuu xac dinh nhung tiau chuan chat lugng phu hgp vdi tung loai
Trang 7dugc lieu va tung phuang phap bao cha, san xuit va trdng trgt mang tinh cong nghiep, huong tdi mot nan y hgc cd truyan phat trian, phat huy dugc hat nhijng tiam nang vdn
cd phong phii ciia ngudn dugc lieu nude nha, nhung kinh nghiem quy bau ciia cha dng
ta da lai da dugc kiam chung hieu qua qua nhiau thoi ky
Xu huong diau tri bang y hgc cd truyan tran tha gioi ngay cang tang nhung nhiau ngudi benh lo lang vi chat lugng ciia cac vi thudc nay Nguyan nhan chinh dan dan sir kem chat lugng ciia thudc la bao quan khdng diing quy each
Theo tiau chuan dugc dian quy dinh cac loai dugc lieu chi can cd do im <15%, nhu vay sau khi rua sach, say nhe d 60'^^C trong khoang 12-24 gid, hiit chan khdng, ddng gdi kin vao bao bi thi se bao quan dugc lau
I linh 1: Bach thuge, bach truat, duong quy sau khi dugc ngam, lam mem thai phian,
va cung lam cho ddng dugc cd the chat deo, mam mai khdng khd cirng va lam dugc lieu trang sang, dep hon
* Danh bdng bang chi : tam thit la dugc lieu thuong dugc danh bdng bang chi cho dep
va ban vdi gia cao hon loai thuong Nhung khi sac thudc udng chi se khuech tan vao
Trang 8trong nuoc thuoc va co th^ gay nhilm doc Tre em khi nhiem doc chi co th^ cham Ion tri tue kem phat trien Doi vai nguai Ion, chi gay tang huy8t ap, suy tim Khi ton du chi trong co the dat 0,5-0.6ppm thi chirc nang cua than bit diu bj rdi loan va tai 0,8ppm se gay ra thieu mau do thi^u hut hemoglobin
* Ouet sulfua kem len be mat dugc lieu: vi du nhuc thung dung, vi thudc nay co the chat mem deo, do am cao nen de bj m6c, nhung khi dugc quet bing sulfua kem thi de lau nam cung khong bi moc Ngg doc kem c§p tinh co the gay chet nguofi vai trieu chirng nhu non, tieu chay, mo hoi lanh, mach dap khe, ch^t sau 10-48 gid
* Nhiam ddc thiiy ngan: thuong xuat hien khi cha bian khdng diing quy each cac dupe lieu nhu chu sa Cac hgp chat cua thuy ngan chua gdc metyl rat ban K hi vao co the
nd dugc hda tan trong mo, tham qua mang ta bao, nao tuy, anh huong tdi he than kinl trung uong Do vay, khi nhiam ngudi benh de bi kich thich cau gat, xiic ddng va ro loan tieu hda, rdi loan than kinh chan tay run Thiiy ngan lam gay nhiem sac tha v; ngan can su phan chia ta bao
* Diing luc hda khd hoac nhdm phdt pho: theo tian sT Nguyen Viet Than, DH Dugc H; Ngi, vien thudc mau \am luc ma ngudi dan dung bao quan ddng dugc cd cdng tlun
hda hgc la A\\\ gyi la nhdm photphua, gSp hoi nude se tao thanh pholphin (PH3), mo
chat cue ddc vdi ngudi
* l)()c Id do nam mdc: thdng ke cho tha\ li le dugc lieu bi mdc mgt 15-20*^o, ti le kho lugng dirge lieu bi mdc 12-28**o Nam mdc tiet ra cac ddc td dac biet la cac aflatoxin Ddc td nay dan den ton thuong gan ung thu gan NhOng loai ddc td trong nam nhi
