Một số quan điểm cơ bản của Các Mác trong việc xây dựng phương pháp luận nghiên cứu xã hội học ở nước ta hiện nay

Nhìn lại lịch sử hình thành và phát triển học thuyết Mác - Lê nin một học thuyết cách mạng, tràn đầy sức sống với gần một thê kỷ rưỡi trôi qua từ khi tác phẩm "Tuyên ngôn của Đảng Cộng s

ĐẠI HỌC QUỒC GIA HẢ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VÃN.

¥

M Ộ T S Ố QUAN ĐIỂM c ơ BẢN CỦA CÁC MÁC TRONG VIỆC XẢY D ự N G PHƯƠNG PHÁP LUẬN

NGHIÊN CỨU XẢ HỘI HỌC

Ở NƯỚC TA HIỆN NAY.

M ã sô: QG 95 - 46 Chủ trì : HOÀNG HINH

Cán bộ phối hợp nc:

Nguyễn Khánh Hưng

Ị DT / 00049

Hà nội, tháng 3 năm 1997.

MỤC LỤC

Trang

Phần I: Tổng quan vấn đề nghiên cứu.

I Lịch sử nghiên cứu để tài và lý do chọn đề tài 5

n Đối tượng, mục tiêu, phạm vi nghiên cứu của đế tài 9

Phần II: Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

I Những khái niệm cơ bản 1 1

n Phương pháp nghiên cứu 1 5

Phần III: Một sô quan điểm cơ bản của Các Mác về xã hội

học (XHH)

I Những quan niệm về xã hội và sự phát triển xã hội trước

n Sự hình thành quan điểm duy vật về xã hội của Các Mác 19

m Một số quan điểm cơ bản của Các Mác về XHH 26

Phần IV: Những quan điểm phương pháp luận chủ yếu trong

nghiên cứu XHH ở nước ta hiện nay.

I Tinh hình đặc điểm của thế giới hiện nay 42

n Những quan điểm phương pháp luận chủ yếu trong việc

nghiên cứu XHH ở nước ta hiện nay 45

LỜI MỞ ĐẦU.

Những năm cuối của thế kỷ XX đang khép lại, nhân loại trong cộng đổng quốc tế đang sống trong những thời kỳ có nhiều biên động với tốc độ nhanh, rất phức tạp và chứa đựng những yếu tô khó lường trước được

Nhìn lại lịch sử hình thành và phát triển học thuyết Mác - Lê nin một học thuyết cách mạng, tràn đầy sức sống với gần một thê

kỷ rưỡi trôi qua từ khi tác phẩm "Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản" của Các Mác và Ảng Ghen ra đời, đánh dấu sự xuất hiện lý luận về chủ nghĩa xã hội khoa học Chủ nghĩa xã hội đã trải qua những chặng đường đầy kịch tính Từ "Bóng ma ám ảnh châu Âu” trở thành lý luận khoa học và là một hiện thực ở hàng chục quốc gia trên nhiếu châu lục, chiếm một phần từ số dân của nhân loại Với một lực lượng vật chất và tinh thần hùng mạnh, chủ nghĩa xã hội đã từng là tấm gương của sự tiến bộ và phát triển I

Từ nửa cuối thập kỷ 80, các nước xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu

và Liên Xô do nhiều nguyên nhân khác nhau, lâm vào cuộc khủng hoảng kinh tế - xã hội kéo dài và trầm trọng, kết cục dẫn từ sự sụp

đổ của chủ nghĩa xã hội hiện thực ở các nước này Trong khi đó chủ nghĩa tư bản thế giới nhờ lợi dụng được những thành quả của cuộc cánh mạng khoa học và công nghệ để thích nghi với hoàn cảnh và

đã được sự ổn định và phát triển nhất định về kinh tế

Từ thực tế trên, có người phân vân, có người bối rối, có người rời bỏ trận địa lý tưởng của mình đã theo đuổi Trên thế giới lại một lần nữa vang lên bản hợp tấu ca ngợi chủ nghĩa tư bản, công kích, dèm pha, chống phá học thuyết Mác Họ gào lên rằng chủ nghĩa Mác đã chết, đã được chôn vùi vĩnh viễn dưới đống gạch của bức tường Beclin, dưới đống đổ nát của chủ nghĩa cộng sản chẳng phải đâu xa ở nước ta trước diễn biến trên một số người cũng cao giọng lẻn án chủ nghĩa Mác - Lênin, họ phê phán chủ nghĩa Mác về

cả phương diện phương pháp luận, họ đòi đa nguyên, đa đảng

Đứng trước những biến đổi của thời đại mới, sự nghiệp đổi mới của Đảng cộng sản Việt nam đòi hỏi phải có một nền tảng tư

3

tưởng và kim chỉ nam cho hành động của Đảng và cách mạng Trong cương lĩnh chính trị được thông qua tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII, Đảng cộng sản Việt nam đã khảng định: "Đảng lấy chủ nghĩa Mác - Lê ưiin và tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng

tư tưởng và kim chỉ nam cho hành động" Đây cũng là nền tảng tư tưởng và kim chỉ nam cho Cách mạng Việt nam mà hiện nay là sự nghiệp đổi mới để thực hiện dân giàu, nước mạnh xã hội công bằng văn minh

Vì vậy nhận thức cho đúng chủ nghĩa Mác - Lên nin và vận dụng sáng tạo vào hoàn cảnh mới luôn luôn được đặt ra và trong hoàn cảnh hiện nay là nhu cầu cấp bách của cuộc sống Nó không chỉ bảo vệ trung thành và kiên trì con đường đi lên chủ nghĩa xã hội, mà còn phát triển nó trong hoàn cảnh mới Như nghị quyết Đại hội, đại biểu Toàn quốc lần thứ VIII của Đảng đã chỉ rõ: "nắm vững những luận điểm cơ bản của học thuyết Mác - Lê nin và tư tưởng

Hồ Chí Minh, nghiên cứu những vấn để lý luận của công cuộc đổi mới và phát triển trong thời kỳ mới"

Xã hội học (XHH) với tư cách là một bộ môn khoa học, một

bộ phân hợp thành lý luận của học thuyết Mác - Lênin, trong những năm gần đây đang được chú ý và phát triển nghiên cứu, giảng dậy

và đào tạo cán bộ phục vụ công cuộc đổi mới của Đảng Xuất phát

từ tính cấp bách của cuộc sống và nhu cầu nghiên cứu đào tạo cán

bộ XHH chúng tôi ấp ủ ý tưởng nghiên cứu những quan điểm cơ bản của các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác - Lênin, những đóng góp của các ông đối với XHH Mác - Lênin Được sự ủng hộ của đồng nghiệp, của các cấp quản lý như Khoa XHH, tâm lý học, cơ quan khoa học của trường Đại học khoa học xã hội và nhân văn Đề tài:

"Một số quan điểm cơ bản của Các Mác trong việc xây dựng phương pháp luận nghiên cứu XHH ở nước ta hiện nay" được chấp thuận và đi vào nghiên cứu

Nghiên cứu một vấn đề khoa học rộng lớn và phức tạp Vì vậy khó tránh khỏi những thiếu sót, hạn chế mong các bạn đồng nghiệp các nhà khoa học góp ý xây dựng

Phần I

TỔNG QUAN VÂN ĐỂ NGHIÊN c ứ u

I L ịch sử n ghiên cứu và lý do nghiên cứu đề tài.

Hiện nay để có thể thừa nhận và khẳng định vị trí vai trò của một bộ môn khoa học, không thể dựa theo tranh luận cảm tính mà phải dựa trên cơ sở những tiêu chí Các nhà khoa học luận đã đưa ra bảng tiêu chí cho việc nhận biết một bộ môn khoa học bao gồm:

- Có một đối tượng nghiên cứu

1 Tình hình Dghỉên cứu ở ngoài nước.

- Vấn đề phương pháp luận XHH Mác xít do Mác và Ãng Ghen đặt nền tảng được các nhà XHH Mác xít và XHH tư sản chú ý nghiên cứu từ những năm 60, 70 của thế kỷ này Tại Liên xô (cũ) vào năm 1968 tại trường Đại học Tổng hợp Macxcơva (MTY) đã nghiên cứu Mác và XHH ở một trường Đại học khác đó là trường Đại học Tổng hợp Minxcơ đã biên soạn nhiều tài liệu về XHH Mác xít Những tài liệu này đã khẳng định Các Mác và Ảng ghen là những nhà sáng lập ra nền XHH Mác xít Mác đã khởi thảo cơ sở lý luận của XHH xã hội Chủ nghĩa Trong cuốn sách "Những cơ sở nghiên cứu XHH" của tập thể tác giả do Giáo sư G.V.O-Xi-Pốp chủ biên xuất bản năm 1976 đã đề cập đến vấn đề lý luận và

5

phương pháp của XHH Mác xít - Lênin - nít Cuốn sách nêu rõ: chủ nghĩa duy vật lich sử là lý luận XHH và phương pháp nhận thức xã hội chung và nêu rõ những nguyên lý xây dựng tri thức XHH: nguyên lý duy vật, nguyên lý phát triển, nguyên lý tính hệ thống, nguyên lý phản ánh, nguyên lý tính đảng.

