Nghiên cứu thú họ cầy (Viverridae) trong hệ sinh thái rừng tràm ở đồng bằng sông Cửu Long

Mục tiêu và nội dung nghiên cứu: - Mục tiêu: Đánh giá hiện trạng các loài thú họ cầy trong hệ sinh thái rừng tràm ởđồng bằng sông Cửu Long, làm cơ sở cho công tác bảo tồn các loài động v

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC T ự NHIÊN

* * * * * * * * *

NGHIÊN CỨU THÚ HỌ CẦY (VIVERRIDAE)

TRONG HỆ SINH THÁI RỪNG TRÀM

■ .D T L l i ũ ì

HÀ NỘI - 2008

BÁO CÁO TÓM TÁT

a Tên đề tải: “Nghiên cứu thú họ cầy (Viverridae) trong hệ sinh thái rừng tràm ờĐồng bằng sông Cửu Long”

Mã số: QT - 07 - 29

b Chủ tri đề tài: ThS Hoàng Trung Thành

c Các cán bộ tham gia: Phạm Trọng Ảnh, Hoàng Quốc Chính, Vũ Ngọc Thành,

Nguyễn Thành Nam

d Mục tiêu và nội dung nghiên cứu:

- Mục tiêu: Đánh giá hiện trạng các loài thú họ cầy trong hệ sinh thái rừng tràm ởđồng bằng sông Cửu Long, làm cơ sở cho công tác bảo tồn các loài động vật hoang dãtrong vùng, đặc biệt đối với các loài quý hiếm

- Nội dung:

> Xác định thành phần loài, số lượng của các loài thú họ cầy Viverridae trong hệ sinh thái rừng tràm ở Đồng bằng sông Cửu Long

> Bổ sung đặc điểm sinh học, sinh thái của một số loài so với các vùng khác

> Các mối đe dọa chủ yếu đối với đa dạng sinh học và các loài thú họ cầy trong khu vực nghiên cứu

e Các kết quả đạt được:

- Đã xác định được thành phần loài và hiện trạng các loài thú thuộc họ cầy trong

Hệ sinh thái rừng tràm ở đồng bằng sông Cửu Long

- BỔ sung một số thông tin về sinh học và sinh thái học của các loài thú họ cầy ờ đây so với các vùng khác

- Xác định được các mối đe dọa chủ yếu đối với đa dạng sinh học và các loài thuộc họ Cầy có trong khu vực

f Tình hình kinh phí của đề tài: 20.000.000đ

BRIEF OF REPORT

a The Tittle o f research: “Study on Vivemds (Viverridae) living in the ecosystem of indigo forest in Cuu Long River Delta”

Code: QT - 07 - 29

b Coordinator: Hoàng Trung Thành

c Members: Phạm Trọng Ảnh, Hoàng Quốc Chính, Vũ Ngọc Thành, Nguyễn

Thành Nam.

d Objectives and contents:

- Assess the status of Viverrids living in ecosystem o f indigo forest in Me Kong River Delta in order to conserve wildlife in the area, emphasize on rare species

- Content:

> Identify composition, number of individuals o f Viveưid species living in indogo forest in me Kong River Delta

> Supplementing the character of biology, ecology o f some species

> Major threats and conservation status of Viverrids in research area

e Results:

- Identified species composition and status o f Viverrids in ecosystem of indigo forest, Me Kong River Delta

- Supplemented some records on biology and ecology o f viverrids

- Defined some major threats the biodiversity and Viverrids in research region

2

MỤC LỤC

BÁO CÁO TÓM T Ắ T 2

BRIEF OF R E P O R T 3

BÁO CÁO KẾT QUẢ THỰC HIỆN ĐỀ T À I 4

ĐẶT VẨN Đ È 4

I TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN c ứ u 4

1.1 Tình hình nghiên cứu thú họ cầy ở Việt N am 4

1.2 Điều kiện tự nhiên vùng Đồng bằng sông Cửu L ong 5

1.3 Hệ sinh thái rừng tràm ở Đồng bằng sông Cửu L o n g 6

1.4 Đa dạng sinh học vùng Đồng bằng sông Cừu Long và các nguyên nhân gây suy th o á i 9

1.5 Khu hệ thú vùng Đồng bằng Sông Cửu Long 11

II ĐỊA ĐIỂM, THỜI G IA N V À PH Ư Ơ N G PHÁP N G H IÊN c ứ u 12

2.1 Địa điểm 12

2.2 Thời g ia n 12

2.3 Phương pháp nghiên c ứ u 12

III.KÉT QUẢ NGHIÊN c ứ u 13

3.1 Thành phẩn loài thú Họ c ầ y ờ Đồng bằng Sông Cửu Long 13

3 2 Đặc điểm sinh học, sinh thái học của một số lo à i 14

3.3 Một số loài thú quý hiếm k h ác 21

3.4 Nguyên nhân suy thoái và các giải pháp bảo tồ n 22

IV KÉT LUẬN VÀ KIỂN N G H Ị 23

LỜI CẢM Ơ N 24

TÀI LIỆU THAM K H Ả O 24

CÁC BÀI BÁO

PHỰ LỤC

BÁO CÁO KẾT QUẢ THỰC HIỆN ĐÈ TÀI

ĐẶT VÁN ĐỀ

Việt Nam được coi là một ừong những trung tâm đa dạng sinh học của khu vực

và trên thế giới với nhiều loài động thực vật quỷ hiếm có ý nghĩa toàn cầu Việc phát hiện nhiều loài động thực vật mói cho khoa học trong những năm gần đây càng khẳng định giá trị về tài nguyên đa dạng sinh học cũng như vai ữ ò quan trọng của Việt Nam trong việc bảo tồn đa dạng sinh học trong khu vực và ừên thế giới

Hiện nay đã xác định ở Việt Nam có 10 loài thú ăn thịt Họ c ầ y (Viverridae), thuộc 9 giống Đây là m ột ữong những nhóm thú có giá trị về nhiều mặt Tuy nhiên, trong những năm gần đây, nạn phá rừng cũng như nạn săn bắn trái phép là những nguyên nhân quan trọng nhất làm suy giảm đa dạng sinh học, suy giảm cả về số lượng

cá thể cũng như thu hẹp nơi sống cùa động thực vật hoang dã nói chung và các quần thể các loài thuộc họ c ầ y (Viverridae) nói riêng

Khu hệ thú ở đồng bằng sông Cừu Long tuy không đa dạng bằng ờ các khu vực khác nhưng cũng đang gặp phải nhiều mối đe dọa bị suy giảm về số lượng, đặc biệt là các loài thú họ c ầ y (Viverridae), trong đó có thú ờ rừng tràm là một trong những hệ sinh thái điển hình của khu vực này

Xuất phát từ thực tế trên, đề tài “ Nghiên cứu th ú họ c ầ y (V iverridae) trong

hệ sinh thái rừ n g tràm ử Đồng bằng sông C ửu L ong” được thực hiện nhàm xác

định thành phần loài, số lượng các loài thú ăn thịt họ c ầ y (Viverridae) ở đồng bằng sông Cửu Long, bổ sung thông túi về đặc điểm sinh học, sinh thái học của một số loài, xác định các mối đe dọa chủ yếu đối với đa dạng sinh học nói chung và các loài thú họ Cầy rói riêng trong khu vực, tạo cơ sở khoa học cho việc đề xuất các giải pháp quản

lý, bảo tồn một cách hiệu quả nguồn tài nguyên này

I TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN c ứ u

1.1 T inh hình nghiên cứu th ú họ cầy ở Việt Nam

Từ những năm cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, những nghiên cứu một cách có

hệ thống về khu hệ thú, trong đó có các loài thú ăn thịt ờ Việt Nam đã được tiến hành bởi người nước ngoài Trong giai đoạn này các nghiên cứu chủ yếu tập trung vào việc thống kê thành phần loài, trong đó có một sổ công ữình có đề cập đến các loài thú ăn thịt thuộc họ Cầy như nghiên cứu cùa De Pousargues (1904), Ménégaux (1905) (theo

