Thể loại điều tra trên báo chí Việt Nam đương đại

Thời kì đổi mới và phát triển của báo chí cách mạng, trên các báo và tạp chí, mặc dù chưa có những bài viết chuyên sâu về lí luận thể loại điều tra nhưng một vài tác giả đã bắt đầu đề cậ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘITRUỒNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ H ổ i v à n h â n v ã n

K H O n ĐÁO CHÍ

'iv r ìn Q i i t u i g

TH E LOẠI Đ IẾU T R A

T R Ê N BÁO CHÍ V IỆT NAM Đ Ư Ơ N G Đ Ạ I

ĐÊ TÀI NGHIÊN CÚLr KHOA HỌC QX 2000 ■ 03

HÀ NỘI 2001

t,rỊCCCỊi

PHẦN MỞ ĐẦU

1 M ục đích nghiên cứu.

ở Việt Nam hiện nay có một số cơ sở đào tạo người làm báo chuyên nghiệp như khoa báo chí - trường Đại học khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội, Phân viện Báo chí và Tuyên truyền thuộc Học viện Chính trị Quốc gia

Hổ Chí Minh, khoa Báo chí - Ngữ văn, trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn thành phố Hồ Chí Mình Đó là 3 cơ sở đào tạo chính Ngoài ra, một số địa phương còn mở lớp tại chức hoặc bồi dưỡng nghiệp vụ báo chí Điéu đó chứng tổ rằng nhu cầu đào tạo người làm báo là rất lớn Tuy vậy, cho đẽn nay, tất cả các cơ sở đào tạo vẫn chưa có một hệ thõng giáo trình đáy đủ và thống nhất Mặc dù một số cơ sở đào tạo như khoa báo chí trường Đại học khoa học Xã hội và Nhân vãn Hà Nội, Phân viện Báo chí và Tuyên truyền đã có một sồ sách chuyên ngàiih, nhưng so với nhu cẩu học và tham khảo của sinh viên cũng như giới báo chí cả nước thì vẫn là quá ít ỏi v ả lại, ngay trong các cuốn sách đang sử dụng hiện nay vẫn còn quá nhiều sự bất cập, không thống nhất, đặc biệt là vấn đề quan niệm vể thể loại báo chí Có thể nêu lên vài ví dụ: cùng một Ihể loại phóng sự, Iihưng có tác giả coi đó là thể loại thuộc nhóm thông tấn, người khác lại coi đó ]à thể loại thuộc nhóm

kí báo chí Một vấn đề không kém phần quan trọng đối với ngưòi học nghề làm báo là phải phân biệt được đặc điểm thể loại và các nhóm thể loại Thê nhưng những công trình nghiên cứu vốn rất ít ỏi lại chứa đựng nhiều mftu thuẫn vể vấn để này Trong khi một vài tác giả nêu quan niệm rằng báo chí Việt Nam hiện nay đang tổn tại ba nhóm thể loại là thông tấn, chính luận và chính luân - nghệ thuật, thi có tác giả lại nêu quan niệm niệm khác: nhóm thể loại thứ ba của hệ thống thể loại báo chí là kí báo chí Trong đó các tác giả không đề cập đẽn các thể loại trào phúng mà hiện nay háu như các báo

I

đều đang sử dụng lộng rãi và có hiệu quả xã hội rất cao Một vấn đẻ quan trọng nữa là dùng một thuật ngữ để chỉ những nội đung khái niệm khác nhau Ví dụ thuật ngữ "bài báo" được ông Tạ Ngọc Tấn dùng để nói về một

thể loại phản ánh, phân tích, đánh giá tươiig đổi toàn diện một sự kiện, hiện

tượng trong đời sống hiện thực của con người1 Còn trong cuốn "Cách viết

một bài báo" lại nêu lên một quan niệm hoàn toàn khác: "Bài báo là một

trong những th ể loại báo chí cổ lâu nhất Cách đây hàng trăm năm các chính khách, các học giả và các nghệ s ĩ đ ã bắt đầu viết ra nhữỉtg học thuyết, những châm ngôn chính trị hoặc những nguyên lí thẩm m ĩ của mình dưới hình thức những bài báo." Như vây 1ỈL cùng một khái niệm nhưng cúc

tác giả có những quan niệm lất khác nhau, một người coi bài báo chỉ phản ánh một sự kiện, người khác coi bài báo đề cập một loạt vấn đề Có lẽ đó là một trong những lí do để một tác giả đã viết cho tạp chí "Người làm báo"

như sau: "Hầu hết giữa các trung tâm báo chí chưa cổ một giáo trình thống

nhất Thậm chí, cớ nơi ngay trong một kìioa báo'chí, giữa các giỏng viền cũng không thống nhất được với nhau về một s ố khái niệm, nội dung nghiệp

vụ báo chí." Những bất cập như vậy rất dễ gây nên sự nhầm lẫn đối với học

viên ngành báo chí, cho nên lất cần được khắc phục Phương pháp duy nhất

để có được một cách nhìn nhận vấn đề xấp xỉ gần với báo chí học là tăng cường nghiên cứu vể báo chí học

Hiện nay mảng lí luận báo chí, đặc biệt là phần lí thuyết và thực hành thể loại, đang thiếu hụt một cách trầm trọng Hầu hết các cơ sở đào tạo đang dạy "chay" một số môn học về thể loại Vì vậy trong phạm vi đề tài này chúng tôi tập trang giải quyết hai vấn đề quan trọng nhất về thể loại báo chí là trình bày quan niệm của mình về hệ thống thể loại, đổng thời tìm hiểu kĩ hơn về thể loại điều tra và những yếu tố có liên quan đến thể loại

1 Tạ N gọc TÍĨJ1 (cliii biổn), Nguyỗn Tiến Iiai: Tác pliíỉm báo clií, T l, Nxb Giáo dục, II., 1995, tr 125.

2

này Nếu xét vé tổng thể thì đề tài này chi là một phần nhỏ trong những vấn

đẻ về lí luận báo chí mà các cơ sở nghiên cứu và đào tạo đang cần tiếp tục tìm hiểu trong nhiểu năm sau Vì vậy, trong phạm vi đề tài này, chúng tôi tạp trung nghiên cứu quá trình hình thành và phát triển của thể loại điều tra, những đặc điểm nổi bật của thể loại, Vai trò và vị trí của thể loại điều tia trên báo chí v iệ t Nam đương đai, tình hình sử dụng thể loại này của báo chí Việt Nam trong thời kì mở cửa, đồng thời tìm hiểu một số vấn đề về mô hình cấu trúc của tác phẩm điều tra Tất cả nhằm vào mục tiêu trước mắt là phục vụ cho cồng tác giảng đạy ở khoa báo chí của trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân vãn Hà Nội Mục đích cuối cùng của đé tài là góp phần làm phong phú thêm hệ thống lí luận báo chí Việt Nam voón đang còn nhiều mảng trống

