Mối quan hệ qua lại giữa phúc lợi xã hội với việc kiểm soát giá cả sản phẩm độc quyền và nguyên tắc bảo vệ người tiêu dùng

Trong khuôn khổ có hạn của đề tài, nghiên cứu này chỉ mô tả sơ bộ về bản chất của độc quyền và các nghiên cứu về người tiêu dùng, từ đó đi sâu phân tích về sự cần thiết và khả năng kiểm

.aamwwnunung

VIEN NGHIBN CUU KHOA HOC THT TRUGNG GIA CA

ĐỀ TÀI NGHIỀN CÚU KHOA HỌC CẤP BỘ

Mã số: Ø7 - 98 - 049

MOI QUAN HE QUA LAI GIỮA

PHÚC LỢI XÃ HỘI VỚI VIỆC KIEM SOAT

GIA CA SAN PHAM BOC QUYEN

VÀ NGUYÊN TẮC BẢO VỆ NGƯỜI TIEU DUNG

(Báo cáo tổng hợp)

Chủ nhiệm đề tài: Vũ Xuân Đầo- Trưởng phòng

Viện NCKH Thị trường, Giá cả

Hà Nội - E999

2649

“a

MUC LUC

LỜI MỞ ĐẦU

Phan thứ nhất:

MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ SỞ LÝ LUẬN KHI NGHIÊN CÚU

VỀ KIỂM SOÁT THỊ TRƯỜNG ĐỘC QUYỀN

|.† Một số khái niệm cơ bản và bản chất của độc quyền

{.1.1 Các hình thái thị trường - Một số khái niệm cơ bản

l.2 Nguồn gốc và bản chất của độc quyền

Phúc lợi xã hội và tốn thất xã hội do độc quyền gây ra 2.1 Phúc lợi xã hội

l

1.2

| 1.2.2 Độc quyền và tốn thất xã hội

.3

{.3 1.3

Cơ sở lý luận về kiểm soát giá cả độc quyền

3 oe cần thiết phải kiểm soát giá cả sẵn phẩm độc quyền Các phương pháp kiểm soát giá cả sản phẩm độc quyền Phần thứ hai:

NGHIÊN CÚU VỀ NGƯỜI TIÊU DUNG VA

SỰ LỰA CHON CUA NHA QUAN LY

2.1 Nghiên cứu về người tiêu đùng

2.1.1 Các mục tiêu của người tiêu dùng

2.1.2 Nghiên cứu về người tiêu đùng

2.1.3 Phản ứng và sự lựa chọn của người tiêu đùng trước

biến động của thị trường giá cả 2.2 Mối quan hệ về lợi ích giữa nhà sản xuất - người tiêu

dùng - Nhà nước 2.2.1 Mối quan hệ trong từng hình thái thị trường 2.2.2 Thái độ của Nhà nước nhằm điều hoà lợi ích giữa

người sản xuất - tiêu dùng 2.3 Biện pháp và kinh nghiệm giải quyết vấn đề kiểm soát

độc quyền và bảo vệ người tiêu dùng trên thế giới 2.3.1 Những biện pháp cơ bản kiểm soát độc quyền 2.3.2 Kinh nghiệm của một số nước về kiểm soát giá cÃ

sản phẩm độc quyền và bảo vệ người tiêu dùng

21

21 2)

Phần thứ ba:

_KIẾM SOÁT GIÁ CA SAN PHẨM ĐỘC QUYỀN

Ở VIET NAM VA BE XUAT MOT SO PHUGNG AN

3.1 Quá trình quản lý, kiểm soát giá cả sản phẩm độc quyền

ở Việt Nam và những tác động tới người tiêu đùng

3.].1 Một số nét khái quát về sự hình thành các

tổ chức độc quyền ở Việt Nam

3.1.2 Những diễn biến lớn về quá trình quản lý, kiểm soát

giá cả sản phẩm độc quyển ở Việt Nam qua các thời kỳ

3.2 Vai trò của Nhà nước trong quá trình quản lý xã hội,

điều tiết thị trường

3.2.1 Nguyên tắc cơ bắn của nhà nước trong việc

kiểm soát độc quyên

3.2.2 Nguyên tắc bảo vệ người tiêu dùng và

vai trò của Nhà nước 3.3 Một số vấn đề về kiểm soát giá cả sản phẩm độc quyền

ở Việt Nam hiện nay

3.3.1 Các phương pháp kiểm soát chính đang

và sẽ được áp dụng 3.3.2 Đề xuất kiến nghị vào trường hợp cụ thể

68 7Í

LỜI MỞ ĐẦU

Ở các nước có nên kinh tế phát triển theo cơ chế thị trường, vấn để kiểm soát độc quyền và chống cạnh tranh không lành mạnh luôn luôn được cơi trọng trở thành những chính sách lớn của Nhà nước và được thể chế hoá bằng các đạo luật

Nước ta chuyển đổi sang cơ chế kinh tế thị trường từ một nên kinh tế

kế hoạch hoá tập trung bao cấp Tình trạng độc quyền của doanh nghiệp nhà nước, độc quyển do cách quản lý cũ để lại còn khá phổ biến.v.v Do đó, tình trạng độc quyển trở thành đặc quyên vẫn tồn tại và đã gây không ít hậu quả nghiêm trọng, làm rối loạn thị trường, làm mất lòng tin của người tiêu dùng vào khả năng điều hành của Nhà nước, hạ thấp hiệu quả đầu tư và kinh

ˆ doanh của xã hội

Vì vậy một nghiên cứu phục vụ cho việc kiểm soái độc quyền, chống cạnh tranh không lành mạnh và bảo vệ lợi ích người tiêu dùng là một yêu cầu cần thiết nhằm có đủ căn cứ để sớm hình thành được môi trường kinh tế bình đẳng cho mọi thành viên trong xã hội

Trong khuôn khổ có hạn của đề tài, nghiên cứu này chỉ mô tả sơ bộ về bản chất của độc quyền và các nghiên cứu về người tiêu dùng, từ đó đi sâu phân tích về sự cần thiết và khả năng kiểm soát giá cả sản phẩm độc quyền của Nhà nước Trên cơ sở đó đề xuất giải pháp có tính nguyên tắc và mô hình giá để giải quyết có hiệu quả về lợi ích giữa các mối quan hệ trên Trong quá trình nghiên cứu, đề tài đã tham khảo và kế thừa có chọn lọc các công trình

đã nghiên cứu ở trong và ngoài nước, trong đó đặc biệt chú ý đến kinh nghiệm của một số nước trong việc kiểm soát độc quyền theo xu hướng này

Mặc dù với nhiệt tình và cố gắng rất lớn, nhưng điều kiện kinh phí và nhân lực không cho phép thực hiện các khảo sát thực tế nên kết quả nghiên cứu này chưa thể đưa ra một bức tranh toàn cảnh về kiểm soát giá cả sản phẩm độc quyển ở nước ta - từ đó có những để xuất kiến nghị cho từng trường hợp cụ thể Vì vậy tập thể các tác giả rất cám ơn và mong nhận được

sự cộng tác, góp ý của bạn đọc

Các tác giả

PHAN THỨNHIẤT MOT SO VAN DE CO SG LY LUAN KHI NGHIEN CUU VE

KIỂM SOÁT THỊ TRƯỜNG ĐỘC QUYỀN

1.1 Một số khái niệm cơ bản và bản chất của độc quyền:

|.1.!.Các hình thái thị trường- một số khái niêm cơ bản:

Thị trường bao gồm tất cả những người mua và người bán hiện

có và ở dạng tiềm năng của một sản phẩm Giá cả và sản phẩm được xác , định trong thế giới thực thường được phản ánh rõ rang trong cơ cấu thị trường ( Matket structure) Theo các nhà kinh tế học, thông thường cơ cấu thị trường được chia ra các dạng sau: Cạnh tranh hoàn hảo ( perfect competition)

ở một thái cực còn cực kialà độc quyền thuần tuý ( Monopoly) và ở giữa là cạnh tranh mang tính độc quyển ( Monopolistic competition) và độc quyền nhóm ( Oligopoly) Sự phân biệt các dang thị trường này dựa vào số lượng, qui mô người mua và người bán, đạng của sản phẩm và mức độ khó khăn khi nhập cuộc hay ra khỏi thị trường Trong thị trường cạnh tranh hoàn hảo và cạnh tranh mang tính độc quyền có rất nhiều người cung ứng hàng và mỗi tmột người chỉ củng ứng một lượng hàng hoá chiếm thị phần nhỏ trong tống

số Ngược lại, trong độc quyền thuần tuý chỉ có một doanh nghiệp duy nhất

cung cấp (hoặc tiêu thụ) sản phẩm Độc quyền nhóm là trường hợp nằm giữa hai dạng thị trường trên, trong đó có một số rất ít nhà doanh nghiệp cùng ứng

sản phẩm

#® Cạnh tranh hoàn hảo: Trong thị trường cạnh tranh hoàn hảo có rất nhiều người bán và người mua, mỗi một người bán/ mua chỉ chiếm một thị

phần nhỏ trong thị trường, mỗi cá nhân đều coi giá cả như đã được định trước

( Price Taker) và mọi qyuết định của họ đều không mây may ảnh hưởng gì đến giá cả thị trường Do vậy việc nhập cuộc hay ra khỏi thị (trường của mỗi

cá nhân hoàn toàn dé dang

* Độc quyền thuần tuý: là hình thái thị trường trong đó có duy nhất một doanh nghiệp bán sản phẩm mà không có sản phẩm thay thế gần giống Việc thâm nhập vào ngành sản xuất này rất khó khăn hoặc không thể được

Do vậy doanh nghiệp có thể hoàn toàn kiểm soát giá cả bán ra cũng như số lượng sẵn phẩm cung cấp trên thị trường

* Cạnh tranh mang tính độc quyển: Có hai đặc điểm chính của hình thái thị trường này: Một là các hãng/ cá nhân cạnh tranh nhau thông qua cung ứng các sản phẩm gần giống nhau, mang tính thay thế cao Thứ hai,

*

việc gia nhập hay rút khỏi thị trường này tương đối dễ dàng Trên thực tế có rất nhiều thí dụ về hình thái thị trường này như các doanh nghiệp trong ngành sản xuất thuốc đánh răng, sản xuất dầu gội đầu, xà phòng với các nhãn mác và hương vị đặc trưng tiêng

* Độc quyển nhóm hay tập đoàn độc quyền: Một độc quyền nhóm là một ngành chỉ có một số rất ít hãng trong ngành và phụ thuộc lẫn nhau Bất

kì một sự thay đổi nào về giá cả hay số lượng sản phẩm sản xuất ra của mội hãng đều ảnh hưởng tới quyết định của các đối thủ còn lại trong ngành Việc gia nhập thị trường này là điều có thể nhưng không dễ dàng

Yếu tố quan trọng quyết định cơ cấu thị trường là tý lệ giữa qui mô tối thiểu có hiệu quả (MEBS) và qui mô của như cầu Qui mô tối thiểu có liệu quả (MES - Minimal Efficient Scale) được định nghĩa như là mức sản lượng

mà ở đó chỉ phí trung bình đạt mức thấp nhất Dưới giác độ phân tích phúc lợi ( Welfare Analysis), hiệu quả kinh tế sẽ giảm dân và tổn thất xã hội sẽ tăng dân từ hình thái thị trường cạnh tranh hoàn hảo cho đến cạnh tranh mang tính độc quyền, độc quyền nhóm và cuối cùng là độc quyền thuần tuý

