Lý thuyết lịch sự trong ngôn ngữ Nghiên cứu khảo sát và đề xuất một mô hình các chiến thuật giao tiếp mới

Vói cóng trinh nghién cúu náy chúng tói mong muón dat du'O'c các muc to tiéu sau - Nghién cúu kháo sát các thánh tuu da dat dugc trong lính vuc lich su, tu r f t * \ trang bi cho minh

TRirÓTVG DAI HOC QUÓC GIA HA NÓI

TRLTÓ^ÍG DAI HOC NGOAI NGCT

ea

DÉ TAI N G H I É N C í r u KHOA HOC

CAP DAI HOC QUÓC GIA

Ly Thuyét Lich su trong ngon ngu :

Nghién cuu kháo sát va dé xuát mot

mo hinh các chién thuat giao tiép mói

MÁ SÓ : QN.08.13 CHUYÉN NGHÁNH : LY LUÁN NGÓN NGÜ

CHÜ NHIÉM DÉ TAI

TS TRINH DlTC THÁI - KHOA NGÓN NGÜ VÁ VAN HOÁ PIL\P

Ha Nói - 6/2009

thuyét lich su*

/ Nguyén lí hap tac cúa Grice 6

// Các cong trinh nghién ciru cúa Leech 8

/// Mó hinh lich su cüa Brown vd Levinson 9

IV Mó hinh lich su cúa C.Kerbrat-Orecchioni 11

ChiroTig II : Các quan diém tranh luán vé mó hinh giao tiép

hién có va dé xuát mot mó hinh giao tiép mói

/ Dgt van dé 17

// Các chién thuát giao tiép vd góc do tinh cám : Thoá hiép

hay dói dáu 17

/// Mó hinh các chién thuát giao tiép cúa Li-Hua Zheng 20

IV Quan diém cúa chúng tói 21

V Mó hinh mói vé chién thuát giao tiép lien quan den thé

dien 23

VI Khái niem khóng lich su cúa C Kerbrat-Orecchioni 29

Chu'O'ng III : Mac cá trong buón bán hay tro chai thé dien

/ Các két qud phdn tích van dé mgc cá trong buón bán 37

// Mol vái dói chiéu so sánh vé viéc mgc cá trong buón bán

giüa ngicói Pháp vd ngic&i Viét 70

Két luán chung '^

Tai liéu tham kháo

^-Lói nói dáu

Lí thuyét lich su trong ngón ngü (La théorie de la politesse linguistique) lá mot ITnh vire nghién cúru tuang dói mód trong ngánh ngón ngü Trong nhüng nám 70 cúa thé ki XX, các nhá ngón ngü bit dáu quan tám toa ITnh vire hánh dóng ngón ngü tuang tac (Les interactions verbales), vá dac biét quan tám tói van dé lich su trong giao tiép Brown vá Levinson nghién cúu vé ITnh vire lich

su trong ngón ngü vá dé xuit mót mó hinh giao tiép dugc coi nhu lá :

«khung lí thuyét hgp lí nhit vá có súc ánh huómg \án nhát vé các nghién

cúu trong cúng ITnh vire hién tai = le cadre théorique le plus cohérent et puissant et a>ant en conséquence inspiré le plus les recherches recentes dans cedomaine.» (Kerbrat-Orecchioni 1992 : 167)

Leech dé xuit nguyén lí lich su {Principie of Politeness) Sau dó tai Pháp, các

nghién cúu cúa Kerbrat-Orecchioni da góp phán cái thién mó hinh cúa Brown

vá Levinson

Có thé tóm tit các lí thuyét lich su trong ngón ngü nhu sau : Trong quá trinh giao tiép nguai ta thuc hién háng loat các hánh dóng ngón ngü có tinh de doa thé dién cúa dói tac Nguyén tic lich su dói hói chúng ta khóng thuc hién các hánh dóng dó hoác tim cách giám nhe tinh de doa bing các phuang tién ngón n^ü khác nhau Khóng de doa thé dién cúa dói tac lá mót nguyén tac tói cao trong giao tiép

Chúng tói thiy ring các nghién cúu vé mó hinh các chién thuát giao tiép da dat dugc nhüng thánh tuu to lóm trong viéc giái thích các hién tugng ngón nsü Nhuno các nghién cúu náy có cách nhin khá xuói chiéu trong cách úng

xú cúa các thánh vién giao tiép Các mó hinh tao cho chúng ta cám giác trong giao tiép các thánh vién tham thoai luón quan tám bao vé thé dién cúa dói tac

dé luón dugc coi lá lich su Nhung tren thuc té các cuóc giao tiép có tinh dói diu (conflictuelle) van luón ton tai : tú các xung dót trong dói thuang nhu kháu chién vi mit gá mit Ign tai nóng thón, hay các cuóc tranh luán dé tranh

cu tóng thóng nhu cuóc dói dáu giüa Barack Obama vá John Me Cam vúa

xáy ra Trong các cuóc giao tiép dó, nguyén tac chung lá lám sao ha tháp thé dién cúa dói thü Các chién thuát giao tiép hoán toan trái ngurofc vóí các chién thuát tron? mó hinh Hch su

Trong nhCimg cuóc giao tiép khác nhau chúng ta tháy yéu cáu vé múc do lich

su cüng khác nhau Néu chúng ta khóng nám bát dugc múc do lich su dó thi thu-ong bi coi lá khóng biét cách giao tiép : hoac lá bát lich su hoac lá quá kiéu cách Trong cúng mót hoán cánh giao tiép, cúng mót dang giao tiép, moi cong dóns neón nsú dói hói múc dó lich su khác nhau Tú dó mói có các nhan xét nhu nguói Dúc quá thó, nguai Nhát quá kiéu cách v.v

Vay chúng tói cho ráng can phái tim ra mót mó hinh các chién thuát giao tiép lien quan den thé dien mot cách hoán chinh hon, có khá náng giái thích dugc tát cá các bien tugng ngón ngir lien quan den thé dien

Nghién cú-u cüa chúng tói xuát phát tú các cáu hói nghién cúu sau :

1 Các nghién cúru vé I i thuyét lich sir da dgt dugc nhimg thánh tiru gi ?

2 Nhicng thánh ticu dó da cho phép chúng ta giái thích dugc các hién tugfig ngón ngic lien quan den thé dien chua ?

3 Có thé hinh thánh mót mó hinh các chién thuát giao tiép dáy dú hon dé có thé giai thích dugc các hién tugng ngón ngü lien quan den thé dien hay khóng?

Chúng tói cho ráng :

7 Các nghién cini vé lí thuyét lich su da dgt dugc các thánh tini dóng ké vd

ngdy cdng hoán thién hon,

2 Các thánh tiru dó có thé chua cho phép chúng ta giái thích dugc các hién tugng ngón ngü lien quan den thé dién

3 Viéc hinh thánh vd dé xuát mót mó hinh các chién thuát giao tiép dáy dú han oiái thích dugc các hién tugng ngón ngü lien quan den thé dién

Vói cóng trinh nghién cúu náy chúng tói mong muón dat du'O'c các muc to tiéu sau

- Nghién cúu kháo sát các thánh tuu da dat dugc trong lính vuc lich su, tu

r f t * \

trang bi cho minh mót ca sa lí thuyét chác chán vá dáy dú nhám tao ra khá náng dánh giá vá phé phán ; vá cuói cúng lá dé xuát mót mó hinh các chién thuát giao tiép mói lien quan den thé dién

Dé dat dugc các muc tiéu dó, chúng tói su dung các phu'ong pháp nghién cúai sau :

- Nshién cúu lí thuyét ca bán

- Nghién cúu miéu tá các hién tugng ngón ngü trong viéc phán tích các dú liéu

Ket quá nghién cúu cüa chúng tói sé du'O'c trinh hay theo trinh tu* sau :

Chirang I : Trinh báy các két quá nghién cúu kháo sát các thánh tuu da dat

dugc

Chumig II: Trinh báy các quan diém tranh luán vé các mó hinh giao tiép hién

có vá dé xuát mót mó hinh giao tiép mói

Chumtg III: Áp dung mó hinh mói trong viéc giái thích các bien tugng ngón

ngú lien quan den thé dien trong giao tiép mác cá cúa nguai Viét Nam, vá dé xuát cho các nghién cúu tiép theo

ChuoTig I

Các thánh tu-u dat duoc trong nghién cúu vé ly thuyét lich su

* \

L Nguyén lí h o p tac cúa GRICE

Trong bái bao nám 1979, Grice da dua ra giá thuyét ráng trong giao tiép, các thánh vién tham thoai úng xú mót cách hgp tac, má óng ggi lá nguyén lí hgp tac Nguyén lí náy bao góm bón nguyén tac :

1) Nguyén tac vé sé lumig bao góm hai quy tac :

- Phán tham gia cúa ban phái có dú thóng tin dugc yéu cáu

- Phán tham gia cúa ban khóng dua quá nhiéu thóng tin so vái yéu cáu

2) Nguyén tac ve chai lircntg bao góm quy tac ca bán

- Phán tham gia cúa ban phái chán thuc

Vá hai quy tac dac thü

- KhónR khan? dinh diéu gi má ban tin lá sai

' Khóng kháng dinh nhung gi ban chua có dú bang chúng

3) Nguyén tac quan he bao góm mót quy tac diiy nhát

- Hay nói dúng lúe

4) Nguyén tac ve cách thivc góm có mot quy tac ca bán

- Hay ro ráng

Vá bón quy tac dac thü :