2 Cơ sở lí luận và phương pháp nghiên cứu

Đề tài kế thừa và vận dụng hệ thồng lí luận mác xít và tư tưởng Hồ Chí Minh về vấn đề báo chí, đổng thời tiếp cận hệ thống lí luận báo chí hiện đại, nhằm rút ra được những quan điểm lí luận đúng đắn, cụ thể và có ý nghĩa thiết thực cho việc hướng dẫn thực hành báo chí

Trong quá trình nghiên cứu, cố gắng bám chắc và khai thác hệ thống lí luận báo chí hiện có và phát triển đề tài để có tính khoa học cao hơn Đặc biệt chú ý đến mảng lí thuyết và thực hành thể loại báo chí (trong đó có thể loại điểu tra), đồng thời chú ý đến những vấn đề lí luận báo chí mới được nghiên cứu trong những năm gán đây, kể cả trong nước và ngoài nưóc

Để tiện cho việc nghiên cứu và trình bày những quan điểm lí luận của mình, chúng tôi sẽ hệ thống lại những ý kiến có liên quan đến lí luân báo chí nói chung và lí thuyết thể loại trong đó có thể loại điều tra, và mạnh dạn trình bày quan niệm của chúng tôi vé định nghĩa thể loại

v ề phương pháp tiếp cận vấn đề, chúng tôi sẽ sử đụng nhiều phương pháp khác nhau như so sánh, đối chiếu các quan điểm đã có, phân tích nhiểu tác phẩm lí luân và thực tiễn báo chí để chỉ ra tính hợp lí và những vấn để chưa ổn, thiếu tính khoa học để giúp người đọc hiểu rõ hơn về vấn

để đang được nghiên cứu

3 Lịch sử vấn đề

Trong quá trình phát triển của báo chí tiếng Viột, đặc biệt là thời kì Mặt trận Dân chủ Đông Dương (1936-1939) đã có rất nhiều tác phẩm báo chí vạch trần bộ măt xấu xa của chế độ thực dân Pháp Tuy vậy, dấu hiệu của bài điều tra mới chỉ dừng lại ở những thao tác nghiệp vụ trong quá trình làm tư liêụ, còn khi xây dựng tác phẩm, các tác giả thường thể hiện dưới dạng các tác phẩm giàu tính văn học như trào phúng hay phóng sự mà tính chất "có địa chỉ" của bài báo không rõ làng Trong lĩnh vực lí luân, mãi đến năm 1970 ở nước ta vẫn chưa có các công trình nghiên cứu đầy đủ về hệ thống thể loai báo chí nói chung và thể loại điều tra nói liêng Một số công trình biên dịch từ tiếng nước ngoài được in ở miền Nam có trao đổi về kinh nghiêm hoạt động báo chí nhưng thiếu tính hệ thống Năm 1977, trong

cuốn "Giáo trình nghiệp vụ báo chí" của trường Tuyên huấn Trung ương

xuất bản (lưu hành nội bộ) có bài "Điều tra biểu dương và phê bình trên báo" các tác giả có đề xuất một số hướng dẫn nghiệp vụ quan trọng, nhưng vẫn chưa có một quan niệm thống nhất về điều tra với tư cách là thể loại báo chí mà chỉ dừng lại trong quan niệm chung chung "ở đâu có mâu thuẫn

là ở đó có vấn đề Điểu tra để tìm hiểu, giải thích và giải đáp vấn đề đó"2 Ông Hữu Thọ đã giải thích nguyên nhân sự phát triển muộn mằn trong quá

trình phát triển của thể loại điều tra là: 'Trong x ã hội cũ, những vấn đê

đáng được điều trơ, làm rõ, cần được giải thích đúng đắn đêu là nliữnq vấn

4

dê có th ể đe doạ trực tiếp đến chính quyền thực dân, bọn quan lại và các giai cấp bóc lột."3 Về phương diộn thực tiễn, từ khi báo chí cách mạng xuất

hiện, thể loại điều tra có mặt đều đặn hơn trên các báo, thực hiện tốt hơn chức năng gỉáo dục tư tưởng, tổ chức - quản lí và nâng cao dân trí Thời kì đổi mới và phát triển của báo chí cách mạng, trên các báo và tạp chí, mặc

dù chưa có những bài viết chuyên sâu về lí luận thể loại điều tra nhưng một vài tác giả đã bắt đầu đề cập đến thể loại này và coi điều tra như một bộ phận cấu thành hệ thống thể loại báo chí Trong số tháng 3 - 1993, tác giả

Trần Quang viết: "Trong nhóm th ề loại chính luận báo chí có bài phởn ánh,

tiểu luận, bình luận, điều tra, phê bình, thư tín và điểm báo" Trong cuốn

"Tác phẩm báo chí - T ỉ ", các tác giả chia các tấc phẩm báo chí thành ba

nhóm thể loại bao gồm nhóm thông tấn, nhóm chính luận và nhóm thông tấn - văn nghệ, nhưng không đề cập đến thể loại điều tra, nghĩa là theo các tác giả của cuốn sách này thì thể loại điều tra nằm ngoài hệ thống thể loại

baó chí Trong cuốn "Báo chí - những vân đ ề lí luận và thực tiễn", tác giả

Đinh Hường coi thể loại điều tra nằm trong nhóm thông tấn báo chí4 Nhà

báo Hữu Thọ, tác giả cuốn sách "Công việc của người viết báo" đã đề cộp

đến thể loại điều tra đầy đủ hơn các tác giả trước ông và chú ý nhiều đến phương pháp phân tích sự kiện trong thể loại này Tuy nhiên ông vần chưa nêu được quan niệm đầy đủ về một thể loại báo chí quan trọng mà hiện nay đang là loại tác phẩm mà nhiều nhà báo quan tâm và còng chúng cũng đang

rất chú ý Nhà báo Hữu Thọ quan niệm "điều tra và phóng sự điều 1ra là

một".