Có nghĩa là nếu địch chuyển dân từ dạng cạnh tranh hoàn hao = cạnh tranh tang tính độc quyền = độc quyền nhóm => độc quyền thuần tuý, giá cả sẽ tăng lên còn lượng hàng hoá cưng ứng sẽ giảm dần đi Bởi vậy, những biện pháp chống độc quyền không chỉ đơn thuần là kiểm soát độc quyền mà quan trọng hơn là làm thay đổi cơ cấu thị trường theo chiều từ độc quyền thuần tuý => ddc quyền nhóm => cạnh tranh mang tính độc quyền =— cạnh tranh hoàn hảo, làm tăng thêm tính cạnh tranh và đảm bảo một môi trường cạnh tranh lành mạnh, công bằng

I.!.2 Nguồn gốc và bản chất của độc quyền:

Một định nghĩa khác về độc quyền như sau: Mội nhà độc quyền là một nhà cùng cấp hàng hoá/ địch vụ duy nhất mà không có hàng hoá/ dịch vụ thay thế gần giống Vì không có sản phẩm gần giống nên doanh nghiệp cá cơ hội lớn để theo đuổi chính sách giá cả một cách độc lập Nhà độc quyền là người ấn định giá ( Price makep) trong khi các nhà sản xuất khác trong hình thái thị trường cạnh tranh hoàn hảo là những người chấp nhận giá ( Price Takers) Vậy tại sao có độc quyền? Độc quyển do đâu mà ra? Có 3 nguyên nhân chính dẫn đến độc quyền Đó là:

(i) Tính kinh tế của qui m6 ( Economies of Scale)

(ii) Sự thông đồng ngầm giữa các doanh nghiệp trong ngành

(iii) Nhiéing can trở (Barriers) đối với việc nhập cuộc của các doanh nghiép tiềm năng

*

ad

@ Tinh kinh té ctia qui md va déc quyén tu nhién:

Một hãng có thể trở thành độc quyền nếu chỉ phí trung bình sản xuất

sản phẩm đạt mức tối thiểu ở mức sản lượng đủ lớn có thể dap ting cho nhu

cầu của thị trường Trong trường hợp này, nếu có nhiều hơn mot hang san xuất sản phẩm thì mỗi hãng phải sản xuất ở mức chỉ phí cao hơn mức chỉ phí trung bình tối thiểu, kết quả là hãng có mức chỉ phí trung bình thấp nhất

chiến thắng và trở thành độc quyền Trong trường hợp hãng giành được vị trí

độc quyền như vậy được gọi là “độc quyền tự nhiên" (Natural Monopoly) Độc quyền tự nhiên tốn tại khi một doanh nghiệp có lợi thế về tính kinh tế của qui mô và sản xuất đủ đáp ứng cho như cầu của thị trường với mức giá

mà các doanh nghiệp mới và những doanh nghiệp tiểm năng không thể đạt được

Mức sẵn lượng mà ở đó chỉ phí trưng bình đạt mức thấp nhất được gọi

là qui mô tối thiểu có hiệu qủa (MES) và chính mức sản lượng đạt được ở mức chỉ phí trung bình tối thiểu - trong mối tương quan với qui mô của nhụ cầu thị trường là yếu tố quan trọng quyết định đến cơ cấu độc quyền hay cạnh tranh trên thị trường Đồng thời qui mô của nhu cầu thị trường có ảnh hưởng quan trọng đến sự tổn tại của độc quyền tự nhiên Nếu như MES đủ lớn tương đối sơ với qui mô của như cầu thị trường khi đó cơ cấu thị trường

là độc quyền Ngược lại, nếu MES nhỏ so với qui mô của nhủ cầu thị trường thì cơ cấu thị trường cạnh tranh tổn tại Như vậy, độc quyền tự nhiên tồn tại

là do đặc điểm công nghệ và qui mô nhu cầu đối với sản phẩm của ngành tạo nên Do đó, biện pháp duy nhất mà Nhà nước có thể can thiệp là cá những chính sách điều tiết dạng độc quyền này

b Độc quyền clo thoả thuận ngâm và sự hình thanh cdc Cartel ned: Nguyên nhân thứ hai dẫn đến độc quyển là do một số doanh nghiệp hoạt động trong ngành công nghiệp câu kết và thoả thuận ngầm với nhau hạn chế sản lượng sản xuất ra để tăng giá do đó tăng lợi nhuận của họ Khi các hãng sản xuất trong một ngành công nghiệp câu kết với nhau nhằm giảm sản lượng và tăng giá chúng ta gọi ngành công nghiệp này là một Cartel ở nhiều nước, hình thành các Cartel là bất hợp pháp và bị trừng phạt rất năng nếu có những bằng chứng, tuy vậy trên thực tế vẫn tồn tại những thoả thuận ngầm giữa các công ty nhằm tối đa hoá lợi nhuận của mình và gây thiệt hại cho xã hội Có hai điều kiện dẫn đến sự thành công cửa các cartel: Thứ nhất

là tổng cầu của loại hàng hoá do các doanh nghiệp trong cartel cung cấp phải ít bị co giãn về giá; Thứ hai, các thành viên trong cartel phải kiểm soái hầu hết lượng hàng cùng ứng ra trên thị trường hoặc nếu không lượng hàng

do các doanh nghiệp nằm ngoài cartel cũng ứng trên thị trường phải không bị

*

6

co giãn về giá cả Lý thuyết cũng đã chỉ ra rang cdc céng ly tham gia Cartel

ngầm nói chung là không bền vững, các công ty tham gia cartel có xu hướng

bí mật phá vỡ các thoả thuận ngầm để kiếm lợi cho riêng mình Chừng nào các Cartel không duy trì những điều khoản chặt chẽ và có một cơ chế trừng phạt thích hợp đối với những thành viên bí mật vì phạm các thoả thuận ngầm thì chừng đó sự bên vững của các Cartel còn bị đe doạ Do vậy để chống lại những Cartel ngắm, một mặt Chính phủ phải có những biện pháp cứng rắn trừng phạt khi phát hiện ra sự tồn tại của các Cartel ngầm mặt khác phải tao

tả một cơ cấu ngành mềm dẻo, các điều kiện cho khả năng nhập cuộc của các doanh nghiệp mới và khả năng bỏ cuộc của các doanh nghiệp đang có mặt trên thị trường được dé dang thong qua những biện pháp gidn tiếp

c Đóc quyển lo sự tốn tại của những vật cán (Barriers) đổi với khổ trăng nhập cuộc của các doanh nghiệp mới:

Những vật cần đối với khả năng nhập cuộc của các doanh nghiệp tiểm năng trước hết phải kể đến những vật cần mang tính chất pháp lý, bằng các điều luật chứ không phải mang tính chất kinh tế Những rào chắn này loại bỏ hoàn toàn sự nhập cuộc của các doanh nghiệp mới trong một giai đoạn nhất định Những vật cần này còn được gọi là những vật cần tự nhiên ( Nature Barriers fo entry) Trong một thời gian nhất định, Chính phủ vì một ty do nào đấy muốn bảo vệ tính độc quyền của một ngành cụ thể nên không cho phép bất cứ một sự nhập cuộc mới nào Độc quyền dưới đạng này được gọi là độc quyển do Chính phủ tạo ra Chính phủ bảo hộ những doanh nghiệp độc quyền này thông qua việc cấp bằng sáng chế phát minh { patents), bảo vệ bản quyền tác giả (copyrigh( hay những giấy phép kinh doanh (license) MIột công ty được cấp bằng sáng chế để độc quyền sẵn xuất một loại hàng hoá nào đó và thu lợi từ sáng kiến này, điều này không cho phép các công ty khác tham gia vào thị trường ít nhất cho đến khi bằng sáng chế đó hết thời hạn Chính phủ cũng bảo vệ quyền tác giả, giới hạn số lượng sách báo, băng đĩa nhạc phát hành cho phép các tác giả độc quyền sử dụng và thu lời từ bản quyền của mình trong một thời gian Việc cấp giấy phép hoạt động là mội tiong những rào chấn đối với khả năng nhập cuộc của các doanh nghiệp, tình huống này thường hay gặp trong những ngành địch vụ công cộng (Public ĐHiHes) như bưu chính viễn thông, điện, gas, vận tải trong thành phố Sự tồn lại của các đoanh nghiệp độc quyền này dưới sự bảo hộ của Chính phủ do nhiều nguyên nhân kinh tế- xã hội như: Đặc điểm công nghệ của ngành: là dịch vụ cung cấp những như cầu cần thiết của toàn xã hội mà hệ thống thị trường tự do cạnh tranh không thé cung cấp được với giá cả hợp lý Trong khi

ở các nước khác các ngành dịch vụ công cộng này độc quyền dưới hình thức

do Chính phủ bảo hộ hay đo Chính phủ độc quyền đều nhằm mục đích bảo

vệ lợi ích của toàn xã hội cũng như lợi ích của người tiêu dùng thì ở Việt

*

ad

Nam các ngành điện bưu chính viễn (hong, hang không dan dụng do Chính phủ độc quyền dường như lại bảo vệ lợi ích của bản thân các doanh nghiệp độc quyền khí ấn định mức giá cao hoặc không có những biện pháp hữu hiệu

để trừng phạt các hành vi lợi dụng thế độc quyển nhằm thụ lợi cho mình

Bên cạnh các vật cần tự nhiên cản trở khả năng nhập cuộc cửa các doanh nghiệp nêu trên, còn có các vật cần khác mang tính kinh tế, có nghĩa

là việc nhập cuộc của cức doanh nghiệp không bị cấm đoán, song do những khó khăn nhất định mà sự nhập cuộc của các doanh nghiệp đứng ngoài là không có lợi Thuộc loại này thứ nhất phải kể đến đặc quyển sở hữu về mội nguồn lực nào đó (exclusive ownership of unique resource) cia doanh nghiệp độc quyền nguồn lực sở hữu có thể là một nguồn nguyên liệu khoáng sản nào đó, hoặc cũng có (thể là một vàt loại lao động đặc biệt như các nghệ nhân tỉnh xảo, những người thợ có trình độ lành nghé trong mot vai [nh vực đặc biệt Ngoài ra các lợi thế đặc biệt về chỉ phí của các doanh

nghiệp độc quyền như lợi thế về vị trí, mạng lưới tiêu thụ, thông tin, quan hệ

với khách hàng và sự trung thành của khách hàng cũng là những rào chấn nhất định đối với các doanh nghiệp mới nhập cuộc

L.2 Phúc lợi xã hội và tốn thất xã hội do độc quyền gây ra 1.2.1 Một số khái niêm cơ bản về phúc lợi xã hôi

Trong thị trường cạnh tranh, giá cả bằng chỉ phi bién (P=MC), trong khi đó ở thị trường độc quyền giá cả cao hơn chỉ phí biên Để thấy rõ được những tổn thất xã hội do độc quyền gây ra chúng ta so sánh các chỉ tiêu lợi ích xã hội (social welfare), thăng dư cửa người sản xuất ( Produce surplus) và thing dư của người tiêu dùng ( Consumer SurpÏus) trong môi trường cạnh tranh và trong môi trường độc quyền

Lợi ích xã hội ( kí hiệu W) bằng tống thăng dư của người sản xuất ( PS) và thăng dư cửa người tiêu dùng ( CS)

W=PS+CS Thăng dư của người sản xuất được hiểu là chênh lệch giữa mức giá

mà người sản xuất thực sự được hưởng và mức giá mà họ sẵn sàng cúng ứng sản phẩm Rõ ràng nếu một nhà sản xuất bán một món hàng với mức giá cao hơn mức giá ho dur định bán, như vậy họ đã thu được một khoản lợi chính bằng chênh lệch giữa hai mức giá này Thể hiện trên đổ thị, thăng dư của người sản xuất chính là diện tích phần nằm giữa đường cũng và đường giá thị trường