Lê Hiền Hào, 1971), w H Osgood (1932), R Bourret (1942, 1944)

Từ sau năm 1954, việc nghiên cứu về khu hệ thú Việt Nam chủ yếu do các nhà khoa học Việt Nam như: Đào Văn Tiến, Đặng Huy Huỳnh, Lê Hiền Hào, Cao Văn

Sung, Lê Vũ Khôi, Phạm Trọng Ảnh, Lê Xuân Cảnh, Phạm Nhật, Nguyễn Xuân Đặng, Đặng Ngọc Cần, Hoàng Minh Khiên, Đỗ Tước, thực hiện Các nghiên cứu trong giai đoạn này tập trung vào các loài thú quan trọng đối với đời sống, sản xuất Đề cập đến các loài thú ăn thịt thuộc họ c ầ y có các nghiên cứu của Lê Hiền Hào (1964, 1970, 1972), Đặng Huy Huỳnh và cộng sự (1975, 1981, 1994), Đào Văn Tiến (1985), Phạm Trọng Ảnh (1980, 1982, 1993), Nguyễn Xuân Đặng (1992, 1993, 1994), .

Cho đến nay đã có một số nghiên cứu có liên quan đến các loài thú ăn thịt thuộc

họ Cầy ở Việt Nam của các tác giả Đặng Huy Huỳnh (1968), Phạm Trọng Ảnh (1980), Nguyễn Xuân Đặng (1994), Liên quan đến sinh học, sinh thái có các công trinh của Đào Văn Tiến (1985); Đặng Huy Huỳnh (1968, 1974, 1975); Lê Hiền Hào (1973); Nguyễn Xuân Đặng (1994); Phạm Trọng Ảnh (1980, 1982, 1993), Solokov và cs (1986) v ề phân bố địa lý có các nghiên cứu của Đào Văn Tiến (1985), Phạm Trọng Ảnh (1982

Từ những năm 1990 trở về trước, các nhà động vật học Việt Nam thường sừ đụng hệ thống phân loại của Ellerman and M orrison-Scott (1951), theo đó, hai loài

thuộc giống cầy lỏn (Herpestes) được xếp vào họ cầy.

Hiện nay, theo hệ thống phân loại của Corbet and Hill (1992) là hệ thống phân loại đang được sử dụng phổ biến, giống cầy lỏn được tách riêng thành họ c ầ y lỏn Herpestidae Như vậy, thú ăn thịt ờ Việt Nam có 6 họ với 39 loài, trong đó họ c ầ y (Viverridae) có 10 loài thuộc 9 giống

1.2 Điều kiện tự nhiên vùng Đồng bằng sông Cửu Long

Đồng bằng sông Cừu Long bao gồm 12 tinh ở cực nam Việt Nam, từ Long An đến Cà Mau với tổng diện tích 39.712,1 km2 Đây là vùng châu thổ rộng lớn của sông

Mê Kông, là kiểu đồng bằng bồi tụ bằng phẳng độ dốc nhỏ Đồng bằng sông Cửu

Long có hệ thống kênh rạch phát triển bao gồm các loại hình thủy vực đặc trưng như sông, kênh rạch, ao hồ, vùng đầm lầy trên đất than bùn, trong đó đáng kể có vùng đất

ngập nước rộng lớn Đồng Tháp Mười

Trong vùng có hai kiểu địa hình chính là đồng bằng châu thổ chiếm phần lớn

diện tích và địa hình núi thấp, núi đá vôi ờ các đảo ven bờ Trong đồng bằng châu thồ

cỏ nhiều kiểu đất ngập nước như bãi biển ngập triều, giông cát và rừng đầm lầy ven

biển, cửa sông, vùng đồng bằng ngập lũ, đầm lầy than bùn, các bãi phù sa ven sông nội

địa Hai chá độ thủy văn là ngập triều ờ vùng ven biển, cừa sông và ngập lũ theo mùa

ờ vùng nội địa Nước ngọt, nước phèn ở các vùng thay đổi theo hai chế độ thủy văn kể trên (Phạm Trọng Ảnh và cs, 2005).

Vùng nước ven bờ cửa sông Cửu Long dài khoảng 200 km từ sông Đồng Tranh

đến Phú Long Tổng diện tích vùng triều tự nhiên khoảng 600.000 - 800.000 ha, trong

đó diện tích bãi triều cao có thực vật ngập mặn chiếm khoảng 70-80%, phần còn lại là bãi triều thấp Hàng năm, tổng lượng nuớc sông Cửu Long đồ ra biển 550 tỷ m3 Độ mặn ven bờ 20-30%o vào mùa khô và 5-20%o vào mùa mưa Xu thế chung vùng Đồng

bằng sông Cửu Long được bồi tụ lấn ra biển, tốc độ bồi tụ trung bình khoảng 50m/nãm (Lê Xuân Cảnh và nnk, 2007)

Đồng bằng sông Cừu Long có bốn hệ sinh thái chính: Hệ sinh thái đồng ruộng, hoa màu - chiếm phần lớn diện tích nội địa, gồm thảm thực vật chính là lúa, hoa màu, cây ăn trái; Hệ sinh thái rừng tràm - chiếm phần lớn diện tích phía tây của các tinh Cà

Mau, Kiên Giang, An Giang với thảm thực vật chính là cây tràm (Melaleuca)-, Hệ sinh

thái rừng ngập mặn - dọc theo bãi biển, cửa sông, tập trung ờ vùng đất mũi Cà Mau

với thảm thực vật chính là Sú (Aegiceras) và Vẹt (Bruguiera)\ Hệ sinh thái rừng nhiệt

đới thường xanh gió mùa, gồm hầu hết các đảo tây nam và một số núi đất, núi đá vôi ven bờ (Phạm Trọng Ảnh và cs, 2005)

1.3 Hệ sinh thái rừng tràm ờ Đồng bằng sông Cửu Long

Hệ sinh thái rừng tràm là hệ sinh thái có thảm thực vật chính là cây ưàm

{Melaleuca) tự nhiên có độ tuổi 30 năm trờ lên, thân lớn 30-40 cm được bao bọc bởi các dây leo như Stenochỉacra palustrus tầng thấp ưu thế có dóm (Poỉydoirya appendiculata) tạo thành thảm 1-1,5m rất dày và kín, có thể di lại bên trên được.