Iren khdng hi d\c\ a nhiet dd cao (160-170 C) do dd trong trudng hgp nau chin thi d6(
td allatoxin \an idn tai ma khdng bi phan huy Theo thdng ka ciia Vien Dugc lieu 30% dugc pham dang dugc luu hanh chua nam mdc, nhat la aflatoxin
* Chat lugng dugc lieu kem: qua qua trinh cha bien, cac loai hoat chat cua dugc lieu
do cdn ha\ mat la bao nhieu chung ta chua xac dinh dugc
* Ngudi benh tu > su dung: khdng qua huong dan ciia y, bac sT, ddng y khdng phai v6 hai, vi the can dugc chan doan chinh xac benh rdi mdi diing thudc Ngudi gia, tre em phu nu CO thai can than trgng Nhiau trudng hgp tir vong hoac dugc dua dan cip ciru trong tinh trang ngu\ kich nhu bu\ tim, suy gan, su\ than, nhiem triing huylt nguyen nhan la do ngg ddc thudc ddng y
Kim loai la mot nhom ddc td dac biet thuong ton tai d trang thai ben \ung trong mdi trudng, song dang thuc hoa hgc cua chung cd the bi thay ddi bdi cac yau Id ly
Trang 9hoa, sinh hgc hoac bdi cac hoat ddng ciia con ngudi, do dd ddc tinh ciia chiing cung bj thay doi theo 6 day chiing tdi chi da cap tdi nhung kim loai chinh ma sir cd mat bit thuong hay ham lugng qua Ion ciia chiing trong thudc ddng y cd tha gay ra ndi lo ling cho ngudi su dung
Trong thuc ta, kim loai ddc cd tha xam nhap vao co tha theo hai con duong: dudng
ho hap va tiau hda, trong dd nhiam ddc dudng tiau hda mang tinh chit chung hon vi da
sd cac chat ddc ma chiing ta cd tha bi nhiam la rat phd bian va thuong tdn tai vdi ham lugng khac nhau trong cac loai thudc ddng y, cung nhu trong nude dung da tudi
Nghian cii'u ddc td la phai xac lap cho dugc mdi quan he giira liau lugng va tac dung Diau nay cho phep chiing ta du doan dugc tac dung gay ddc trong khoang thai gian hap thu chat ddc dai ngin khac nhau Van da lai cang quan trgng hon nau da sd kim loai tdn tai trong thudc ddng y d ham lugng thap va udng thudc trong thoi gian dai
Bang 1: Nguong gidi han mgt sd kim loai nang vdi co tha Kim loai
Nguang giai han
(mg/kg) cho CO the/ngay
Cu 0,05-0,5
Pb 0,05
Zn 0,3-1,0
Cd 0.0067-0,0083
Fe 0.2-0,6
Mn 0,1
Tdm lai, chucmg trinh hanh ddng ''Dugc lieu sach va mdi trudng" can trian khai nhanh cung nhu tang cudng cac bien phap kiem tra, thanh tra cua cac co quan huu quan ddi vdi cac co sd budn ban, cha bien ddng dugc da tranh nhung trudng hgp ngg ddc dang tiac cho ngudi su dung
1.2 C^c phuong ph^p phan huy mau xac djnh luong vet kim loai nang trong mau dat v^ mau thuc vat
* •
1.2.1 Ciic phuong pinip phan huy mau xac dinh hnrng vet kim loai nang trong
mau dat, tram tich
Pham Luan va cac cong su [6] da xir ly mau dat bang phuang phap \xa\ de xac dinh
cac kim loai Cd, Co, Cr, Cu, Fe, Mn Ni, Pb, Zn Mau phai dugc nghien thanh bgt trgn d(^u, can l^y 5,000 gam mau vao binh Kcndan tam uat bang nuoc cat them 60ml cuong thuy va 5-8ml H2S0498°b kic d§u cam vao binh bang pheu Igc nho dun nhe cho mau phan huy d^n khi nao dugc dung dich trong khdng mau (khoang 8-9 gio)