Thang dư của người tiêu dùng được hiểu là chênh lệch giữa mức giá

mà người tiên dùng sẵn sàng trả và mức giá mà họ thực sự phải trả Điều đó

có nghĩa là nếu một người khách hàng mua một món hàng với mức giá thấp *

si

hon mức giá mà họ sắn sàng trả, tố ràng họ sẽ thu được một khoản lợi chính bằng khoản chênh lệch này Trên đô thị, thang dư của người tiêu đùng được thể hiện là điện tích của hình nằm giữa đường cầu và đường giá thị trường

Trên thực tế, các nhà kinh tế thường quan tâm đến sự thay đối, chuyển dịch giữa phần thặng dư của người sản xuất và thang dư của người tiêu đùng hơn là quan tâm đến qui mô, mức độ thang dư tuyệt đối mà mỗi bên được Hưởng

Trong hình thái thị trường cạnh tranh, việc nhập cuộc cũng như ra khỏi thị trường của mỗi cá nhân hoàn toàn đễ dàng, giá cả được hình thành tại điểm cân bằng cung cầu Trong trường hợp này, xét về mặt hiệu quả lẫn phúc lợi xã hội đêu đạt mức tối đa Cả hai bên, người sản xuất và người tiêu dùng đều thu được tối đa phần thặng dư mình được tưởng

Ngược lại, trong thị trường độc quyền, các công ty độc quyền thường lợi dụng vị thế độc quyền của mình để kiểm chế sản lượng ở mức thấp hơn nhu cầu của xã hội nhằm đẩy giá lên để thu lợi nhuận độc quyền cao, gây tác hại đến lợi ích của người tiêu đùng và xã hội

Chúng ta có thể xem đồ thị dưới đây để hiểu rõ hơn về các khái niệm

nầy cũng như những tổn thất xã hội do độc quyền gây ra

Hình 1

P r'h

Xo

(a) Qua hình vẽ (a) trên ta thấy, Phần — chính là thăng dư của người liêu dùng, phần diện tích (IIR) chinh tà thặng dư của người sản xuất và lợi ích xã hội bằng tổng thặng dư của người sản xuất và thăng dư của người tiêu đùng- chính bằng tổng diện tích hai phần trên Trong thị trường cạnh tranh hoàn

hảo, giá cả thị trường xác định tại điểm P„ (giá cả bằng chỉ phí biên, P= MC), %

9

rõ ràng ta thấy tại mức giá này cả hai bên người sản xuất và người tiêu dùng đều được hưởng phần thăng dư tối đa của mình Trái lại trong thị trường độc quyền, ở hình (b), giá cả độc quyên P„ được xác định bằng lợi nhuận biên (P=MR) Với mức giá độc quyển P„ cao hơn P„, phần thặng dư của người tiêu đùng đã bị thu hẹp lại và chuyển sang nhà độc quyền, đồng thời với mức sản lượng hạn chế ở mức Q„„„ một phần thặng dư của người sản xuất và thăng đư của người tiêu dùng bị mất đi (phần diện tích tam giác EGH) đó chính là tốn thất xã hội do độc quyền gây ra Như vậy, độc quyền với việc hạn chế sản lượng ở mức thấp hơn nhu cẩu xã hội và đặt giá cao hơn đã dẫn đến những thiệt hại xã hội cả về mặt hiệu quả cũng như công bằng xã hội ].2.2 Độc quyên và tổn thất xã hôi:

Với mục đích tối đa hóa lợi nhuận và với sức mạnh độc quyền (Monoboly Power), nhà độc quyền đã ấn định mức giá cao hơn, gây ra thiệt hại cho xã hội cả về mặt hiệu quả lẫn công bằng thông qua việc không chỉ thu thêm một phần thăng dư của người tiêu dùng về tay mình mà còn gây niên tổn thất xã hội Ngoài việc ấn định mức giá cao hơn, trong những điều kiện nhất định các nhà độc quyên còn sử dụng các chiến lược về giá cả cũng như các chiến lược về thị trường nhằm mục đích tối đa hoá lợi nhuận Một trong những chiến lược về giá cả các nhà độc quyền thường sử dụng là việc phân hoá giá cho các đối tượng tiêu đùng khác nhau Phân hoá giá được được coi là tồn tại khi cùng một loại hàng hoá nhưng được bán ở các mức giá khác hhau cho các đối tượng tiêu đừng khác nhau vì các lý do khác hơn là lý do khác nhau về chỉ phí Có ba điều kiện cần thiết để một người bán hàng thực hiện được việc phân hoá giá: Thứ nhất người bán hàng phải có sức mạnh độc quyền để có thể kiểm soát giá cả T/wứ hai, đoanh nghiệp độc quyền phải phân loại được khách hàng của họ theo từng nhóm hoặc phân loại thị trường của họ thành những thị trường nhỏ 7hứ ba, những người tiêu dùng ở các mức giá khác nhau nhất thiết bị hạn chế hoặc không có cơ hội để mua đì bán lại ăn chênh lệch giá Các nhà kinh tế học đã phân loại mức độ phân hoá giá theo 3 cấp độ sau:

a Phân hoá giá bậc ] ( First Degree Price Discrimination):

Phan hoá giá bậc l, được coi như là cấp độ phân hoá giá hoàn hảo (perfect price điscrimination), xảy ra khi nhà độc quyền có khả năng đặt từng mức giá riêng biệt cho mỗi đơn vị hàng hoá sao cho giá trị của đơn vị hàng hoá đó đúng bằng giá trị mà người tiêu ding san sang trả cho nó Bằng cách này doanh nghiệp độc quyền đã thu được toàn bộ phần thặng dư cho người tiêu, dùng Trong trường hợp này tất nhiên nhà độc quyên sẽ không dừng lại

*

10

<i

cưng ứng ở mức sản lượng đạt ở mức giá trong độc quyền thuần tuý mà nhà độc quyền sẽ tiếp tục bán sản phẩm cho đến khi nào sản lượng đạt được ở mức giá cả bằng chỉ phí biên Điều đó có nghĩa tằng trong phân hoá giá bậc

Ì mức sản lượng bán ra của doanh nghiệp độc quyển bằng đúng sản lượng hàng hoá bán ra trong cạnh tranh hoàn hảo Xét về mặt phúc lợi xã hội lợi ích xã hội ( bao gồm CS và PS) đạt mức tối đa Tuy nhiên xét về mặt công bằng xã hội (equity), trong phan hod gid bac ï này toàn bộ phần thăng dư cũa người tiêu dùng nay đã chuyển hết vào tay người sẵn xuất, nhà độc quyển thu hết toàn bộ mối lợi của người tiêu đùng

Việc xác định từng mức giá cụ thể cho từng đối tượng mua hàng cụ thể trên thực tế là rất khó khăn và tốn kém Vì vậy có rất ít ví dụ trong thực

tế về loại phân liệt giá này, có chăng là một thí dụ về một ông bác sĩ nha khoa ở một thị trấn nhỏ có thể đặt giá khác nhau đối với những đối tượng có thu nhập khác nhau, hoặc một thí dụ khác như một ông luật sư cững có thể đặt giá khác nhau đối với từng thân chủ của mình

Với những phân tích ở trên, rõ ràng ta thấy rằng phân hoá giá bậc | cd

ưu điểm đạt được hiệu quả xã hội nhưng lại có nhược điểm lầm tăng sự không công bằng trong xã hội, do vậy một câu hỏi đạt ra lì nên chăng cần phải cấm hẳn hình thức phân hoá giá này của nhà độc quyền hay vẫn để họ

áp dụng hình thức này và Chính phủ có những biện pháp để điều hoà, phân

phối lại thu nhập từ các nhà độc quyền đến người tiêu dùng thông qua các hình thức thuế như thuế thu nhập Chúng ta đã thấy bản thân ông bác sĩ nha khoa hay ông luật sư trong khi đặt giá khác nhau cho các dối tượng tiêu dùng khác nhau vô hình chung cfng đã phần nào thực hiện việc nhân phối lại thu nhập giữa các đối tượng tiêu đùng khác nhau, cùng một địch vụ những một người giầu có thể sẽ phải trả nhiều tiền hơn so với người nghèo Công việc còn lại của xã hội và Chính phủ là làm thế nào lấy bớt một phần thu nhập của nhà độc quyền phân phối cho người tiêu dùng

b Phân hoá giá bậc 2 ( Second Degree Price Discrimination):

Trong phân hoá giá loại này, nhà độc quyền phân chia sản lượng thành những block và mỗi block áp dụng một mức giá khác nhau, có nghĩa là giá

cả sẽ khác nhau tuỳ theo số lượng mà người tiêu dùng mua, song với cùng một lrợng hàng những người tiêu dùng khác nhau sẽ trả cùng một mức giá (xem hình 2) Cũng giống như phân hoá giá bậc 1, nha déc quyền cũng sẽ tiếp tục bán sản phẩm cho đến khi sẵn lượng đạt ở mức giá cả bằng chỉ phí cận biên và do vậy xét dưới giác độ toàn xã hội lượng sản phẩm sản xuất ra

là tối ưu song vấn đề là ở chỗ doanh nghiệp độc quyền phải nhận biết được

và phân loại được từng block hàng bán ra ấp dụng cho những cấp độ nhu cau khác nhau

áp dụng cho từng block ngày càng chỉ tiết hơn cho đến khi mỗi block chỉ bao gồm một đơn vị hàng hoá thì chúng ta sẽ trở về hình thức phân hoá giá bậc Í tiêu tiên, Vì vậy các biện pháp, chính sách nhằm kiểm soát, điều tiết độc quyền trong trường hợp này sẽ gần giống như các biện pháp áp dụng trong trường hợp phân hoá giá bậc l nêu trên, nhưng nếu phải chấp nhận độc quyền thì Nhà nước cần khuyến khích các doanh nghiệp phân hoá giá Trong thực tế có rất nhiều ví dụ về phân hoá giá loại này Giá thường giảm tuỳ theo lượng mua tăng thí dụ như giá cước bưu điện, giá cước hàng không áp dụng cho các lượng tiêu thụ khác nhau

c Phân hoá giá bác 3 ( Third Degree Price Discrimination):

Trong phân hoá giá loại này, nhà độc quyền sẽ phân chia người tiêu dùng (thị trường) thành những nhóm tiêu dùng (thị trường) khác nhau và sẽ

áp dụng những mức giá khác nhau cho các nhóm khác nhau Nói một cách khác, những người tiêu dùng khác nhau sẽ trả những mức giá khác nhau cho cùng một đơn vị sẵn phẩm không phụ thuộc vào số lượng mua nhiều hay ít Không giống như phân hoá giá bậc I, phân hoá giá loại này rất phổ biến

w

12

Iigười lớn và trẻ em, giá về vào cửa cầu lạc bộ chơ những thành viên của câu lạc bộ và những người ngoài