Hệ sinh thái rừng tràm là m ột trong bốn kiểu hệ sinh thái chính và là hệ sinh

thái điền hình có giá trị lớn về sinh thái môi trường và dân sinh ờ Đồng bằng sông Cửu

Long Trước đây hệ sinh thái này có ưên một vùng rộng lớn và liên hoàn tập trung ở

các tỉnh tây nam ĐBSCL như Cà Mau, Kiên Giang, An Giang, với diện tích lên tới 1,5 triệu ha vào khoảng những năm 1943 (Phạm Trọng Ảnh và cs, 2004)

Ngoài những giá trị về sinh thái và kinh tế, rừng tràm ở ĐBSCL còn có giá trị lịch sử lớn lao, đặc biệt là rừng tràm u Minh Nơi đây là cơ sờ cách mạng quan trọng trong hai cuộc chiến tranh chổng Pháp và Mỹ Đây còn là nơi đã phát hiện các di vật

6

khảo cổ còn lưu lại của nền văn hoá Óc Eo, một nền văn hóa cổ ờ Nam Bộ hình thành

Một số khu vực có rừng tràm ờ ĐBSCL

L u n g N gọc H oàng: tọa độ 9°41’ - 9°45’N; 105°39’- 105°43’E thuộc huyện Phụng

Hiệp, Cần Thơ, có diện tích khoảng 2.713 ha, trong đó có khoảng 1.040 ha trồng tràm Một sổ vùng lung (vùng đồng trũng) nhỏ và các trảng cỏ lẫn với ưàm non chiếm khoảng 640ha

Phần lớn rừng ưàm trồng ờ đây thuộc loại rừng thương phẩm có ít giá trị về đa

dạng sinh học Kiểu thảm thực vật chính là rừng tràm trồng, độ cao đến tán cùa rừng trường thành vào khoảng 8m, mật độ cây khoảng l,2cây/m 2; rừng trồng ở độ tuổi

trung bình có mật độ 2cây/m2 Lớp thực vật sát mặt đất tại các vùng rừng ưồng thưa, chi có một vài loài thân thảo thuộc họ cói Cypereceae và họ hòa thảo Poaceae

(Buckton et al, 2000)

Vườn Quốc gia u M in h Hạ: tọa độ 9°11’ - 9°18’N; 104°52’-104059’E Vườn Quốc

gia Ư Minh Hạ thuộc địa phận tinh Cà M au với tổng diện tích 10.991 ha, gồm có Khu

BTTN Vồ Dơi, LNT Trần Văn Thời và LNT ư Minh III trước đây Vườn Quốc gia Ư

Minh Hạ có ba kiểu thảm thực vật chính: rừng ưàm bán tự nhiên, rừng tràm trồng và thảm cỏ ngập nước theo mùa (Buckton et al, 2000)

Khu B T T N Trà S ư Tọa độ 10°33M 0o36’N, 1 0 5 ° 0 2 105o04’E Khu BTTN Trà Sư

thuộc huyện Tịnh Biên, tinh An Giang với diện tích khoảng 2.000 ha Trà Sư có cánh

sinh cành rừng tràm, trảng cỏ ngập nước theo mùa và đầm lầy Phía tây là các khu

rừng ừàm trường thành xen kẽ với các đầm trống nhưng hầu hết đã được cấy tràm non Phần phía đông là rừng tràm trồng còn non và một phẩn là diện tích ưảng cỏ ngập nước theo mùa (Buckton et al, 2000).

K hu B T T N Kiên - H à - Hải: Tọa độ 10°02’-10°17’N; 104°30’ - 104°45’E Khu

BTTN Kiên - Hà - Hải thuộc tinh Kiên Giang, được sát nhập từ 3 khu: Khu đề xuất BTTN Hà Tiên, khu văn hóa - lịch sù Hòn Chông và khu BTTN Kiên Lương với tổng diện tích 13.116 ha Trong khu vực này có vùng đồng Hà Tiên rộng khoảng 6.981 ha bao gồm các trảng cỏ hỗn giao với tràm gió tái sinh tự nhiên (Buckton et al, 2000)

Vườn Quốc gia u M inh Thượng Tọa độ 9°31’ - 9°39’N; 105°03’ - 105°07’E Vườn

Quốc gia Ư Minh Thượng thuộc huyện An M inh và huyện Vĩnh Thuận tinh Kiên

Giang Đây là khu bảo vệ lớn nhất ở đồng bằng sông Cửu Long với trên 21.000 ha, bao gồm 8.053 ha vùng lõi và 13.069 ha vùng đệm Ở phía Bắc của một vùng đầm lầy than bùn rộng lớn thuộc hai tinh Kiên Giang và Cà Mau, VQG Ư Minh Thượng nằm

trong vùng ngập nước ngọt, bao gồm rừng tràm trưởng thành, trảng cỏ ngập nước theo mùa và vùng đầm lầy trống; vùng đệm với phần lớn diện tích là ruộng lúa và một vài

khu vục trồng ừàm Đây là nơi có diện tích rừng đáng kể trên đầm lầy than bùn còn lại của Việt Nam và là một trong ba vùng ưu tiên bảo tồn đất ngập nước ở đồng bằng sông

Cửu Long với rừng ưu thế là cây tràm M elaleuca (Buckton et al, 2000).

Vườn Quốc gia Tràm C him Tọa độ 10°40’ - 10°47’N; 105°26’ - 105°36’E Vườn

Quốc gia Tràm Chim thuộc tinh Đồng Tháp, là phần còn lại cuối cùng của hệ sinh thái

đất ngập nước Đồng Tháp Mười đã từng một thời chiếm khoảng 700.000 ha thuộc các tinh Long An, Đồng Tháp và Tiền Giang Tổng diện tích hiện nay của vùng 7.588 ha,

các kiểu thàm thực vật bao gồm đồng cỏ ngập nước theo mùa, rừng tràm tái sinh và

các đầm nước trống Tràm M elaleuca sp phân bố rộng khắp trong vườn, bao gồm các

khu tràm trồng và tràm mọc rải rác xen lẫn ừong các trảng cỏ và đầm nước (Buckton

et ai, 2000)

Khu B T T N Lảng S e n : Tọa độ 10°45’ - 10°49’N; 105°45’ - 105°49’E Khu BTTN

Láng Sen thuộc địa phận tinh Long An, là một phần ừong vùng Đồng Tháp Mười nổi

tiếng Đây là một vùng nhò có rừng tràm trên đầm lầy dọc dòng sông tự nhiên và thật

sự có giá trị về đa dạng sinh học (Buckton et al, 2000; Birdlife, 2004) Toàn bộ khu vực có diện tích 1.124 ha gồm rừng tràm và các tràng cò ừống hầu hết rùng tràm là

8

rừng trồng Rừng tràm bán tự nhiên phân bố thành từng vạt tại các khu đầm lầy cùng với một số loài khác như Trâm, Cà ná, Phèn đen (Birdlife, 2004).

1.4 Đa dạng sinh học vùng Đồng bằng sông Cửu Long và các nguyên nhân gây suy thoái

Tính đến năm 2006, ĐBSCL có 4 Vườn Quốc gia bao gồm Tràm chim, Ư Minh

Thượng, u Minh Hạ, Mũi Cà mau; 7 khu Bảo tồn thiên nhiên: Trà Sư, N úi cấm , Láng Sen, Thạnh Phú, sân chim Bạc Liêu, Kiên - Hà - Hải, Lung Ngọc Hoàng với tổng diện tích 99.987 ha, chiếm 3,93% diện tích bảo tồn của cả nước

Cho đến nay đã có một số công ừình nghiên cứu về đa dạng sinh học vùng ĐBSCL như của Lê Diên Dực năm 1980, Công trình nghiên cứu bảo tồn các vùng đất

ngập nước quan trọng ở ĐBSCL của Tổ chức bảo tồn chim Quốc tế năm 1999 nghiên cứu về khu hệ chim ờ các khu đất ngập nước; công trình khảo sát khu vực Núi c ấm và khu vực núi đá vôi ở Kiên Lương, Tuy nhiên hầu hết các công trình này chưa tập

trung nghiên cứu về thành phần loài và ĐDSH, đặc biệt là các khu hệ Thực vật, côn trùng, cá, ách n h á i, động vật có xương sông ờ cạn, .Các nghiên cứu trước đây chỉ tập trung vào một khu hệ sinh vật ở một đến hai khu bảo tồn mà chưa có những đánh giá một cách tổng quát (Lê Xuân Cảnh và nnk, 2007)