Trang 10I
Chuyan het mau sang cdc lam bay hoi het axit dan cdn mudi am, da ngudi va dinh miic
thanh 50ml bang dung dich HCl 1%, lie dau va Igc bd can silicat J
Mgt sd tac gia khac da sir dung dung dich nude cudng thiiy (HF: HCl: HNO3 theo
ty le tha tich 1:3: 1) da xu ly mau dat va tram tich da xac dinh ham lugng tdng cac ion
kim loai fCd, Co, Cr, Cu, Mn, Ni Pb va Zn) trong cac mau dd bang ky thuat ICP-MS
[43] 1 Cac tac gia Mustafa Soylaka va cong su da su dung phuong phap ddng kat tiia vol,
erbium hydroxit 0,05 M trong NaOH da xac dinh lugng vat Cu, Mn, Co, Cr, Fe, Pb
trong nude tu nhian, kat qua cho tha> hieu suat pha mau dat 95 % [50] |
J Sastreva mgt sd tac gia khac da xac dinh Cd, Cu, Pb, Zn trong mau mdi trudng
cac tac gia da su dung cac axit dac nhu HNO3, HF, H2SO4 da xir ly mau dat va tram
tich, ket qua cho thay qua trinh xu 1> mau dat kat qua tdt [39]
Jian-Min /HOlJa va cac cong sir cung da Ia\ mau dat d Dabaoshan, Guangdong
Iniii*: (,)udc va tien hanh iii:hicn cuu cac phucrng phap xac dinh ham lugng tdng ca(
knii loai nang (Cu, Pb / n , C^d) trong dat de danh gia muc do d nhiem kim loai nang (
khu \uc na\ I4()| !
I
ressierelal da nghien cuu va phat trien qu\ irinh chiet rut cac dang lian ket ciia kirn
loai trong mau dat va tram tich ddng thoi dng cung dua ra phuong phap xac dinh ham
lugng tdng de xac dinh tat ca cac dang ciia kim loai Tac gia da sir dung cac axit manh
nhu III ll:0:, HNO3, HCIO4 de xu 1\ mau va thu dugc kat qua tdt.[35] j
1.2.2 (dc phutrnii phap phan huy mau xac dinh luong vet kim loai nang tron^
mau thuc vai
M.C.C.Mamani va cac cong sir [49] xu li mau dugc lieu de phan tich Pb va Cd
theo hai plunrng phap khd \a irdt cho ket qua tdt Vdi phuong phap xu li khd, khoang
Ig man duoc lieu dugc cho vao chen sir, nung o 500 C trong vdng 2,5h Sau dd dera
hoa tro bang 5ml IK 1 6M dem dun bay hoi hat axit, hoa can bing 5ml HCl 2M Lo^
man \a dinh muc bang nude Vdi phuong phap udt, vdi Ig mau tham vao lOmL
UNO; dac va 1ml H>CX> rdi dun trong 2h d 120^C Gidi han phat hien cua phuong phi
la 0,12 va 0,010 mg kg vdi Pb \a Cd Ket qua dugc ap dung da phan tich chi va cadi
trong 4 loai Ihpcricum pcrt'oratum Mikania guaco, Mikania glomerata va Peami
boldus
Trang 11GS Pham Luan [8] da xu li mau thuc vat bang phuang phap khd dl xac dinh cac
:im loai Na, K,Ca, Mg, Cd, Co, Cr, Cu, Fe, Mn, Ni, Pb, Zn Can 5g mlu da nghian
nin vao trong chen thach anh, dem s4y khd tu tu cho din khi mlu khd den, rdi dem
:Ung 3 gidr dau a nhiet do 450°C, sau dd nang len 550°C, cho din khi hit than den,
ugc mau tro hoa trang Hoa tan tro thu dugc trong 12-15ml dung dich HCl 1: 1 va
i,5mL HNO3 dac, dun nhe cho tan het, dudi axit du din cdn mudi km va dinh miic