- Tránh nói tói ngbla

- Tránh nói máp ma

- Nói ngán nggn

- Nói có phuang pháp

Sau khi néu ra bón nguyén tac tren, Grice viét thém :

«Tát nhién con rát nhiéu các loai quy tac khác (tham mi xa hói dao dúc) nhu lá : Hay lich su - má các thánh vién tham thoai có thé nhan tháy trong giao tiép báng lai vá chúng khóng lien quan den giao tiép - II y a bien sur toutes sortes d^autres regles (esthétiques, sociales ou morales) du genre : soyez poli, que les participants obser\ent normalement dans les échanges

parles, et qui peuvent donner des implications non conversationnelles.» (trad f^se 1979 : 62)

Các nguyén tac náy, theo tac giá, nhin chung khóng có giá tri gi vá muc dích cuói cúng trong giao tiép lá tinh hiéu quá tói da trong trao dói thóng tin Grice cho ráng các mó hinh giao tiép khóng nén dé cap den van dé tinh cám vá xa hói Theo óng, lich su lá bien tugng ngoai vi khi má nó khóng huóng tói tinh hiéu quá cúa van bán, má chi lien quan den viéc quán lí quan he

Vé van dé náy, Kerhrat-Orecchioni kháng dinh :

«Tát nhién van dé vé lich su khóng thuóc binh dién thóng tin can chuyén tai

má a binh dién quan he can diéu chinh = II est évident que la problématique

de la politesse se localise non point au niveau du contenu informationnel qu'il s'agit de transmettre, mais au niveau de la relation interpersonnelle, qu'il s'agit de réguler.» (Kerbrat-Orecchioni, 1992 : 159)

Chúng tói cho ráng khóng thé miéu tá dáy dú nhüng gi dién ra trong giao tiép khi khóng tinh tói các nguyén lí lich su vi :

«Các nguyén lí náy tao ra nhüng áp krc cüng manh nhu các nguyén lí ngón ngü nhu các quy tac cúa Grice dói vái quá trinh tao lap vá dién giái các phát ngón Trong giao tiép ngón ngü, lich su lá hién tugng mang tinh ngón ngü r5 nét = ees principes exercent des pressions tres fortes - au méme titre que les regles plus spécifiquement linguistiques, et que les máximes conversationnelles de Grice - sur les opérations de production et interprétation des énoncés échanges Dans les interactions verbales effectives, la politesse est done un phénoméne linguistiquement pertinent.» (Kerbrat-Orecchioni, 1992 : 160)

Mót ITnh vuc nghién cúu dan hinh thánh vói muc dích xáy dung mol mó hinh chung lien quan den van dé lich su trong giao tiép, lám ca so dé tién hánh trien khai dóng loat các nghién cúu mó tá chi tiét, nhám quan sát các quy tac náy

hoat dóng thé nao trong giao tiép, hay nói dúng han trong các hoat dóng giao

tiép khác nhau trong các xa hói khác nhau

11 Các cong trinh nghíén cú-u cüa Leech

Leech (1983 : 132 1 qq.) cho ráng các hoat dóng giao tiép phái tuán theo mót nguyén tac ca bán : «Hay lich su», dó chính lá nguyén tac lich su «PP»

{Principie of Politeness) Nguyén tac náy khóng lien quan den khái niem thé

dien má lien quan den khái niem cái mát vá cái dugc (coüt et bénéfice)

Nguyén tac náy bao góm các quy tac :

1) Q ^0' tac té nhi (dánh cho các hdnh dóng dp dgt vdyéu cdu)

- Giám thiéu thiet hai cúa dói tac

- Táne tói da cái lai cho dói tac

2) O uy tac quáng dgi (ddnh cho các hdnh dóng áp dgt vdyéu cdu)

' Giám thiéu cái Igi vé minh

- Tán2 tói da thiét hai vé minh

3) O uy tac tan thu&ng (dánh cho các hdnh dóng dién cám vd khdng dinh)

- Giám thiéu diéu khóng vui cúa nguói khác

- Táne tói da niém \aii cho nguai khác

4) O uy tac khiém ton (ddnh cho các hánh dóng kháng dinh)

- Giám thiéu niém vui cüa minh

- Táns tói da diéu khóns vui cúa minh

5) O uy tac dóng thuán (ddnh cho các hdnh dóng kháng dinh)

- Giám thiéu su bát dóng giüa minh vá nguoi khác

- Táng tói da su dóng thuán giüa minh vá nguoi khác

6) O uy tac thién cám (ddnh cho các hdnh dóng kháng dinh)

- Giám thiéu su bát thién cám giüa minh vá nguoi khác

- Táns tói da su thién cám giüa minh vá ngucá khác

Chúng ta tháy ráng các quy tac khác nhau náy rát dác thü, dugc áp dung riéng cho tüng loai hinh hánh dóng ngón ngü

Theo tac giá náy, múc dó lich su phu thuóc váo :

- Bán chát cúa hánh dóng ngón ngú

- Cách tao hinh hánh dóng ngón ngu

- Vá cuói cúng lá bán chát mói quan he giü nguói nói (L) vá nguói nghe (A)

Nhin chung vé ca bán, mó hinh náy khóng quá xa so vái mó hinh cúa Brown

«Giá tri tích circ mang tinh xa hói má mói nguói dói hói qua mót loat các hánh dóng má nguói khác cho ráng nó dugc cháp nhan trong quá trinh tiép xúc riéng biét = la valeur sociale positive qu'une personne revendique effectivement á travers la ligne d'action que les aulres supposent qu'elle a adoptée au cours d'un contact particulier.» (1974 : 9)

Nám 1973, Goffman phát trien khái niém lanh thó Xuát phát tú kliái niém lánh thó khóng gian dugc án dinh trong mót hoán cánh giao tiép, tac giá da dé cap den các khái niem khóng nhát thiét mang tinh khóng gian : khóng gian cá nhán, vi tri, khóng gian can thiét, lugt lai, lanh thó có dugc thóng tin có dugc, nhung ITnh vuc riéng tu trong giao tiép Tát cá các dang lanh thó náy déu «có mót nét chung lá : su thay doi cúa chúng do xa hói quyét dinh = un trait commun : leur variabilité socialement déterminée» (1973 : 54)

Brown vá Levinson dua ra dinh dé ráng thé dién dugc tao nén bai hai mát có tinh ho trg vá gán két chat che vód nhau :

- thé dien ám tinh (nhung sa húu lanh thó theo nghia róng nhát cúa nó : lánh thó c a t h é , khóng gian vá thai gian, các vat dung, các hiéu biét, các bí mát )

- vá thé dien ducmg tinh (thé dién cá nhán, tóng thé các hinh ánh tót dep má

các thánh vién tham thoai muón xáy dung vá áp dat trong quá trinh giao tiép)

^ ' r ^ ,

Trong mót cuóc giao tiép có hai dói tac tham gia sé có bón mát thé dién xuát

bien Trong suót quá trinh giao tiép, các dói tac thuc bien háng loat các hánh

dóng ngón ngú hay ngoái ngón ngú Tuy vay, phán lón các hánh dóng dién

neón - tham chi toan bó - tao nén các mói de doa tiém táne dói vói mót hoác

nhiéu thé dien, dan tói khái niém hánh dóng có tinh de doa thé dién Face

Threatening Acts (== FTA)

Duái góc dó náy, các hánh dóng ngón ngú dugc chia ra lám bón loai :

1 Các hánh dóng de doa thé dién ám tinh cúa nguai thuc bien (vi du : táng

quá, lai búa v.v.)

2 Các hánh dóng de doa thé dien duang tinh cúa nguói thuc hién (vi du : thú

nhan tu phé binh v.v.)

3 Các hánh dóng de doa thé dien ám tinh cúa nguói chiu tac dóng (vi du :

tbinh cáu, cáu hói riéng tu v.v.)

4 Các hánh dóng de doa thé dien ducmg tínli cúa nguai thuc bien (vi du : bác

bó, phé binh v.v.)