Trong cuốn sách "Viết báo như th ế nào11 của nhà nghiên cứu Đức

Díing phát hành cuối năm 2000, ỏng đã trình bày một mò hình về thể loại

3 Nliiổu lác già: G iáo trình nghiệp vụ báo chí, N xb TuyCn huấn, H., 1977, tr (lưu hãnh nội bộ).

1 1lihi Thọ: C óng việc cùa người viết b á o , N xb Tuyên huííii, H., 1988, tr 1^6.

4 X em thêm: Dáo ch í - những vấn đ ề lí luận và thực liễn, N xb Đại học Quốc gia, H-, 1998, ư 341.

5

báo chí và đề xuất một hình thức thông tin mà theo ông, hình thức thông tin

này chưa phải là một chỉnh thể, nghĩa là không có đầy đủ những tiêu chí để

tạo thành thể loại báo chí Tác giả này đã nêu quan niệm lằng trong nhóm chính luận báo chí chỉ có ba thể loại là xã luân, chuyên luận, bình luân, và xếp điều tra vào nhóm thể loại thông tấn Có hiện tượng này là do cách xác định tiêu chí để phân chia thể loại Tác giả nêu quan niệm rằng điều tra nằm trong nhóm thông tấn, nhưng lại không lí giải tại sao lại như vậy v ề vấn đề này chúng tôi sẽ bàn kĩ trong phần nội dung của đề tài

Ngoài những tư liệu đã nêu, trong những năm gần đây, một số siiih viên khoa báo chí, trường đại học khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội đã thực hiện một số luận văn tốt nghiệp về thể loại điều tra, nhưng những luân văn này chủ yếu nghiên cứu một mảng đề tài của báo chí hoặc một vài tờ báo cụ thể trong một thời gian ngăn Vì thế kết quả nghiên cứu không tránh khỏi những khiếm khuyết Những giới hạn về thời lượng và đung lượng của các khoá luận hay luận vãn là nguyên nhân các hạn chế của một khoá luận tốt nghiệp đại học hoặc sau đại học Tuy vậy, các luân văn nói trên đều có những đóng góp thiết thực cho công tác nghiên cứu lí thuyết và thực hành thể loại điều tra Một số tác giả, khi nghiên cứu đã nêu vấn đề là nhiều nhà báo khi công bố tác phẩm thưòng ghi là điểu tra hoặc phóng sự điều tra Vì thẽ khi nghiên cứu đặc điểm thể loại cẩn phân biệt sự khác nhau giữa điều tra và phóng sự điều tra Tìm hiểu quan điểm lí luận của một số nước trên Ihế giới vể loại bài phóng sự có nhiều vấn đề mà chúng tôi quan tâm Ngưòi M7 quan niệm phóng sự là "sự mô tả, tường thuật một cuộc họp quốc liội", người Đức coi đây là một hình thức đưa tin, ngưòi Pháp cho rằng phóng sự

là thể loại có khả năng trình bày kết quả của một cuộc điều tra về những sự việc và con người đang tiềm ẩn những bí mật

Tóm lại, mặc dù trưóc đây đã có một số công trình nghiên cứu về thể

loại tác phẩm điều tra, nhưng không nhiều, vả lại các công trình đó tuy đã có những đóng góp rất đáng trân trọng song để đáp ứng được nhu cầu của công tác giảng dạy và thực hành báo chí thì vẫn còn cần phải tiếp tục nghiên cứu

bổ sung thêm về nội dung và tính hệ thống, hoàn chỉnh hơn về mặt lí luận cho một thể loại báo chí đang được giới báo chí sử dụng nhiều và số lượng độc giả quan tâm đến các bài điều tra đang ngày một tăng lên

4 Đóng góp mới của để tài

- Có cái nhìn tổng quát về hệ thống lí luận báo chí và báo chí học

- Tìm hiểu đối tượng nghiên cứu của báo chí học, cũng có nghĩa là chỉ ra được khi thực hành nghề báo thì một phóng viên có những mối liên hệ như thế nho với điều kiện xã hội và nghề nghiệp, từ đó chỉ ra việc đào tạo nhà báo cần quan tâm đến những môn học nào

- Tập hợp, hộ thống hoá tư liệu lí luân về thể loại báo chí

- Xem xét một cách toàn diện về đặc trưng của thể loại điều tra trên báo chí Việt Nam đương đại, chỉ ra vai trò và vị trí của thể loại này trên báo chí

- Điểm qua một số quan niệm vể thể loại điều tra, đổng thời mạnh dạn đề xuất một định nghĩa về thể loại này

- KhẲng định vị trí của thể loại điều tra trên báo chí hiện nay là thể loại quan trọng

- Làm tài liệu giảng dạy cho sinh viên khoa báo chí trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội, đổng thời là tài liệu nghiỏn cứu và tham khảo cho cán bộ giảng dạy, nghiên cứu và sinh viên khoa báo chí nói riêng và giới báo chí cũng như cá nhà nghiên cứu về báo chí học, nói

7

5 Cấu trúc của đề tài

Để đảm bảo tính hệ thống và tính khoa học của một đề tài nghiên cứu, chúng tôi tổ chức bố cục như sau:

- Trong phần mở đầu, chúng tôi sẽ trình bày những vấn đề mang tính quy phạm như mục đích nghiên cứu, phạm vi nghiên cứu, lịch sử vấn dề, phương pháp nghiên cứu

- Phần thứ nhất của để tài là “ Một số vấn để vể báo chí và báo chí học” Trong phần này chúng tôi tập trung khảo sát hai vấn đề quan trọng của báo chí học là phân biệt dirọc sự khác nhau của hai hệ thống: báo chí và khoa học nghiên cứu về báo chí, sự liên quan của hai hệ thống này Một trong những nội dung quan trọng của phần này là tìm hiểu về đối tượng nghiên cứu của báo chí học Trong phần này, chúng tôi muốn làm sáng lỏ một vấn đề là khi học báo chí, người học cẩn được trang bị những loại kiến thức nào Tìr đây có thể giúp cho người học khả năng học và tự học trong suốt quá trình đào tạo và cả phương pháp tự đào tạo trong thực hành báo chí Một nội dung quan trọng của phần này là trình bày tương đối clíìy (lủ về

hệ thống thể loại của báo chí Việt Nam hiện nay

- Phần Ihứ hai là phần chủ yếu của đề tài giới thiệu tỉ mỉ về thể loại điều tra trên báo chí - một thể loại quan trọng mà hiện nay các cơ quan báo chí sử dụng khá phổ biến và mang lại hiệu quả xã hội cao