:5mL bang dung dich HCl 2% Tac gia cho rang each nay thich hgp dl xac dinh cac
jm loai kiem, kiem tho va Fe, Mn, Ni
Maria R Gomez, va cac cdng sy [47 ] da xac dinh kim loai nang trong mlu
ugc thao bang phuang phap AAS va ICP- AAS cho kit qua tot Can khoang 0,5g
lau da dugc nghian nhd tran can phan tich cd do chinh xac ± 0,0001 gam cho vao
inh Kendal, tham vao mau 10ml HNO3 dac, 1ml H2O2 30% Dun each cat trong 2h,
au dd cd can Hda tan can bang 5ml HCl 1: 1, Igc vao binh djnh miic 50ml va dinh
nic dan vach bang nude cat
Phd mau wot trong binh Kendal vo'i HNOj va H2SO^^ Can khoang 0,5g mau da
ugc nghian nhdn tren can phan tich cd do chinh xac ± 0,0001 gam, tham 9 ml HNO3
Se, 3ml H2SO4 dac, dun trong 3h Sau dd cho mau bay hoi dan khd, hoa can bang 5ml
> \ f
ICI 1: 1, Igc vao binh dinh miic 50ml va dinh miic dan vach bang nude cat
Joao Carlos Cypriano va cdng su [41] da xu ly mau thuc vat bang sieu am da
han tich Cu va Pb Mau thuc vat dugc cho vao siau am ciing hdn hgp axit HCl va
I2O2 theo ti le 1:1 (v/v) Phuong phap cho hieu suat chiat hai kim loai xap xi 100%
Can khoang 0,5 gam mau da dugc nghien nhd tran can phan tich cd do chinh xac
0,0001 gam, cho vao binh Teflon, hoa tan mau bang 5ml HNO3 dac, 5ml HCIO4,
ml HF trong Id vi sdng trong vdng 20-25 phiit
Khi binh phan huy mau da ngudi dan nhiet do phdng, md nap binh, dung dich
mi ' ' '
iSu tan hat, trong sudt, cd mau vang nhat Cd can dung dich dan khd, hoa tan can
ing 5ml 1 ICI I: I, Igc vao binh dinh miic 50ml va dinh miic dan vach bang nude cat
3 Phuong phap khdi pho plasma cao tan cam ung (ICP-MS) xac djnh luong vet
im loai nang
ICP-MS la mgt ky thuat phan tich hien dai nhit hien nay da phan tich dong thai
\\ va siau vat cac chat vd co (nguyan td) dua tran sir ghi do phd theo sd khdi (m/z)
ia nguyan tu cac nguyan td can phan tich
Trang 12ICP (Inductively Coupled Plasma) dung da chi nggn lua plasma tao thanh bang ddng dien cd tan sd cao (co MHz) dugc cung cap bang mgt may phat Radio Frequency Power (RFP) Nggn lira plasma cd nhiet do rat cao cd tac dung chuyan cac nguyan to trong mau can phan tich thanh dang ion
MS (Mass Spectrometry) la phep ghi phd theo sd khdi hay chinh xac hon la theo t\
sd giiia sd khdi va dien tich (m/z)
Peter Heiland va Helmut D Koster [51] ung dung phuong phap ICP-MS da x^c dinh lugng vat 30 nguyan td Cu, Pb, Zn, Cd trong mau nude tiau ciia tra em va ngudi trudng thanh
Marcos Perez-Ldpez va cdng su [45] phan tich Pb, Cd, Zn va As cd trong thit mot
sd loai chim hoang da d vung Galicia (Tay Bic Tay Ban Nha) bang phuong phap
ICP-MS Ket qua cho thay ham lugng Zn trong khoang 1.47 -2,98ppm, ham lugng As trong khoang 1,21 dan 6.8Xppm Ham lugng Pb va Cd trong dd tuong ddi cao, cd mau lan tdi tren 18ppm Pb, va ham lugng Cd cao nhat thu dugc lan toi 39ppm