Tát nhién mót hánh dóng có thé dóng thai nám trong nhiéu loai (nhung nhin

chung, vói mót giá tri trong yéu), vi thé mói cá nhán déu luón mong muón giú

thé dién cúa chính minh (muón giú thé dien =face want) : mót mát cá nhán dó

muón bao ve thé dién cúa minh, mát khác anh ta muón dugc nguai khác thúa

nhán vá yéu quy Phuang tién dé giái quyét máu thuán nói tai náy lá các dói

tac phái biét tu bao vé thé dién cúa minh, dóng thai tránh dung cham den thé

dien nguai khác E Goffman ggi dó lá cóng viéc giú thé dién face work (1914:

15)

Theo Brown vá Levinson, các dói tac phái sú dung các chién thuát lich su

khác nhau dé dat muc dích

Mó hinh cúa Brown vá Levinson tao thánh, cho den hién nay, mót khung lí thuyét dóng bó nhát trong ITnh vuc lich su trong ngón ngú, tuy nhién diéu dó khóng có nghTa lá khóng con gi can thay dói, hoán thién

IV, M o hinh lich sir cüa C- Kerbrat-Orecchioni

Dé súa chua cách nhin hoán toan tiéu cuc cúa lí thuyét cúa Brown vá Levinson lá chi tháy có duy nhát các hánh dóng de doa thé dién (FTAs), C.Kerbrat-Orecchioni thém váo khái niém FFA bén canh khái niém FTA :

«Nhung lich su khóng chi bó hep trong viéc lám giám nhe tinh de doa cúa các hánh dóns neón neü : lich su có thé biéu hién mót cách tích cuc han báng cách san sinh ra các hánh dóng nguofc lai vói de doa "anti-menagants", nhu hánh dóng chúc, hánh dóng khen Các hánh dóng lám táng giá tri thé dién náy da khóng dugc Brown vá Levinson tinh den Chúng tói dé nghi goi chúng lá "Face Flattering Actes" (ou FFA) Tóng thé các hánh dóng ngón naü có thé chia ra lám hai nhóm lóm tuy theo chúng có tac dóng tích cuc hay tiéu cuc lén các mát thé dién = Mais la politesse ne se réduit pas á l'adoucissement des actes mena9ants : elle peut consister, plus positivement,

en la production d'actes "anti-menaíants", comme les voeux ou les compliments Ces actes valorisants pour les faces, que n'envisagent pas Brown et Levinson, nous proposons de les appeler "Face Flattering Actes" (ou FFA) - l'ensemble des actes de langage se répartissent alors en deux grandes familles, selon qu'ils ont sur les faces des effets essentiellement négatifs ou au contraire positifs.» (1997 : 132)

Chính tren co sá náy, Kerbrat-Orecchioni diéu chinh lai mó hinh cúa Brown

vá Levinson báng cách tách biét ba truc sau :

1 Các hánh dóng ngón ngü de doa thé dién (FTAs) vá các hánh dóng ngón ngü táng giá tri thé dién (FFAs)

2 Các nguyén tac chi phói cách úng xú má nguóa nói sú dung huóng

ten bán thán (principes L-orientés), hay trái lai, hucmg tói dói tac

(principes A-orientés)

11

3 Nguyén tac lien quan tói lich su ám tinh hay lich su duong tinh :

- Lich su ám tinh {politesse négative) góm hai binh dién vi nó có thé

mang tinh tránh né «abstentionniste» (dó lá các nghi thúc tránh né cüa Goffman nhám khóng thuc hién các hánh dóng de doa FTA da dinh san), hay có tinh bú trú «compensatoire», súa chüa, (vire dáy

«redressive» : báng cách vó hiéu hoá tinh de doa cúa hánh dóng ngón ngü báng các phuang tién ngón ngü khác nhau)

- Lich su duong tinh politesse positive, trái lai, có tinh san sinh

«productionniste» lá chú yéu (các FFAs, dugc táng cuómg)

Kerbrat-Orecchioni, (1992 : 184), giói thiéu mó hinh lich su cúa chính minh

Mó hinh dó dugc tó chúc theo ba truc vói các nguyén tac huóng tói nguói tiép

nhán A-orientés hay nguói san sinh L-orientés Chúng tói có thé giói thiéu tóm

tát nhu sau :

I) Các nguyén tac huóng tói nguói tiép nhán (Principe A-orientés) : déu thuán Igi cho nguói tiép nhán A

(1) Lich su ám tinh (Politesse négative) :

Tránh hay lám giám các su de doa dói ven thé dién cúa ngicói tiép nhán A

a) Thé dién ám tinh cúa A

b) Thé dién duoTig tinh cúa A

(2) Lich su ducmg tinh (Politesse positive)

San sinh các hdnh dóng náng cao các thé dién cúa ngitói tiép nhán

a) Thé dién ám tinh cúa A

b) Thé dién duong tinh cúa A

II) Các nguyén tac huóng tói nguói san sinh (Principe L-orientés) : Khóng chi

có các yéu cáu thuán Igi cho nguói san sinh L má con cá các quy tac bát Igi cho L (nhu yéu cáu : Hay khiém ton) Do vay can thiét phái thiet lap trong

muc náy mót su phán biét phu trg :

A) Các nguyén tac thuán Igi cho nguai san sinh L

(1) Góc dó tiéu cuc

Thu xép lám sao dé khóng mát nhiéu thé dién cúa minh

a) thé dién ám tinh

b) thé dién duang tinh

(2) Góc dó tích cuc : khóng có nguyén tac tuang úng

B) Các nguyén tac bát Igi cho nguód san sinh L :

b) thé dien duong tinh

Trong phán trinh báy náy, theo tac giá nám nguyén tac chung tao nén he thóng lich su (systéme de la politesse) Có thé nói dáy lá nhung kién thúc tóng hgp rút ra tú các mó hinh cúa Brovvn vá Levinson vá cúa Leech

Các nguyén tac huóng tói nguói tiép nhan (les principes A-orienté) thé hién phép lich su theo nghTa chát che : vói hai binh dién ám tinh vá duong tinh, vói yéu cáu khóng lám ton hai thé dien hoac táng cuóng thé dién cho nguói khác Phán trinh báy náy cüng thé bien ráng các nguyén tac II bao góm các nguyén

tac thuán Igi cho nguai san sinh L (des principes «favorables á L») (má tac giá

cho lá các nguyén tac vé phám giá (dignité) vá tu vé (autodéfense) ; nguói san sinh tu bao vé thé dién ám tinh vá duang tinh cúa minh, vá các nguyén tac bal

Igi cho nguoi san sinh L (défavorables á L), (theo tac giá dáy lá các nguyén tac

tu lám dau (masochistes), các nguyén tac náy máu thuán vói các nguyén tac

13

tren vá dugc diéu chinh tuy theo tinh huóng giao tiép, quan he giúa các cá nhán, vá quan he xa hói)

Quy tac khiém ton bao hám các nguyén tac II-B-(l) vá II-(2)-b, theo dó phái tránh hoac giám thiéu các hánh dóng táng cuóng thé dién duong tinh cúa chinh minh, nói cách khác, khóng dugc tu ca nggi minh

Tiép theo, tac giá giói thiéu các hinh thúc biéu hién cúa Hch su trong ngón ngu Mót báng các phuang thúc lám diu (des adoucisseurs) rát da dang vá dáy

dú dugc tac giá trinh báy Dó chính lá các phuong thúc bao vé thé dién {face

work) : các phuang thúc thay thé vá các phuong thúc di kém

ch su rát da dang : tri cúa hánh dóng

Các yéu tó quyét dinh thánh cóng cúa các phuang thúc 1

bán chát cúa dia diém giao tiép vá loai hmh giao tiép, vi

trong cáu truc hói thoai, loai hinh quan he giúa nguoi nói vá nguói nghe v.v Trong mó hinh cúa Brown vá Levinson, tinh lich su cúa mót phát ngón tuy thuóc váo ba >'éu tó :

- Múc dó nghiém trong cúa hánh dóng mang tinh de doa (FTA)

- Khoáng cách xa hói (D) giüa các thánh vién tham thoai (les intcractants)

- Quan he quyén luc giüa hg (P)

Theo các tac giá náy, tinh lich su phái dugc táng cuóng dóng thói theo D, P vá múc dó cúa FTA Viéc bú trú cho FTA báng các hoat dóng súa chüa tuong úng vé nguyén tac vói tinh nghiém trgng cúa de doa (balance principie)

Múc dó nghiém trgng, bán thán nó, cüng phu thuóc váo các yéu tó khác nhau nhu :

- Cuói cüng lá giá thiét vé tinh chát có y dó hay khóng cúa hánh dóng dugc thuc hién

Mót diém cuói cüng cúa mó hinh náy lá các quy tac hgp thánh hé thóng lich su

có thé dói nghich vói nhau Bát buóc phái lich su, có nghía lá bao vé thé dién cúa nguói khác liéu có di ngugc lai mong muón cúa nguói phát ngón ? Duói cách nhin náy, giao tiép lá noi dói dáu cúa các chú thé Khóng chi quyén Igi cúa hg thuang trái ngugc, má bán thán ho cüng bi chi phói bói các luc dáy trái chiéu vá các menh lenh trái ngugc Có cá su dói nghich ngay trong hé thóng các qu>' tac lich su : giüa quy tac náy vói quy tac khác Trong các truóng hgp nhu vay, các chú thé giao tiép bi chi phói bói quy tac dúp (double bind) bói vi

hg phái tuán theo mót lúe hai nguyén tac, néu tuán theo nguyén tac náy thi lai lám trái vói ngu>én tac khác vá ngugc lai Theo tac giá, các nguyén tac náy thát may cüng dú mém déo dé dé nguói ta có thé tim dugc giái pháp thoá hiép cho các máu thuán

Sau khi ca nggi các thánh tiju dat dugc trong mó hinh lich su cúa Brown vá Levinson \ói nguyén lí bao vé thé dién, Kerbrat-Orecchioni khuyén cao ráng

mó hinh ná\' \an con nhung khiém khuyét vá diém yéu Theo tac giá, lich su trong ngón ngü có thé dugc miéu tá có hiéu quá báng nhüng gi Brown vá Levinson miéu tá, nhung tát nhién, hoat dóng giao tiép khóng chi bi chi phói du\ nhát bói van dé lich su, mác dú Goffman vá các tac giá khác tao cho chúng ta cám giác nhu vay

Chúng tói hoán toan dong y vói khuyén cao cúa Kerbrat-Orecchioni, xin dugc trinh báy các quan diém tranh luán trong chuong tiép theo

15

Chirong II

Các quan diém tranh luán

vé các mo hinh giao tiép hién có

vá dé xuát mot mó hinh giao tiép mói

- Lám thé nao dé giái tbich dugc su ton tai cúa chúng ?