Có hai điều kiện quan trọng để nhà độc quyền thực hiện được phân hoá giá loại này trong thực tế Thứ nhất, thủ nhập biên của các nhóm phải

bằng nhau (MR\= MR; = MR¿ ) vì nếu giả sử thu nhập biên của một nhóm

nào đó cao hơn các nhóm còn lại khi đó nhà độc quyền sẽ chuyển bớt một phần sản lượng từ các nhóm còn lại về bán ở thị trường cuả nhóm có thu nhập biên cao hơn Do vậy, để áp dụng hình thức phân hoá giá loại này nhất thiết thu nhập biên của các nhóm khác nhau phải bằng nhau bất kể giá bán ở các nhóm là như thế nào 7# hai, thu nhập biên ở mỗi nhóm thị trường phải bang chỉ phí biên (MR, = MC, MR; = MC ) có như vậy nhà độc quyền mới tối đa hoá được lợi nhuận của mình Nhà độc quyền sẽ đặt giá bán cho từng thị trường cụ thể dựa trên cơ sở độ co giãn về giá của cầu trên từng thị trường Thị trường có độ co giãn cửa cầu nhỏ sẽ chịu mức giá cao hơn so với thị trường có độ co giãn của cầu lớn Điều này lý giải tại sao giá bán cùng một sản phẩm ở trong các cửa hàng dành cho người có thu nhập cao lại cao hơn giá bán cho những người có thu nhập thấp do độ co giãn của cầu lớn hơn Sinh viên và những người hưu trí ( người có (hu nhập thấp) thường được giảm giá

Ở trên chúng ta vừa phân tích bản chất của phân hoá giá bậc 3 của độc quyền Sau đây ta sẽ phân tích dạng phân hoá giá này dưới giác độ hiệu qua

và phúc lợi xã hội Để đơn giản, giả sử chỉ có hai thị trường với nhủ cầu khác

nhau như đồ thị sau:

ad

San lượng hàng hoá bán ra ở thị trường thứ nhất là Q,,! và số lượng hàng bán

ở thị trường thứ hai là Q.2, tổng lượng hàng bán trong hai thị trường khi chưa có phân hoá giá là Q„= Q„„ + Q„Ÿ Khi hình thức phân hoá giá được

áp đụng, ở thị trường thứ nhất có độ co giãn của cầu nhỏ hơn, giá bán ở thị trường này sẽ cao hơn và đạt tại Pị> P„, do vậy lượng hàng bán được ở thị trường này sẽ giảm đi so với khi chưa áp dụng hình thức phân hoá giá và giá

sử đạt tai Q,', bên cạnh đó giá bán ở thị trường thứ hai sẽ giảm xuống (do có

độ co giãn của cầu nhỏ hơn) đạt ở mức P; < P„ nên số lượng hàng bán được

ở thị trường này sẽ tăng lên ở Q,’ Tổng số hàng bán được của nhà độc quyền khi áp dụng phân hoá giá sẽ là Q,=Q,„ +Q„ˆ Do lượng hằng bán ở thị trường [ giảm đi khi áp đụng phân hoá giá nên tổn thất xã hội trong thị trường này được xác định bằng diện tích của hình abc¿7 và bee, trong đó diện tích hình abcd thể hiện sự giẫm lợi nhuận thu được của nhà độc quyền so với khi chưa ấp dụng phân hoá giá và điện tích bee thể hiện giảm phần thăng dư của người tiêu dùng Khoản tổn thất xã hội này được xác định bằng:

AW¡=( P,-MC)( Qụ, - Qụ )+ bec (1)

Mặt khác, phúc lợi xã hội ở thị trường thứ hai tăng lên và được xác địng bằng diện tích của hình ø'2 e'd'= a'h'c dt +h e6" trong đó diện tích hình ø°5*c°đ" thể hiện phần tăng thêm lợi nhuận của nhà độc quyền khi sản lượng hàng bán ra tăng lên khi áp dụng phân hoá giá Khoản phúc lợi xã hội tăng thêm này được tính như sau:

AWz= ( Pu-MC)( Quˆ- Qu) - A c'e’ `

Do vậy, tổng thay đổi trong phúc lợi xã hội sẽ là:

Rõ tầng rằng trong công thức (3) phúc lợi xã hội chỉ tăng khi phân hoá giá bạc 3 dan tới lầm tăng sẵn lượng hàng bán ra sao cho thành phần thứ nhất của công thức lớn hơn thành phần thứ hai Do vậy chúng tạ có thể nói rằng điều kiện cần để tăng phúc lợi xã hội chính là tăng sản lượng Tuy nhiên đây

mới chỉ là điểu kiện cần chứ chưa phải là điều kiện đủ Việc áp dụng phân

hoá giá sẽ làm tăng hay giảm sản lượng sẽ tuỳ thuộc vào độ cong của đường cầu trong từng thị trường riêng biệt Trong trường hợp tất cả các đường cầu lrên các thị trường đều là tuyến tính, sắn lượng bán ra của nhà độc quyền sẽ

không thay đổi khi áp dụng phân hoá giá ( tức 18 Qy= Q,,), do vay thành phần

thứ nhất của công thức (3) bằng 0 Điều đó có nghĩa là phân hoá giá bậc 3 sẽ làm giảm phúc lợi xã hội một khoản bằng điện tích (b 'c'e'+ beø), thêm vào

đó xét về mặt công bằng xã hội ta thấy phần thặng dư của người tiêu dùng ở thị trường thứ nhất bị giảm đi và được chuyển sang nhà độc quyền, mặc dù ở thị trường thứ hai phần này có tăng lên nhưng vẫn chưa thể đạt được mức hiệu quả như ở trong thị trường cạnh tranh Do vậy, phân hoá giá bậc 3 vẫn

*

14

Tuy nhiên, đường cầu trên thực tế có thể là phi tuyến tính nên để trả

lời câu hỏi liệu rằng sản lượng và do đó là phúc lợi xã hội có tăng trong điều

kiện áp dụng phân hoá giá bậc 3 hay không sẽ phụ thuộc vào từng trường hợp cụ thể Mặc đù trong trường hợp phân hoá giá dẫn tới sản lượng tăng nhưng chúng ta cũng chưa thể kết luận được liệu rằng thành phần thứ nhất trong công thức (3) có đủ lớn để triệt tiêu thành phần thứ hai và làm tăng phúc lợi xã hội hay không? Tóm lại, phân hoá giá bậc 3 đã gây ra hậu quả xấu cho xã hội cả về giác độ hiệu quả phúc lợi xã hội lẫn công bằng xã hội

Từ việc phân tích các hình thức phân hoá giá của nhà độc quyền nêu trên ta có thể rút ra một số kết lưận sau:

& Phân hoá giá bậc | va bac 2 gay ra hau quả xấu hơn trong việc phân phối

và công bằng xã hội, trong cả hai hình thức này thăng dư của người tiêu

dùng đều bị chuyển vào tay nhà độc quyền một phần (trong phân hoá giá

bậc 2) hay toàn bộ (trong phân hoá giá bậc l) Tuy nhiên, ở cả hai hình thức này mức sản lượng đều đạt mức hiệu quả xã hội, do vậy nên chăng không hạn chế các hình thức phân hoá giá này khi mục tiêu của xã hội là hiệu quả, là lợi ích kinh tế của xã hội Nhưng để đạt được mục đích công bằng xã hội, việc lầm tiếp theo của Chính phủ chính là điều tiết thu nhập của các nhà độc quyền thông qua các chính sách điều tiết thu nhập và công cụ thuế

&- Đối với hình thức phân hoá giá bậc 3, hậu quả là tổn thất xã hội thể hiện

cả ở việc giảm phúc lợi xã hội lẫn công bằng xã hội tuỳ thuộc vào độ cong của các đường cầu trong các thị trường riêng biệt, đặc biệt trong trường hợp đường cầu trên các thị trường riêng biệt đều là tuyến tính l2o vậy hình thức phân hoá giá này cần phải hạn chế và xem xét trong từng

trường hợp cụ thể

Tóm lại, có một kết luận có ý nghĩa khá quan trọng là: ưựi nhiên của nhà độc quyển sẽ giẩm từ phân hoá giá bậc Ï sang phản hoá giá bậc 2 và từ phân hoá giá bậc 2 sang phân hoá giá bậc 3 Đảng thời phúc lợi vớ hội sẽ giảm khi chuyển từ phán hoá giá bậc 1 ya 2 sang bdéc ‡ Do vậy, khuyến khích nhà độc quyển phân hoá giá là một biện pháp gidm bói những tấn thất

xử hội Nhà nước có thể chia lại một phần lợi nhuận tăng thêm của nhà độc quyển từ phân hoá giá thông qua Công cụ thuế:

IS

ad

1.3 Cơ sở lí liận về kiểm soát giá cả độc quyền

1.3.1 Su cần thiết phải kiểm soát giá cả sản phẩm độc quyền

Ngoài hậu quả tiêu cực của độc quyên gây ra tổn tất xã hội như

đã phân tích ở trên, độc quyển còn dẫn đến bóp méo chỉ phí và gây ra những, lãng phí cho xã hội Nguyên nhân chủ yếu là doanh nghiệp độc quyền ít chịu sức ép về giảm chỉ phí hơn sơ với các doanh nghiệp cần phải cạnh tranh Vì vậy doanh nghiệp độc quyền thường không chú trọng tiết kiệm chỉ phí như các doanh nghiệo phải cạnh tranh

Hơn nữa, với doanh nghiệp độc quyền thì chủ sở hữu (là Nhà nước hoặc các cổ đông) rất khó giám sát chỉ phí và hiệu quả hoạt động vì không

có những doanh nghiệp sản xuất cùng một sản phẩm hay sản phẩm tương tự

để so sánh Chủ sở hữu rất khó kiểm soát được hoạt động hoặc các báo cáo tài chính, phương án đầu tư, phương án điều chỉnh giá của ban điều hành

vì không có đủ căn cứ thực tế bằng các thành viên ban điều hành Do vậy chủ

sở hữu thường phải nhờ tới sự kiểm soát của Nhà nước hoặc các tổ chức tư

vấn độc lập

Mặt khác, đối với người tiêu dùng thì điều họ dễ thấy và hay kêu ca nhất là bị nhà sản xuất xâm phạm tới lợi ích bằng việc bán giá cao nhằm thu lợi một cách vô lý Đo đó Nhà nước phải rất quan tâm tới giá cả sản phẩm độc quyền để thực hiện vai trò kiểm soát cuả mình (cả với vai trò là chủ sở hữu, cả với vai trò là người điều hoà lợi ích giữa người sản xuất và người (iêu dùng)

Như vậy có thể khái quát là do có vị thế độc quyển nên doanh nghiệp độc quyền thường có xu hướng bán hàng với giá cao để thu lợi lớn mà không tính tới lợi ích của người tiêu đùng và Nhà nước, không chú trọng tiết kiệm chỉ phí.v.v Do đó Nhà nước cần kiểm soát giá cả sản phẩm độc quyền để thúc ép đoanh nghiệp độc quyền nâng cao hiệu quả hoạt động của mình

I.3.2 Các phượng pháp kiểm soát giá cả sản phẩm độc quyền

Như phần trên đã phân tích về nguồn gốc của độc quyền xét về mặt đài hạn nhân tố quan trọng nhất và mang tính bên vững nhất tạo ra độc quyền chính là tính kinh tế của qui mô Đồng thời ta cũng biết doanh nghiệp độc quyền tồn tại nhờ có lợi thế về tính kinh tế của qui mô, còn được gọi là độc quyền tự nhiên Trong tương lai dài hạn, Nhà nước vẫn phải chấp nhận các trường hợp độc quyền tự nhiên, còn các trường hợp độc quyền do nguyên nhân khác sẽ đùng biện pháp cơ cấu để tạo thêm phần tử cạnh tranh và (hu hẹp dần phạm ví độc quyền trong thị trường đó Do vậy, trong phần này sẽ tập trung phân tích vấn đề kiểm soát độc quyền tự nhiên

*

16

Khi đánh giá về một chính sách, một phương án kinh tế, thông thường các nhà kinh tế đánh giá trên hai giác độ là tính hiệu quả và tính công bằng