lac gia Mohamed Maanan [48] trucmg dai hgc Nates Phap da su dung phuong phap l(M^-MS dc phan tich Hg va Pd trong cac ddng vat than mem d viing bian Kel qua cho thay ham lugng Pb la 9,6 mg.kg va ham lugng Hg la 0,6 mg.kg
Simone Griesel va cdng sir [57] da su dung phuong phap ICP-MS da xac dinh ham lugng ciia 23 nguyen td kim loai (Be, Al, K, Ca, Ti, V, Cr, Mn, Fe, Co, Ni, Cu, Zn, As
Sc, Kb, Sr, Mo, Pd, Cd, Sn, Pt, Pb) trong mau ciia hai cau d viing bian Wadden, Dire
va dao Danish Ket qua chi ra ring ham lucrng mgt sd nguyan td nhu As, Cr, Mn, Mo
Se, V trong mau hai cau cao hon so vdi trong mau ngudi Mot sd nguyan td nhu Al
Mn ( u va Pt khac nhau dang ke trong mau hai cau o hai viing dia li khac nhau SL'
khac biet nay co the do anh huonu cua nuudn thuc an
Wenling Hu Fei Zheng and Bin llu [58] tach va xac dinh ham lugng ciia As(lII) As(V), Cr{IlI) Cr(VI) trong nude tu nhian su dung ky thuat sol-gel va ICP-MS Gion han phat hien cua phuong phap la 0,7 va ISng.l ' voi As(V) va Cr(VI), 3,4 va
7 4 n g l ' vdi As(lll) and Cr(lin Do lech chuin la 3,1; 4,0; 2,8 va 3,9*^.0 (C= 1 ng.ml ') tucmg ung voi As(V), As(lII), Cr(VI) va Cr(III) Vdi nude may v2 nude hd hieu suat thu hdi dat dugc tu 94 dan 105%
ll)c-Sook Lim, Jin-Soo Lee, Hyo-Taek Chon va Mantred Sager [38] da danh gi*;
su d nhiem cac kim loai nang d vung md vang bac Songcheon, Han Qude Cac mat
dit, nude, thuc vat xung quanh khu mo dugc thu thap xu li sau dd dem xac dinl"
0
Trang 13lam lugng kim loai nang bSng ICP-AES va ICP-MS Ham lugng As va Hg trong ddt
rdng cao han rk nhieu so vai giai han cho phep, kit qua cao nhit len tai 626mg Vs/kg va 4,9mg Hg/kg Ham lugng cao nhk trong cay trdng la 33 mg As/kg va
1,8 mg Pb/kg (trong cii hanh), 0,87mg Cd/kg va 226mg Zn/kg (trong re rau dilp), 6,3 mg Cu/kg (trong la cay vimg) Dilu nay dugc giai thich do cay trdng dugc trdng
ren viing dk bi d nhiem As va cac kim loai nang Mat khac, ham lugng cao nhat cua
^s, Cd va Zn dugc tim thay trong nude sudi- ngudn nude udng chu ylu ciia khu vuc
i^y- lan lugt la: 0,71 mg/L, 0,19 mg/L va 5,4 mg/L, cao han rk nhilu so vai gidi han
ho phep ciia Han Quoc
A.T Townsend va 1 Snape [32] da tiln hanh xac dinh ham lugng Pb trong cac nau tram tich a ciia sdng thudc nam Australia bang phuang phap ICP-MS Cac mau ram tich a Brown Bay ham lugng Pb trong khoang 18-215 mg.kg ', cdn d vung Jroken Hill va Mt Isa Australian ham lugng Pb lin lugt tu 35,5 din 36 va tu 16,0 din 6,1 mg.kg Cdn d khu vuc Wilkes Station ham lugng Pb dugc xac dinh trong hoang 13-40 mg.kg '
Sd lugng cac cdng trinh nghien ciiu su dung phuang phap ICP-MS de xac dinh dng thai lugng vat va siau vat cac kim loai trong nhieu loai ddi tugng khac nhau cho lay phuong phap nay rat thich hgp da phan tich cac kim loai nang trong thudc ddng y