Tại Đức: đến những năm 60 của thế kỷ này ở Tây Đức người

ta mới công nhân Mác là một nhà khoa học

Đổng thời người ta tiếp nhận tư tưởng của Mác Ở Đông Đức những quan điểm lý luận và phương pháp luận của Mác về XHH được chú ý nghiên cứu và được giảng dậy trong các trường đại học

Tại Bun-ga-ri, XHH có những bước phát triển mạnh mẽ những công trình nghiên cứu vể phương pháp luận được chú ý Các nhà XHH Buruga-Ri đã tiến hành hàng loạt các thí nghiệm nhằm phát hiện, vai trò phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật lich sử đối với nhận thức XHH

Tại các nước tư bản chủ nghĩa, chủ nghĩa Mác được truyền bá

đã có hàng trăm chính đảng và đoàn thể đi theo chủ nghĩa Mác hoặc tự xưng là chủ nghĩa Mác Ngay ở Mỹ, nước tư bản hàng đầu trên thế giới, từ những năm 1970 việc nghiên cứu học thuật chủ nghĩa Mác trong các trường đại học trở thành một phong trào Các trường Đại học trên khắp nước Mỹ đều nghiên cứu chủ nghĩa Mác Vào đầu những năm 80 của thế kỷ này, theo thống kê ban đầu ở Mỹ

có trên 20 ấn phẩm học thuật cấp tiến Trong 5 năm từ cuối năm

1970 đến đầu những năm 1980 chỉ tính riêng các tác phẩm bàn về

tư tưởng triết học của Mác đã được xuất bản trên 50 loại

Như vậy ở các nước tư bản người ta nghiên cứu Mác là một nhà triết học, một nhà cách mạng, một nhà kinh tế học, một nhà XHH Trong cuốn sách "Nhập môn XHH" của tập thể tác ơiả: Tony, BibTon và Andrew Webster do nhà xuất bản Macmillan ấn hành năm 1981, được tái bản nhiều lần đã giành nhiều tranơ trình

bày những quan điểm, lý thuyết về XHH lịch sử và cấu trúc của Mác Cuốn sách có đoạn viết: Các Mác đã cung cấp cho XHH và chính trị học hiện đại một trong những cách tiếp cận lý thuyết bao quát và mạnh mẽ nhất, cùng lúc đó, cách giải thích về XHH của ông là một cách giải thích bị tranh luận gay gắt nhất trong mọi học thuyết xã hội: bởi vì nó không chỉ là một lý thuyết XHH mà cũng là một triết lý vế con người và một cương lĩnh cho sự thay đổi cách mạng trong xã hội.

Những công trình nghiên cứu ở ngoài nước có liên quan đến

đế tài rất nhiểu Song các quan điểm và cách nhìn nhận đánh giá rất khác nhau Những nguồn tài liệu trên là rất hữu ích cho việc tham khảo kế thừa những kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học trên thế giới

2 Tình hình nghiên cứu ở trong nước và lý do chọn để tài.

Nằm trong bối cảnh chung và chịu sự ảnh hưởng của hệ thống

xã hội chủ nghĩa, XHH đặt trong triết học duy vật lịch sử và quan niệm rằng chỉ cần chủ nghĩa duy vật lịch sử đã bao hàm XHH Bởi vậy quá trình hình thành và phát triển XHH ở nước ta chỉ mới diễn

ra trong vài thập kỷ gần đây Nếu lấy năm 1975 làm mốc (đất nước thống nhất, cả nước bước vào xây dựng chủ nghĩa xã hội) thì có thể chia thành 2 thời kỳ: Thời kỳ trước năm 1975 và từ năm 1975 đến nay

Trong thời kỳ thứ nhất: ở Miền Nam dưới sự thống trị của đế quốc Mỹ và bè lũ bán nước, do ảnh hưởng của Mỹ vào những năm

1965 đã xuất hiện một số nhóm nghiên cứu và giảng dậy XHH trong trường Đại học văn khoa Sài gòn và một số trường đại học khác Một số tài liệu XHH của Mỹ được biên dịch ra tiếnơ Việt và chỉ có một vài cuốn sách viết về lịch sử XHH và lý thuyết XHH Thí dụ như cuốn "Lịch sử XHH" của tác giả Lê Ngọc Huỳnh xuất bản tại Sài gòn vào năm 1967-1968 Trong cuốn sách này có criành một chương giới thiệu những nhà sáng lập XHH ở thế kỷ XIX

7

trong đó có Các Mác Một cuốn sách khác đáng chú ý đó là cuốn

"Lý thuyết XHH" của Bửu Lịch xuất bản tại Sài gòn, năm 1971 Trong cuốn sách này tác giả cũng giành một phần trinh bày vê XHH của Các Mác Nhìn chung những cuốn sách này tập trung vào giới thiệu những nhà XHH thế giới, trong đó giới thiệu XHH của Mác như một xu hướng đối lập với XHH tư sản Những cuốn sách này thể hiện nhiều điểm hạn chế nhưng dẫu sao cũng là một nguồn tài liệu tham khảo cho vấn để nghiên cứu

Ở Miền Bắc do ảnh hưởng của cuộc chiến tranh xâm lược của

đế quốc Mỹ ngày càng ác liệt, vấn đề nghiên cứu XHH nằm trong những nghiên cứu về chủ nghĩa duy vật lịch sử

Trong thời kỳ thứ hai, từ năm 1975 đến nay Trưóc những đòi hỏi mới của xã hội, vào năm 1977 Ban nghiên cứu XHH được thành lập trong Viện Triết học, thuộc u ỷ ban Khoa học xã hội Việt nam

có nhiệm vụ thu thập và nghiên cứu tài liệu chuẩn bị cán bộ, thiết lập quan hệ Quốc tế trong việc nghiên cứu XHH Qua 5 năm chuẩn

bị, Viện XHH ra đời với tính cách là Viện nghiên cứu chuyên ngành XHH, thuộc Ưỷ ban khoa học xã hội Việt nam, nay là Trung tâm khoa học xã hội và nhân văn Quốc gia Kể từ đó cho đến nay Viện XHH đã thực sự là một cơ sở nghiên cứu khoa học đầu đàn về XHH, có nhiều công trình nghiên cứu góp phần phục vụ công cuộc đổi mới của Đảng cũng như phục vụ các chiến lược phát triển kinh

tế - xã hội, văn hoá của đất nước Tuy nhiên nhìn một cách tổng quát những công trình nghiên cứu lý luận về XHH ở nước ta còn chưa được quan tâm nhiều Trong vài năm gần đây hoạt đônơ nghiên cứu của Viện XHH có xu hướng thiên về điều tra nghiên cứu thực nghiệm Các số của Tạp chí XHH chủ yếu đăng tải nhữnơ bài viết về nghiên cứu điều tra ở nơi này nơi kia Còn trong các Trường đại học do nhu cầu giảng dạy nghiên cứu học tập về XHH ngày càng tăng lên nhanh chóng, một số giáo trình về XHH đại cương đã ra đời, như cuốn "XHH đại cương" của Nguyễn Minh Hoà