Rõ ràng, độc quyền tạo nên những tốn thất xã hội và sự bất bình đẳng giữa nha san xuất và người tiêu dùng Vì vậy, cần thiết phải có sự can thiệp cuả Chính phủ dưới nhiều hình thức Sự can thiệp của Chính phủ về giá cả đối với

các sản phẩm độc quyền về mặt lí thuyết, thường được đưa ra như phân tích dưới đây:

Phán tích dười giác độ chỉ phí hiền (MC) và doanh thu biển (ATR) Để

tối đa hoá lợi nhuận, ca nhà độc quyền lẫn các nhà sản xuất trong thị trường cạnh tranh đều lưa chọn sẵn xuất ở mức sẵn lượng tại đó doanh thu biên bằng chỉ phí biên (MRE=MC) Tuy nhiên, trong thị trường cạnh tranh, đặc điểm là MR=P Tức là, nếu doanh nghiệp có bấn thêm một sản phẩm thì cũng không làm giảm giá xuống và cũng không làm giảm doanh thu từ các sản phẩm trước đó Ngược lại, đối với nhà độc quyền, đường cầu đối với họ là đường cầu ngành và có dạng đốc xuống Do vậy, trong trường hợp độc quyền, có 2 điểm khác so với thị trường cạnh tranh: Tứ nhất, đoanh thu biên (MR) trong độc quyền luôn thấp hơn giá P ( trừ đơn vị sản phẩm đầu tiên) 77 hơi, MỊN giảm khi sản lượng tăng, điều đó dẫn tới nhà độc quyển thường hạn chế sản lượng sản xuất để bán ở mức giá cao

Phan tích theo đặc điểm của độc quyền tr nhiên Do lợi thế kinh tế của qui mê rất lớn tạo nên, nhà độc quyền có khả năng sản xuất với chỉ phí

rẻ hơn nhiều so vớt các nhà sản xuất khác và luôn luôn có cố đường chỉ phí trung binh (AC) dai hạn giảm dần Đồng thời ta cũng biết chừng nào đường chỉ phí trung bình giảm thì chừng đó đường chỉ phí biên (MR) nằm dưới đường chỉ phí trung bình (AC) Khi đương đầu với đường cầu D và tương ứng với đường doanh thu biên MR, để tối đa hoá lợi nhuận, nhà độc quyền sẽ sản xuất ở mức sản lượng Q„„, tại đó MC=MR và bán sản phẩm với gid P,,, the được lợi nhuận độc quyền tương ứng với diện tích hình chữ nhật P,„EFG Tuy nhiên, điểm sản lượng sản xuất hiệu quả nhất đối với xã hội chính là điểm sản lượng Q, tại đó đường MC cắt đường cầu D (điểm B trong hình vẽ) tương ứng với mức giá bán là P„ Do vậy, mục tiêu của việc điều tiết là làm thế nào

để mức sản lượng sản xuất của nhà độc quyền tiến gần đến điểm phân bố sẵn xuất có hiệu quả đối với xã hội (điểm Bì)

ad

Các giải pháp có thể áp dụng như sau:

a) Giải pháp thứ nhát: Mô hình gid cd- chi phi bién ( marginal cost pricing)

Nếu Chính phủ buộc nhà độc quyền sẵn xuất tại điểm B - điểm hiệu quả đối với xã hội, như vậy sẽ đạt được mức sản lượng hiệu quả Q những khi đó giá P„ sẽ thấp hơn chỉ phí bình quân AC của nhà độc quyền mỘI tức bằng đoạn BC và tổng thiệt hại của nhà độc quyền tương ứng với điện tích hình chữ nhật £BCD Bo vậy, nếu Chính phủ ấn định mức giá bán đối với nhà độc quyền P,=MC, khi đó Chính phủ cần thiết phải trợ cấp cho nhà độc quyền để bù vào khoản lỗ không thể tránh khỏi Tuy nhiên, Chính phủ cần thiết kiểm soát và biết được hoạt động của nhà độc quyền một cách rõ ràng

để khoản trợ cấp không phải là khoản tiền để bù cho những thua lỖ của sự kém cỏi và tính không hiệu quả do ban thân nhà độc quyển gây ra Về mặt

xã hội, hên sản xuất ở mức sản lượng có hiệu quả Q_ nhưng khi thực hiện trợ cấp, Chính phủ phải đảm bao kiểm soát cẩn thậnvà chặt chẽ chỉ phí của nhà

<i

sản lượng đó (điểm cắt của đường chỉ phí trung bình AC và đường cầu D) Với mức giá nầy, nhà độc quyền sẽ đấm bảo hoàn được vốn sau khi đã trừ đi tất cả các chỉ phí kinh tế Đồng thời, tại điểm sản lượng Q, này, tổn thấy xã hội cũng giảm từ điện tích hình tam giác GMB xuống diện tích tam giác NOB Tổn thất xã hội (diện tích tam giác NOB) tồn tại chính là do mức sản xuất Q¡ chưa đạt được đến mức sản lượng sản xuất có hiệu quả Q Như vậy,

mô hình giá cả- chỉ phí trung bình đã có ưu điểm tiến gần tới mức sản lượng hiệu quả đối với xã hội, giá cả độc quyền được hạ thấp xuống có lợi cho người tiêu dùng và nhờ đó điều tiết được một phần lợi nhuận độc quyên Sự điều tiết này đã đạt được cả về mặt hiệu quả xã hội lẫn công bằng một cách tương đối Tuy nhiên, mô hình nầy cũng có những nhược điểm sau:

Thứ nhất, đo mức giá được qui định bằng chỉ phí trung bình (P,=AC)

do vậy không khuyến khích nhà độc quyên cải tiến, áp dụng công nghệ mới , nhằm tiết kiệm (giảm) chỉ phí sản xuất Ngược lai, khuyến khích nhà độc

quyền sử dụng nhiều vốn cố định hơn thông qua việc mua sắm thêm thiết bị,

máy móc và bất kỳ chỉ phí tăng thêm nào cũng được cộng thêm vào nhằm đưa chỉ phí trung bình lên cao

Thứ hai, vì giá cả- chỉ phí trung Bình phải đảm bảo trang trải chỉ phí vì hoàn vốn cho nhà độc quyền, điều này sẽ khuyến khích nhà độc quyền càng tăng vốn cố định của mình lên càng tốt Để có thể tăng vốn cố định nhà độc quyền tìm cách tăng sản lượng thông qua việc bán sản phẩm với mức giá thấp hơn chỉ phí trung bình ở phân đoạn thị trường có độ co.giãn về cầu lớn

và ngược lại đối với phân đoạn thị trường có độ co giãn về cầu kém sản

phẩm sẽ được bán ở mức giá cao hơn Bằng cách này, sản lượng bán ở thị

trường thứ nhất sẽ tăng lên nhiều hơn so với phần giảm sút ở thị trường thứ hai Kết quả là như cầu về sản lượng sản phẩm tăng lên đòi hỏi phải tăng vốn

cố định

Tóm lại, mô hình giá cả- chỉ phí trung bình đã làm tăng sản lượng sản xuất tới gần mức hiệu quả xã hội, bảo đảm giá độc quyền được kéo thấp xuống có lợi cho người tiêu dùng, nhà độc quyên không còn được hưởng lợi nhuận siêu ngạch do vị thế độc quyền của mình Tuy nhiên, để mức gid nay phân ánh đúng chỉ phí thực của nhà độc quyền đòi hỏi cơ quan điều tiết cần thiết phải nắm vững chỉ phí sản xuất cfng như các thông tin về hoạt động của

thà độc quyền nhằm kiểm soát chặt chẽ chỉ phí để có thể để xuất mức giá

phù hợp vừa đảm bảo lợi ích của nhà sản xuất lẫn lợi ích của người tiêu dùng

và xã hội

ad

c)Gidi pháp thứ ba: áp dung gid hai phan ( Two part tariffs):

Giá hai phần là một hệ thống giá khi người sử đụng trả một số tiền cố định để được vào hệ thống dịch vụ và sau đó trả thêm một mức giá theo đơn

vị sản phẩm, mức giá này phản ánh chỉ phí biên của quá trình sản xuất

Như vậy mục tiêu của giá hai phần là đùng số tiền cố định để bù cho chỉ phí cố định và sau đó thu mức giá đơn vị sản phẩm tiêu thụ để hù lại chỉ phí biên

Ví dụ về hệ thống giá hai phần có thể thấy rõ ở giá cước điện thoại bao gồm giá thuê bao hàng tháng và mức giá cước cuộc gọi: Hoặc giá vé vào công viên bao gồm giá vé vào cửa và giá vé tham gia từng trò vui chơi giải trí trong công viên; Giá về tham gia câu lạc bộ tennis bao gồm chỉ phí ban đầu đóng để là thành viên của câu lạc bộ và giá thuê sân bãi mỗi cuộc chơi.v.v

Với hệ thống giá hai phần, có thể áp dụng nguyên tắc giá cả bằng chỉ

phí biên (P=MC) và mức sẵn lượng sản xuất có thể đạt được ở mức hiệu quả

xã hội, phần thua lỗ do chỉ phí bình quân AC thấp hơn giá bán sẽ được khắc phục bằng cách cho phép; nhà độc quyên thư một khoản tiền cố định tối thiểu cần thiết để hoàn vốn Tuy nhiên hệ thống giá hai phần không phải lúc nào cũng là giải pháp khả thi và cũng đòi hỏi phải có sự tính toán đúng đắn hợp

lý nhầm đảm bảo hệ thống giá phát huy hiệu quả vì nếu mức tiền cố định thu quá cao thì người tiêu dùng sẽ hạn chế sử dụng hàng hoá dịch vụ đó, ngược lại nếu mức thu cố định thấp sẽ không đấm bảo bù đấp, hoàn vốn cho nhà sản xuất

Tiên đây là một số biện pháp kiểm soát giá cả độc quyền với mực đích nhằm thủ tiêu đân tính không hiệu quả và bất công bằng -do độc quyền gây

ra Tất cả các giải pháp này đều cho thấy sự cầu thiết phải kiểm soái chặt chẽ chỉ phí sản xuất của nhà độc quyền, cần thiết đưa ra những mức giá hợp lý vừa đảm bảo lợi ích của nhà sản xuất vừa đảm bảo lợi ích của người tiêu dùng và xã hội

20

ad

PHAN THU HAI

NGHIÊN CỨU VỀ NGƯỜI TIÊU DÙNG VÀ SỰ

LUA CHỌN CỦA NHÀ QUẢN LÝ

2.Ì Nghiên cứu về người tiên dùng 2.1.1 Các mục tiêu của người tiêu dùng

Trong quá trình sản xuất và trao đổi hàng hoá, tự nó hình (hành nên các mối quan hệ kinh tế nhất định: quan hệ giữa người bán với người mưa, quan

hệ giữa người bán với nhau và quan hệ giữa người mua với nhau

Tuỳ theo tính chất của từng mặt hàng và khối lượng cung cầu trên thị trường mà các mối quan hệ đó có tính chất khác nhau Tính chất khác nhau này hình thành nên các đạng thị trường khác nhau và phương thức ứng xử khác nhau phù hợp với itng mục tiên của người tham gia trên thị trường Trong nên kinh tế thị trường, hành vi của các bên tham gia vào thị trường được thể hiện rất rõ qua mục tiêu của họ, có thể khát quát như sau: Mục tiêu của các nhà sản xuất kinh đoanh là tối đa hoá lợi nhưận frong những điểu kiện thị trường cụ thể Bất chấp mọi sự phản đối, mục tiêu lợi nhuận phải là mục tiêu quan trọng nhất, điển hình nhất của mọi hoại động sản xuất kinh doanh Đương nhiên, trong chiến lược phát triển của mình, nhà sản xuất kinh đoanh sẽ xem xét mục tiêu nói trên dưới các giác độ ngắn hạn

và đài hạn, trong đó mục tiêu đài hạn là chủ đạo Trên cơ sở mục tiêu đài hạn hay ngắn hạn và trong điều kiện của từng hình thái thị trường cụ thể các nhà kinh doanh tham gia thị trường sẽ có phương thức ứng xử và hành động phù hợp với mục tiêu của mình