- Các yéu tó nao quyét dinh mót giao tiép lich su vá khóng lich su ?

- Có can thiét phái dua ra mót mó hinh các giao tiép mói dé có thé giái thich dáy dú hon các hoat dóng lien quan den thé dién ?

r

II Các chién thuát giao tiép vá góc do tinh cám : thoá hiép hay doi dáu

Theo Kerbrat-Orecchioni (1992 : 149-150), có hai quan diém trái ngugc nhau

vé hoat dóng cúa giao tiép cúa con nguói :

- Dói vói nhüng nguói lac quan \é giao tiép {optimistes de la communication),

su hái hoá lá nguyén tac : dói thoai lá mót quá trinh có tinh hgp tac lám nén táng nhám tién tói mót su thóa hiép, tham chi lá su hgp nhát giüa các thánh vién tham thoai, moi nguói tim cách dóng góp phán minh cho viéc xáy dung mót ngói nhá chung

- Doi vói nhüng nguói bi quan vé giao tiép {pessimistes de la communication),

thi trái lai, su dói dáu luón thóng tri : mgi dói thoai déu lá mót dang áu dá, mót trán chién lien me dé áp dat lói nói vá quyén luc : duói góc dó náy, nói truóc hét lá giánh phán cho minh, lám ton giá tri cúa minh, dé cho minh lá có lí vá nguói khác phái theo lí cúa minh lam cho dói tac im miéng, chiéu hét có, lám mát thé dién v.v

Theo chúng tói, nguyén tac lich su hoán toan khác vói nguyén tac hgp tac Khi nguói ta cháp nhán giao tiép lá nguói ta phái ít nhiéu hgp tac vi :

17

«dáy khóng phái lá nguyén tac dao dúc má lá diéu kién diéu chinh quyét dinh

su ton tai cúa giao tiép = ce n'est pas d'un principe moral [ ] qu'il s'agit ici, mais d'une "condition régulatrice" dont dépend fondamentalement la viabilité

de Téchange.» (Kerbrat-Orecchioni : 1986 : 197)

Nhu vay, chúng tói muón dát su hgp tac dói lap vói su khóng hgp tac, su khóng hgp tac sé ngán can mót giao tiép xuát hién hay cham dút nó Vá, mót giao tiép thoá hiép (Consensuelle) dói lap vói mót giao tiép dói dáu (Conflictuelle) Trong mót cuóc giao tiép, su thoá hiép hay dói dáu có thé thóng tri nhung luón có su hgp tac Chúng ta sé có sa dó sau dáy ;

Các chién lugc giao tiép Hgp tac Khóng hgp tac Thoá hiép Dói dáu Khóng co giao tiep

Viéc hgp tac có thé bi de doa bói su dói dáu quá múc (hoác su thóa hiép quá múc) Theo Kerbrat-Orecchioni (1992 : 148) : «mót mát quá dói dáu dan tói cái chét cúa giao tiép tham chi cúa nguói tham thoai, nlumg mát kliác su thoá hiép quá múc chi dan tói im láng = d'un cóté, Texcés de conflit peut entraíner

la mort de Tinteraction, voire des intcractants ; mais de Tautre, Texcés de consensus ne méne luí aussi qu'au silence» vá dói thoai luón phái giü dugc binh dién dói lap Moeschler (1985 : 153) kháng dinh ráng :

«khi tát cá mgi nguói déu dóng y, cháng con gi dé nói ; chi khi nao có bát dong thi trao dói mói dién ra = quand tout le monde est d'accord, il n"y a plus den á se diré ; quand il y a désaccord, la discussion est possible.»

Néu nguói ta khóng thé khóng hgp tac khi tham gia giao tiép nguói ta hoán toan có thé khóng lich su :

«Có nhiéu khi các quy tac lich su khóng dugc áp dung = II y a done bien des cas oú se trouve suspendu Lexercice des regles de la politesse.» (Kerbrat-Orecchioni 1992 : 155)

Vá Windisch kháng dinh ráng :

«các lói cham chgc, cái cg, kháu chién, tranh luán, lói nói bát dóng cüng lá các hién tugng xa hói vá ngón ngü hién hüu khóng khác gi các cuóc dói thoai hoá hgp hay hoá binh nhát = les empoignades verbales, les engueulades, la guerre verbale, la polémique, les désaccords verbaux sont des phénoménes sociaux et langagiers tout aussi réels que les dialogues les plus harmonieux et paisibles.» (1987 : 18)

Các diém tren cho chúng ta tháy, tren thuc té, trao dói có thé dién ra duói hinh thúc hoá binh, thoá hiép, hoá háo hay trái lai, hiéu chién, dói dáu, láng nhuc Nhu váy theo chúng tói, tát cá các cuóc giao tiép có thé sáp xép giüa hai cuc hoá binh vá dói dáu Ó cuc hoá binh, chúng ta có các loai hinh giao tiép nhu tám tinh khi dó mgi chién thuát déu nhám náng cao thé dién Ó cuc dói dáu,

có các loai hinh nhu chúi rúa, tranh luán vói muc dích lám mát thé dién cúa doi phuang vá tu dánh bóng hinh ánh cúa minh khóng can quan tám den thé dién nguói khác vá khóng can lám giám tinh de doa cúa hánh dóng má minh thuc hién

Giüa hai cuc náy lá các giao tiép má su thoá hiép vá dói dáu cúng ton tai vói các liéu luanes khác nhau Nói cách khác, múc dó dói dáu thay dói theo nhiéu yeu to

Chúng tói có quan diém lá các thánh vién tham thoai khóng gáp nhau dé xáy dung hoá binh hay gáy chién má các giao tiép xa hói có thé dugc coi lá mót su thoá thuán, trong dó các thánh vién tham thoai sé lám thay dói liéu lugng tuy theo mót só yéu tó khác nhau Trong quá trinh dó, sác thái hoá binh hay dói

19

dáu chiém ITnh Tát cá nhüng diéu dó dan chúng tói den mót mó hinh các chién thuát giao tiép mói cúa Li-Hua Zeng

III MÓ hinh các chién thuat giao tiép cúa Li-Hua Zheng

Tac giá dua ra mó hinh náy trong quá tinh phán tích các tinh huóng giao tiép khác nhau trong cóng dóng nguói Hoa tai París Mó hinh náy, láy khái niém thé dien lám trung tám, bao góm các hánh dóng xa hói co bán do ngirói phát ngón thuc hién vá có thé sáp xép theo bón góc dó :

1) Giánh láy thé dién «Gagner de la face»

Nguói phát ngón tu náng cao giá tri xa hói cúa minh truóc cóng chúng hoác dói tac hay nói cách khác lá tu tim uy tin xá hói Viéc cháp nhán yéu tó náy trong các hánh dóng giao tiép xuát phát tu ca só ly luán : tát cá nhüng nguói nói thay cho viéc cha dgi mót cách bi dóng dói tac bao vé thé dién cúa minh, anh ta có thé tu minh chú dóng tac dóng lám thay dói hinh ánh vá cám nhán vé minh tao ra mót hinh ánh có Igi báng các phuang tién ngón ngü khác nhau

2) Cho íh i dién «Donner de la face»

Hánh dóng cho thé dién nhám táng cuóng giá tri thé dién xa hói cho dói tac nhám lám cho nguói ta vui vé vá cái thién quan hé hay vó hiéu hoá mói de dga thé dién dói tac do hánh dóng cúa minh gáy ra

3)Báoxé thé dién cúa chính minh «Proteger sa propre face»

Hánh dóng cúa nguói phát ngón hoác lá bao vé thé dién cúa chính minh truóc mgi de doa tú dói tac, hay tú chính các hánh dóng cúa minh hoác lá cúu vót thé dién cúa minh khi thé dién có thé bi mát

4) Bao vé thé dién cúa dói tac «Proteger la face du partenaire»

Hánh dóng cúa nguói phát ngón bao vé thé dién cúa dói tac truóc tát cá các mói de doa do minh gáy ra, hay do chính dÓi tac gáy ra, tham chi con do các

Xem Li-Hua Zeng 1998 : 56,

thánh vién tham thoai khác gáy ra, trong dó có cá viéc cúu thé dién cho dói tac khi nó bi mát