do nhà xuất bản Hồ Chí Minh năm 1993, cuốn "XHH nhập môn" của Trần Hữu Quang do Trường Đại học Tổng hợp Thành phô Hô Chí Minh, năm 1993, cuốn "XHH đại cương" do Giáo sự Phạm Tât Dong chủ biên, của Viện Đại học mở ấn hành năm 1995 Những cuốn sách giáo trình này đã đề cập đến những vấn đề cơ bản của lý luận XHH Song vấn đề lý luận, phương pháp luận XHH Mác xít mới dừng lại ở mức độ khái lược, đặc biệt là những nguyên tắc phương pháp luận trong việc nghiên cứu XHH ở nước ta hiện nay còn sơ giản Xuất phát từ vai trò của vấn đề phương pháp luận trong nghiên cứu XHH, nếu mở rộng nghiên cứu XHH mà không nghiên cứu những vấn đế phương pháp luận thì luôn luôn có nguy cơ rơi vào chủ nghĩa kinh nghiệm hoặc xem xét các vấn đề xã hội như thầy bói xem voi Mặt khác,do nhu cầu nghiên cứu và đào tạo cử nhân, cao học và nghiên cứu sinh về XHH ngày càng tăng, thực tế này đòi hỏi cần có tài liệu tham khảo, những công trình nghiên cứu mang tính chất lý thuyết về quan điểm lý luận, phương pháp luận XHH Mác - Lê nin Làm được như vậy không những nâng cao được chất lượng đào tạo mà còn góp phần bảo vệ và phát triển các quan điểm cơ bản của chủ nghĩa Mác-Lê nin trong hoàn cảnh mới.

Với những lý do trên chúng tôi mạnh dạn nghiên cứu đề tài:

"Một số quan điểm của Các Mác trong việc xây dựng phương pháp luận nghiên cứu XHH ở nước ta hiện nay"

II Đ ối tượng, m ục tiêu và p hạm vi n ghiên cứu

1- Đôi tượng nghiên cứu của đề tài:

Mác là nhà khoa học thiên tài, di sản của Mác để lại cho nhân loại trên nhiều lĩnh vực khoa học như triết học, sử học kinh tế học chính trị học, ở đây chúng tôi đi vào nghiên cứu một sô quan điểm cơ bản của Mác về XHH thông qua một số tác phẩm của Mác

9

2- Mục tiêu DghỉêD cứu của đề tài:

- Nêu ra và phân tích một số quan điểm cơ bản nhất của Các Mác vể XHH thông qua các tác phẩm của Mác có hàm chứa tư duy

vẻ XHH và các nguồn tài liệu khác của các nhà XHH nghiên cứu vế Mác đóng góp cho XHH thế giới

- Từ những nghiên cứu trên để khái quát các nguyên tắc về phương pháp luận chung cho việc nghiên cứu XHH ở nước ta hiện nay

- Để biên soạn một tài liệu tham khảo phục vụ cho sinh viên, học viên cao học ngành XHH

3- Phạm vi nghiên cứu của đề tài:

Trong công trình nghiên cứu này chúng tôi chỉ giới hạn trong việc nghiên cứu của một số quan điểm cơ bản của Các Mác trong việc xây dựng phương pháp luận nghiên cứu XHH ở nước ta hiện nay Vì những quan điểm của Các Mác về khoa học xã hội rất nhiéu; hơn nữa vấn đề phương pháp luận của một ngành khoa học - XHH cũng bao gồm nhiều vấn đề Cho nên chúng tôi đi vào nghiên cứu các quan điểm có tính cách nển tảng, xuất phát trong việc xem xét và giải thích xã hội để từ đó xây dựng các nguyên tắc chỉ đạo nhà nghiên cứu trong hoạt động nhận thức

4- Hoạt động của nhóm nghiên cứu đề tài:

- Đề tài: "Một số quan điểm cơ bản của Các Mác trong viêc xây dựng phương pháp luận nghiên cứu XHH ở nước ta hiện nay" được chấp thuận đi vào nghiên cứu từ tháng 3 năm 1995 đến nay Quá trinh nghiên cứu của đề tài có thể được chia thành hai giai đoạn:

Giai đoạn I: Nhóm nghiên cứu tiến hành công việc lập thư mục sách báo, tài liệu liên quan đến để tài, tiến hành sưu tầm tài liệu, biên dịch một số tài liệu tiếng nước ngoài Mặt khác các thành

viên của nhóm trực tiếp đọc và tổng hợp tư liệu từ các tác phẩm của Các Mác Nhóm đã viết báo cáo phần I Qua kiểm tra tiến độ thực hiện đề tài QG 95-46 của cơ quan quản lý khoa học Đại học Quốc gia Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Hội đổng khoa học XHH, tâm lý học Nhóm nghiên cứu đã thông báo tiến độ và kết quả nghiên cứu bước đầu Nhóm nghiên cứu đề tài đã được các nhà khoa học, các nhà quản lý trao đổi và góp thêm nhiều ý kiến quý báu cho việc nghiên cứu tiếp theo Với kết quả nghiên cứu bước đầu có khả quan đề tài được triển khai tiếp theo.

Trong giai đoạn II: Từ tháng 5 năm 1996 đến nay, nhóm nghiên cứu tham khảo thêm những tài liệu có liên quan, tài liệu về

lý luận và phương pháp luận XHH của các nước trên thế giới Tổ chức tọa đàm nhóm và viết báo cáo các phần tiếp theo, biên tập in

ấn kết quả nghiên cứu

Phần H

C ơ SỞ LÝ THUYẾT VÀ

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN c ứ u

I/ Những khái niệm cơ bản.

Trong những khái niệm cơ bản của đề tài có thể phải đề cập đến "quan điểm cơ bản", "phương pháp" và "phương pháp luận",

"XHH

Những khái niệm trên được sử dụng trong nhiều lĩnh vực nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn như triết học, kinh tê học, luật học

1- Khái niệm quan điểm.

Theo từ điển tiếng Việt: quan điểm là chỗ người ta đứng để quan sát sự vật, giải quyết các vấn đề theo lợi ích của giai cấp và theo thế giới quan của giai cấp Trong đề tài này chúng tôi quan niệm quan điểm là điểm xuất phát, chỗ đứng để nhìn nhận xem xét

11

giải quyết và giải thích các vấn đề theo lợi ích của giai cấp và theo thế giới quan của giai cấp.

Có nhiểu cách thức phân loại các quan điểm Nếu căn cứ vào tiêu chí cách thức xem xét và giải quyết vấn đề cơ bản của triết học thì có thể chia thành quan điểm duy vật và quan điểm duy tâm Quan điểm duy vật thừa nhận vật chất có trước, ý thức có sau và quan điểm duy tâm thừa nhận ý thức có trước và vật chất có sau Nếu xét riêng vế quan điểm duy vật thì có thể chia thành quan điểm duy vật máy móc siêu hình và quan điểm duy vật biện chứng Quan điểm duy vật biện chứng do Mác khởi thảo Nếu căn cứ vào lợi ích giai cấp trong xã hội thì có thể chia thành quan điểm của giai cấp công nhân và quan điểm của giai cấp tư sản

Trong đề tài này chúng tôi nghiên cứu một số quan điểm cơ bản của các Mác về XHH Với vị trí vai trò người sáng lập ra nền XHH Mác xít Các Mác đã đứng trên quan điểm duy vật biện chứng

và lợi ích của giai cấp vô sản và quần chúng nhân dân để xem xét

và giải thích xã hội với tính cách là sản phẩm của sự tác động giữa con người với con người trong quá trình sản xuất xã hội Xem xét

và giải thích xã hội như là một hệ thống sống động cụ thể độc đáo luôn vận động và phát triển Sự vận động và phát triển của xã hội là

do những động lực tự thân Từ sự nhìn nhận trên để chỉ ra những quy luật, tính quy luật của nó trong tiến trình lịch sử của nhân loại

2 Khái niệm phương pháp (methode):

Phương pháp theo nghĩa thông thường là hệ thống những cách thức, nguyên tắc được đúc kết lại nhằm chỉ dẫn cho ta đạt được mục đích một cách tốt nhất với sự tốn kém về sức lực thời gian, tiền bạc ít nhất Thí dụ phương pháp đánh máy chữ, phương pháp trổng nấm ăn.v.v

Còn theo nghĩa rộng, ý nghĩa triết học, phương pháp là hệ thống những quy tắc mà chủ thể phải tuân theo để điều chỉnh hoạt động nhận thức và hoạt động cải tạo thực tiễn, xuất phát từ sự vận

động khách quan và có quy luật của khách thể Chẳng hạn như phương pháp quy nạp, phương pháp diễn dịch, phương pháp hệ thống - cấu trúc