- Phần kết luân là những đánh giá tổng quát về đề tài đã được nghiên cứu và những đổ xuất, kiến nghị đối với công tác đào tạo người làm báo

- Phần phụ lục của đé tài là những bài báo có liên quan dến dề tài dã được công bố

8

PH ẦN T H Ứ NHẤ T

MỘT S ố VẤN ĩ)l v l BẢO Crlí VÀ BẢO CHÍ HỌC

BÃO CHÍ VÀ KHOA HỌC

1 Sự giống nhau và khác nhau giữa hai hệ thống.

Sau hơn 130 năm hoạt động, báo chí tiếng Việt đã có nhiều đóng góp đáng quý cho sự phát triển Việt ngữ và vãn hoá dân tộc Đặc biệt là báo chí cách mạng đã có vai trò quan trọng trong cồng tác tuyên truyền, cổ động và

tổ chức cho thắng lợi của cuộc cách mạng tháng Tám và hai cuộc kháng chiến trường kỳ chống xâm lược Ngược lại, ngành khoa học về báo chí lại chưa được chũ ý nhiều Cho đến nay, số lượng công trình nghiên cứu vể báo chí còn rất ít Để có một nền báo chí phát triển ngang tầm với các nước trong khu vực và thê giới không thể không quan tâm đến lĩnh vực này Vì vậy trong bài viết này chúng tôi muốn tìm hiểu sự giống nhau và khác nhau giữa khoa học về báo chí và báo chí, ảnh hưởng của khoa học đối vói công tác thực hành báo chí ra sao và ngược lại, phương pháp tiếp cân với hiện thực khách quan của hai hệ thống Trên cơ sở đó, có thể rút ra những tliéu

hổ ích cho việc tổ chức các hoạt động của báo chí và đặc biệt là cổng lác

<6/

Ở nhiểu nước trên thế giới, ngành khoa học về báo chí đã được chú ý từ lâu và có tác đụng không nhỏ đối vói hộ thống báo chí thực tiễn Từ những năm bảy mươi, nhà triết học người Đức Henmut Spinnơ (Helmut f Spinner) khi so sánh sự hoạt động giữa hai hệ thống báo chí và khoa học đã chỉ ra những đặc điểm của từng lĩnh vực và ông gọi nhà báo là thám tử trí năng Trong khi phân tích những thao tác nghề nghiệp của các nhà chuyên môn, ông nhận thấy báo chí hiện đại đang dần dần làm quen vói khả năng nhận thức độc lập Điếu này đưa báo chí thoát khỏi quan niệm cho lằ n g báo chí

là công cụ của người đưa tin thuần tuý; trái lại, nó có vai trò làm cẩu nối giữa các ngành khoa học và là địa chỉ đáng tin cậy của sự thật Khi xã hội càng phát triển, nhu cầu thông tin của công chúng càng tăng lên Sự đòi hỏi

về độ chính xác và tính chất trí tuệ của thông tin sẽ tĩở thành sức ép lớn đối với giới báo chí Nhưng đòi hỏi đó của xã hội lại là động lực để hướng tới một nền báo chí lý tưởng bởi một điều chắc chắn là hệ thống báo chí trong một xã hội phát triển bao gồm không chỉ có phóng viên và báo cáo viên - những người mà cho đến nay đường như là những đại biểu duy nhất cho hệ thống báo chí

Spinnơ muốn giải phóng báo chí khỏi những yêu cầu không phù Hợp, thay vào đó, khái niệm thời sự như là tiêu chuẩn đầu tiên để đánh giá sự thành công của báo chí, ông viết: Cái chúng ta đánh giá cao khồng phải là đơn vị đo lường luân lý, mà là mức độ thông tin thời sự cao của một cơ quan báo chí Sự khác biệt giữa phóng viên và nhà khoa học, cái để đánh giá mức độ hoàn thành nhiệm vụ đã được chỉ rõ ]à sự tập trung tâm trí vào

cái đây và bây giờ, từ bỏ cả sự nổi tiếng có thể mang lại cho một bài báo,

điều mà mỗi phóng viên đều có quyền mong ước được lưu danh và được trích dẫn

đào tạo ngư ời làm báo ch u yên nghiệp.

11

Spinnơ coi sự giống nhau giữa khoa học và báo chí là sự hoạt động

truyền tin độc lập, tự đo trong sự khen, chê một cách công khai những công

trình đã được xuất bản, là trách nhiệm đối với sự thật Còn sự khác nhau

giữa báo chí và khoa học, theo ông là cách thức nhận biết, là phương pháp

đạt tới sự hiểu biết và phương pháp kiểm tra sự hiểu biết đó

Tuy vậy sự giớng nhau và khác nhau giữa báo chí và khoa học chưa

được ông trình bày một cách đầy đủ và hoàn toàn sáng tỏ

Chúng ta hãy sắp xếp một số sự giống nhau và khác nhau giữa khoa

học và báo chí như là hai hệ thống hoạt động riêng lẻ, độc lập Sự giống

nhau dễ nhận thấy nhất thể hiện ở nhiệm vụ và sự liên quan hành động, và

cả ở mức độ tin cậy:

- Cả báo chí và khoa học đều “ sản xuất" thông tin và cung cấp thông tin

cho xã hội như một thứ hàng hoá (mặc dù đây là hàng hoá đặc biệt), mòi

giói tri thức

- Báo chí và khoa học đều mong muốn những thông tin do mình cung cấp cổ giá trị đối với xã hội, qua đó chứng tỏ cho toàn xã hội

thấy được công trạng của họ

- Cả nhà báo và nhà khoa học khi “ sản xuất” tri thức đều dựa trên

những phương pháp nghề nghiệp nhất định

- Trong khi tái tạo hiện thực, cả báo chí và khoa học đều cố gắng đạt

tới tính khách quan, đĩ nhiên điều này chỉ có thể thực hiện được trong

một xã hội có nền dân chủ hiện thực; đổng thời tính khách quan còn bị

chi phối bởi tính khuynh hưóng của cả hệ thống báo chí

- Hiện nay về cơ bản, cả báo chí và khoa học đều được hoạt động một

cách có tổ chức, đứng đẩu các tổ chức đó là những nhà chuyên mun

- Cả báo chí và khoa học đều có chung những khó khăn như: công chúng đặt niềm tin chủ yếu vào các phóng viên và các nhà khoa

học khi họ công bố những tư liệu với tư cách là người tạo dựng nên

bức tranh thế giới, niềm tin của họ chủ yếu hướng vào các chuyên gia

Vấn đề tâm lý xã hội này được bộc lộ rất rõ khồng phải chỉ hiện nay,

khi thế giới đã bước sang thời kỳ hậu công nghiệp, mà nó đã thống trị

công chúng từ xưa, khi thuyết “ chính đanh định phận” còn bao trùm

lên tâm lý của mọi người

Còn sự khác biệt trong hoạt động của khoa học và báo chí thể

hiện đặc biệt rõ ở sự tiếp nhận và các phương tiện sẵn có:

- Nhìn chung khoa học tìm kiếm tính đều đặn, còn báo chí, trước tiên

là tìm kiếm cái mới, tất nhiôn phải là cái có ý nghĩa xã hội tích cực,

nhưng phải gây được sự chú ý Cái mới trong báo chí có thể là cái cá

biệt, nhưng phải có thể là mầm mống của cái sẽ phổ biê'n.(Ví dụ như

một cách làm ăn mới, cách quản lý mới có hiệu quả một kiểu tệ nạn

xã hội mới v.v )

- Trong báo chí, nhiệm vụ đầu tiên là phát hiện các vấn đề thời sự

Ngược lại, trong khoa học, là việc giải quyết các vấn đề đã được đạt ra từ

trước

- Trong lĩnh vực báo chí, trữ lượng về thời gian và không gian có tổ

cliírc hạn hẹp hơn trong khon học

Trên cơ sở của những sự khác biệt này, chúng ta không thể nêu lên

những yêu cổu về sự giống nhau trong sự phản ánh hiện thực của báo chí và

khoa học Ví dụ như chất lượng của sự khám phá: ai mong muốn ở đây một

sự khoa học hoá, một sự cải tiến căn bản, tức là người đó không nhân IhAy

sự khác nhau giữa hai hộ thống Sự khác biệt này còn thể hiện lõ ở chỗ khi

cả báo chí và khoa học dường như cùng hoạt động theo những phưưng pháp giống nhau: đó là tính khách quan

2 Quan nỉệin hiện thực trong báo chí và trong khoa học

Việc khám phá sự thật và tri thức trong hai hệ thống hoạt động (báo chí

và khoa học) dựa trôn cơ sở nào? Rupin (Rupil) - giáo sư ngành Báo chí học người Đức nhấn mạnh rằng đối với báo chí và khoa học là những sự kiện xảy ra trong đòi sống xã hội, có thể cảm nhận được hoặc nhìn thây được Những sự kiện đó có đặc tính như là cơ sở của sự sống và hành động của con người Khoa học và báo chí, ngay từ đẩu đã cố gắng đơn giản hoá về không gian và thời gian của chúng Tuy nhiên cần hiểu lằng báo chí và khoa học có những cách thức tiếp cận và khám phá khác nhau về các sự kiện Trong báo chí, các sự kiện, theo ý nghĩa cơ bản về từ vựng là những gì

có thể nhìn thấy Có nghĩa là các sự kiện thời sự có chọn lọc được các phương tiện thông tin "bắt" lấy theo tỷ lệ và phương pháp liêng Những gì côn lại sẽ rơi qua lưới lọc của các cơ quan báo chí Thồng thường những tác phẩm thuộc các thể loại thông tấn bao giờ cũng ngắn hơn các thể loại chính luận hay nghệ thuật - chính luận, vì nó chỉ tái hiện một sự kiện liêng lẻ,

“ một mẩu cuộc sống” nào đó Mục đích phản ánh và cấu trúc tác phắm của nhóm thể loại này đã khống chế ngặt nghèo phạm vi hoạt động của plióng viên Vả lại, đo sự khống chế của diện tích tờ báo thường mflu thuẫn với những tin tức cần công bố, bắt buộc biên tập viên phải sàng lọc các chi tiết trong một tấc phẩm vốn đã rất ngắn, đến mức cái gì chỉ được trình bày trong 30 hay 31 dòng, điều gì được được viết nhiểu hơn, nếu thiếu sự cân

trọng và nghiêm túc trong lao động của biên tập viên, có thể những ý tưởng

hay nhất của một tác phẩm lại bị cắt bổ Đây cũng là một điểm khác với

1 i

khoa học.

Hệ thống báo chí có một tổ chức tương đối ổn đinh, v ế nguyên tắc, cấu trúc này không thay đổi chừng nào nó còn đảm bảo tính thống nhất của hệ thống Ví đụ bằng một giả thiết: với một phương pháp thể hiộn khác di của một bài phóng sự mà lại có thể tăng thêm khả năng tái hiện hiện thực, tăng thêm ảnh hưởng và sức tác động của thể loại này chẳng hạn Trong báo chí

Mỹ, về vấn đề này, đã có ý kiến đế nghị xây dựng phương pháp truyền thông theo các tiêu chuẩn của khoa học xã hội duy nghiệm Từ đó xuất hiện khái niệm “ báo chí chuẩn xác” nêu quan niệm về mục đích của các thể loại báo chí là sự tìm kiếm tính đểu đặn và tiếp cận với các phương pháp khoa học

Yêu cầu vế tính khách quan - điều mà cả phóng viên và nhà khoa học đều coi trọng được thể hiện rõ nhất ở nhiệm vụ chung của cả báo chí và khoa học, nhưng sự đổng nhất này chỉ có vẻ hợp lý khi mới nhìn thoáng qua, bởi vì báo chí và khoa học là những hệ thông hoạt động khác biệt, quan niệm của chúng về tính khách quan khác nhau

Trong báo chí phương Tây hiện nay, tính khách quan dường nlur là một cách thể hiện có tính chất kỹ thuật, v iệ c nhà báo không bộc lộ chính kiến cá nhan khi đưa tin như là một nguyên tắc nghề nghiệp Công chúng chỉ nghe được các vấn để thuộc hai phía, chẳng hạn như trong thời gian