Trong mó hinh náy, hánh vi giánh láy thé dién dugc tac giá coi lá quan trgng nhát vi theo tac giá dó lá nén táng trong dói sóng xa hói Dó chính lá diém

khác biét so vói hé thóng lich su cúa Kerbrat-Orecchioni : L có thé giánh láy

thé dién cho minh «gagner de la face»

Theo tac giá,

«Các cá nhán vói bán tinh coi trgng cái tói truóc hét nghi tói minh Anh ta

sé can nhác cái dugc vá cái mát truóc khi hánh dóng Anh ta hánh dóng vi cái dugc vá cái mát cúa chính minh chú khóng phái cúa nguói khác néu anh ta tó ra hgp tac chính bói vi su hgp tac dó có Igi cho anh ta = Les individus plutót égocentriques, pensent d'abord á eux-mémes Un actant pese les coúts et les profits avant d'agir II s'agit de ses propres coúts et profits personnels et non pas de ceux des autres S"il se montre coopératif c'est parce que cette coopération est avantageuse pour lui.» (Zheng 1998:155)

Vá tac oiá tu dát minh váo nhóm nguói bi quan vé giao tiép (pessimistes de la communication), dói vói hg moi dói thoai chi lá mót kiéu trán mac vi quyén luc

IV Quan diém cüa chúng toi

Theo chúng tói, cách nhin thé giói nhu váy lá quá bi quan (trop pessimiste) Chúng tói dóng y lá con nguói có bán chát lá ích ki, ho nghi truóc hét den minh vá can nhác cái dugc vá cái mát cúa chính minh truóc khi hánh dóng Nhung néu tát cá các thánh vién tham thoai chi nghT den thé dién cúa minh vá chi hánh dóng dé táng giá tri cúa minh thi chi con các cuóc giao tiép dói dáu, tham chi khóng có giao tiép vá chi con lai lá chién tranh

21

Vi váy các nguyén tac lich su da dugc tao ra nhám tránh hoác lám giám tinh cáng thing trong các giao tiép Nhung néu các thánh vién tham thoai chi hánh dóng theo các nguyén tac lich su thi chi ton tai các giao tiép thoá hiép

Tren thuc té su dói dáu vá thoá hiép cüng ton tai trong dói sóng háng ngáy, tham chi ngay trong mót cuóc giao tiép Các thánh vién tham thoai déu phái chiu các áp luc trái ngugc vá các menh lénh dói láp : mong muón cá nhán vá các nguyén tac xa hói vé lich su Dó chính lá nhüng quy tac kép manh nhát (la plus forte double contrainte), dó cüng chính lá nguyén nhán cúa các tinh huóng khó xú (dilemmes) má các thánh vién tham thoai phái vugt qua trong qua trinh giao tiép Vá máu thuán can bán nhát chính lá :

« máu thuan dói láp hai yéu tó dói nghich tú thai nguyén thuy : Cái tói vá nguói khác Cáu hói lón nhát dugc dát ra lá : lám sao két hgp dugc viéc tu bao vé minh vói sir ton trgng nguói khác ? = celui qui oppose ces deux

emites primitives et primitivement antagonistes : VEgo et VAlter, et la

grande question est la suivante : comment concilier la préservation de soi et

le respect d'autrui •?» (Kerbrat-Orecchioni, 1992 : 279)

Su máu thuán giüa cái tói vói nguói khác có thé dugc coi nhu su dói láp giüa

cá nhán vá xá hói Lich su lá mót nhu cáu xá hói (nécessité sociale) Néu nhu con nguói có khuynh huóng tu nhién nghi vé minh thi Hch su dúng dé phuc qu>én Igi nguói khác vá dé can báng giao tiép Các quy tac lich su lám cho giao tiép có thé dién ra Lich su cho phép giám su cáng tháng, các máu thuán luón có khá náng xuát hién khi có mát nguói khác

Khi các thánh vién tham thoai dúng truóc máu thuán giüa cái tói vá nguói khác, thái dó cúa hg sé ra sao ?

Khá náng thü nhát : hg có thé hoán toan dep cái tói truóc nguói khác vá sú dung các quy tac lich su, hay trái lai hánh dóng vi quyén Igi cúa minh má khóng quan tám den quyén Igi cúa nguói khác báng cách bó qua các quy tac lich su

Khá náng thú hai : Tim các giái pháp thoá hiép trong su máu thuán

Thirc té lá các giao tiép thoá hiép hay dói dáu luón cüng ton tai trong cupe

sóng háng ngáy, vá vói quan diém néu tren, chúng tói muón dua ra mót mó

hinh mói vé các chién thuat giao tiép lien quan den thé dién má theo chúng tói

sé hoán chinh hon Trong mó hinh náy có các chién thuat khác nhau dé táng

cuóng vá bao vé mot hay nhiéu thé dién cúa nguói náy hay nguói khác, dóng

thói có cá các chién thuát de doa hay lám ton hai den thé dién nguói khác hay

cúa chinh minh

V Mó hinh mói vé các chién thuat giao tiép lien quan den thé dien

Có tai cho

A

Bat lai cho A

Ljch su*

Tránh hoac lám giám bót các mói de doa thé dien cua

chính minh {bao vé thé dién

cúa chinh minh)

Tránh hoac lám giám nhe các hánh dong tir náng cao

thé dién cúa chính minh {lugt

khiém ton = lai de rnodestie)

Thuc hién các hánh dóng tir

de doa thé dién cúa chính

minh {tu lám dau

minh {giánh thé dién cho

Thirc hién các hánh dong

de doa thé dién cúa A

{Lám lón hai den thé dién cúa A)

Vói mó hinh náy, chúnh toi muón du-a ra mót só van dé mói nhirsau :

1 Truóc hét, các chién thuat giao tiép khóng chi bi ánh huóng bói các nguyén

tac lich su, mót só chién thuat vugt ra ngoái khuón kho cúa he thóng các

nguyén tac dó, chúng thé bien mát trái hay con goi lá mát tiéu cuc cúa giao

tiép (l'aspect négatif de la communication) : bát lich su Các chién thuat náy

thuóng bi trung phat (sanctionnées), hay luu y (marquées) trong moi xa hói

Vay mót cáu hói dat ra lá nghién cúu van dé náy vói muc dích gi ?

Tren thuc té, các chién thuát bát lich su thuóng duoc sú dung trong mót só loai

hinh giao tiép vá tham chi con tro thánh nguyén tac ca bán cúa các loai hinh

náy Vi du, trong mót cuóc tranh luán chính tri tren truyén hinh giúa các úng

cú vién tóng thóng, mót úng cú vién sé bi coi lá khóng binh thuóng néu nhu

anh ta khen nggi dói thú, vá sé dugc coi lá sáng giá khi biét cách ha tháp hay

lám mát thé dien cúa dói pbuooig Mót nguói bán háng sé bi coi lá kém khi

khóng biét khen nggi (tham chi con nói quá) vé mát háng minh dang bán

Theo chúng tói mó hinh náy sé cho phép chúng ta nghién cúu dáy dú han

thuc té giao tiép trong cuóc sóng duói góc nhin thé dién Mó hinh náy có khác

vói các mó hinh cúa ly thuyét Hch su Chúng cho chúng ta mót cái nhin quá

lac quan vé giao tiép vá khóng quan tám den mat trái cúa giao tiép vá các

chién thuat dói dáu Các chién thuát náy cüng ton tai tren thuc té nhu các chién

thuát thoá hiép cúa ly thuyét lich '^^s

2 Trong mó hinh ná>, chúng tói dua ra các chién thuát trái ngugc nhau ; các

chién thuát nám tron? khuón khó cúa lich su vá các chién thuát bát lich su Vá

ngay cá trong khuón khó lich su cüng có các chién thuat trái ngugc, dó lá các

chién thuát có Igi vá bát Igi cho nguói phát ngón Chúng tói nghi ráng nhüng

chién thuát có Igi cho nguói phát ngón chi dugc xép trong khuón khó lich su

khi nguói phát ngón tu lám mát thé dién tro nén phién phúc (génant) cho

nguói nghe Nhung néu nguói phát ngón tu bao vé thé dien thi anh ta di ngugc

lai vói luat khiém ton vá vi vay sé bi coi lá bát lich su

Vá nguyén tac tu de doa thé dién cúa minh (produire des menaces envers vos propres faces) dóng mót vai tro quan trong trong giao tiép cúa các xá hói cháu

A Chúng ta thuóng gáp các phát ngón có tinh ha tháp minh vá nhiéu hinh thúc ngón ngú có tinh ha tháp bán thán trong tu vimg giao tiép Theo chúng tói, dó chính lá mót bien thé cúa luat khiém ton

3 Các chién thuat trong khuón khó lich su tuang úng vói sác thái hoá binh cúa giao tiép, khi dó :

«Nguói ta tó ra dáng yéu dé nguói khác cüng nhu vay, dé bao vé thé dién cúa minh nhu nguói ta mong muón, nguói ta sé bao vé thé dién cúa ban vá lúe dó mong muón chiém dugc cám tinh, dugc lóng dói tac, quan trong han

lá mong muón chién tháng trong giao tiép = on est aimable pour que Tautre

le soit, pour "préserver sa face" comme on souhaite quMl preserve la vótre

et oú l"envie de conquerir la sympathie, de gagner le partenaire Temporte sur la simple envié de gagner la partie.» (André-Larochebouv}-, 1984 : 65)