Trong cuốn sách: "Những cơ sở nghiên cứu XHH" thì định nghĩa: "Phương pháp là phương tiện xây dựng tri thức khoa học về thực tiễn xã hội Phương pháp bao gồm: các nguyên tắc tổ chức hoạt động, toàn bộ những thủ pháp và phương thức hành động Những thủ pháp và phương thức hành động được xây dựng theo một trình tự nhất định trên cơ sở những nguyên tắc điều chỉnh Trình tự

đó của những thủ pháp và phương thức hành động gọi là thể thức, thể thức là một bộ phận không thể thiếu được của bất kỳ phương pháp nào"

Hiện nay xu thế chung các nhà khoa học cho rằng phương pháp là cách tiếp cận đối tượng nghiên cứu một cách có tổ chức, có

hệ thống, phương pháp bao giờ cũng cụ thể và gắn với nội dung riêng biệt

3 Phương pháp ỉuận (methodologic)

Có rất nhiều định nghĩa khác nhau về phương pháp luận ở đây chúng tôi xin dẫn ra một số định nghĩa: "Phương pháp luận là sự nghiên cứu hậu nghiệm về các phương pháp" Hay phương pháp luận là hệ thống những tư tưởng nền tảng, những nguyên tắc chung

mà xuất phát từ đó, và bằng những cái đó chỉ đạo nhà nghiên cứu trong nhận thức của mình

Khái niệm phương pháp luận và phương pháp có thể khác nhau giữa các nhà nghiên cứu nói chung, cũng như XHH nói riêng nhưng tổng hợp lại có thể nêu lên nhận xét chung

Phương pháp luận bao gồm hệ thống khung quy chiếu những quan điểm lý luận (những quan điểm lý luận này thường được gắn với hệ tư tưởng và khái niệm khoa học, những hoạt động của tư duy

* O-xi-pôp và tgk: Những cơ sở nghiên cứu XHH Nxb, Tiến bộ, Macxcơva, 1999, Tr-518.

*' Lê Tử Thành: Lôgíc học và phương pháp luận nghiên cứu khoa học, Nxb, TP Hò Chí Minh, 1995

13

khoa học, độc lập với mọi sự nghiên cứu có nội dung cụ thê nhằm nhận thức bản chất của đôí tượng nghiên cứu Còn phương pháp là cách tiếp cận đối tượng nghiên cứu một cách có tổ chức, có hệ

thống.

Các nhà nghiên cứu đã khái quát một cách sơ giản sự khác nhau giữa phương pháp luận và phương pháp ở chỗ: Trong khi phương pháp luận phải giải đáp câu hỏi cái gì? Thì phương pháp trả lời câu hỏi như thế nào Dĩ nhiên không nên máy móc hiểu rằng có một sự cách biệt hoàn toàn giữa phương pháp và phương pháp luận Trong quá trình tiến hành một cuộc điều tra, khảo sát XHH, những quan điểm lý luận và phương pháp luận thường xuyên làm nền tảng

tư tưởng chỉ đạo các phương pháp nghiên cứu điều tra Ngược lại việc thực hiện nghiêm túc sáng tạo các phương pháp điều tra nhiều khi có tác động trở lại để điều chỉnh, bổ sung các quan điểm phương pháp luận cần thiết

Trong công trình nghiên cứu này chúng tôi quan niệm phương pháp luận như đã nêu trên, đặc biệt quan tâm nghiên cứu những quan điểm lý luận cơ bản của Các Mác để từ đó khái quát thành các nguyên tắc phương pháp luận chủ yếu mà khi nghiên cứu XHH, người nghiên cứu phải tuân theo, dựa vào nó để điều chỉnh hoạt động nhận thức và hoạt động cải tạo thực tiễn

4- Khái niệm về XHH Mác - Lênin.

XHH là một bộ môn khoa học ra đời từ những biến đổi về vật chất và tinh thần của các xã hội Tây Âu vào cuối thế kỷ thứ XIX Trong khoảng thời gian này một số công trình nghiên cứu lý thuyết đầu tiên về XHH lần lượt đăng đàn Người khởi xướng xây dựng XHH đầu tiên là Auguste - Comte (1798 - 1857) nhà triết học, toán học, vật lý học người Pháp, thuật ngữ XHH là do Comte đưa ra vào năm 1838 Nguồn gốc của thuật ngữ này bắt nguồn từ chữ Latinh

"Societas" có nghĩa là xã hội và chữ Hylạp "Logos" nghĩa là học thuyết Theo nghĩa chung nhất của thuật ngữ Sociologie là khoa học

vế xã hội Sau Comte còn nhiểu nhà XHH khác góp phần sáng lập

ra XHH XHH do Comte khởi xướng dựa trên lập trường của giai cấp tư sản và quan điểm triết học thực chứng

Đối lập với XHH tư sản, XHH Mác- Lênin do Mác và Ảng Ghen sáng lập và được Lênin phát triển XHH Mác - Lê nin là khoa học xã hội nghiên cứu xã hội con người, nhưng không phải xã hội con người nói chung mà là từng xã hội cụ thể độc đáo riêng biệt, từng xã hội với những tồn tại vật chất cụ thể, những thiết chế và ý thức xã hội tương ứng XHH Mác - Lê nin được xây dựng trên cơ

sở lý luận và phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng

và chủ nghĩa duy vật lịch sử Khi vận dụng lý luận duy vật biện chứng vào nghiên cứu xã hội , chủ nghĩa Mác - Lê nin rút ra kết luận: sự phát triển của xã hội loài người là một quá trình lịch sử tự nhiên Sự phát triển đó của xã hội do những quy luật khách quan quy định mà không phải do ý tưởng, lực lượng siêu nhiên thần bí nào Quy luật này là những quy luật của chính nền sản xuất đời sống vật chất của xã hội quy định, tạo ra sự phát triển thống nhất trong toàn bộ tiến trình lịch sử

II Phương pháp n ghiên cứu.

Trong quá trình thực hiện đề tài: QG 95-46 chúng tôi đã sử dụng các phương pháp và kỹ thuật sau:

1 Phương pháp pháp sưu tầm và phân tích tài liệu:

Là một đề tài nghiên cứu lý thuyết vì vậy việc sưu tầm và phân tích tài liệu là công cụ quan trọng hàng đầu Để sưu tầm được tài liệu chúng tôi tiến hành lập thư mục, các tác phẩm của Mác có liên quan đên XHH, báo chí, tạp chí của các nhà khoa học nghiên cứu về Mác Bằng những tài liệu đã thu thập được chúng tôi tiến hành phân loại, đối với tài liệu nước ngoài thì biên dịch, đối chiếu

so sánh giữa các bản dịch thuật của các dịch giả, tiến hành đọc các tác phẩm của Mác, tổng hợp tư liệu và tiến hành phân tích tư liệu theo chiều sâu, thấm sâu vào tư liệu nhằm hiểu thấu đáo nội dung

15

tài liệu Trong khi phân tích nội dung chúng tôi còn chú ý tới yếu

tố thời gian, giă trị của tài liệu

Trên cơ sở sưu tầm phân tích tài liệu để viết tóm tắt khoa học những tài liệu đã nghiên cứu

2 Phương pháp quy nạp và diễn dịch.

Quy nạp là phương pháp vận động của tư duy để từ những tri thức vế cái riêng lẻ hoặc từ những tri thức ít chung đến những tri thức mang tính chung nhiều hơn

Diễn dịch là phương pháp vận động của tư duy từ những tri thức kết luận chung đến tri thức kết luận về những cái riêng Hai phương pháp này được sử dụng nhằm bổ sung cho nhau, vì chúng

có mối liên hệ hữu cơ với nhau

3 Phương pháp lôgíc - lịch sử.

Lịch sử là phạm trù dùng để chỉ quá trình phát triển của sự vật, hiện tượng của thế giới khách quan diễn ra theo trình tự thời gian và không gian nhất định với những biểu hiện muôn màu muôn

vẻ, với những bước quanh co phức tạp, bao gồm tất nhiên, ngẫu nhiên, hiện tượng và bản chất, chung và riêng

Phương pháp lịch sử đòi hỏi nhận thức phải xem xét sự vật cụ thể qua các giai đoạn phát triển của nó