Khác với các nhà sản xuất - kinh đoanh, ở người tiêu đùng sự tham gia của họ trên thị trường với mục đích rất rõ ràng là tối đa hoá lợi ích của những hàng hoá mà họ mua được Nói cách khác, mục tiêu của họ là tối đa hoá lợi ích tiêu dùng trong những điêu kiện ràng buộc khác về thị trường như: Thu nhập bằng tiền, tỷ lệ phần chỉ dùng cho hàng hoá thiết yếu trong lổng thụ nhập của họ, giá cả hàng hoá cao hay thấp, sở thích thay thị hiếu) tiêu dùng của họ Do vậy, tuỳ theo hình thái thị trường khác nhau, vì lợi ích tiêu

w

21

dừng của mình, người tiêu đùng cũng có những hành vi ứng xử khác nhau trên thị trường

ở tước ta, trong những năm gần đây, nhờ công cuộc đổi mới, cơ chế quản Ìý mới đã bắt đầu tạo nên những tiền đề cho việc sẵn xuất ra nhiều của cải vật chất cho xã hội, mở rộng và đa dạng hoá các mặt hàng và dịch vụ, đáp ứng đòi hỏi của nhân dân về hàng hóa dịch vụ; về cơ bản đã khắc phục

sự mất cân đối giữa cung và cầu, tạo điều kiện cho việc phát triển thị trường tmột cách lành mạnh Người tiêu đùng có điều kiện tốt hơn trong việc lựa chọn, mua và sử dụng hàng hoá địch vụ để tối đa hoá được mục đích tiêu dùng của mình Tuy nhiên, bên cạnh những mặt tích cực đo cơ chế quản lý mới đem lại, cũng nảy sinh nhiều yếu tố tiêu cực Nhiều cơ sở sản xuất kinh đoanh do chạy theo lợi nhuận cũng đã đưa ra thi trường những hàng hoá dịch vụ kém chất lượng, thậm chí cả hàng giả; dùng thông tin quảng cáo không trung thực đánh lừa người tiêu dùng Mặt khác, những khuyết tật của kinh tế thị trường như sự độc quyền trong sản xuất và tiêu thụ hàng hoá dịch

vụ đã gây không ít thiệt hại cho người tiêu dùng nói riêng và cho nên kinh tế nói chung

2.1.2 Nghiên cứu về người tiêu dùng

Hiện nay nghiên cứu về người tiêu dùng vẫn còn là một bộ môn khoa học khá mới mẻ và thường mới chỉ được các nhà kinh doanh tiến hành nhằm lựa chọn biện pháp Marketing thích hợp Khi thông tin về người tiêu dùng được thu thập và phân tích một cách có hệ thống sẽ là căn cứ tốt cho các mục tiêu:

( Các nhà kinh doanh có lựa chọn tốt nhất về phương án kinh doanh của mình

(ii) Nhà nước có căn cứ chọn phương án xử lý khắc phục các khuyel tat của nền kinh tế để đảm bảo lợi ích của người tiêu đừng và hiệu quả cao nhất cho xã hội

Nghiên cứu về người tiêu dùng thường được thực hiện chủ yếu dưới hai giác độ cơ bản sau đây:

a) Hanh vi ctia người tiêu cìng:

Hành vi người tiêu dùng có bản chất rất đa dạng Nó có thể được định nghĩa là hành vi mà những người tiêu đùng phô bày ra khi tìm kiếm, mua sử

22

a

dụng, đánh giá và vứt bỏ sản phẩm - dịch vụ mà họ mong đợi sẽ thoả mãn như cầu của họ Nghiên cứu hành vi người tiêu dùng là nghiên cứu các quyết định cá nhân của người tiêu đùng đối với việc chỉ tiêu các nguồn lực có thể của họ ( Hến, thời gian, công sức ) để được quyền tiêu dùng những hàng hoá dịch vụ cụ thể Hành vi tiêu dùng bao gồm cả các quyết định tinh thần và các bành động vật chất dưa lại hành vị đó

Những nhà hoạch định chính sách các doanh nghiệp, các tổ chức phúc lợi xã hội thường rất chứ ý tới việc nắm bất như cầu của các tầng lóp dân cư Khi nắm bắt được nhu cầu này họ sẽ để ra được chiến lược phát triển sản xuất để đáp ứng nhu cầu, sẽ giúp họ thiết kế và thực hiện được các chương trình phúc lợi xã hội để thoả mãn nhu cầu đó mệt cách có hiệu quả cao nhất

Nghiên cứu hành vì người tiêu dùng là một lĩnh vực nghiên cứu tổng hợp từ các bộ môn khoa học khác như:

&- Tâm lý học: Là nghiên cứu từng cá thể, nó bao gồm việc nghiên cứu động

cơ, nhận thức , thị hiếu của mỗi người, từ đó phần ánh lên hành vi tiêu dùng của cá nhân và các tập hợp cá thể đó

se Xã hội học: Là nghiên cứu các nhóm người, hành vi của cả nhóm mà các hành động đó thường khác vơí hành động của các cá thể riêng rẽ

& Tâm lý - xã hội học: là nghiên cứu sự tác động qua lại giữa lâm lý và xã hội Nó nghiên cứu từng cá thể sẽ hành động như thế nào khi là thành viên trong một nhóm người

§ Kinh tế học: Nghiên cứu người tiêu dùng chỉ tiêu tiền của mình như thế nào? Họ đánha giá sự thay thế giữa các sản phẩm dịch vụ ra lầm sao? Họ quyết định như thế-nào để tối đa hoá sự thoả dựng của ho?

Nghiên cứu hành vi mua của người tiêu dùng, các nhà nghiên cứu nhận ra rằng khi lựa chọn quyết định, người tiêu dùng có những điểm tương đối giống nhau nhưng vẫn không giống nhau hoàn toàn Họ thích những sản phẩm khác nhau mà họ cảm thấy nó đáp ứng được các như cầu, sở thích cá nhân và cách sống của họ Vì vậy người ta thường thực hiện chính sách phân đoạn thị trường (tức là phân loại tổng thị trường tiểm năng ra thành các thị trường nhỏ hơn mang tính đồng nhất về từng loại sản phẩm, về từng đối tượng tiêu dùng ) để có phương án đáp ứng tốt nhất các nhụ cầu của mỗi

người tiêu đùng cụ thể

23

«+

b) Thị hiểu của người tiên dùng:

Thị hiếu của người tiêu dùng là sự biểu lộ cảm giác bên trong của họ trong quá trình lựa chọn quyết định mua và sử đụng hàng hoá hoặc phản ứng của họ khi xuất hiện sản phẩm mới hay các nhãn mác, kiểu đáng mới của loại sản phẩm nào đó Nghiên cứu thị hiếu người tiêu dùng hỗ trợ rất đắc lực cho nghiên cứu hành vì người tiêu dùng, đồng thời nó là hộ phận trọng lâm của bất kỳ một dự án nghiên cứu tiêu dùng nào của các nhà Marketing

Để nghiên cứu sâu về thị hiếu người tiêu đùng, các nhà nghiên cứu đã

đi sâu tìm hiểu các tính chất của thị hiếu Thị hiếu có các tính chất như:

® Thị hiếu có thể biết trước Qua phỏng vấn người tiên dùng có thể dự đoán được sở thích, mong muốn của người tiêu dùng để có phương án đáp ứng kịp thời

& Thị hiếu có tính kiên định nhưng lại thường thay đổi Thị hiếu mang tính

ổn định tương đối trong sự thể hiện hành vi mỗi người tiêu dùng cụ thể Tuy nhiên trong mỗi tình thế khác nhau thị hiếu lại được thể hiện khác nhau và rất khó nắm bất một cách chính xác

«Thị hiếu có thế nảy sinh ra từ một tình thế (hoàn cảnh) và nó bị tác động bởi tình thế đó Thực tế có những hoàn cảnh cụ thể làm cho người tiên dừng hành động đường như mâu thuẫn với thị hiếu thường ngày của chính

họ và không thể đựa vào đó để khẳng định người đó đã thay đổi thị hiếu

Như vậy nghiên cứu về hành vi và thị hiếu người tiêu dùng sẽ cho phép

có nhìn nhận đứng đấn hơn về xu thế sử dụng, phần ứng của người tiêu dùng

trước nnhững thay đổi của giá cả thị trường, sự đổi mới về kiểu đáng nhãn

mắc, tính năng, của mỗi sản phẩm cụ thể Từ đó người sẵn xuất kinh doanh

sẽ có thay đổi kịp thời để thích ứng, Nhà nước có căn cứ lựa chọn cách giải quyết mối quan hệ giữa người sẵn xuất - người tiêu dùng - Nhà nước nhằm trrag lại hiệu quả cao nhất cho xã hội

2.1.3 Phan ứng và sự lựa chọn của người liêu dùng trước biến động của thi trường giá cả

Như đã để cập ở phần trên, mục đích của người tiêu dùng là tối da hoá lợi ích tiêu đùng trong những điều kiện rầng buộc khác về thị trường như thu nhập, giá cả, sở thích về hàng hoá dịch vụ cụ thể nào đó Vì vậy để giải thích cho câu hỏi làm thế nào để người tiêu đùng điều hoà những nhủ cầu mà

24

s4

xá

họ muốn tuỳ thuộc vào sở thích hoặc khẩu vị của họ? Những nhụ cầu nào sẽ được thoả mãn tuỳ thuộc vào khả năng thu nhập của họ và giá ca của chúng trên thị trường? Người (a đã xây dựng một mô hình về sự lựa chọn của người tiêu dùng Mô hình này cho phép chúng ta có thể dự đoán được người tiêu dùng sẽ phần ứng như thế nào đối với những thay đổi về điều kiện thị trường, đặc biệt là những biến động của thị trường giá cả

Mô hình này được khái quát lại bởi 4 yếu tố cơ bản mô tả bối cảnh của người tiêu dùng và của thị trường,

(i) Thu nhập của người tiêu dùng

(ii) Giá cả mà người tiêu dùng có thể mua hàng hoá dịch vụ ở mức đó (ii) Sở thích của người tiêu dùng, sở thích này sẽ xếp loại các nhóm hàng theo mức thoả mãn mà chúng đem lại cho người tiêu dùng

(iv) Trong số những hàng hoá - dịch vụ có thể mua được người tiêu dùng có thể sẽ lựa chọn nhóm hàng có khả nang dem lại cho họ sự thỏa mẫn tiêu dùng tối đa

Yếu tố (1 và (ï) nêu trên xác định sự ràng buộc về ngân sách của người tiêu dùng Sự ràng buộc về ngân sách đó nêu rõ đặc điểm của những nhóm hàng khác nhau mà người tiêu dùng có thể mua được Điều này phụ thuộc vào hai yếu tố: thu nhập của người tiêu dùng và giá cả những mặt hàng khác nhau

Có thể lấy ví dụ sau để minh hoa: Một cô sinh viên với trợ cấp ngân sách hàng tưần (thu nhập, học bổng hoặc trợ cấn) là 50 đô la Mỹ (USD) để

có thể chỉ tiêu cho ăn uống và xem phim Mỗi bữa ăn hết 5 USD và mí ði lần xem phim hết 10 USD Cô sinh viên này có thể thực hiện phương án kết hợp nào giữa ăn uống và xem phim? Nếu hoàn toàn không xem phim cô ta có thể dùng 50 USD cho 10 bữa ăn Nếu hoàn toàn không ăn uống, cô ta có thể xem phim 5 lần với giá I0 USD/vé Gifa hai thái cực này là một loạt những phương án kết hợp giia ăn uống và xem phim mà tổng cộng chỉ chỉ đúng 50USD Những phương án kết hợp này được gọi là sự rằng huộc về ngân sách