Tuy nhian, tdng quan cac cdng trinh nghian ciiu cho thay, vdi thiat bi ICP-MS hdng cd budng va cham phan ling thi khi phan tich nan mau cd ham lugng clo Idn se
d su triing ddng vi ArCl vdi ddng vi ^'"^As nan kat qua phan tich thuong cao hon gia tri urc Vi vay, khdng nan diing axit HCl de xu ly mau nau phan tich bang phuang phap :p-MS Cdn thiiy ngan, do ham lugng trong mau kha nho va do dac tinh da bay hoi
en cd su hap thu vao thanh binh va cham dan dan kat qua phep do khdng lap lai Sai
3 nay cd the han cha nau su dung phuong phap ngi chuan vdi Au
A Phan tich thdng ke da bien xac djnh nguon goc va su phan bd kim loai nang
Vdi tap sd lieu nhieu chiau nhu khi phan tich ham lugng 11 kim loai trong lugng
m mau thi lugng thdng tin thu dugc lai rat han cha, nhiau khi trai ngugc nhau nau chi
sm xet tren khia canh d nhiem hay khdng Ndi each khac, viec giam kich thudc tap sd
h\ thuc nghiem de thu dugc thdng tin it chicu tu tap sd lieu da chieu la can thiet Cac
nrong phap thuong dugc sir dung nhat hien nay la phuo'ng phap phan tich thanh phan linh (PCA) va phuang phap phan tich nhdm (CA)
11
Trang 141.4.1 Khai niem phumigphap PCA va CA
• PCA (principal component analysis) la cdng cu huu hieu cho phep giam sd bier
trong tap sd lieu nham dat dugc biau dian hai chiau tir tap sd lieu da chiau Muc dich ciia PCA la nham tim ra gia trj phuong sai Idn nhat vdi sd thanh phar chinh (PC) it nhat Bang PCA tu tap sd lieu phdn tdeh cii tha Igc ra dugc thdng
tin cii dch vc mdi quan he giUa cdc bian va tom dugc ham an cd chua cac bien
nay
Ndi each khac PCA la thuat toan da bian bang each quay cac true sd lieu chiia cac bian tdi uu Khi dd, mot tap hgp cac bian lien quan vdi nhau ban dau dugc chuyer thanh tap hcrp cac bian khdng lien quan va dugc sip xap theo thu tu giam do bian thier hay phuang sai Nhung bian khdng lian quan nay la sir kat hgp tuyan tinh cac bien bar dau Dua tren phu(mg sai do mdi bian mdi gay ra cd tha loai bd bdt cac bian phia cuoi day ma chi mat it nhat thdng tin ve cac sd lieu thuc ban dau Bang each nay se giaiti dugc kich thudc cua tap sd lieu trong khi van cd the giu nguyen thdng tin
Vice quay cac true tdn tai trong tap sd lieu ban dau dan cac vi tri mdi trong
khdng gian dugc dinh nghTa boi cac bien ban dau Qua trinh nay cd tan ggi la ^'vanmcix
rotatt()n^\ Cac bien mdi tao thanh dugc ggi la cac bian ao (latent variables) hay cac
thanh phan chinh (IH') trong dd bien ao thu nhat cd chua phuong sai Idn nhat Bian ac ihu hai (PC2) chua do lech Idn thu hai va vudng gdc vdi bian ao thu nhat I rue thu ba (PC3) chira tdng bien thicn Ion nhat khdng dugc giai thich boi bien ao thir nhat va thi; hai \a cd tinh chat \udng gdc vdi true thir nhat va thir hai
Trong thuat toan PCA, cd the cd nhiau PC vi cd nhieu bien trong tap sd lieu Sc