Phương pháp Lôgíc là phương pháp nghiên cứu tính quy luật chung của sự vận động của cái khách quan được nhận thức

Hai phương pháp lôgíc và phương pháp lịch sử được sử dụng kết hợp chặt chẽ với nhau

Ngoài những phương pháp trên chúng tôi còn sử dụng một số phương pháp và kỹ thuật khác trong tiến trình nghiên cứu đề tài

và sự phát triển xã hội Sự thật này được Lênin phân tích và chỉ ra tính khoa học trong cách nhìn của Mác so với cách nhìn của các nhà tư tưởng xã hội trước Mác cũng như các nhà XHH tư sản đương thời Lênin viết: "Mác đã đánh đổ hẳn được quan niệm cho rằng xã hội là một tổ hợp có tính chất máy móc gồm có những cá nhân Mác là người đầu tiên làm cho XHH có một cơ sở khoa học bằng cách xác định khái niệm coi hình thái kinh tế - xã hội là một toàn bộ những quan hệ sản xuất nhất định, bằng cách xác định rằng

sự phát triển của những hình thái đó là một quá trình lịch sử tự nhiên"* Để nhận thức sự thật này có thể bắt đầu bằng việc điểm qua những quan niệm về xã hội và sự phát triển xã hội trước Mác

I- Những quan niệm về xã hội và sự phát triển xã hội trước

Mác

Từ thời cổ đại các nhà tư tưởng xã hội đã có tham vọng nhận thức và giải thích lịch sử phát triển của xã hội Nhưng những sự giải thích đó mang nặng tính chất duy tâm tôn giáo Có thể kể ra một số nhà tư tưởng xã hội tiêu biểu như: Hê-rô-đô-tôx (khoảng

485 - 425 trước công nguyên) là thuỷ tổ của sử học, ông mô tả hành

vi của con người để vạch ra nguyên nhân của chúng nhằm tìm ra chân lý Còn các nhà triết học cổ đại như ĐêmôKrít, Platon, Arixtốt tìm cách giải thích bản chất của đời sống xã hội Trong

đó đáng chú ý là Platon đã phác hoạ một kiểu thiết chế xã hội - chính trị không tưởng dựa trên sự bất bình đẳng vốn có của con người và do các nhà triết học cai quản

-

Lênin: Toàn tập, tập I, Nxb Tiến bộ, Matxcơva, 1974 ư 167.

17 DT / c o ũ { Ọ

Các nhà tư tưởng xã hội trung cổ như Tômát d'A canh giải thích lịch sử theo mục đích luận, coi lịch sử là sự thực hiện mệnh trời, con người chỉ là diễn viên trong vở kịch mà tác giả là thượng đế.

Còn các nhà tư tưởng thời kỳ Phục hưng và thời kỳ khai sáng

đã có những cống hiến lớn lao trong khoa học lịch sử và phân tích

xã hội như: Gi Gi Rút Xô (1712 - 1778) ông nêu ra và chứng minh rằng sở hữu cá nhân là nguyên nhân của sự bất bình đẳng xã hội tất yếu phải được thay thế bằng trạng thái bình đẳng mới Hay ở Hê ghen, những quan niệm của ông là đỉnh cao của tư tuởng triết học

xã hội thời kỳ trước Mác Ông quan niệm "lý tính trong lịch sử", việc tìm kiếm lý tính dẫn đến cho phát hiện ra quy luật của lịch sử Theo ông lịch sử không tiến lên như là một qúa trình tự động mà hình thành từ những hành động riêng rẽ, mỗi người ra sức thực hiện những lợi ích và mục đích của riêng mình Xét về mặt chủ quan của

cá nhân ông đã khẳng định tính tích cực của con người, bởi vì không say mê thì không thể hoàn thành được bất kỳ điều gì lớn hơn

cả Còn Xanh-Xi-Mông (1760 - 1825) là một nhà tư tuởng đương thời, tuy có những quan điểm duy tâm về các hiện tượng xã hội, nhưng ông đã tuân theo các nguyên lý về chủ nghĩa duy vật lịch sử Ông coi mỗi hệ thống xã hội như là một cơ thể hoàn chỉnh phát triển theo quy luật trong đó có những giai đoạn phát triển hưng thịnh, tàn tạ và sụp đổ; giai đoạn sụp đổ là địa bàn tất yếu để dựng lên một chế độ xã hội cao hơn Để xã hội phát triển theo ông cần quan tâm một số yếu tố như phát triển công nghiệp, tổ chức xã hội, bảo đảm công bằng xã hội

Tóm lại các đại biểu nổi tiếng nhất về tư tưởng xã hội thời kỳ trước Mác đã có những đóng góp hết sức tích cực và quan trọng vào việc phát triển tư duy xã hội Những tư tưởng lớn đó đã đặt nền móng cho việc nhận thức giải thích xã hội một cách hoàn chỉnh về sau này Tuy nhiên những tư tưởng xã hội trước Mác do hạn chế về nhiều mặt nên họ đã phạm những sai lầm thiếu sót cơ bản như giải

thích xã hội, bản chất con người, động lực phát triển xã hội theo lập trường duy tâm, vế lý luận là siêu hình, tính tích cực của con người chỉ hạn chế ở phạm vi hoạt động tinh thần.

Đứng trước những đòi hỏi của thời đại mà Mác và Ãng Ghen sống, Mác và Ãng Ghen đã tiến hành tổng kết khoa học để kế thừa

có chọn lọc những tinh hoa của các nhà tư tưởng trước đó, khắc phục triệt để những sai lầm của họ Bằng cách đó Mác và Ảng Ghen đã thực hiện một cuộc cách mạng vĩ đại trong triết học, trong quan điểm về tự nhiên, xã hội và tư duy con người

Xét riêng vẻ nhận thức xã hội có thể chứng minh được thực chất cách mạng trong quá trình hình thành quan điểm duy vật về xã hội của Các Mác

II Sự hình thành quan điểm duy vật về xả hội của Các Mác.

Chủ nghĩa Mác ra đời trong điều kiện lịch sử giữa thế kỷ XIX,

là kết quả của sự phát triển lịch sử tư tưởng triết học, sự phát triển của khoa học nói chung và phụ thuộc vào điều kiện kinh tế - xã hội đương thời cũng như cuộc đấu tranh giai cấp giữa giai cấp vô sản và giai cấp tư sản diễn ra ngày càng quyết liệt

Điều kiện lịch sử và những tiền đề kinh tế - xã hội, lý luận và khoa học có ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với sự hình thành chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật về xã hội do Mác khởi thảo Chỉ có Mác một thiên tài có khả năng khái quát toàn bộ lịch sử phát triển nhân loại, khái quát những kinh nghiệm lịch sử đã trả lời đúng những câu hỏi mà thời đại đặt ra

Lê nin nhận xét rằng: "Toàn bộ thiên tài của Mác chính là ở chỗ Ông đã giải đáp đươc những vấn để mà tư tưởng tiên tiến của nhân loại đã nêu ra"

V.LLêNin Toàn tập, t.23, Nxb Tiến bô, Matxcova, 1980 ưang 19.

19

Các Mác sinh ngày 5 tháng 5 năm 1818 ờ Tơ-Ri-Vơ miền nam sông Ranh nước Phổ, trong một gia đình Iri thức khá giíi C'h;i cún

M á c là m ộ t luật s ư nổ i l i ế n g , ỏ n g đánh giá c a o phái klini Sííng Ph;íp

thế kỷ XVIII và chế độ dan chủ tư sản đã dược sáng 1Ạp ở Pliáp, nhưng không có khuynh hướng cách mạng Ông cỏ ảnh hưởng lớn đến viêc học tập và phấn đấu của Mác Năm 1835, Các Mác vào học luật ở trường Đại học Bon và qua một năm chIIyen sang học ử trường Đại học Béc-Lin ở đAy Mác chuyển sang nghiên cứu lịch

sử và triết học Cha của Mác muốn Mác trở thành một 111Ạt SƯ, mọ! viên chức nhà nước Nhưng ngay từ thời sinh viên, Mác dã là nguời phản đối chế độ xã hội đang thông, trị ở nước Đức hồi đỏ Nám