Vá các chién thuát trong khuón khó bát lich su tuong i'mg vói sác thái dói dáu cúa giao tiép, khi dó «mong muón chién tháng vá thóng tri lá quan trong = domine Tenvie de gagner, de dominer» (ibid : 28)

Nói cách khác, các chién thuát lich su có khá náng tuóc vij khi hay tao hoá binh (desarmantes ou pacifiantes) Chúng lám giám múc dó cáng tháng vá dói dáu trong giao tiép Trái lai các chién thuát bát lich su lám táng múc do dói dáu

Trong giao tiép, néu chi quan tám sü dung mót loai hinh chién thuát thi có thé gáy nguy hiém cho giao tiép bói vi su bát dóng vá cá su dóng y lien tuc sé lám cho giao tiép khóng tién trien dugc, tham chi con chám dút Tren thuc té, hai loai hinh chién thuát náy có tinh bú trú vá can dói Dú sao trong mót tinh huóng nhát dinh, trong mót loai hinh giao tiép, trong mót xa hói nhát dinh, mót

só chién thuát dugc uu tién tuy theo muc dích giao tiép Mót cuóc giao tiép nhin chung có thé dugc dánh giá lá hoá binh ó múc dó it hay nhiéu hay ngugc lai lá dói dáu

25

4 Trong mot cuóc giao tiép, bón mát thé dién cúng ton tai Chúng khóng dugc nhin nhán mót cách dóc láp má lá phu thuóc lán nhau Khi nguói nói (L) de doa thé dién cúa nguói nghe (A), anh ta dóng thói de doa thé dién cúa chính

minh vi anh ta có nguy ca bi coi lá bát lich su Trái lai, khi L ca nggi thé dién cúa A, anh ta ca nggi dóng thói thé dién cúa minh vi dugc coi lá lich su Han

thé núa, các hánh dóng ngón ngú có thé dóng thói de doa vá táng cuóng bón mat thé dién, vi du nhu hánh dóng trao táng (offre) :

- Cho tháy su xúng dáng cúa A

- nhung cüng dat A váo tinh trang ng nán

- Cho tháy tinh quáng dai cúa L

- nhune cüns tao ra mói de doa thé dién cho L : mát mót phán thé dién

ám tinh vá thé dién duong tinh bi de doa néu A tú chói

Vi váy các thánh vién tham thoai phái biét cách sú dung các chién thuát dói dáu mót cách mém déo dé khóng lám mát thé dién quá dáng cúa dói tac De doa hay táng cuóng thé dién phái tuy theo các nguyén tac dugc sú dung vá tuy theo tién trien cúa giao tiép vá dác biét lá y dó chién thuát cúa thánh vién tham thoai Các nguyén tac dó thuang có tinh bú trü

5 Theo chúng tói, trong giao tiép các thánh vién tham thoai sü dung các chién thuát nhu tro chai con lác (un jeu de balaníoire) : hg có thé lác vé phía lich su sau dó vé phia bát lich su Hoat dóng dó tao ra mót vúng má chúng tói muón goi lá vúng hánh dóng (zone d'action) cho mói giao tiép Chúng tói thé hién y tuóng dó báng so dó sau :

'i^^^mM^s^mr^m

So dó náy cho chúng ta tháy, vüng hánh dong có hai ranh giói : 5 = bát lich su (impolitesse) vá O = quá lich su (hyperpolitesse), dú các ranh giói náy khóng phái lúe nao cüng thát ro ráng Các thánh vién tham thoai có thé hánh dóng thoái mái trong vüng hánh dóng má khóng phái lo bi luu y (marqués) Nhung néu khi mót nguói vugt qua ranh giói (i), anh ta sé bi coi lá bát lich su vá khi anh ta vugt quá ranh giói (h), anh ta sé bj dánh giá lá quá lich su (hyperpoli), nói cách khác anh ta khóng con tuán thú các nguyén tac can thiét khi vugt qua các ranh giói

Trong mót loai hinh giao tiép, trong mót tinh huóng tuong tu, vúng hánh dóng náy có thé ít nhiéu róng hay hep tuy theo tüng xa hói hay cóng dóng giao tiép Vüng náy có thé xé dich vé cuc bát lich su (giao tiép se có tinh dói dáu han), hay lich su (giao tiép sé có tinh thoá hiép han) Chúng ta có thé so dó hoá hién tuons dó nhu sau :

Các giao tiép trong xa hói XI sé cáng tháng han so vói giao tiép trong xa hói X2 vi vüng hánh dóng nám sát han cuc bát lich su

Dé hinh dung ra vúng hoat dóng cúa mót hánh dóng ngón ngü trong mót loai hinh giao tiép, trong mót xá hói nhát dinh, trong mót tinh huóng cu thé, chúng tói dé nahi cách tinh nhu sau :

27

Vi du dói vói mót hánh dóng de doa thé dien, chúng ta thuóng tháy có ba dang thé bien :

1 Lám giám nhe (adoucie)

2 Khong lám giám nhe (non adoucie)

3 Táng cuÓTig (durcie)

- Giá sú trong xá hói X I , chúng ta có két quá thóng ké nhu sau :

33,3 % hánh dong áxxqc lám giám nhe, 33,3 % khóng du'O'c lám giám nhe

vá 33,3 % du'O'c táng cuóng

- Trong xa hói X2, chúng ta có két quá thóng ké nhu sau :

70 % hánh dong du-cre lám giám nhe, 20 % khong du'O'c lám giám nhe vá

10 % d u a c táng cuóng

- Trong xa hói X3, chúng ta có két quá thóng ké nhu sau :

10 % hánh dong duccc lám giám nhe, 20 % khong du-gc lám giám nhe vá

70 % duoc táng cu-óng

Chúng ta có thé nói trong xá hói XI, vúng hánh dóng róng han vá nám giüa hai cuc : lich sir vá bát lich su ; trong các xa hói X2 vá X3 vúng hoat dóng hep han vi các thánh vién tham thoai chi nghiéng nhiéu vé mót cuc Nói cách khác, su thé bien cúa hánh dóng ngón ngü chi táp tmng váo mót dang thi vúng hoat dóng sé hep han

Xá hói X2 vá xá hói X3 có cúng mót dó lón cúa vúng hánh dóng, nhimg giao tiép trong xa hói X2 có tinh thoá hiép nhiéu han trong xá hói X3 vi vúng hoat dóns sát vói cuc lich su hon

Tát nhién chúng tói cüng cho ráng viéc tinh toan náy khóng phái lá mót tinh toan có tinh toan hgc (luón cho két quá chinh xác) Nhung su tinh toan náy cüng cho chúng ta mót y niém nao dó vé múc dó lich su hay bát lich su vá múc dó tu do trong viéc thé hién các hánh dóng ngón ngü dú cho két quá tinh toan chi có tinh tuong dói

Khái niém vé vüng hánh dóng, theo chúng tói, lá rát quan trgng vi các thánh vién tham thoai phái hánh dóng trong giói han cüa vüng dó néu khóng muón hánh dóng cúa hg bi luu y (marqués) Han thé nüa, nguói ta có thé dugc coi nhu có khá náng giao tiép tót khi có khá náng hánh dóng gán vói các giói han

Trong tiéng Viét có thánh ngü : Di vói phát mgc áo cá sa, di vói ma mgc áo

giáy Chúng ta có thé hiéu ráng con nguói ta phái biét üng xü phü hgp trong

mói tinh huóng : thoá hiép hay dói dáu vi su bát lich su thái quá vá cá lich su thái quá déu tro nén phién phúc, thám chi de doa dói vói giao tiép Nói cách khác, trong mót hinh huóng có tinh nghi lé xá giao, nguói ta phái i'mg xü mót cách lich su, trang trgng Trái lai vi du trong mót nhóm bui dói, néu khóng biét nói tuc chúi thé nguói ta sé bi loai khói nhóm

Các thánh vién tham thoai phái biét tinh toan chinh xác müc dó lich su vá bát lich su khi thuc hién các hánh dóng ngón ngü dé luón luón nám trong vúng hánh dóng Viéc tinh toan náy khóng chi ó müc dó hánh dóng ngón ngü má tren cá giao tiép vi theo tüng loai hinh giao tiép, trong mót tinh huóng giao tiép nhát dinh theo dién bien cúa giao tiép má nguói ta có thé hánh dóng mót cách lich su nhiéu han hay it han Diéu dó có nghTa lá mót giao tiép thuang khóng dien ra theo mót sác thái (thóa hiép hay dói dáu), các thánh vién sé nghiéng vé phia lich su néu tháy thé dién cúa dói tac quá bi de doa vá cüng sé nghiéng vé phia bát lich su néu thé dién cúa chính minh quá bi de doa nhám giü dugc su can báng có tinh bú trü