đang diỗn la chiến tranh ở Nam Tư, các phương tiện thông tin của phương

Táy đã liên tục đưa tin về cuộc chiến này Nhưng ngay cả khi người nghe đã chuẩn bị trước tinh thần cảiih giác thì vẫn cảm thấy họ đưa tin khách quan đến mức vỏ tư, nếu cần bộc lọ quan điểm của mình, các nhà báo phương Tây thường nhấn mạnh bằng cách "gạch đít" lời dẫn hoặc lặp lại và bổ sung thêm các tình tiết , lất nhiẻn khõng bao giờ họ cho crtng chúng biết dược mục đích sâu xa của cuộc chiến Như vậy là mặc đù họ cố gắng để chứng

1C

minh lằng báo chí của họ chỉ tôn trọng sự thật, những sự thạt "trán trụi trinh nguyên" như nó vốn có, họ phủ nhận tính khuynh hướng của báo chí, đạc biệt là khuynh hướng chính trị; nhưng khuynh hướng chính trị cỉia họ dược thể hiện ngay trong việc lựa chọn tin tửc Tại sao công chúng chỉ được biết những tin tức có lợi cho các thế lực cầm quyền? Đó là chưa nói đến cả một bộ máy “ bóp méo thông tin” với những trang thiết bị hiện đại và đội ngũ nhân viên chuyên nghiệp do cục tình báo CIA điều hành như vụ biến

hố chồn người tạp thể thời Hít-le thành hố chôn người tập thể do quAn đội

Nam Tư thực hiện ở Côsôvô hổi cuối năm 1998 vừa qua Chính Rich Bic

kham - một chuyên gia của bộ phận s - r (Serach and Remaki - Tìm tòi và gia công) cho biết: “ Thường người ta nhìn thấy hình ảnh đau thương tiên tiuyển hình, nhưng chúng chưa có tác động mạnh về chính trị và qufln sự tlìi

đó là sự thật Nhưng nếu chú thích hoặc bình luận theo một khía cạnh khác thì lại có tác động rất lớn đến dư luận và thái độ của các chính phủ ĐAy là điều mà đôi khi chúng tôi phải làm" 5

Còn báo chí của ta công khai khẳng định tính khuynh hướng trong cách thức tiếp cận hiện thực khách quan Tính khuynh hưóng của báo chí chúng ta được xác định rõ là khuynh hướng xã hội chủ nghĩa vì mục tiêu dan giàu, nước mạnh xã hội công bằng, văn minh và vì một nền văn hoá đẠm đà bản sắc dan tộc Tính khuynh hướng đó tác động và chi phối tính khách quan của cả hệ thống báo chí và của từng nhà báo trong hoạt động thực tiễn Vì thế tính khách quan của báo chí chúng ta không chấp nhạn sự bịa đặt thông tin và bóp méo thông tin, nhưng cũng không chấp nhận chủ nghĩa tự nhiên trong sáng tạo tác phẩm và những thông tin có thể làm tổn hai tới lợi ích quốc gia, dân tộc và có hại đối với truyền thống vãn hoá và

5 ,'llico V alcm s A clucls (Irícli lại lừ 'Thê'giới mới" sô' 331-1999, tr.63-65).

If>

đạo đức của nhíln đân.

Khoa học lại chú ý đến những yêu cầu khác: quan niệm khách quan cùa

nó dựa trên câu hỏi về lý thuyết nhận thức, như sự cách biệt giữa chủ quan

và khách quan và qua đó có thực hiện được những nhận thức có giá trị không Đòi hỏi vế tính khách quan khoa học xuất phát từ một plnrơng pháp luân khoa học đặc biệt, đảm bảo tính kliách quan trong nghiên cứu vói mục đích tiến dần tới thực tiễn, nghiã là có thể thực hiện được Điều này thưc ra không xa lạ đối với quá trình phát triển và tự hoàn thiện của hệ thống báo

Như vậy, yêu cầu vể tính khoa học của báo chí chính là xác (lịnh được và thực hiện được chức năng có tính mục đích của một nền báo clií Ví

dụ Ìihư báo chí của ta hiộn nay có mục đích là góp phân thực hiện sự nghiệp công nghiệp hoá và hiên đại hoá đất nưức Cụ thể là mỏi phóng viên phíìi thể hiện được tính cliất trí tuệ của mình qua từng tác phẩm dìi nhỏ Imy lớn,

để phần thông tin trong mỗi tác phẩm sẽ là phần tri thức được sử chiM£ de định hướng, để tác động đến những hoạt động tích cực và để quàn lý x;i liội nghĩa là thông tin báo chí phải tham gia vào việc giữ gìn những đặc điểm phẩm chất, sự hoàn thiện vh góp phắn tác động tạo nên tính hệ thống củn sự phát triển bền vững

Hiộn nay, ở các nước phát triển của phương Tây, nơi có một nền báo

chí phát triển, nhưng những tập đoàn truyền thồng hùng mạnh đó lại bị chi phoi bởi các “ ông chủ” tư nhàn, vì vậy báo chí vẫn hoạt động theo nguyên tác “ ai chi tiền, người ấy có quyền chọn nhạc" cho nên yôu cắu vô tính khách qunn và sự thật trong tin tức báo chí đang gây nhiều tranh cãi

3 Lý thuyết và thực liành trong khoa học

yn ịce cu

I

Khoa học phục vụ việc giải quyết các vấn đề xã hội qua sự công bô kết quả của các cồng trình nghiên cứu có hệ thống và tạo lập lý thuyêt Tối thiẽu hai nhiệm vụ và hình thức của hệ thống khoa học được phân biệt rõ:

- Tìm vể lý thuyết đã được kiểm chứng, có độ tin cậy để làm lợi cho

xã hội trong lâu dài (nghiên cứu cơ bản)

- Tìm kiếm kết quả cho những lợi nhuận thực tiễn, trực tiếp clôi với

xã hội cũng như các đơn vị sản xuất và lợi ích của họ (nghiên cứu theo uỷ quyển hay theo đơn đạt hàng)

Nhìn chung, điểm xuất phát của việc nghiên cứu khoa học là mflu thuẫn giữa mục đích, ước muốn của nhà khoa học và yêu cầu trực tiếp, trước mắt cùa xã hội Mâu thuẫn này, nói theo cách của nhà báo là “ sự chuyển màn" cho các công trình khoa học