Sự ràng buộc về ngân sách cho biết lượng tối đa có thể mua được của một mặt hàng khi đã mua được một lượng mãi hàng khác (**)

Biểu để (I) sau đây sẽ cho thấy sự ràng buộc hạn chế về ngân sách của người sinh viên, mỗi hàng ngang cho ta thấy một tập hợp kết hợp hàng có thể

25

mua được ở hàng thứ 4 cho thấy 6 bữa ăn (lốn 30 USD) và 2 vé xem phim (tốn 20 USD) đã tiêu hết nguồn thu nhập sẵn có Tương tự, các hàng khác cũng được tính toán trên nguyên tắc như vậy

Như vậy, về thực chất biểu đồ (I) cho thấy sự đánh đổi giữa các bữa ăn

và số lần xem phim Ăn nhiều hơn thì được xem phim ít hơn và ngược lại Đối với nguồn thụ nhập nhất định, sự ràng buộc về ngân sách cho thấy sẽ phải "hy sinh" lượng tiêu đùng một mặt hàng là bao nhiêu để được đùng một

lượng lớn hơn của mặt hàng khác ở trường hợp này, đó là sự đánh đổi mà cô

sinh viên phải lựa chọn giffa ba ăn và buổi xem phim

Biểu đồ [ : Những kết hợp hàng tiêu dùng có thể mua được

Số lượng bữa ăn | Chỉ tiêu cho các | Số lượng lần Chỉ tiêu cho về

bữa ăn xem phim xem phim

tế

ad

Đồ thị đường ngân sách AF trên cho thấy các phương án kết hợp tối đa

về hàng hoá mà người tiêu dùng có thể mua với một nguồn thu nhập và giá phổ biến ở mức nhất định Những điểm B và C trên đường ngân sách AF sử

dụng hoàn toàn hết ngân sách cửa người tiêu dùng Những điểm G ở phía trên đường ngân sách là không thể mua được, song những điểm như điểm K

ở dưới đường ngân sách cho thấy có thể tăng thêm tiêu dùng nữa

Biểu đồ 2: Người tiêu dùng xếp thứ tự các tập hợp tiêu dùng

*

27

<4

Nếu đường ngân sách khái quát lại bối cảnh thị trường (thu nhập và giá cả) của người tiêu dùng thì sở thích người tiêu dùng cho thấy một tỷ lệ thay thế biên giảm dân khi giữ tính thoả dụng không đổi, cần phải "hy sinh" một khối lượng giảm dân của một mặt hàng để sau đó đạt được một sự gia tăng tương ứng trong khối lượng một mặt hàng khác ở trường hợp này, tỷ lệ thay thế biên giữa các bữa ăn và lần xem phim là số lần xem phim người (tiêu dùng phải hy sinh để tăng số lượng các bữa ăn lên một đơn vị mà không làm

thay đổi tổng múc thoả dụng

Nếu chúng ta nối lại tất cả những điểm mà người sinh viên ưa thích như nhau chúng ta sẽ có một đường bàng quan Đường bàng quan cho thấy tất cả các tập hợp tiêu dùng có cùng độ thoả đụng

Biểu đồ 3: Biểu điễn sở thích người tiêu dùng bằng

sẽ được tra thích hơn các điểm khác nằm trên đường bằng quan thấp hơn Các đường bàng quan phải dốc xuống, nếu không người tiêu dùng sẽ có nhiều hơn cả 2 Toại hàng hoá và trở nên khá giả hơn Tỷ lệ thay thế biên cho thấy rằng mỗi đường bàng quan đều trở nên phẳng hơn nếu chúng, dịch chuyển sang phải *

28

Đường ngân sách mô tả những tập hợp hàng hoá có thể mua được trong bối cảnh thị trường của người tiêu dùng (ngân sách để chị tiêu và giá cả của các loại hàng hoá khác nhau) Biểu đổ bàng quan cho thấy sở thích người tiêu dùng Để hoàn thiện mô hình về sự lựa chọn của người tiêu dùng chúng } tá hấy giá thiết rằng người tiêu dùng sẽ lựa chọn tập hợp hàng hoá có thể

mua được và đem lại độ thoả dụng tối đa cho họ

Người tiêu đùng không thể đạt được những điểm nằm phía trên đường Ngân sách vì nó sẽ vượt quá khả năng thanh toán của họ và cũng không muốn chọn những điểm nằm dưới đường Ngân sách vì ở đó chưa giúp họ dat mức thoả dụng tốt đa

Như vậy, chúng ta dễ thấy rằng người liêu dùng sẽ chọn một diém ở trên đường ngân sách để tối đa hoá độ thoả dụng (xem biểu đồ 4)

quan cao nhất có thể đạt được đó là đường U;U; Tại điểm được chọn C,

" đường bàng quan và đường ngân sách tiếp xúc với nhau và hệ số góc của

chúng tại Œ là như nhau,

29

Nói tóm lạt, lý thuyết về cầu được dựa trên cơ sở của giả thiết rằng người tiêu dùng với ngân sách hạn chế sẽ tìm cách đạt được mức độ thoả dụng tối đa có thể được Đường ngân sách cho thấy số lượng tối đa của mội mặt hàng khi muốn mua một lượng nhất định: của mặt hàng kia Vị trí của đường ngân sách được xác định bởi thu nhập và giá cả Độ dốc của nó chỉ phần ánh giá cả tương đối

Vì tâm lý người tiêu đùng thích nhiêu hơn là ít, nên thường họ sẽ chọn một điểm trên đường ngân sách Người tiêu dùng có một khó khăn là họ phải lựa chọn đọc theo đường ngân sách, chỉ có thể có thêm một mặt hàng này bằng cách hy sinh một phần của loại hàng hoá kia Những người liêu dùng thích tối đa hoá độ thoả dụng, chọn điểm tiêu dùng mà ở đó đường bàng quan cao nhất có thể đạt được tiếp xúc với đường ngân sách Tại điểm này sự đánh đổi của thị trường giữa các mặt hàng, độ đốc của đường ngân sách đúng bằng sự đánh đổi thoả dụng giữa các mặt hàng, độ dốc của đường bàng quan Phản ứng của người tiêu dừng trước biến động của thi trường giá cả được thể hiện rõ qua hành vi mua bán và (tiêu đùng của họ Thông thường sự phân hoá trong thu nhập của người tiêu dùng phần nào đã được phản ánh trong giá cả sẵn phẩm hàng hoá, địch vụ trên thị trường Có mức giá cao của hàng hoá loại A và mức giá thấp của hàng hoá loại B Những hàng hoá này được chào bán trên thị trường cho các nhóm có (thu nhập khác nhau Dựa vào chư kỳ kinh doanh và sự gia tăng thu nhập, người tiêu dùng phản ứng khác nhau đối với sự thay đổi giá cả Nhiều công trình nghiên cứu đã di đến kết luận rằng khi nên kinh tế suy thoái, người tiêu dùng có những phản ứng khác nhau để cắt giảm chỉ tiêu: Mua hàng rẻ hơn, mua lượng ít hơn, chất lượng thấp hơn và thay đổi lối sống cho phù hợp với thu nhập của họ

sự có dẫn của thụ nhập rất quan trọng để dự đoán loại hình tiêu thụ của mỗi nhóm có thu nhập khác nhau Khi thu nhập giảm xuống, người tiên dùng

có xu hướng cắt giảm chỉ tiêu những hàng hoá dịch vụ chưa phải là thiết yến Nhưng khi đã bớt khó khăn và thu nhập tăng lên, họ lại chỉ tiêu một cách tộng rãi hơn vào các hàng hoá dịch vụ xa xỉ phẩm còn như cầu về loại hàng thiết yếu có thể tăng nhưng với xu thế ngày càng cách biệt so với xứ hướng tăng thu nhập Tương tự như vậy, khi giá cả một loại hàng hóa có độ co đãn cầu lớn hạ xuống, người tiêu dùng có xu hướng mua nhiều lượng hàng lên Nhưng khi giá cả của loại hàng hoá đó biến động fang cao thì phản ứng của người tiêu dùng là giảm lượng hàng hoá xuống mức tối thiểu, thậm chí chuyển sang tiêu đùng những loại hàng hoá khác có thể thay thể được Trong

30

<A

nhiều trường hợp, người tiêu dùng có thể phản ứng bằng cách xuống đường biểu tình yêu cầu chính phủ can thiệp (nếu đó là sản phẩm hàng hoá độc quyền thiết yếu) để đảm bão quyền lợi thích đáng cho mình

2.2 Mối quan hệ về lợi ích giữa Nhà sẵn xuất - Người tiêu dùng - Nhà

Hước

2.2.1 Mối quan hê trong từng hình thái thị trường

Thị trường là nơi gặp nhau của cả người bán và người mua các loại hàng hoá dịch vụ Theo nghĩa rộng, thị trường là sự biểu hiện thu gon của quá trình mà thông qua đó: Quyết định của các gia đình về tiêu dùng những mặt hàng nào? Quyết định của các công ty về sản xuất cái gì? Sản xuất như thế tiào? Quyết định của người công nhân về việc làm cho ai, trong bao lâu?, đều được dụng hoà bằng sự điều chỉnh giá cả thị trường

Quá trình trong đó giá cả và sản phẩm được xác định trong thế giới thực thường được phần ánh trong cơ cấu thị trường Một thị trường bao gềm tất cả những người mua và người bán (ca & dang tiém năng) của một sản phẩm Thông thường cơ cấu của thị trường được chia làm 3 dạng: Cạnh tranh hoan hao ở một cực độc quyển thuần tuý ở một cực khác và ở giữa là độc quyển nhóm và cạnh tranh mang tính độc quyền Ba dạng khác nhau này của

cơ cấu thị trường được xác định và phân biệt bởi số lượng và quy mô của người mưa và người bán

Trên thực tế, toàn bộ mọi hoạt động kinh tế là sự kết hợp các nhân tố độc quyển và cạnh tranh Cạnh tranh không hoàn hảo (chứ không phải là cạnh tranh hoàn hảo) là hình thái chính của nền kinh tế thị trường Nhưng tiếu nói rằng một doanh nghiệp có thể tác động tới giá cả sản phẩm của mình thì không có nghĩa là họ "độc quyền”, bởi vì một doanh nghiệp không thể định giá hàng hoá hoàn toàn theo ý muốn riêng mà vẫn có lãi Doanh nghiệp

đó phải tính đến giá cả của các hàng hoá có thể thay thế cho sản phẩm của

minh, Tham chí, nếu doanh nghiệp đó sản xuất ra một loại dầu đốt đã có mác với những đặc tính độc đáo, họ vẫn phải tính đến giá cả của các loại đầu đốt khác cũng như giá của than, củi, khí đốt Như vậy, sức manh kinh tế của các nhà sản xuất kinh đoanh ở hình thái thị trường cạnh tranh không hoàn hảo phần nào luôn bị kiểm chế,

Dưới giác độ phân tích phúc lợi, tổn thất xã hội sẽ tăng dần từ cạnh tranh hoàn hảo cho đến độc quyền nhóm và cao nhất là độc quyền giá cả sẽ