Từ năm 2004 đến 2007, Lê Xuân Cảnh và các cộng sự đã tồ chức chương trình

nghiên cứu hiện trạng tài nguyên sinh vật ở khu vực Đồng bằng sông Cửu Long với việc đánh giá hiện ừạng đa dạng sinh học ở 11 Vườn Quốc gia và Khu Bảo tồn thiên nhiên có trong khu vực

Theo đó đã xác định được trên toàn bộ các khu bảo vệ ở ĐBSCL có 974 loài

thực vật chiếm 9,28% số loài thực vật của Việt Nam; 53 loài thú chiếm 21,3% tồng số

loài thú của Việt Nam, 280 loài chim trên tổng số 828 loài chim của Việt Nam; 70 loài

bò sát ếch nhái, chiếm 14,34% số loài bò sát ếch nhái của Việt Nam; 388 loài cá nước

ngọt chiếm 33,7% tổng số loài cá nước ngọt của Việt Nam

Trong số các loài này có 40 loài thực vật quý hiếm được ghi trong Sách Đò

IƯCN 2004; 20 loài thú có giá trị bảo tồn cao, đặc biệt là một số loài cục kỳ quý hiếm

của Việt Nam nhưng có số lượng lớn trong vùng như Rái cá lông mũi Luira

sumatraensis, M èo cá Prionailurus viverinus; 14 loài bò sát ếch rứiái được ghi ừong

Sách Đỏ Việt Nam; 6 loài có trong Sách Đỏ IUCN; ngoài ra còn có 8 loài cá có trong Sách Đỏ Việt Nam 2000.

Hiện nay khu hệ động thực vật hoang dã ở khu vực ĐBSCL đang bị uy giảm

Nguyên nhân là do mất nơi cư trú, do các hoạt động khai thác quá mức, ô nhiễm môi trường, do ảnh hưởng của các loài di nhập và do cháy rừng

Suy giảm và mất nơi cư trú: Sự suy giảm và mất nơi cư trú chủ yếu do các hoạt động

của con người như chặt phá rừng, chuyển đổi mục đích sử dụng đất Việc chuyển đồi đất rừng và các trảng cỏ thành đất nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản cộng với việc tăng cường sản xuất nông nghiệp đã làm suy giảm rõ rệt phạm vi của các sinh cảnh tự nhiên và bán tự nhiên trong vùng Việc phát triển quá mức các ao nuôi trồng thủy sản

ở phía nam vùng đồng bằng sông Cừu Long đã đẩy nhanh tốc độ suy giảm của các khu rừng ngập mặn vốn có vai trò sống còn trong việc gin giữ tính ổn định sinh thái cùa các vùng ven biển Việc phá hủy rừng ngập mặn cũng làm mất đi nơi sinh sản của các

loài thủy sản, phá huỷ môi trường phát triển của cá bột và ấu trùng của nhiều loài thùy sản có giá trị (Buckton et ai, 2000; Lê Xuân Cảnh et al, 2007)

Hoạt động khai thác quá mức\ Dân số tăng là nhanh đã tạo ra áp lực và thúc đẩy sự

khai thác quá mức tài nguyên và làm suy giảm đa dạng sinh học M ột số phương thức khai thác có tính hủy diệt như dùng hóa chất, cào điện đang làm suy kiệt nguồn tài nguyên thủy sản trong vùng Ngoài ra việc săn bắn, bẫy các loài chim đang diễn ra phổ

biến Hàng loạt các loài động vật hoang dã khác cũng thường xuyên bị bắt làm thức ăn hoặc đem bán như ếch, các loại rắn, rùa, các ỉoài cầy, chồn

Ô nhiễm môi trường: Việc chặt phá rừng ngập mặn đã góp phần làm tăng xói mòn bờ

biển, làm suy giảm chất lượng môi trường đất, diện tích đất hoang hóa tăng cao Việc

sử dụng các loại phân bón và hóa chất trong nông nghiệp một cách quá mức gây ảnh

hưởng trực tiếp đến môi trường nước trong các khu bảo tồn (Buckton et al, 2000)

Ảnh hưởng cùa các loài di nhập: Những năm gần đây, hiện tượng các loài thực vật di

nhập đã lấn át các loài cây bản địa và phát tán nhanh ở vùng đất ngập nước tại VQG

Tràm Chim Cây Mai dương M imosa pigna đã phát triển rất nhanh lấn át các loài cò

Các loài chim nước lớn không thể kiếm ăn ờ những nơi có loài Mai dương phân bố vì

(hân và cành của chúng có nhiều gai nhọn

10

Cho đến nay đã có 114 loài thủy sinh vật ngoại lai đựoc di nhập vào Việt Nam Trong

đó có 17 loài các nước ngọt, 10 loài cá nước lợ, 40 loài cá cảnh, 3 loài tôm nước ngọt,

5 loài tôm và giáp xác biển, 4 loài lưỡng cư, 4 loài thân mềm, 14 loài thực vật phù du

nước ngọt, 15 loài thực vật phù đu nước mặn Việc di nhập các loài ữên đều có mục đích khác nhau Tuy nhiên khi không được quản lý chặt chẽ các loài này sẽ có ảnh hưởng tiêu cực đến các loài bản địa Sẽ dễ dàng xảy ra hiện tượng tạp giao giữa loài

ngoại lai với loài bản địa dẫn đến mất tính thuần chủng của các loài bản địa, kèm theo

đó là việc di nhập một số mềm bệnh bản xứ mà trước đây không có (Lê Xuân Cành et

al, 2007)

Cháy rừng- Trong khi cháy rừng là một đặc điểm tự nhiên của rừng tràm và xảy ra

định kỳ hàng năm thi việc quản lý, kiểm soát chế độ thủy văn không phù hợp đã để mức nước kênh rạch quá thấp trong mùa khô nên thảm họa cháy rừng đã liên tiếp xảy

ra năm 2002 (Birdlife, 2004) Gần đây đã có một số biện pháp được tiến hành để giữ nước ờ mức tương đối ổn định Tuy nhiên nếu trữ nước liên tục thì có thể ảnh hường đến sự phát triển của cây tràm và hệ thủy sinh vật trong vùng

1.5 Khu hệ thú vùng Đồng bằng Sông Cửu Long

Tài liệu nghiên cứu về thú ở Đồng bằng sông Cừu Long còn rất hạn chế, trước đây chì có một vài nghiên cứu về thú ờ Côn Đảo và Phú Quốc của Robinson H G et

Kloss c B., 1922 (Phạm Trọng Ành và cs, 2005); Van Peenen et al., 1969 Các cuộc điều ừa của các đoàn khảo sát ờ Côn Đào và Phú Quốc sau năm 1975 và các đợt khảo

sát khác chủ yếu để xây dựng luận chứng kinh tế kỹ thuật ờ một số Vườn Quốc gia và khu BTTN mà ít được công bố Một phần đo nhiều người quan niệm rằng khu hệ thú ở

ĐBSCL nghèo nàn, ít có giá trị (Phạm Trọng Ảnh và cs, 2005)

Một số nghiên cứu gần đây đã thống kê được ở Đồng bằng sông Cừu Long có

53 loài thú thuộc 19 họ, 8 bộ, chiếm 21,03% tồng số loài thú có ờ Việt Nam Nói

chung khu hệ thú ở đây tương đối nghèo nàn với 5 bộ chi có từ 1 đến 5 loài (Bộ Ăn

sâu bọ 2 loài, Bộ Nhiều răng 1 loài, Bộ Linh trưởng 5 loài, Bộ Ngón chẵn 4 loài, bộ Tê

tê 1 loài) Ba bộ thú có số lượng loài lớn nhất là Bộ Gặm nhấm 17 có loài; Bộ Ăn thịt

có 12 loài, Bộ Dơi có 11 loài (Phạm Trọng Ảnh và cs, 2005)

Tuy số lượng loài nghèo nàn nhưng số lượng cá thể của một số loài thú ở đây

lại khá cao, cao hơn nhiều so với các vùng khác Đặc biệt là các loài rái cá như rái cá

lông mùi Luỉra sumatraensis, rái cá vuốt bé Aonyx cinerea, mèo rừng Prionailurus bengalensis, mèo cá Prionailurus viverinus, khi đuôi dài M acaca /ascicularis, Voọc bạc Trachypiíhecus germainii.