1841 Mác vảo vệ thành công luẠn ấn liến sĩ triết học Khổng (ti theo con đường thi cừ, làm quan của cha mình, ỏng tham gia VÌIO hoạt động trong nhóm Irí thức liến hộ và ! Im nil Iiiôn lúc bíly giờ ở nước Đức Vào năm 1842 Mác hở Ihàĩìli biôii 1 ọp viGn CII.1 "R;ío sông Ranh" Dưứi sự lãnh dạo của Mác, lờ báo clfí trơ thành cơ quan của phái dân chủ - cách mạng Nliirng ngày 21 ỉ háng I nam

1843 tờ báo bị đỏng cửa vì lâp hường cách mạng của Mác Mác hat đầu cảm thấy rằng chỉ dứng trên lĩnh vực lý thuyết và liicl học thì không sao thắng nổi những sức mạnh phán động còn c;in phái (lAu tranh trong thực tế và phải tìm cìưừng đi tới quÀiì cluing nữa mới cỏ hiệu quả, Mác đoạn tuyệt với phái Hêghen trẻ ử Bec-Liiì mặt khác Mác cũng nhận thấy rằng phép biện chứng của Hêglien khỏng chip ứng được trình độ nghiên cứu các vấn đề thực tiễn, không vạch la được những nguyên nhân và nguồn gốc sâu xa của thực liễn Từ dó Mác hướng theo con đường cái lạo mang tính cliât cách mạiiìì phép biện chứng của Hêghen, phát triển một cách có phê phán hạt 11 hA11

hợp lý của plicp biện chứng đó Lồ nin đã lìliẠn xél rang "Báo Sõng

Ranh" năm 1842 dã đổ lộ lõ hước clÀu cliuyổn hướng r\\',\ M;u' lừ

chủ nghĩa duy tílm và chủ nghĩa d All cliìi cách mạng thố giới cpiaii

mới, sang chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa xã hội khoa

học”.*

Tháng 11 năm 1843 Mác đến Pari để xuất bản "Niên giám Pháp - Đức" Mác có điểu kiện nghiên cứu phong trào công nhân, chủ nghĩa xã hội không tưởng Pháp và Anh, triết học duy vật Pháp thế kỷ XVIII Mác đã xuất bản 2 tác phẩm "Góp phần vào vấn đề Châu Âu" và "Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hê ghen" Trong lời nói đầu "Phê phán triết học pháp quyền của Hêghen" (năm 1843) Mác đã khẳng định quan điểm duy vật khi phê phán Heghen Trên cơ sở đó Mác tiến tới phát hiện sứ mệnh lịch sử toàn thế giới của giai cấp vô sản bằng cách phát triển tư tưởng về

"Sự giải phóng nhân loại" nghĩa là sự cải tạo xã hội theo chủ nghĩa

xã hội Ông đã khẳng định dứt khoát rằng, triết học phải tìm lực lượng ngay trong bản thân hiện thực, ở giai cấp nằm ngay trong xã hội, và mang trong mình khả năng phủ định cái xã hội hiện tại, đó

là giai cấp vô sản Triết học đó phải phản ánh những xung đột hiện thực, những điều kiện vật chất của những xung đột ấy và vạch ra con đường hiện thực để giải quyết các xung đột đó Đây là luận điểm then chốt của Mác trong việc hình thành quan điểm duy vật về

xã hội và đặt cơ sở cho việc giải quyết một cách khoa học mối quan

hệ giữa tồn tại và ý thức

Trong "Bản thảo kinh tế - triết học" (1844), với tác phẩm này ông đã khởi thảo những nguyên lý xuất phát của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, áp dụng chúng vào việc nghiên cứu kinh tế - chính trị học và luận chứng cho thế giới quan cộng sản chủ nghĩa Tư tưởng chủ yếu của tác phẩm này là tư tưởng

về vai trò quyết định của lao động và sản xuất vật chất trong việc sáng tạo ra con người, phát triển con người Trong quá trình đó lao động đồng thời tiêu phí tất cả sức lực và thời gian của con người,

nô dịch con người, điều này dẫn đến sự xuất hiện sự sở hữu tư

Xem V,I.Lênin.Toàn tập, tập 26, Trang 97.

2 1

nhân, bóc lột và các giai cấp Theo Mác đó là "Lao động bị tha hoá", có nghĩa là hoạt động đó của con người là sự thể hiện quan trọng nhất bản chất của con người, nhưng lại trở thành lực lượng xa

lạ, nô dịch con người biểu hiện ở chỗ sản phẩm của lao động thống trị chính người sản xuất ra nó Theo Mác sự phát triển sản xuất trong điều kiện của chủ nghĩa tư bản, lao động bị tha hoá làm cho con người đánh mất tính người, đánh mất cuộc sống, phá vỡ những mối quan hệ xã hội Mặt khác nó còn tạo ra những tiền đề vật chất

để thủ tiêu "Lao động bị tha hoá" Điều kiện chủ yếu để giảm thiểu

sự tha hoá là thủ tiêu chế độ sở hữu tư nhân về tư liệu sản xuất, thủ tiêu "Lao động bị tha hoá" nhằm tạo ra cơ sở để thủ tiêu sự tha hoá trong đời sống chính trị và tinh thần của xã hội

Mùa xuân năm 1845 Ăng-Ghen đến Bru-xen, hai nhà tư tưởng gặp nhau Mác và Ăng-Ghen cộng tác với nhau trong hoạt động khoa học và thực tiễn Trong thời gian này Mác đã viết cuốn "Luận cương về Phoi-Ơ-Bách" (1845) và cùng với Ăng Ghen hoàn thành hai tác phẩm nổi tiếng khác: cuốn "Gia đình thần thánh" (1845) bàn

vể vai trò của quần chúng và cá nhân trong lịch sử và cuốn "Hệ tư tưởng Đức" (1846) Trong tác phẩm này Mác và Ảng ghen đã trình bày một số quan điểm cơ bản duy vật về xã hội, về tồn tại xã hội và

ý thức xã hội Mác, Ảng ghen chỉ rõ những nhà tư tưởng tiến bộ nhất thời đó nếu không đứng trên lập trường của giai cấp công nhân thì cũng không thể nào vươn tới chủ nghĩa duy vật về lịch sử được

Vừa tích cực hoạt động những lý ìuận Mác và Ảng ghen còn tham gia tích cực vào hoạt động phong trào công nhân nhằm thành lập Đảng cộng sản Năm 1847 tổ chức "Đồng minh những người cộng sản" được thành lập với cương lĩnh của nó là "Tuyên ngôn của Đảng cộng sản" do Mác và Ảng-Ghen khởi thảo, được công bô lần đầu tiên vào tháng 2 năm 1848

Khi nhận định về tác phẩm này Lê nin viết: "Trong tác phẩm này đã trình bày hêt sức rõ ràng về thế giới quan mới, chủ nghĩa

duy vật triệt để bao trùm cả lĩnh vực đời sống xã hội và phép biện chứng như là học thuyết vể sự phát triển, lý luận đấu tranh giai cấp

và vai trò cách mạng có tính chất lịch sử toàn thế giới của giai cấp

vô sản - người sáng tạo ra xã hội mới, cộng sản chủ nghĩa"

Những tư tưởng cơ bản trong thê quan Triết học mới của Mác

và Ảng ghen là gì? Vấn để này đã được Mác giải đáp trong "Lời tựa" của tác phẩm: "Góp phần phê phán khoa kinh tê chính trị" (1859) Mác viết: "Kết quả chung mà chúng tôi đã đạt được và đã trở thành kim chỉ nam cho mọi sự nghiên cứu sau này của tôi, có thể trình bày vắn tắt như sau: trong sản xuất xã hội ra đời sống của mình, con người ta có những quan hệ nhất định, tất yếu, không tuỳ thuộc vào ý muốn của họ - tức những quan hệ sản xuất, những quan

hệ này phù hợp với một trình độ phát triển nhất định của các lực lượng sản xuất của họ toàn bộ những quan hệ sản xuất ấy hợp thành

cơ cấu kinh tế của xã hội, tức là cái cơ sở hiện thực, trên đó xây dựng lên một kiến trúc thượng tầng pháp lý và chính trị và tương ứng với cơ sở thực tại thì có những hình thái ý thức xã hội nhất định Phương thức sản xuất đời sống vật chất quyết định các quá trình sinh hoạt xã hội, chính trị và tinh thần nói chung Không phải

ý thức của con người quyết định sự tồn tại của họ, trái lại, chính sự tồn tại xã hội của họ quyết định ý thức của họ Tới một giai đoạn phát triển nào đó của chúng, các lực lượng sản xuất vật chất của xã hội sẽ mâu thuẫn với những quan hệ sản xuất hiện có, hay đây chỉ

là biểu hiện pháp lý của những quan hệ sản xuất đó, mâu thuẫn với những quan hệ sở hữu, trong đó từ trước đến nay các lực lượng sản xuất vẫn phát triển Từ chỗ là những hình thức phát triển của các lực lượng sản xuất, những quan hệ ấy trở thành những xiềng xích của các lực lượng sản xuất Khi đó bắt đầu thời đại của một cuộc cách mạng xã hội Cơ sở kinh tế thay đổi thì tất cả các kiến trúc thượng tầng đồ sộ cũng bị đảo lộn ít nhiều nhanh chóng Khi nghiên cứu những cuộc đảo lộn ấy bao giờ cũng phải phân biệt

* Xem V.IXé nin, toàn tập, T.26, NXB Tiến bộ, Mat - X cơ -va, 1980 ưang 57

23

cuộc đảo lộn vật chất mà người ta có thể xác nhận được với một sự chính xác của khoa học tự nhiên.