Nhu váy chúng ta con có mót van dé can giái quyét : Các hánh dóng có tinh de doa thé dién FTAs, dugc thé hién má khóng có bát cú phuang thúc lich su nao, nhung lai nám trong vüng trong hánh dóng thi sé dugc coi lá lich su hay bát lich su ? Dé trá lói cho cáu hói náy chúng ta hay xem xét khái niém

«khóng lich su = apolitesse» cúa Kerbrat-Orecchioni

VI Khái niém «khóng ljch s y » cüa Kerbrat-Orecchioni

Tac giá láy viéc phán tích hánh dóng thinh cáu lám diém xuát phát, theo tac giá dáy lá :

29

«hánh dóng có tinh de doa thé dién dién hinh, chúa rát nhiéu yéu tó xá hói

vá quan he, vá tao ra rát nhiéu hinh thúc thé bien trong phán lón các ngón

ngú = un acte menagant par excellence, riche en implications

socio-relationnelles, et offrant une grande variété de réalisations dans la plupart des langues.» (Kerbrat-Orecchioni, 2001 : 173)

Rát nhiéu cóng trinh nghién cúu da dang vé hánh dóng ngón ngú náy, dac biét trong huóng dói chiéu Các cóng trinh náy da néu ra các diém tuang dóng dáng ké trong hoat dóng cúa hánh dóng náy trong nhiéu ngón ngú vá cá các nét khác biét quan trgng Trong các diém tuang dóng, cách thé bien thuóng dugc ua chuóng lá cách thé bien gián tiép có quy uóc (formulations indirectes conventionnelles) Nhung dóng thói các tac giá néu tren cúng thay nhiéu su khác biét trong các cách thé bien gián tiép náy : trong tiéng Pháp, các hinh thúc thé bien dugc ua chuóng nhát lá «Tu peux/pourrais fermer la porte ?» vá

trong tiéng viét lá «Dóng (giúp) hó cái cüa ! = Aide-moi á fermer la porte !»

Trong mót ngón ngú, mót só cáu truc có thé dugc sú dung trong viéc thé bien các lói thinh cáu gián tiép có quy uóc, nhung lai hoán toan váng mat trong mót nsón nsú khác cüns vói eiá tri dó Các cách thé hién gián tiép luón dugc dúng trong viéc bao vé thé dién Nhimg trong cúng mót ngü cánh gióng hét nhau tuy thuóc váo nén van hoá cúa mói nguói nguói ta sú dung các cách thúc ít nhiéu truc tiép hay gián tiép dé thé hién cúng mót hánh dóng thinh cáu Diéu náy dan den mót van dé nhay cám khi nghién cúu dói chiéu :

«Có nén coi nguói Dúc lá kém lich su trong truóng hgp hg tháng thán han nguói Anh trong cách thé hién các hánh dóng thinh cáu ? = Faut-il considérer que les AUemands, étant plus brutaux que les Anglais dans la formulation de leurs requétes, sont aussi moins polis á cet égard ?» (Kerbrat-Orecchioni, 2001 :175)

Chúng ta sé phái rát thán trgng khi phán tích hién tugng náy :

1 Nhu chúng tói dá trinh báy phán tren, cám giác vé lich su (hay khóng lich su) cúa mót hánh dóng ngón ngü khóng chi phu thuóc váo cách thúc thé hién

má con phu thuóc váo nhüng gi xung quanh nó vá dác biét lá các yéu tó có thé lám giám tinh de doa (hay lám táng tinh de doa) Dé dánh giá müc dó lich su cüa mót hánh dóng ngón ngü, can phái tinh tói tát cá các yéu tó tao nén nó

2 Mót hánh dóng thinh cáu bi dánh giá lá bát lich su khi nó dugc coi lá dát sai

vi tri (imposition) Trong giao dich mua bán ó Viét Nam, lich su thuang bi bó qua trong quan hé nguói mua vá nguói bán Ho coi dó nhu lá mót cuóc chién nho nhó, trong dó phái rát thán trgng dé giánh tháng Igi (chúng tói sé trinh báy phán náy trong chuong sau)

Dé lám ro han van dé náy, Kerbrat-Orecchioni dua ra mót vi du : trong cüng mót tinh huóng giao tiép, cách thé hién binh thuang nhát (dugc cha dgi vá khóng bi luu v) duoc dich tuong üng sang tiéng Pháp nhu sau :

(1) «Ferme la fenétre» tai Israel

(2) «Pourrais-tu fermer la fenétre ?» tai Pháp

(3) «Voudrais-tu fermer la fenétre ?» tai Anh

Lám sao có thé giái thich hién tugng náy duói góc dó lich su ?

Trong tinh huÓng giao tiép lien van hoá, néu nguói sü dung cáu truc truc tiép han (khóng lám giám tinh de doa) sé bi coi lá bát lich su, bói nguói ta hay sú dung cách thé hién mém mong han theo quy tac giao tiép cúa nén van hoá dó Nhung trái lai, trong tinh huÓng giao tiép trong nói bó mót nén van hoá, klióng

có dánh giá nao nhu váy cá vi các thánh vién tham thoai chia sé các quy tac giao tiép gióng nhau

Có can phái cháp nhán ráng trong bán chát cách thé hién (3) lich su han cách thé hién (2) vá cách thé hién (2) lich su han cách thé hién (1) khi khóng tinh den yéu tó van hoá ? hay ngugc lai, coi cá ba cách thé hién lá tuong duang nhau bói vi chúng déu phú hgp vói tinh huÓng phát ngón ?

Dói vói mót SÓ nhá nghién cúu ngü dung hgc, lich su dugc xác dinh bói viéc ton trgng hgp dÓng giao tiép có hiéu luc «contrat conversationnel en vigueur»

31

trong tinh huóng giao tiép lien quan, diéu dó có nghTa lá nhung gi phú hgp vói quy tac déu phái coi lá lich su Nhung theo Kerbrat-Orecchioni,

«nguói ta khó cháp nhan lá lich su vói mót menh lenh sú dung trong viéc huán luyen quán su vá ngugc lai lá bát lich su vói mót lói cám on quá múc hay mót lói xin lói thúa = on a du mal admettre qu'est "poli" un ordre vociferé durant un entrainement militaire et á Tinverse qu'est "impolie" la production de remerciements excessifs ou d'excuses superflues.» (2001 : 176)

Mót lí thuyét lich su chi có thé úng dung khi nó cháp nlian ngoái hai pham trú

có táng bác lich su vá bát lich su, mót pham trú trung tinh dó lá khóng lich su (non-politesse hay apolitesse)

Quav tro lai vói vi du các hánh dóng thinh cáu dugc néu tren :

- (1) duói góc nhin náy sé lá khóng lich su «non-poli» (hay «apoli») (phát nsón khóns lich su vi khóne có bát ki hinh thúc lám giám tinh de doa nao nhune cüns khóng bi coi lá bát lich su vi viéc sü dung các phuang tién lám giám tinh de doa lá khóng can thiét)

(2) vá (3) sé dugc coi lá lich su vói nhüng múc dó khác nhau vi có su xuát hién cüa các phuang tién lám giám tinh de doa

Nhung chúng tói nghi ráng mgi viéc khóng don gián nhu váy Trong mót vái nén van hoá mót cách thé hién truc tiép có thé dugc coi lá lich su han so vói viéc thé hién gián tiép :

«Nguói ta có thé coi lá lich su khi chú trgng den nguói khác nhung trái lai, cüns duoc coi lá lich su khi nói khóng chú trgng = on peut considérer

qu'étre poli, c^est ménager autrui, mais aussi que c'est, a Tinverse lui parler sans ménagement.» (Kerbrat-Orecchioni 2000 : 88)

Mót hánh dóng táng cuóng thé dién (FFA) có thé lá mót hánh dóng de doa thé dién (FTA) Theo chúng tói trong mót tinh huóng giao tiép nhát dinh mót hánh dóng ngón ngü có thé dugc nhin nhán khác nhau vé múc dó lich su :

Dói vói mót hnáh dóng de doa (FTA):

- Mót FTA khóng có bát ky phuang thúc lám giám nhe nao có thé dugc coi lá khóng lich su (apoli), néu nhu nó phú hgp vói các quy tac giao tiép cúa tinh huóns dó

» » •*

- Nó có thé dugc coi lá lich su néu dugc dú lám mém

- Nó sé bi coi lá bát lich su khi khóng dugc lám giám nhe nhu các quy tac giao tiép yéu cáu vá cúng nhu dugc lám giám nhe nhuimg khóng dú múc dé trung hoá tinh de doa (nói cách khác nó khóng dugc dú lám mém)

Dói vói hánh dóng táng cuóng thé dién :

- Nó sé dugc coi lá lich su khi thuc bien phú hgp vói các quy tac hién hánh

- Nó sé bi coi lá lich su quá múc (hyperpoli) khi su xuát bien cúa nó khóng do các quy tac bien hánh yéu cáu vá duaci biét khi nó bi quá táng cuóngbáng các phuang thúc khác nhau

- Nó có thé bi coi lá bát lich su khi khóng dugc táng cuóng dúng múc trong mót só tinh huóng nhát dinh Vi du khi nhán dugc món quá chi nói cám on mót cách hó huong óngu váng mat cúa mót hánh dóng táng cuóng thé dien cüng có thé bi coi lá bát lich su trong mót só tinh huóng