II ĐỊA ĐIÊM, THỜI GIAN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN c ứ u

2.1 Địa điểm

Địa điểm khảo sát thực địa là Vườn Quốc gia Ư Minh Thượng thuộc tinh Kiên Giang, là nơi có Hệ sinh thái rừng ứàm điển hinh và có diện tích rừng tràm lớn nhất ở vùng Đồng bằng sông Cửu Long

2.2 Thòi gian

Đã tiến hành 01 đợt khảo sát tù ngày 16/08 đến 27/08/2007

2.3 Phương pháp nghiên cứu

Các phương pháp điều tra ngoài thực địa: điều tra thực địa được thực hiện tại Vườn Quốc gia Ư Minh Thượng tinh Kiên Giang là nơi có Hệ sinh thái rừng tràm điển hình của vùng Đồng bằng sông Cửu Long Do điều kiện kinh phí của đề tài không cho phép, số liệu về những vùng khác được tham khảo các nghiên cứu có liên quan

- Điều ra theo tuyến: các tuyến khảo sát được thiết lập qua tất cả các dạng sinh cảnh sống trong hệ sinh thái rừng tràm để ghi nhận dấu vết của các loài thú Do điều kiện địa hình ngập nước nên các tuyến khảo sát chủ yếu dọc theo các kênh, hoặc dùng thuyền đi sâu vào rừng tràm

- Soi đêm: được sử dụng để ghi nhận các loài thú hoạt động về đêm, đặc biệt là các loài thú ăn thịt thuộc họ cầy Viverridae Trong quá trình soi đêm chủ yếu là

đi dọc theo các tuyến đường mòn và dọc theo các bờ kênh

- Phỏng vấn: Phỏng vấn những người dân sống lâu năm, có kinh nghiệm và có hiểu biết về điều kiện tự nhiên và các loài thú ở địa phương, đặc biệt là các loài cầy, chồn Trong quá trinh phỏng vấn có sử dụng các câu hỏi mở và sừ dụng hỉnh ảnh minh họa Các thông tin thu được đuợc kiềm tra chéo và đối chiếu với các kết quả nghiên cứu trước một cách có chọn lọc

- Đặt bẫy: trong thời gian khảo sát đã tiến hành đặt bẫy lồng có kích thước 1,2x0,5x0,4m Tuy nhiên do thời gian đặt bẫy không đù dài nên chưa thu được mẫu vật

Kết quà nghiên cứu được tổng hợp qua những dẫn liệu thu được từ thực địa kết hợp với việc đối chiếu, tham khảo các công trình khoa học đã công bố có liên quan

(Osgood, 1932; Van Peenen, 1969; Phạm Trọng Ành, 2000; Phạm Trọng Ảnh và cs,

2004, 2005; Lê Xuân Cảnh và cs, 2007; CARE, 2004)

Hệ thống phân loại được sử dụng theo Corbet and Hill, 1992; tên phổ thông

theo Đặng Huy Huỳnh và cs, 1994

3.1 Thành phần loài thú Họ c ầ y ở Đồng bằng Sông Cửu Long

Từ các kết quả nghiên cứu, điều tra thực địa và đối chiếu với các nghiên cứu tnxớc, Cho đến nay đã xác định được ở Đồng bằng sông Cửu Long có 4 loài thú thuộc

họ Cầy Viverridae, gồm c ầ y vòi hương Paradoxurus hermaphroditus (Pallas, 1777), Cầy hương Viveưicula indica (Desmarest, 1817); c ầ y giông Viverra zibetha (Linnaeus, 1758); c ầ y giông đốm lớn Viverra megaspila Blyth, 1862 (bảng 1)

Bảng 1: Thành phần loài thú Họ c ầ y trong hệ sinh thái rừng tràm ở ĐBSCL

SĐ 2007: Sách Đỏ Việt Nam 2007 (phần Động vật) VỤ: Vunerable - Sẽ nguy cấp

NĐ 32: Nghị định 32/ 2006/NĐ-CP của Chính phù “Danh mục các loài thực vật rừng, động vật rừng quý hiếm cần được bảo vệ”

IIB: Nhóm hạn chế sử dụng vì mục đích thương mại

Trong số các loài cầy đã được ghi nhận ờ đây, có 1 loài trong Sách Đỏ Việt Nam 2007 là loài c ầ y giông đốm lớn Viverra megaspila Blyth, 1862 ờ mức v u (Vulnerable - có thể bị đe dọa), 3 loài có ừong Danh mục các loài thực vật rừng, động vật rừng quý hiếm cần được bào vệ của Chính phủ (NĐ32/ 2006/NĐ-CP) là c ầ y giông đốm lớn Viverra megaspila (IIB), Cây giông Viverra zibetha (IIB), c ầ y hương Viverricula indica (IIB)

Như vậy hệ sinh thái rừng tràm ở đồng bàng sông Cừu Long có số loài thú họ

cầy Viverridae chiếm 40% tổng sổ loài thú họ c ầ y Viverridae của Việt Nam (4/10),

thấp hơn so với các vùng khác của cả nước (so với 6 loài ờ vùng núi Tà Đùng (Đặng

Huy Huỳnh và cs, 2000) thuộc Tây Nguyên, 7 loài ở VQG Bạch Mă (Lê Vù Khôi,

2005) thuộc m iền Trung, 6 loài ở VQG Ba Bể (Đặng Ngọc c ầ n , 2005) thuộc miền

Bắc Kết quả này cho thấy các loài thú họ cầy nói riêng và khu hệ thú nói chung trong

các hệ sinh thái ờ khu vực này không đa dạng như các hệ sinh thái ở các vùng khác của nước ta, cho thấy chỉ có một số loài thủ nào thích nghi được với hệ sinh thái đặc

thù này Tuy nhiên, kết quả điều tra cũng như một số nghiên cứu trước cho thẩy trong vùng lại có những quần thể của một số loài thú cao hom so với các vùng khác, đặc biệt

là các loài quý hiếm như Rái cá vuốt bé Aonyx cinerea, Rái cá lông mũi Lutra sumatrana, Mèo cá Prionailurus viverrinus, c ầ y giông đốm lớn Viverra megaspila.