31

tăng lên còn lượng hàng cúng ứng sẽ giảm dần đi Dạng thực tế phố biến nhất là hình thái độc quyển nhóm và trong nội bộ dạng này, tổn thất xã hội

sẽ tỷ lệ nghịch với cấp độ khốc liệt của cạnh tranh giữa các tập đoàn độc quyển mà cấp độ này lại tỷ lệ nghịch với khả năng phối hợp chính sách giữa các tập đoàn này (khả năng hình thành nên những Carlel công khai và ngầm) Như vậy, trừ một vài trường hợp đặc biệt, việc phối hợp chính sách giữa các công ty thường làm tăng tổn thất xã hội Bởi vậy, những biện pháp chống độc quyền trên thực chất là làm thay đổi cơ cấu thị trường từ độc quyền sang cạnh tranh hoàn hảo Tuy nhiên trên thực tế, hình thái thị lrường cạnh tranh hoàn hảo rất hiếm có và thường là ở những ngành nhỏ và không quan trọng Bởi vậy một khi đã chuyển được cơ cấu thị trường từ độc quyển sang độc quyền nhóm thì bước tiếp theo là tăng thêm tính khốc kiệt của cạnh tranh trong hình thái thị trường này và đâm bảo một môi trường cạnh tranh

lành mạnh và công bằng Đây chính là vai trò của Nhà nước

Trong điều kiện cạnh tranh hoàn hảo, giá cả thị trường và lượng của một hàng hoá được xác định bởi thế lực thị trường: cung và cầu hàng hoá đó 2o vậy một hãng tham gia thị trường phải là người chấp nhận giá Trong hình thái thị trường này, mọi yếu tố đều tự do chuyển dịch Về mặt dài hạn, các nhà sản xuất có thể gia nhập và ra khỏi thị trường một cách dễ dàng Về cơ ban, ở hình thái này thì người tiêu dùng và người sản xuất đều có kiên thức hoàn hảo về giá hiện tại, giá tương lai, chỉ phí và những cơ hội kinh tế, Do vậy, với tư cách là người tiêu dùng không cần thiết phải trả một giá cao hơn cho một sản phẩm Chênh lệch giá cả sẽ nhanh chóng mất đi và một giá thống nhất cho sản phẩm sẽ thống trị toàn thị trường Với thông tin hoàn háo

về chỉ phí giá cả hiện tại và tương lai người sản xuất sẽ biết chính xác phải sản xưất bao nhiêu là vừa đủ và có lợi cho họ

Cạnh tranh hoàn hảo chỉ có hiệu quả hơn độc quyển nếu quy mô tối thiểu hiệu quả của mỗi đoanh nghiệp là rất nhỏ so với toàn bộ nhụ cầu thị trường, điều này cho phép nhiều doanh nghiệp hoạt động và nếu sản phẩm đồng nhất thì cạnh tranh hoàn hảo có thể xây ra Trên thực tế điều này ít xây

ra và thường chỉ cần ít đoanh nghiệp hoạt động để thoả mãn nhụ cầu thị trường Tính kinh tế của quy mô sản xuất đã đòi hỏi một số ngành nh thép, nhôm, ô tô, máy bay phải có sản lượng đầu ra lớn để sản xuất có hiệu quả cao Như vậy, chỉ có một vài đoanh nghiệp rất lớn tồn tại để đáp ứng như cầu rất lớn của thị trường Dưới những điều kiện như vậy không thể có cạnh tranh hoàn hão hoặc nếu có thì chỉ với điều kiện chỉ phí sản xuất rất cao Chúng ta

32

chỉ có thể chứng mỉnh rằng cạnh tranh hoàn hảo sẽ din dén việc sử dụng có hiệu quả hơn của cải và nguồn lực của xã hội so với độc quyền khí mà công nghệ sản xuất sản phẩm cho phép các doanh nghiệp này hoại động đều có hiệu quả trên thị trường Nhưng điều này chắc không thể có trên thực tế Hình thái thị trường độc quyển nhóm là một hình thái tổ chức thị trường trong đó một số người cạnh tranh nhau trong việc bán một sản phẩm thuần thiất hay phân hoá Tuỳ theo tham số hoạt động của các tập đoàn độc quyền

lựa chọn là giá hay là lượng sẽ dẫn đến có hai dạng cạnh tranh tương ling:

cạnh tranh về giá và cạnh tranh về lượng Khác với thị trường độc quyền nơi

mà giá và sản lượng không phụ thuộc vào tham số hành động, ở thị trường độc quyền nhóm, giá bán và lượng tương ứng phụ thuộc đáng kể vào sự lựa chon nay Hình thái thị trường nhóm là dạng phổ biến nhất, song mối tác động tương ứng giữa các bên tham gia thị trường (Người sản xuất - Người tiêu đùng) cũng phúc tạp nhất Để giảm những tổn thất xã hội do hình thái thị trường này đem lại, câu trả lời có tính nguyên tắc cũng giống như ở thị trường độc quyền Nhà nước phải phá vỡ sự đối xứng về chỉ phí có lợi cho các doanh nghiệp độc quyền hoặc độc quyền nhóm và khuyến khích một cơ cấu thị trường cạnh tranh

2.2.2 Vai trò của Nhà nước nhằm điều hoà lợi ích giữa người sản xuất- tiêu đùng

Trong nên kinh tế thị trường, để kiểm soát độc quyền bảo vệ cạnh tranh hợp pháp và quyền lợi của người tiêu dùng thì những hoạt động của Nhà nước có thể là những biện pháp: chống "Tờ rớt", chống hạn chế cạnh tranh, khuyến khích thương mại công bằng chống gian lận thương mại Vai trò truyền thống của Nhà nước là duy tì một hành lang và một trật tự kinh đoanh, cung cấp các dịch vụ công cộng, dịch vụ bảo vệ quốc gia, đấm bảo cho nền kinh tế phát triển một cách lành mạnh

Lý thuyết kinh tế cũng chỉ ra rằng trừ trường hợp độc quyền tự nhiên thì Nhà nước phải can thiệp trực tiếp để giảm bót những tổn thất phúc lợi còn các trường hợp khác thì nên sử dụng các biện pháp mang tính gián tiếp mạng tính cơ cấu để kiểm soát độc quyền vì biện pháp trực tiếp rất tốn kém

và không hiệu quả (một phần do bộ máy quan liêu, một phần: do những tiêu cực -có thể phát sinh trong quá trình điển liếU Một trong những biện pháp

33

gián tiếp hữu hiệu kiểm soát độc quyền là khuyến khích cạnh tranh, tức là tạo điều kiện để các doanh nghiệp mới nhập cuộc vào thị trường phá vỡ cơ cấu độc quyền, theo đó người tiêu dùng được thụ hưởng mức giá cạnh tranh hơn trên thị trường

Nhữ vậy, vai trò điều tiết của Nhà nước chính là sự điều phốt hài hoà các lợi ích của mọi thành viên tham gia trên thị trường, và bão vệ môi trường cạnh tranh để có thể đảm bảo cho hệ thống kinh tế hoạt động một cách hữu hiệu và có hiệu quả Vai trò của Nhà nước còn thể hiện trong việc định hướng, khuyến khích, điều tiết và phân phối các nguồn lực của cải hạn chế nhằm phục vụ phát triển kinh tế bên vững, phục vụ lợi ích công cộng (rong, một thiết chế chính tr¡ của mình Ngày nay, chính nhiều nước đã phải thay

đổi khá nhiều chính sách điều tiết để có thể thích nghỉ với những đòi hỏi mới

của con người và hạn chế những khuyết tật của kinh tế thị trường

Để khấc phục các khuyết tật vốn có của thị trường, giải quyết lốt mối quan hệ về lợi ích giữa Nhà nước - Người sản xuất - Người tiêu dùng, Nhà nước Mỹ đã can thiệp vào thị trường với 3 chức năng cơ bản, đó là:

«- Hiệu quả

e Céng bang

e én định

da) Chức năng liệu quả

Thái độ của Chính phủ về hiệu quả nhằm cố gắng khắc phục những tác hại do thị trường gây ra Chính phủ áp dụng các chương trình các biện pháp nhằm phân phối lại thu nhập để thúc đẩy công bằng xã hội và chính sách ổn định của Chính phủ nhằm mục đích làm bằng phẳng chủ kỳ kinh doanh vốn đây rẫy thăng trầm, làm giảm thất nghiệp và lạm phái, thúc đẩy tang trưởng kinh tế

Ngày nay xu thể toàn cầu hoá, khu vực hoá với vấn để công nghiệp hóa hiện đại hoá đòi hỏi các quốc gia phải quan tầm đến vấn đề: Môi trường

và phát triển bên vững ở Mỹ, để nền kinh tế phát triển có hiệu quả Nhà tước luôn đóng vai trò quan trong trong việc quản lý và phất triển hàng hóa công cộng Thái độ của Chính phủ đối với hàng hoá công cộng là ngăn cấm không cho các doanh nghiệp đổ chất thải bừa bãi bằng luật lệ, tuy nhiên Chính phủ muốn khuyến khích sản xuất hàng hoá công cộng thì khó khăn hơn vì đó là các hoạt động kinh tế mang lại lợi ích lớn hoặc nhỏ cho cộng đồng đân chúng mà lại không đủ sức hấp dẫn về lợi ích kinh tế với các nhà

34

kinh doanh tự nhân Có thể lấy thí dụ quan trọng về sản xuất hàng hóa công cộng là việc duy trì quốc phòng và luật phấp trật tự trong nước, việc xây dựng dường sá, đài thọ cho khoa học thuần tuý và y tế Tư nhân sẽ khong cung ting những hàng hoá công cộng này vì lợi ích của loại hàng này phân tấn rộng rãi trong dân chúng đến mức không một doanh nghiệp hoặc người tiêu dùng nào có đủ động cơ kích thích để doanh nghiệp tư nhân cung ứng Nếu để tư nhân làm thì việc cùng ứng hàng hoá công cộng trên thực tế thường không đủ so với nhủ cầu sử dụng chúng nên Chính phủ phải làm việc

đó Bằng việc mưa hàng công cộng như quốc phòng hoặc duy trì ngọn đền Hải đăng Chính phủ cũng có hành vị y như bất kỳ một cá nhân nào khác phải chỉ tiêu nhiều Trên thực tế, phần lớn chỉ phí của Chính phủ được trả bằng tiền thuế thủ được Tất cả mọi công đân phải thực hiện luật thuế và đó còn là nghĩa vụ Song cũng cần phải thấy rằng, mỗi công dân cũng được hưởng phần hàng hoá - dịch vụ công cộng do Chính phủ cứng cấp Nhưng ở day không có sự liên quan chặt chế giữa tiền thuế phải trả và phần lợi nhận được của người dân khi sử dựng hàng hoá dịch vụ công cộng Người đân ở đây với tư cách là người tiêu dùng của xã hội, họ có thể không cần mua một cái bánh kẹp thịt hay một cái áo len, nhưng họ phải trả phần thuế của mình

để chỉ tiêu cho quốc phòng, cảnh sát, và giáo dục

Sự can thiệp của Chính phủ vào thị trường để nâng cao hiệu quả chứng

tổ rằng những việc làm như vậy không phải chỉ đơn thuần là do ý thích Chính phú phải để ra luật lệ đi đường và mua các hàng hoá công cộng như đường sá là để tạo điểu kiện, môi trường hoạt động kinh tế lành mạnh, hgăn cần sự lạm dụng của các doanh nghiệp muốn trở thành độc quyển chiếm Tĩnh và chỉ phối thị trường, đồng thời hạn chế và ngần cần hoạt động gay 6 nhiễm môi trường của các doanh nghiệp có chất thải độc hại đe doa đến tính mạng và tài sản của mọi thành viên trong xã hội

35