Theo sự phân chia nhiệm vụ giữa nghiên cứu cơ bản và nghiên cứu theo uỷ quyền thì việc nghiên cưú cơ bản, trước hết, phải khám phá các quy luât chung và các kết quả rút 1'a từ đó sẽ được sử dụng để giải quyết các vản

để xã hội cụ thể Trong thực tế, mà lõ nhất là thực tiễn nghiên cứu xã hội và giao dịch thì tình hình lại khác hẳn Từ ngày có chủ trương đổi mới đất nước, bắt đầu có hình thức nghiên cứu theo uỷ quyền (theo đơn dặt hàng) Điểu này đối với nhiều nhà nghiên cứu là khá đột ngột vì trước đó họ chưa

hể có sự chuẩn bị Vì thiếu chuẩn bị cho nên các nhà nghiên cứu không thể khồng gập nhiều lúng túng ở giai đoạn đầu, đồi khi họ phải dựa vào những

lý thuyết mơ hổ hoặc lý thuyết “ nhập ngoại" và các phương pháp chưa được thử nghiệm đầy đủ để rút ra các kết quả Đó là một thực tế của khoa học inà kết quả của nó được chúng minh là tốt qua ứng dụng thực tiễn và thám dò

dư luận

Trong việc nghiên cứu các mối liên hệ như khi đối điện với các tác

I'

phẩm hay các chương trình trên phương tiện truyễn thông thì sự khác biệt giữa lý tưởng nghiên cứu khoa học và thực tiễn nghiên cứu càng lộ lõ Ví dụ như mãy năm trước đây, khi quy định của Nhà nước là không được đăng

quảng cáo ở trang nhất của báo thì một vài tờ báo lại đăng quảng cáo ở tờ

bìa và lấy tờ bìa này làm tờ bọc của cả số báo, hay như một tờ báo phía Nam đã dưa tin rằng 49/53 sản phẩm của nhà máy hải sản Hạ Long có cliíra

vi rút gãy bệnh cho người tiêu đùng, làm cho nhà máy này thất thu mỗi tháng hàng mấy chục triệu đổng6, hoăc vl mục đích thương mại, công chúng có thể bắt gặp những “ tít” báo giạt gân như “ Dùng đao thớt để giữ chồng", "Đêm hoan lạc tột cùng của tên nhất dạ đế vương","Sống thử cho biết " Những hiện tượng trên đây đã gây nên nhiều cuộc bàn luân trong xã hội, trong đó có những mâu thuẫn về ý tưởng Điều đó đặt ra cho các cơ quan có chức năng tổ chức và quản lý báo chí việc xem xét kỹ hơn mối quan hệ giữa tự do báo chí và trách nhiệm xã hội của nhà báo; đổng thưi cũng cần chú ý đến vấn để tự do của ban biên tập khi cho phép cồng bố những thông tin đó Mặt khác, những người làm cồng tác nghiên cứu và giảng dạy ở các cơ sở đào tạo người làm báo cũng không thể xem nhẹ việc giáo dục đạo đức nghề nghiệp cho những người lao động tương lai khi họ còn ngồi trên ghế nhà trường Như vậy là thực tiễn lại đặt ra cho các nhà nghiên cứu khoa học vể báo chí những đề tài mới Còng việc này đòi hỏi những người làm cổng tác nghiên cứu phải tự vượt lên mặc dù không hẻ có một quá trình tạo lộp lý luận đầy đủ và thiếu cả các phươong pháp tiên tiên

để nghiên cứu về báo chí

Cho nên, trong khoa học, lý luận càng phải gắn chật với thực tiễn Tuy nhiên sẽ có một ranh giới trong việc chuyển tải tri thức từ liệ thống

khoa học sang hệ thống ứng dụng, bởi vì chúng khác nhau từ cấu trúc riêng

* n.ÍM lìr cliiítmg tiìnli "Vấn đe hâm nay" cũn Đài iruyỂn lilnli V iộl Nam.

19

biệt đến chức năng nhiệm vụ Một sự chuyển tải trực tiếp trở nên khó khăn hơn do trong hai ĩình vực này có sự khác nhau vế đối tượng nghiên cứu Cũng cần phải chú ý rằng khoa học về báo chí, nếu muốn hoàn thành trách nhiệm của mình, phải phát triển cấu trúc về khái niệm, phương pháp và lý luận mà không được giống với báo chí thực tiễn Mặt khác, khoa học về báo chí phải tạo nên những khái niệm kỹ thuật để báo chí thực tiễn sử đụng cho công việc hàng ngày, và do đó, mặc đù nó ít có biểu hiện về năng lực khoa học nhưng lại rất cần cho báo chí thực tiễn.

ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIẼN cứu CỦA BÁŨ CHl HỌC

Từ khi có chủ trương mở cửa và hội nhập với thế giới, trongĩĩnh vực thổng tin đại chúng đã xuất hiện khái niệm truyền thông và truyền thồng đại chúng Nhiều người quan niệm rằng khái niệm truyén thông và khái niệm báo chí là đồng nghĩa Trưốc đây, khi chúng ta nói báo chí, cũng có

nghĩa là nói đến các phương tiện thông tin đại chúng như báo, tạp chí, đài

phát thanh, vô tuyến truyền hình, các hãng thông tán Nhưng ngày nay, khái niệm truyền thông được sử dụng tương đối phổ biến, nhiều người vẫn nghĩ lằng nói truyền thông chỉ là một cách nổi khác đi của báo chí Đã có một số

văn bản viết là truyền thông đại clỉúng (gọi tắt là báo chí) Thực ra cách nói

này không thật chính xác, vì khái niệm truyền thông đại chúng có nghĩa lông hơn khái niệm báo chí rất nhiều Nói đến truyền thông tức là nói đến tất cả mọi hình thức trao đổi thông tin giữa con người với con người, trong