3.2 Đặc điếm sioh học, sinh thái học của một số loài

C ầy vòi hirong Paradoxurus herm aphrodừus (Pallas, 1777)

Đặc điểm nhận dạng

Cầy vòi hương ở hầu hết các vùng của Việt Nam thường có đặc điểm bộ lông

màu đốm xám hoặc hung mốc, mút lông phớt đen Có những đốm tạo thành các sọc đen chạy dọc lưng và thân Đầu, đuôi và chân chuyển màu đen Đuôi xấp xỉ chiều dài

thân Mặt có đốm trắng ở trên mắt, dưới mồi bên mat và hai bên mũi, trọng lượng cơ thể từ 2 đến 5kg Có tuyến xạ cạnh hậu môn (Đặng Huy Huỳnh và cs, 1975; Đào Văn Tiến, 1985; Phạm Trọng Ảnh, 1982, 2000; Boonsong Lekagul, 1977, Nguyễn Xuân

Đặng, 2000)

ri,vií) I Cầy vòi hương Paradoxurus hermaphrodỉtus (Pallas, 1777)

Tuy nhiên các cá thể cầy vòi hương được phát hiện ở vùng Đồng bằng sông

Cửu Long có đặc điểm tương đối đặc biệt Các cá thể này có bộ lông màu sáng, không

có đốm trắng ở trên mồi bên mắt mà tạo thành vệt trẳng nằm ngang; nhò, trong lượng lớn nhất khoảng 2kg (Phạm Trọng Ảnh, thông tin cá nhân), trong khi trong lượng của

các cá thể ờ các vùng khác từ 2 - 5kg

Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế, Đã nằng, Quảng Nam, Kon Tum, Gia Lai, Đắk Lắk, lâm Đồng, Tây Ninh, Đồng Nai, Bà Rịa - Vũng Tàu (Côn Đảo), Tp Hồ Chí Minh, Đồng Tháp, Kiên Giang (Phạm Trọng Ảnh, 2000).

Theo điều tra của chúng tôi cũng như theo kết quả điều tra của một số nghiên cứu tnrớc đó, cầy vòi hương tương đối phổ biến ở đồng bằng sông Cửu Long Năm

2000, đoàn cán bộ nghiên cứu của Dự án bảo tồn và phát triền cộng đồng ờ Vườn Quốc gia Ư Minh Thượng tỉnh Kiên Giang đã ghi nhận được loài này ở Biển Bạch, Cà

Mau và gần khu BTTN Ư Minh Thượng, nay là Vườn Quốc gia Ư Minh Thượng (Nguyen Xuan Dang et al., 2004) Ngoài ra cũng đã có thông tin ghi nhận cầy vòi có ờ VQG Tràm Chim, VQG u Minh Thượng (Lê Xuân Cảnh và nnk, 2007; Nguyễn Vũ Khôi, thông tin cá nhân) Trong vùng phân bố ờ Đồng bằng sông Cửu Long, loài này

tương đối dễ gặp ở hệ sinh thái rừng thường xanh và hệ sinh thái rừng tràm Đã phát

hiện cầy vòi mốc cùng một số loài thú ăn thịt nhỏ ờ Khu BTTN Núi cấm , tinh An Giang, Kiên Lương, tinh Kiên Giang Đặc biệt loài cầy vòi rất dễ gặp ờ Vườn Quốc

gia Phú Quốc, ban đêm đi xe máy cũng có thể gặp ờ trên đường (Nguyễn Vũ Khôi,

thông tin cá nhân)

N ơi sống

Cầy vòi hương sống ở những nơi có rừng, thường ờ rừng già, rừng núi đất lẫn

đá, rừng tre nứa xen lẫn cây gỗ, rừng thứ sinh, cũng có thể thích nghi tốt đề sống gần

con người (Lê Hiền Hào, 1973; Đặng Huy Huỳnh và nnk, 1975, Nguyễn Xuân Đặng, 2000) Trong hệ sinh thái rừng tràm ở ĐBSCL, theo người dân địa phương, thường

phát hiện Cầy vòi hương ở quanh các đê bao gần nhà dân và vườn bãi hoa màu, đặc

biệt gần những vườn cây ăn quà

Thức ăn

Trong tự nhiên, thức ăn cùa cầy vòi hương chù yếu là thực vật, gồm các loại

quả như sung, vả, đa, ngái (Ficus), cọ (Livistoma), gấm (GnetumX nhội (Bischofia),

chuối, Chúng thường ăn quả chín, nhằn vỏ, nuốt hạt và thải hạt theo phân ra ngoài Đôi khi chúng ăn chồi non và hoa Thức ăn động vật gồm côn trùng, cua, ốc, nhái (Lê Hiền Hào, 1973; Đặng Huy Huỳnh và nnk, 1975; Phạm Trọng Ảnh, 1982, 2000) Neu gần người, thức ăn cùa chúng có thể chủ yếu là chuột và chuột nhẳt (Nguyễn Xuân Đặng, 2000, Boonsong Lekagul, 1977) Trong hệ sinh thái rừng tràm ở ĐBSCL, có thể loài cầy vòi hương đã thích nghi với việc ăn các thức ăn động vật ở nước như cua, ốc,

cá và chuột Ngoài ra có thể chúng cũng ăn quả cùa các loài cây trồng như chuối, xoài

vi chúng hay xuất hiện gần các vườn cây ăn quả

Cầy hương Vỉverricula indica (Desmarest, 1817)

Đặc điểm nhận dạng

Cầy hương có dáng thon dài, đầu nhỏ, mõm nhọn, bàn chân và đuôi thon nhỏ

Bộ lông màu xám tro hoặc xám hung, phần lưng màu sẫm có nhiều đốm đen tạo thành

sọc chạy dọc lung Đuôi có từ 6 đến 9 vòng trắng và vòng đen xen kẽ, mút đuôi màu trắng, bốn chân màu đen, mõm đen Có tuyến xạ nầm cạnh hậu môn Trọng lượng trung bình 2 - 4kg (Đặng Huy Huỳnh và cs, 1975; Phạm Trọng Ảnh, 1982, 2000; Boonsong Lekagul, 1977, Nguyễn Xuân Đặng, 2000)

I Im íi 'X: Cầy hương Viverricula indica (Desmarest, 1817)

P hân bố

16

Trên thế giới cầy hương có ở Nam Trung Quốc, Ân Độ, Pakistan, Myanma, Việt Nam, Lào, Campuchia Thái Lan, Malaysia, Indonesia, Philippin, Sri Lanka, Singapore (Lê Hiền Hào, 1973; Đặng Huy Huỳnh và cs, 1975, 1994; Đào Văn Tiến,

1985; Phạm Trọng Ảnh, 1982, 2000; Corbet and Hill, 1992; Boonsong Lekagul, 1977)

ở Việt Nam cầy hương phân bố rộng ờ hầu hết các vùng rừng núi trung du, đồng bằng và hải đảo Đã thu được mẫu cầy hương ở Lai Châu, Lào Cai, Yên Bái, Sơn

la, Lạng Sơn, Bắc Kạn, Thái Nguyên, Bắc Giang, Quảng Ninh, Hải Phòng, Hà Tây,

Hòa Bình, Thanh Hóa, Hà Tĩnh, Đà Nằng, Quảng Ngãi, Bình Định, Khánh Hòa, Kon Tum, Lâm Đồng, Ninh Thuận, Biên Hòa, TP Hồ Chí Minh (Lê Hiền Hào, 1973; Đặng Huy Huỳnh và cs, 1994; Đào Văn Tiến, 1985; Phạm Trọng Anh, 1982, 2000)

Ở khu vực đồng bằng sông Cừu Long đã ghi nhận có cầy hương ờ Vườn Quốc gia Ư Minh Thượng và Vườn Quốc gia u Minh Hạ, Khu BTTN Kiên - Hà - Hải và có

thông tin về phân bố của cầy hương ở VQG Mũi Cà Mau (Lê Xuân Cảnh cà cs, 2007) Đặc biệt cầy hương rất phổ biến ở VQG Ư Minh Thượng (CARE, 2004) Theo thông

tin chúng tôi thu thập được thì thinh thoàng người dân ờ đây vẫn bẫy bắt được c ầ y hương đem bán Trong tháng 7/2007 một người dân ở kênh số 2 đã dùng bẫy bắt được