PC tdi da banu sd bien Viae diinii PCA cd tha tdm luoc duoc cau triic ddnu phuonL sai vdi tap sd lieu cd kich thudc nhd hon
• Phan tich nhom (CA) la k\ thuat phan tich da bien nham phan loai sd lieu thanh cac nhdm nho hon cd tinh chat gidng nhau ( cdn ggi la cac cum) (cluster)
Hai loai phan tich nhom thuong dugc su dung la nhdm theo bac (hierarchica clustering) va nhom k- irungbinh (k-mean clustering)
- Nhom theo bac nham tim ra cac nhom trong tap sd lieu bang each tao ra ca} phan nhom (cluster tree) Ihco phuiTiig phap na\, tap sd lieu Ion dugc chia thanh cac tap sd livii nho hon nua cho den khi mdi tap sd lieu nhd chi cdn mgt phan tir Cay phar
nhdm com nhieu bac \vou\i do nhom o mot mire duoc ndi vdi vdi nhdm ben each c
Trang 15tnuc cao han Dieu dd cho phep quyet dinh muc hoac thang chia nao ciia nhdm la phii hgp hon
f Viec chia nhdm la van de quan trgng thudmg dugc dung trong phan tich nhan
dang, phan tich hinh anh va cac ddi tugng khac trong Imh vuc khoa hgc va cdng nghe
- Nhdm theo k-trung binh: cac phin tu trong tap sd lieu dugc tach vao k nhdm cac phan tu ciing nhdm dugc ket hgp vai nhau va cac nhdm khac nhau dugc tach ra khdi nhau
J.4.2 Mgt so thong ke da biin xac dinh ngudn gdc chdt 6 nhiim
Cac tac gia, Ta Thi Thao, Do Quang Trung, Chu Xuan Anh[l3] da nghien ciiu Dhuomg phap phan tich thdng ke da bien danh gia ngudn gdc va su phan bd ham lugng kim loai nang tai mgt sd bai thu gom va xu ly rac thai dien, dien tu Thuy ngan xac
3inh theo phuang phap CV-AAS su dung chk khu la SnCl2 do tren may quang phd
lap thu nguyen tu AAS-6800 ghep ndi he thdng HVG-1, den catdt rong ciia thuy ngan /a cuvet thach anh Tdng ham lugng cac kim loai: Cr, Mn Fe, Co, Ni, Cu, Zn, Cd, As,
^b dugc xac dinh theo phuang phap ICP-MS tren thilt bi ciia hang Perkin- Elmer Elan
?000 ICP - MS Bang phan tich thdng ke da bien cd the danh gia dugc ngudn goc phat
an kim loai gay d nhiem va su phan bd ham lugng cua chiing Hai phuang phap thdng
ce da bien PCA va CA cho ket qua kha phii hgp nhau va cd the bd sung cho nhau khi lanh gia Vdi 43 mau dat va tram tich ciia cdng ranh va ao hd lay tai hai bai thu gom /a xij- ly rac thai dien, dien tu, bang phuong phap PCA va CA da xac dinh dugc Pb,
rd, va Hg, Zn, As phat tan vao mdi trudng chii yeu do rac thai dien, dien tii va chi can )han tich ham lugng Hg (hoac Cd) va As cd the danh gia dugc miic do gay d nhiem :im loai do cac ddi tugng nay Cac nguyen td cdn lai Cu, Co Fe, Cr Mn, Ni cd mat rong dat va tram tich chu yeu do ban than thanh phan ciia dat va d nhiem do tinh chat ich tu lau dai trong mdi truong dat
Cung bang phuong phap PCA, cac tac gia [44] da phan tich 14 mau gelatin bd va
i mau gelatin Ign theo phuong phap sac ky Idng cao ap dao pha Sac dd phan tich mdi