Trong những điều kiện kinh tế sản xuất, với những hình thái pháp lý, chính trị, tôn giáo, nghệ thuật hay Triết học Tóm lại với những hình thái tư tưởng trong đó con người ý thức được cuộc xung đột ấy và đấu tranh để giải quyết cuộc xung đột ấy Nếu ta không thể nhận định được về một người mà chỉ căn cứ vào ý kiến của chính người đó đối với bản thân thì ta cũng không thể nhận định được về một thời đại đảo lộn như thế mà chỉ căn cứ vào ý thức của thời đại ấy Trái lại, phải giải thích ý thức ấy bằng những mâu thuẫn của đời sống vật chất, bằng sự xung đột hiện có giữa các lực lượng sản xuất xã hội và những quan hệ sản xuất xã hội

Không một chế độ xã hội nào lại diệt vong khi tất cả những lực lượng sản xuất mà chế độ xã hội đó tạo địa bàn đầy đủ cho phát triển, vẫn còn chưa phát triển, và những quan hệ sản xuất mới, cao hơn, không bao giờ xuất hiện khi những điều kiện tồn tại vật chất của những quan hệ đó còn chưa chính muồi trong lòng bản thân xã hội cũ Cho nên nhân loại bao giờ cũng chỉ đặt ra cho mình những nhiệm vụ mà nó có thể giải quyết được, vì xét kỹ hơn, bao giờ người ta cũng thấy rằng bản thân nhiệm vụ ấy chỉ nảy sinh khi những điều kiện vật chất để giải quyết nhiệm vụ đó đã có rồi, hay ít

ra cũng đang ở trong quá trình hình thành, v ề đại thể có thể coi các

phương thức sản xuất Châu Á, cổ đại, phong kiến và tư sản hiện đại

là những thời đại tiến triễn dần dần của hình thái kinh tế - xã hội Các quan hệ sản xuất tư sản là hình thức đối kháng cuối cùng của quá trình sản xuất xã hội, đối kháng không theo ý là đối kháng cá nhân, mà theo ý nghĩa là đối kháng nảy sinh từ trong điều kiện sinh hoạt xã hội của cá nhân, nhưng những lực lượng sản xuất phát triển trong lòng xã hội tư sản đồng thời cũng tạo ra những điều kiện vật chất để giải quyết đối kháng ấy, cho nên với hình thái xã hội đó thời kỳ tiền sử của xã hội loài người đang kết thúc"*

Những quan điểm duy vật về xã hội trên của Mác được tiếp tục phát triển trong các tác phẩm tiếp theo như: "Tư bản" tập I - III (1862 - 1863); "phê phán cương lĩnh Gotha" (1875) và nhiều tác phẩm khác mà Mác đang viết chung với Ảng Ghen Quá trình này

đã tạo ra một bước ngoặt một cuộc cách mạng trong việc nhận thức

xã hội, thực chất bước ngoặt cách mạng này là:

a) Mác đã giải quyết đúng đắn mối quan hệ giữa tự nhiên và

xã hội, giữa nhận thức tự nhiên và xã hội

b) Giải quyết đúng đắn quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý thức

xã hội

c) Mác và ẢngGhen đã phát minh học thuyết về hình thái kinh tế - xã hội, và coi sự phát triển của hình thái kinh tế xã hội là một quá trình lịch sử tự nhiên

d) Học thuyết về giai cấp và đấu tranh giai cấp,

e) Vai trò chủ đạo của quần chúng nhân dân ngày càng tăng trong sự phát triển xã hội.v.v

Đúng như Lênin đã nhận định: việc vận dụng chủ nghĩa duy vật vào xã hội là một tư tưởng thiên tài, lần đầu tiên tạo ra khả năng

có một thái độ khoa học đối với lịch sử và xã hội, đã nâng XHH lên ngang hàng một khoa học Còn Georges Gurvitch - nhà XHH tư sản

ở Pháp, người sáng lập Trung tâm nghiên cứu XHH và tạp chí quốc

tế về XHH, giáo sư trường Đại học SorBonne nhận xét: Mác là người vĩ đại nhất và ít giáo điều nhất trong số những người sáng lập

ra XHH Mác trước hết là nhà XHH và chính XHH là cái quy tụ tất cả các công trình của ông

Các nhà XHH sau này tôn vinh Mác là những người sáng lập

ra XHH mặc nhiên Mác không dùng thuật ngữ XHH

25

III Một số quan điểm cơ bản của Các Mác về XHH.

Có thể nói trong XHH ngày nay có 6 nhóm lý luận lớn: Thuyết hành vi; thuyết hành động; thuyết lịch sử; thuyết hệ thống; thuyết tương tác; thuyết chức năng Những nhóm lý thuyết này có thể nhóm gộp lại thành 3 nhóm: nhóm lý luận vi mô xuất phát từ cá nhân; nhóm lý luận vi mô xuất phát từ toàn bộ các quan hệ xã hội; nhóm lý luận trung gian nằm giữa lý luận vi mô và vĩ mô; có thể khái quát các nhóm lý luận bằng sơ đồ sau:

Sơ đồ khái quát các quan điểm lý luận.

Phạm vi trung gian các hiện tượng xã hội

"Thuộc loại trung bình"

- Thuyết tương tác

- Thuyết chức năng

Vi mô Trung gian VT mô

Trong mỗi nhóm lý thuyết có những nhà XHH đại diện tiêu biểu, chẳng hạn như:

- Người sáng lập ra lý thuyết hành vi là một nhà nghiên cứu

lý luận hành vi người Hoa kỳ và Moreno

- Người đại diện cho lý thuyết hành động là Max Weber

- Người đại diện cho lý luận về lịch sử xã hội đại diện là Comte và Các Mác.

- Người đại diện cho lý thuyết hệ thống, đại diện là Parsons

- Người đại diện cho lý thuyết tương tác là Jorje

- Người đại diện cho lý thuyết chức năng đại diện là Robertking Merton

Như vậy lý luận của Các Mác về xã hội học được xếp trong nhóm lý luận vể lịch sử - cấu trúc xã hội Một số quan điểm lý luận

cơ bản của Các Mác vế XHH có thể được xem xét trên một số vấn

đề xuất phát và có tính cách nền tảng sau đây:

1- Quan điểm của Các Mác về xã hội và cách tiếp cặn xã hội.