02 cầy hương

Cầy hương sống ở rừng cây bụi và vùng bìa rừng, tĩảng cây bụi, nương bãi,

đồng ruộng ở miền núi và trung du Ngoài ra cầy hương cũng hay sống gần những khu

dân cư và ven các làng mạc (Lê Hiền Hào, 1973; Đặng Huy Huỳnh và nnk, 1975;

Phạm Trọng Ảnh, 2000)

ở Đồng bằng sông Cừu Long đã phát hiện cầy hương có ở rừng tràm, đê bao

và vườn ờ gần nhà dân (CARE, 2004) Trong đợt khảo sát của chúng tôi có ghi nhận thông tin Cầy hương hay xuất hiện ờ vùng giáp ranh giữa Hệ sinh thái rừng tràm và

khu dân cư

Cầy hương là loài thú ăn động vật, thành phần thức ăn gồm có giun đất, sâu đất,

rẳn giun, rết, gián, đế, ếch nhái, chuột, gia cầm và nhiều loài côn trùng khác nhau

Nơi sống

Thức ăn

^ H O C Q U O C GIA HÀ NÔI

Ngoài ra c ầ y hương còn ăn một số quả cây và cỏ (Đặng Huy Huỳnh và cs, 1975; Phạm Trọng Ảnh, 2000; Nguyễn Xuân Đặng, 2000).

Ở khu vực nghiên cứu chúng tôi chưa thu được mẫu thức ăn của cầy hương

Tuy nhiên theo nhiều người dân ờ đây thì khả năng loài này hay bẳt chuột và ăn cả quả cây trồng

C ầy giông Viverra ú b e th a (Linnaeus, 1758)

Đặc điểm nh ậ n dạng

Cầy giống có thân màu xám tro, đậm hơn ở lưng và nhạt hơn ở bụng, thân có nhiều vệt xám tráng không đều Có một dải lông màu đen, cứng chạy dọc theo cột sống từ cổ đến gốc đuôi tạo thành bờm Đuôi có 5 đến 6 vòng đen trắng xen kẽ, chóp đuôi đen Bốn chân và mõm màu đen Có tuyến xạ nằm gần bộ phận sinh dục c ầ y giông thường có trọng lượng khoảng 7 - 9kg, đôi khi có những cá thể đạt đến 12 - 13kg (Đặng Huy Huỳnh và cs, 1975; Phạm Trọng Ảnh, 1982, 2000; Boonsong

Lekagul, 1977, Nguyễn Xuân Đặng, 2000)

HinỉiS'- Cầy giông Viverra zibetha (Linnaeus, 1758) Phân bố

Trên thế giới, cầy giông phân bố rộng ở Bắc Ẩn Độ, Nam Trung Quốc, Nepan,

Mianma, Việt Nam, Lào, Campuchia, Thái Lan, Malaysia, Indonesia, Singapore (Lê

Hiền Hào, 1973; Đặng Huy Huỳnh và cs, 1975, 1994; Phạm Trọng Ảnh, 1982, 2000,

Corbet and Hill, 1992, Boonsong Lekagul, 1977)

Ờ Việt Nam, Cầy giông phân bố rộng hẩu khăc các vùng rừng núi và trung du

Ở vùng đồng bằng và ven biển sổ lượng cầy giông hiếm, chù yểu gặp ở các đồi cây

còn sót lại, bãi rậm ven sông hoặc quanh đồng ruộng Ớ Việt Nam đã phát hiện c ầ y

giông ở Lào Cai, Sơn La, Tuyên Quang, Lạng Sơn, Quảng Ninh, Phú Thọ, Hà Tây,

Hòa Binh, Thanh Hóa, Hà Tĩnh, Nghệ An, Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế, Kon Tum, Gia Lai, Đăk Lăk, Lâm Đồng, Bình Phước, Kiên Giang (Phạm Trọng Ảnh,

1982, 2000), Thái Nguyên, Hà Giang, Ninh Bình

Cầy giông cũng đã được phát hiện có phân bố ở đồng bằng sông Cửu Long, trong các sinh cảnh rừng thường xanh, rừng ứàm và rừng ngập mặn (Phạm Trọng Ảnh

và nnk, 2005), cũng đã được ghi nhận ờ VQG v ồ Dơi, và phổ biến ờ VQG Ư Minh Thượng (Lê Xuân Cảnh và nnk, 2007, Nguyễn Xuân Đặng và nnk, 2004) N ăm 2000, bẫy ảnh của dự án CARE đã thu được ảnh của c ầ y giông ở VQG Ư Minh Thượng Nhiều dấu vết của loài này cũng đã được ghi nhận ở VQG Ư Minh Thượng Trong đợt

khảo sát của chúng tôi chưa phát hiện được loài này ở ngoài tự nhiên nhưng theo một

số người dân ờ đây thì loài này cũng tương đối phổ biến

Ngoài các hệ sinh thái kể trên, cầy giông cũng đã thích nghi được với hệ sinh thái rừng tràm là một kiểu hệ sinh thái đất ngập nước ở đồng bằng sông Cừu Long

Thức ăn

Cầy giông là loài thú ăn tạp, nhưng phần lớn thức ăn là động vật, hoặc gần như

hàn toàn là động vật Thức ăn chủ yếu của chúng là chuột, ếch nhái, côn trùng, giun đất, ngoài ra có thể ăn cả cua, cá, rắn, ốc ở một số địa phương cầy giông còn bẳt cả

gà, vịt nuôi, nhưng không phải là hiện tượng phổ biến (Lê Hiền Hào; 1973; Đặnh Huy Huỳnh và cs, 1975, Nguyễn Xuân Đặng, 2000) Đôi khi cũng phát hiện ừong thức ăn

cùa cầy giông có cả thực vật, nhưng với khối lượng không đáng kể Đó là một vài loại

quả như Vả, sung, đa (Ficus), Bứa, dọc (Garcinia), gắm (G netum), nhội và lá cò non

(Lê Hiền Hào, 1973)

Trong hệ sinh thái rừng tràm và ở đồng bằng sông Cừu Long, ngoài các loại thức ăn kể trên có thể cầy giông còn ăn cả các loại quả cây trồng cùa người dân quanh vùng đệm, đặc biệt là đến mùa ngập nước sâu.

C ầy giông đốm lớn Viverra megaspila Blyth, 1862

Đặc điểm nhận dạng

Cầy giông đốm lớn có hình dạng, kích thước giống với loài c ầ y giông thường

Những đặc điểm khác là ờ phần lưng và đùi có nhiều đốm đen lớn Bờm lông đen dài chạy từ cổ dọc theo sống lưng tới mút đuôi, vì vậy các khoanh đen trắng bị khuyết ở phía trên không tạo thành vòng tròn kín Nửa sau đuôi có màu đen c ầ y giông đốm lớn

có ừọng lượng 8 - 10 kg (Phạm Trọng Ảnh, 2000; Boonsong Lekagul, 1977, Nguyễn Xuân Đặng, 2000)

Phân bổ

Trên thế giới, c ầ y giông đốm lớn phân bố ờ Nam Trung Quốc, Ẩn Độ, Myanma, Thái Lan, Lào, Campuchia, Malaysia, Việt Nam (Đặng Huy Huỳnh và cs, 1994; Phạm Trọng Ảnh, 2000; Corbet and Hill, 1992; Boonsong Lekagul, 1977)

Ở Việt Nam, Cầy giông đốm lớn phân bố ở các tỉnh phía Nam, bao gồm Đăk

Lăk, Lâm Đồng, Tây Ninh, TP Hồ Chí Minh, Kiên Giang (Đặng Huy Huỳnh và cs, 1994; Phạm Trọng Ảnh, 2000; Van Peenen, 1969; Osgood, 1932)