Chúns ta có thé biéu dién các mó tá tren trong sa dó sau :

HDi¿N FTA FFA

BLS KLS LS BLS LS QLS

Trong so dó náy, các háng dóng bi coi lá bát lich su (BLS) hay quá lich su (QLS) khi chúng dugc thuc hién ngoái vüng hánh dóng vá dugc coi lá khóng lich su hay lich su khi chúng nám trong vüng hánh dóng Mót hánh dóng ngón

33

ngú có thé dugc thuc hién theo các cách khác nhau : hch su, khóng lich su, bát lich su, hay quá lich su

Nhu vay, chúng tói vúa dua ra mót mó hinh các chién thuat giao tiép mói lien quan den thé dién vá chúng tói cho ráng mó hinh náy có thé giái thích triet dé han các quyét dinh cúa các thánh vién tham thoai khi hg dúng chién thuat náy hay chién thuát khác, phuang thúc thé bien náy hay phuang thúc thé bien khác Báy gió chúng tói muón dúng ly thuyét mói náy dé miéu tá mót giao tiép

rát dói thuóng cúa nsuói Viét Nam dó lá mác cá trong buón bán lé má theo

chúng tói nguói mua vá nguói bán phái rát khón khéo trong viéc sú dung các chién thuát khác nhau, tham tri máu thuán vói nhau dé giánh phán tháng trong cuóc thuons lucms náv

Chirong HI

Mác cá trong buón bán

hay tro choi the dien

35

Mó" dáu

Vói hinh các chién thuát giao tiép má chúng tói mói dua ra, chúng tói sé phán tích mót ngü doan dác trung trong buón bán cúa nguói Viét Nam : mác cá Dó chinh lá ngü doan cáng tháng nhát trong giao dich buón bán Qua phán tich náy chúng tói muón tim hiéu các chién thuát giao tiép khác nhau cúa nguói

mua vá nguói bán nhám giánh dugc phán tháng trong cuóc dám phán thuang

mai náv Chúns tói muón biét các thánh vién tham thoai lám thé nao dé bao

vé, cho, giánh láy vá thám chi de doa các mát thé dién

Giái thiéu cir liéu nghién cúu

Trong quá trinh nghién cüu chúng tói dá quyét dinh thu tháp cú liéu báng phuang pháp ghi ám trong bón dia diém bán lé tai tai Há Nói váo nhüng nám dáu thé ki XXI Viéc chgn cü liéu náy dua tren co só nhüng nguói thán cúa chúng tói có nhiéu kinh nghiém trong linh vuc buón bán lé, vá gia dinh có mót cua háng nhó tai trung tám Há Nói, Chúng tói dá ghi ám các cuóc thoai tai:

- Mót cúa háng bán giáy dép bén hó Hoán Kiém, ó dó chúng tói dá ghi dugc 15 cuóc hói thoai ;

- Mót cúa háng bán khung tranh nghé thuat tai phó Nguyén Thái Hoc (tai nhá riéng cúa chúng tói), ó dó chúng tói da ghi dugc 18 cuóc hói thoai :

- Phién chg hoa nhán dip Tét, ó dó chúng tói da ghi dugc 35 cuóc hói thoai :

- Chg Xanh tai Giáng Vó, ó dó chúng tói dá ghi dugc 19 cuóc hgi thoai Nhu váy tóng cóng chúng tói da ghi dugc 87 cuóc thoai Chúng tói da dúng máy ghi ám dé ghi lai các cuóc giao tiép náy, cúng vói quan sát các hánh dóng phi ngón ngü khi chúng dóng vai tro quan trong trong giao tiép Sau dó chúng tói ghi các cuóc giao tiép náy ra phién bán giáy Dó lá nguÓn cü liéu rát phong phü cho phép chúng tói phán tích các cuóc thoai náy duói nhiéu góc dó khác nhau Trong nghién cüu náy, chúng tói táp trung phán tích các chién thuát má nguói mua vá nguói bán sü dung trong mót doan thoai có thé nói la quan trong nhát trons buón bán lé : Mác cá

Trong tát cá các cuóc thoai má chúng tói ghi ám dugc déu có cupe thuang

lugng giá cá náy Thám chi nhiéu cuóc thoai mó dáu báng mac cá thay cho chao hói nhu thóng le Nguói mua váo cúa háng, quan sát rói hói ngay giá cá:

" Cái náy bao nhiéu tién ?

Vay mac cá lá gi ? Tai sao nó quan trong nhu váy ? Các chién thuat giao tiép nao má nguói mua vá nguói bán thuóng sú dung ?

Mot so quy itác trong viéc ghi chép các hgi thoai

M : nguói mua

B : nguói bán

Chú in hoa : nói to

Ba chám : ngúng nói hay im láng

Giúa ngoac don dúp (( )) : hánh dóng phi ngón ngü hay kém ngón ngú

Nsoác Vuóns [ : Nói dóns thói

I Các két quá phán tích van dé mác cá trong buón bán

Duói góc dó lí thuyét lien quan tói thé dien, nhin chung ta có thé nói mac cá dugc coi nhu mót su de doa dói vói bón mat thé dién cúa hai bén tham thoai :

Dói vói ngir&i bán :

- Su nghi ngó cüa nguói mua dói vói giá cá lá mót su de dga lón dói vói thé

dién duang tinh cúa nguói bán vi anh ta bi coi lá khóng chán thánh, khóng trung thuc, tham chi lá mót ké cap, lúa dáo

- Nguy ca phái giám giá, giám Igi nhuan, lá su de doa tói thé dien ám tinh cúa nsuói bán

Dói vái ngirói mua :

- Nguói mua có nguy ca «sáp báy», bi diéu khién hoác trái lai, bi coi lá khó

tinh, dói hói Dó chính lá các su de doa dói vói thé dién duang tinh cúa nguói mua

- Nguói mua có nguy ca mua háng dát : mót su de doa tói thé dién ám tinh cúa nguói mua

37

Chúng ta có thé tháy có rát nhiéu dgng máu thuán trong khi mác cá :

- Máu thuán giüa quyén Igi ám tinh cúa nguói bán vá nguói mua : nguói bán muón bán giá cao nhát, nhu váy nguói mua phái trá nhiéu tién han vá nguói mua sé mát thém mót phán thé dién ám tinh Trong khi dó, nguói mua muón mua vói giá tháp nhát, diéu dó sé lám giám Igi nhuan cúa nguói bán ;

- Máu thuán giüa thé dién duang tinh vá ám tinh cúa chính nguói bán : néu nguói bán giám giá, diéu dó de doa cá hai mat thé dién cúa anh ta : mát Igi nhuan, hinh ánh cúa anh ta cúng bi de doa (anh ta dá dáy giá lén cao) ; trái lai, néu anh ta khóng giám giá, anh ta có nguy ca mát khách háng, mát Igi nhuan

vá dóng thói anh ta có thé bi coi nhu ké bán háng khó tinh ;

- Máu thuán giüa thé dién cúa chính nguói bán : néu anh ta cháp nhan giá cúa nguói bán anh ta có thé mát thém mót phán thé dién ám tinh vá hinh ánh cúa anh ta cúng bi de doa (con gá con vit), trái lai néu nguói mua khóng cháp nhán giá cúa nguói bán, anh ta có thé bi coi nhu quá dói hói vá có thé sé khóng mua dugc háng

Trong thé tién thoái luong nan náy, lám thé nao dé hai phia thoát ra dugc ? Chúng ta cúng phán tích các cú liéu

Qua các cú liéu chúng tói thu tháp dugc, chúng tói có thé kháng dinh viéc mac

cá lá phó bien trong buón bán nhó cúa nguói Viét Nam, vá thuóng dugc phát trien theo kich bán sau :

1 Nguói mua hói giá

2 Nguói bán dua ra giá

3 Phán dói cúa nguói mua

4 Kháng dinh giá ban dáu cúa nguói bán

5 Thuang lugng

r

5.1 Các chién thuát cúa n^irái mua

5.2 Các chién thuát cúa ngicói bán 5.3 Chién thuát chung cho cá hai phía

6- Két thúc thuang luang

^

6.1 Thát bgi 6.2 Thánh cóng

1 Sau khi mac cá

1 Nguói mua hói giá

Nguói mua khi hói giá thuóng dúng cáu hói Nhung các cáu hói thuóng dugc thé hién vói các hinh thúc rát da dang :

^ Cáu hói kém mót tú dé ggi có tinh ton trong :

Vi du :

M : Thé giá thi bao nhiéu, há anh ?

-^ Cáu hói tháng ;

V í d u :

M : Cay náy bao nhiéu tién ?

^ Cáu hói tróng khóng nhu thé dang hói ké duói, mót su de doa dói vói thé

dién cúa nguói bán :

Vi du :

M : Bao nhiéu ?

^ Cáu hói náy có thé dugc táng cuóng báng mót yéu cáu dua ra giá chính xác

Diéu dó có thé hiéu nguói bán luón náng giá : mót su de doa dói vói thé dién cúa nguói bán

Vi du :

M : Cái cánh náy, óng bán dúng giá lá bao nhiéu ?

39