;elatin gdm 20 pic ciia cac amino axit thu dugc Phan tich PCA cho biat, tir 20 pic da ihan biet su khac nhau chi can xet 6 pic da danh gia
Phuang phap thdng ke da bien nhu phan tich nhdm, va phan tich thanh phan chinh ung da dugc diing da phan loai va khang dinh ngudn gdc ciia rugu tao cua Phap va irgu tao viing Basque dua tren kat qua phan tich tdng ham lugng cac polyphenol bang ludc thu Folin- Ciocalteu va cac thdng sd mau sac CIELab [54]
13
Trang 16Trong tai lieu [46] cac tac gia da diing phuong phap PCA da nghian cinj cac yeu
td anh huong chinh dan thanh phan cua nude thai dd thi 65 mau nude thai dd thj dugc lay trong 9 thang d 8 vung khac nhau tai Melbourne, Uc da phan tich 83 thdng sd hoa hgc Nhd phuong phap thdng ka da bian, cac tac gia da khang dinh Idi sdng ciia cu dar
dd thj, ngay trong tuan va thdi gian lay mau hay thdri tiat anh huong Idn dan mire do 6 nhiem nude sdng [46]
Trong mgt cdng trinh khac Gautam Samanta va cac cdng su da phan tich han* lugng cua 10 nguyen td gdm As, Se, Hg, Zn, Pb, Ni, Cd, Mn, Cu, va Fe trong toe mdng tay va vay da cua cac benh nhan nhiam ddc asen PCA dugc diing da giai thich anh huong cua cac nguyan td trong tdc va mdng tay Nghian ciru nay cung chi ra rans nhCrng viing d nhiam asen thudc Tay Bengal, An Do can kiem soat ca ham lucmg cac
nguyen td ddc khac trong nude udng va thuc pham da danh gia d nhiam asen [53]
Ngoai ra PCA con dugc dung trong mgt sd ITnh vuc khac nhu phd hdng ngoai chuyen hda POuried danh gia sir thay ddi dac tinh hda hgc giiJa cac loai gd khac nhau
[421 ^^^^^^ hr^.^ng hda mau sac trong cdng nghe \ u 1\ hinh anh [3]
Cac lac gia ( elinc Siu lan Lee, Xiangdong Li, Wen/hong Shi, Sharon Chinh nga d i c u n g , lain Thornton da nghien ciru phmmg phap phan tich da bien de danh gia ngudn gdc, su lan lru\en va cac vi iri cd ham lugng kim loai tuong duong nhau cua cac kim loai trong mau dat o dd thi ngoai d va cdng vian d Hong Kong PCA da giiip xac djnh cac kim loai cd anh huong Idn dan tap sd lieu la Cd, Cu, Zn, Ni, Co, Mn tir
-dd cd the giam kich thudc tap sd lieu ma mat it nhat thdng tin \'Q tap sd lieu CA giiir
danh gia dugc muc do lirong ddng cua cac kim loai nang va chia cac nguyan td thanr hai nhom chinh Viec phan tich nhom giup xac dinh dugc mire do d nhiam va danh gia ngudn gdc d nhiem Vdi kat qua thu dugc cho thay d cac khu vuc dd thi cd mire doc nhiem cao hon han so vdi viing ngoai d va khu vuc cdng vian la it d nhiam nhat.[34] llakan Duran Karakas, Mithat Bakoglu da irng dung phuong phap phan tich da bien de danh gia ngudn gdc cac kim loai lugng vat trong mau nude ba mat Khi phar
I ich ham lugng cua 11 kim loai trong cac mau nude ba mat, cac tac gia da danh gu duiTc muc dd d nhiem cua cac kim loai ddnu thdi xac dinh duoc nuudn uav d nhietr nude la 4 ngudn chinh: son cdng nghiep nude thai, phircmg tien giao thdng va thanl"
14