Trong đợt khảo sát của chúng tôi chưa thu được thông tin về loài này Tuy nhiên trong đợt nghiên cứu cùa dự án C A R£ bẫy ành đã thu được hình của loài này ỡ

Vườn Quốc gia u Minh Thượng, có thể kích thước của quần thể ờ đây tương đối nhò

(CARE, 2004)

N ơ i sống

Thông tin về sinh học và sinh thái học của c ầ y giông đốm lớn không nhiều

Vùng sống và hoạt động của cầy giông sọc tương tự như cầy giông thường (Phạm Trọng Ảnh, 2004; Nguyễn Xuân Đặng, 2000; Boonsong Lekagul, 1977) vùng rừng,

bia rừng, cây bụi, nương rẫy, kể cả rừng tràm và đước ờ đồng bằng Nam Bộ (Phạm

Trọng Anh, 2004)

Trong đợt khảo sát cùa chúng tôi chưa thu được thông tin về sinh học, sinh thái

của loài này Tuy nhiên khả năng hệ sinh thái rừng ràm cũng là nơi sống của loài này

vì đã có thông tin thu được hình của loài này ở Vườn Quốc gia Ư M inh Thượng là nơi

có hệ sinh thái rừng tràm điển hình của đồng bằng sông Cửu Long

Thức ăn

Thức ăn của c ầ y giông đốm lớn tương tự c ầ y giông thường, gồm chuột, ếch

nhái, chim nhỏ, cua, cá, côn trùng, một số quả cây, có thể cả gia cầm và gia súc nhỏ (Phạm Trọng Anh, 2000)

3.3 Một sổ loài thú quý hiếm khác

R ái cá vuốt bé - A eo n y x cinerea (Illiger, 1815); được xếp ưong Sách Đỏ Việt Nam

2007 ờ mức VƯ (Vulnerable - có thể bị đe dọa) và NĐ32/2006/NĐ-CP ở nhóm IB (Nghiêm cấm khai thác, sử dụng vì mục đích thương mại)

Rái cá vuốt bé có phân bố rộng ữên toàn quốc (Phạm Trọng Ảnh, 2000), tuy

nhiên chúng sống rải rác theo đàn chi 4 - 5 cá thể ở Ư Minh Thượng và các vùng lân

cận loài này tương đối phổ biến (CARE, 2004) Trong đợt khảo sát tháng 8/2007 đã 3 lần chúng tôi gặp rái cá vuốt bé ứên đường từ trụ sở VQG đi hồ Hoa Mai, tọa độ

N 09036’52,6” ; E 105005’48,4” Tìm hiểu qua một số người dân và qua khảo sát cho

thấy Rái cá vuốt bé tương đối phổ biến trong khu vực và có số lượng cá thể cao, mỗi đàn có 10 - 20 cá thể

Rái cá lông m ũi - Lutra sum atrana (Gray, 1865): được xếp trong Sách Đỏ Việt Nam

2007 ờ mức EN (Endangered - nguy cấp) và NĐ32/2006/NĐ-CP ở nhóm IB

Rái cá lông mũi là một trong số những loài thú quý hiếm trên thế giới, hiện nay

chi có Thái Lan và Việt Nam có bằng chứng trực tiếp về sự xuất hiện của loài này

(CARE, 2004) Cho đến thời điểm trước năm 2000, Rái cá lông mũi đuợc cho là tuyệt chủng ờ Việt Nam Tháng 3-2000, đoàn cán bộ nghiên cứu của dự án CARE đã ghi

nhận và thu được ảnh của loài này ờ Vườn Quốc gia u Minh Thượng, tinh Kiên

Giang Đây là nơi đầu tiên phát hiện lại rái cá lông mũi ở Việt Nam (CARE, 2004) số

lượng cá thể ít hơn Rái cá vuốt bé, mồi đàn chi có từ 3 - 5 cá thể

Mèo cá - P rỉonailurus viverrinus Bennett, 1833: Sách Đỏ Việt Nam 2007 xếp ờ mức

EN (Endangered - nguy cấp) và NĐ32/2006/NĐ-CP ở nhóm IB

Đây là loài thú rất hiếm trong toàn quốc, từ trước đến nay mới chi một vài lần ghi nhận được ờ Tây Ninh (Osgood, 1932), Khánh Hòa, TP Hồ Chí Minh (Đặng Huy Huỳnh và cs, 1994; Van Peenen, 1969), Cao Bằng, Kiên Giang (Phạm Trọng Ảnh,

2000) Tuy nhiên loài này lại rất phổ biến ờ VQG u Minh Thượng Năm 2000 dự án CARE đã thu được m ột số hình ảnh và mẫu vật của loài này (CARE, 2004) Trong đợt khảo sát tháng 8/2007 đã ghi nhận dấu vết của Mèo cá ở nhà dân gần kênh số 8 (N09°38’33,9” , E 105°6’20,5” ), trong tháng 4/2007 máy ủi trong khi làm việc đã đè chết 01 mèo cá còn non ở khu vực này 10/8/2007 một người dân ờ kênh số 1 đã bẫy

được 02 mèo cá N hư vậy chứng tỏ Mèo cá rất phổ biến ờ VQG Ư Minh Thượng và hiện đây là quần thể lớn nhất của loài này được ghi nhận ờ Việt Nam

3.4 Nguyên nhân suy thoái và các giải pháp bảo tồn

Hiện nay mối đe dọa chủ yếu đối với đa dạng sinh học ờ hệ sinh thái rừng tràm

ở đồng bằng sông Cửu Long là cháy rừng, suy giảm chất lượng nơi sống, săn bắn

Trong khi cháy rừng là một đặc điểm tự nhiên của rừng tràm và xảy ra định kỳ hàng năm thì việc quản lý, kiểm soát chế độ thủy văn không phù hợp đã để mức nước kênh rạch quá thấp trong mùa khô nên thảm họa cháy rừng đã liên tiếp xảy ra năm

2002 (Phạm Trọng Ảnh và cs, 2005) Gần đây đã có một số biện pháp được tiến hành

để giữ nước ở mức tương đối ổn định Tuy nhiên náu trữ nước liên tục thì có thể ánh hưởng đến sự phát triển của cây tràm và hệ thủy sinh vật trong vùng do cây tràm bị úng nước quá lâu Trên thực tế từ lúc trữ nước liên tục đến nay cây tràm phát triển không được nhiều, c ầ n nghiên cứu để có chế độ trữ nước và tháo nước cho phù hợp, vừa đảm bảo phòng chống cháy rừng vừa đảm bảo sự phát triển và ổn định của hệ sinh thái rừng tràm

Mối đe dọa thứ hai đối với các loài động vật là mất nơi cư trú và suy giảm chất lượng nơi sống Việc mất nơi cư trú chủ yếu xảy ra từ tnhững năm về trước, cho đến nay vẫn còn hiện tượng phá rừng và các trảng cỏ để làm đất nông nghiệp nhưng không phải nhiều Việc suy giảm chất lượng nơi sống xảy ra phổ biến hơn Chất lượng nơi sống suy giảm do hoạt động khai thác cây tràm của con người làm xáo trộn không gian sống, ảnh hường đến các loài động vật Hiện nay, việc trồng tràm lại ành hưởng đến chất lượng nơi sống của động vật Việc phá hủy các tràng cò làm mất đi nơi sống tự nhiên của các loài động vật là mồi của thú ăn thịt trong đó có cầy, đồng thời cũng làm mất nơi trú ẩn của chúng Việc phá các trảng cò để trồng tràm đã làm mất đi tính chất

tự nhiên của hệ sinh thái, làm giảm tính đa dạng sinh học trong khu vực

22