Quan điểm của Mác về xã hội có thể tìm thấy trong bức thư của Các Mác gửi Pa-ven vat-xi-li-ê vích An-nen-cốp ở Pari Mác đã đưa ra định nghĩa về xã hội: "Xã hội bất cứ dưới hình thức nào - là gì? Nó là sản phẩm của sự tác động lẫn nhau giữa người với người Người ta có được tự do lựa chọn hình thức này hay hình thức kia của xã hội không? Hoàn toàn không Hãy giả dụ một trình

độ phát triển nhất định của sản xuất của con người, chúng ta có hình thức trao đổi và tiêu dùng nhất định Hãy giả dụ một trình độ nhất định của sản xuất, trao đổi và tiêu thụ, chúng ta sẽ có một chế

độ xã hội nhất định, một tổ chức nhất định của đặc gia đinh, của các đẳng cấp hay giai cấp, nói tóm lại, là có một xã hội công dân nhất định Hãy giả dụ một công nhân nhất định như thể, chúng ta sẽ

có một chế độ chính trị nhất định, chế độ chính trị này chỉ là biểu hiện chính thức của xã hội công dân mà thôi Cũng chẳng cần

phải nói thêm rằng người ta không được tự do lựa chọn những lực

lượng sản xuất của mình - những lực lượng họp thành cơ sở của

toàn bộ lịch sử của họ - vì mỗi một lực lượng sản xuất là một lực lượng đã đạt được, tức là sản phẩm của hoạt động đã qua Như vậy, lực lượng sản xuất là kết quả của năng lực thực tiễn của con người;

27

nhưng bản thân năng lực này lại bị giới hạn bởi hai điều kiện trong

đó người ta sống, bởi những lực lượng sản xuất đã gom góp được từ thế hệ này qua thế hệ khác, bởi hình thức xã hội đã có trước họ và không phải do họ tạo ra, mà do thế hệ trước tạo ra Do sự việc giản đơn là mỗi một thế hệ sau đã có sẵn những lực lượng sản xuất do thế hệ trước gây dựng nên và được thế hệ mới dùng làm nguyên liệu cho nền sản xuất mới, nên đã hình thành một mối liên hệ trong lịch

sử của con người; đã hình thành lịch sử của nhân loại, và lịch sử của nhân loại sẽ lại càng là lịch sử của nhân loại, một khi những lực lượng sản xuất của con người và do đó cả những quan hệ xã hội của họ càng phát triển Hậu quả tất yếu là: lịch sử xã hội của con người bao giờ cũng chỉ là là lịch sử phát triển cá nhân của họ, dù

họ có nhận thức được điều đó hay không cũng vậy Quan hệ vật chất của họ là cơ sở của mọi quan hệ của họ Những quan hệ vật chất này chỉ là những hình thức tất yếu trong đó hoạt động vật chất

và hoạt động cá nhân của họ được thực hiện"

Định nghĩa này có giá trị phát hiện lớn lao Những sự tương tác này mà tiền đề, sự thực hiện và hậu quả của chúng là những mối liên hệ và quan hệ giữa người với người trong hoạt động sản xuất

xã hội và tạo thành tính tổng thể, tính toàn vẹn, một hệ thống hữu

cơ của mỗi xã hội cụ thể - lịch sử được thực hiện không những trực tiếp giữa các cá nhân riêng lẻ, mà còn ở cấp độ trên cá nhân giữa các loại hình khác nhau của tổ chức xã hội, các thiết chế Các

tổ chức, các thiết chế này đến lượt chúng lại cũng là những thành

tố tạo thành xã hội toàn vẹn của các mối liên hệ và quan hệ giữa người với người và có những thuộc tính cũng như tính quy luật liên kết hệ thống riêng Như vậy, khái niệm về xã hội do Các Mác đưa ra cho phép nhìn nhận xã hội một cách khách quan, phải cân nhắc đến tính nhiều hệ thống của hiện thực xã hội Đặc biệt cho phép xem xét xã hội như là phương thức sản xuất và tái sản xuất các chủ thể xã hội hoàn chỉnh trong quá trình tương tác của

* Các Mác - Ảng ghen: Tuyển tập (6 tập), T I, Nxb Sự Thật, H 1981, Tr 788

chúng - lĩnh vực xã hội của xã hội Lĩnh vực xã hội khác với tất

cả các lĩnh vực khác của đời sống xã hội ở chỗ:

- Thứ nhất: Nội dung của lĩnh vực xã hội là sản xuất và táisản xuất con người với tính cách là chủ thể xã hội

- Thứ hai: Sự tương tác xã hội của con người là thông qua sự gia nhập của họ vào các nhóm xã hội nhất định, nhờ đó họ đóng vai trò như là chủ thể tổng hợp của hoạt động chung tập thể

- Thứ ba: Là xã hội biểu hiện tính hoàn chỉnh trong sự tồn tại của chủ thể đời sống xã hội

- Điều này nói lên rằng quan điểm của Các Mác về xã hội thể hiện cách nhìn khách quan khoa học về xã hội, thể hiện tính hơn hẳn về chất so với một số quan niệm về xã hội của các nhà XHH tư sản cho rằng: xã hội là tổng số những con người riêng lẻ,

là kết quả của những hoat động tự do, tuỳ tiện hỗn loạn của những

cá thể người, hay một quan niệm khác thì cho rằng xã hội là sự kết hợp "người - vật - tư tưởng"

Mác không chỉ đưa ra định nghĩa về xã hội mà còn xây dựng

lý luận nghiên cứu xã hội, một cách tiếp cận lý thuyết bao quát và mạnh mẽ nhất đó là lý luận về hình thái kinh tế - xã hội

2 Quan điểm Lý luận về hình thái kinh tê - xã hội.

Mác là người đầu tiên đưa ra khái niệm về hình thái kinh tế

xã hội nhằm để chỉ xã hội ở một giai đoạn phát triển lịch sử nhất định, xã hội với tính chất độc đáo riêng biệt

Mác viết: "Tổng hợp lại những quan hệ sản xuất cấu thành cái mà người ta gọi là những quan hệ xã hội, cái gọi là xã hội mà lại là xã hội ở một giai đoạn phát triển lịch sử nhất định, một xã hội

có tính chất độc đáo riêng biệt Xã hội cổ đại, xã hội phong kiến

xã hội tư sản đều là những thể tổng hợp các quan hệ sản xuất theo loại hình đó mà mỗi thể tổng hợp ấy đồng thời là tiêu biểu cho một giai đoạn phát triển đặc thù trong lịch sử nhân loại".*

’ c Mác - Ảng ghen: Tuyển tập, TI Nxb Sự thật, Iin 1970 Tr 95

29

Như vậy hình thái kinh tế xã hội là một kiểu hệ thống xã hội

có tính xác định vế chất và cụ thể trong lịch sử, nó là sự thống nhất

của tất cả các mặt phương thức sản xuất, trạng thái khoa học, nghệ

thuật toàn bộ tính đa dạng và phong phú của lĩnh vực tinh thần, các

quan hệ gia đình - sinh hoạt và toàn bộ lối sống của con người

Để xây dựng lý luận về hình thái kinh tế - xã hội trong "Hệ

tư tưởng ĐứcM Mác đã nói rõ những tiền đề xuất phát, Mác viết:

Những tiền đế xuất phát của chúng tôi không phải là những tiền đề

tuỳ tiện, không phải giáo điều, đó là những tiền đề hiện thực mà

người ta chỉ có thể bỏ qua trong trí tưởng tượng thôi Đó là

những cá nhân hiện thực, là hoạt động của họ và những điều kiện

sinh hoạt vật chất của họ, những điều kiện mà họ thấy có sẵn cũng

như những điều kiện do hoạt động của chính họ tạo ra

- Với những tiền đề trên Mác xuất phát từ một sự thật hiện hữu mà bất cứ ai cũng hiểu được Con người để có thể tồn tại, để

sống phải lao động nhằm tạo ra những sản phẩm cần thiết cho

cuộc sống- Trước khi làm việc khoa học, triết học, nghệ thuật

con người phải có ăn, uống, mặc, có mái nhà che đầu Sống là

lao động và sáng tạo Sản xuất mà sống chính là phương thức tồn

tại cơ bản của con người Như vậy lao động, sản xuất vật chất là

nền tảng của đời sống xã hội, không có nó thì xã hội không thể

tồn tại Từ tồn tại nói chung, Mác đã tách lĩnh vực kinh tế trong

các lĩnh vực khác của đời sống xã hội và tách riêng quan hệ sản

xuất trong tất cả các quan hệ xã hội, coi quan hệ sản xuất là quan

hệ cơ bản ban đầu có vai trò quyết định tất cả các quan hệ khác

Song, Mác cũng không xem thường và hạ thấp để vai trò của các

nhân tố khác để khái quát hoá, trừu tượng hoá việc nhận thức xã

hội để vạch ra quy luật vận động của xã hội Chính vì thế Lê nin

đã viết: "Chỉ có đem quy những quan hệ xã hội vào những quan

hệ sản xuất vào trình độ của lực lượng sản xuất thì người ta mới