đó có cả báo chí, thậm chí báo chí là một kênh rất quan trọng của truyền thông đại chúng Nhưng ngoài báo chí ra, truyẻn thông đại chúng còn bao gồm cả các phương tiện và hình thức khác như điện ảnh, nhà xuất bản, các dịch vụ tin tức, intơnét và vệ tiiih, các cuộc hội thảo, các hình thức vân dộng quần chúng V.V Có những hình thức truyền thông như báo cáo viên nói chuyện trực tiếp với công chúng không thồng qua một phương tiện hổ trợ nào Chúng ta có thể hình dung lĩnh vực truyến thông đại chúng như một cái hình tròn, trong hình tròn đó chứa đụng một hình tròn bé hom Hình tròn

bé hơn đó chính là báo chí

Các nhà nghiên cứu Hoa Kỳ đã nêu một ví dụ đơn giản nhất về truyền thông là một cuộc hội thoại thường ngày Một người phụ nữ khi gặp

một người đàn ông đã nói: "Chào anh!" Cô ta là nguổn; mục đích của cô ta

là tạo mối liên hệ Thông điệp là "Chào anh!”, kônh truyền phải là lời nói,

và người đàn ông mà thông điệp gửi đến là người nhận Khi người đàn ỏng

21

nghe thấy lời chào và đáp lại, truyền thỏng đã xẩy ra Hiệu quả là một sự

thân tình được đón nhận, anh ta mỉm cười và đáp "Chào em! Em có khoe’

không? Đây là phản ứng của anh ta; nó trở thành yếu tố phản hổi với ngưòi

phụ nữ và quá trình truyền thông đơn giản dã hoàn thiện

Đây dường như là một sự phức tạp hoá một tình huống giao tiếp đơn giản, nhưng nếu chúng ta hiểu được các thành phần trong quá trình truyền thông đơn giản này thì sẽ hiêủ quá trình truyền thông đại chúng một cách

dễ dàng hơn

Còn báo chí là những phương tiện thông tin đại chúng có dặc điểm tnrớc hết là một quá trình truyền thông phi cá nhân, nghĩa là không thổ phát hành một tờ báo hay một chương trình phát thanh, truyền hình bằng kiít quả lao động của chỉ một người Đã từ lâu, các nhà báo cách mạng Việt Nam

xác định báo chí là người tuyền truyền tập thể, người cổ động tập th ể và

người tổ chức tập thể v ề đối tượng tiếp nhận thông tin báo chí cũng mang

tính chất đại chúng, nghĩa là số lượng người cùng tiếp nhận một nguồn tin thường là đồng đảo Nhưng số lượng độc giả, khán giả, thính giả thường thay đổi và ít có cơ hội để có thồng tin phản hổi Để thực hiện một quá trình truyền thông bằng báo chí, nhất định phải cần đến các công cụ như máy móc, mực, giấy để in ấn, phương tiện để ghi hình, ghi âm và phát sóng

Khi đã xác định được rằng báo chí là một "kênh" quan trọng cíia truyền thông đại chúng, muốn cho báo chí hoạt động có hiệu quả, chúng ta nhất thiết phải quan tâm đến báo chí học - một ngành khoa học dù còn non trẻ ở nưóc ta nhưng có ảnh hưởng và tác động rất lớn đến hẹ thống báo chí thực tiễn (nghề làm báo), đặc biột là trong công tác đào tạo người làm báo

tương lai ở các trường đại học.

Kết quả hoat đồng thưc tiễn cua báo chí có thê đạt đôn sự đon? nhát

22

tiong việc cung cấp những thành quả nhất định trong một xã hội nhất định

Chung ta có thẽ trình bày quan niộm này một cách rõ ràng hơn: Những thành quả mà báo chí đem lại cho xã hội hiện nay thể hiện ở chỏ báo chí phan ánh hiện thực khách quan mà trong đó chúa đưng những giá trị mới

mẻ Những giá trị này một mặt tác động trực tiếp đến công chúng, mặt khác, những nhân viên làm công tác truyền thông vận dụng chúng để kết hợp với những hiểu biết của mình như vấn đề nhăn chủng học, dân số học, dăc diểm tam lý từng vùng, miền tao ra những thông tin mới phù hợp với từng đối tượng phục vụ cụ thể nhằm nâng cao hiệu quả của công tác truyền thông Có thể coi đó là giá trị thực tiễn của thông tin báo chí đối với giới truyền thông Ví đụ như giới truyển thông khai thác thông tin báo chí đồ vận đụng vào công việc cụ thể trong tiếp thị, vân động quần chúng, nghiên cứu thị trường, Nói cách khác là giới truyền thồng sẽ căn cứ vào những

mô hình hiện thực của xã hội để khai thác thông tin báo chí và vân dụng một cách hợp lý

Trong quá trình tái tạo hiện thực, hệ thống ứng dụng của báo chí (tức nghề làm báo) thường chú trọng phản ánh những chủ đề có thể thu hút sự chú ý của công chúng Đó chính là sự biểu hiện của tính thường xuyên trong hoạt động báo chí Vấn đề này đặt ra cho hệ thống báo chí học nhiệm

vụ tìm hiểu xem tính thường xuyên nho là cơ bản trong việc tìm kiêm

những yếu tố có thể tạo nên sự chú ý Đây cũng chính là mối quan tflm của khoa học truyền thông Vì thế khoa học truyền thông luôn luôn liên quan đến thực tiễn nghề làm báo

Qua việc báo chí học nghiên cứu để tạo lập lý thuyết và định hướng cho hoạt động thực tiễn của nghể báo, tính thường xuyên sẽ được pliát hiên

và ]ý giải Sự lý giải này gắn bó với nghề làm báo như là một hoạt dộng lái tạo nằm trong tính thường xuyẺn của khoa học xã hội Tuy nhiôn hiện tượng

71

này không thẽ hiện dểu nhau trong các loaị hình báo chí Quan niêm trên đây không có nghĩa là có sự đồng nhất giữa thực hành báo chí và báo chí học mặc dù cả hai lĩnh vực này dểu có nhiệm vu nghiên cứu về khả năng tái tạo hiện thực Bởi vì báo chí học quan tâm trước hết đến những yếu tỏ có khả năng quyết định đến sự xuất hiện của nội dung Còn điều kiện để tạo nên một cơ cấu hợp lý cùa các cơ quan báo chí và kết quả cỉia quá trình gfly ảnh hưởng tói hành vi của các phương tiện thòng tin đại chúng chỉ có thể nói tới trong từng trường hợp cụ thể.

Từ đó chúng ta sẽ thấy rằng giữa khoa học truyển thồng và báo chí học có sự khác nhau Trong khi khoa học truyển thông tệp trung sự chú ý vào điểm đầu, nơi luôn luôn có sự biểu hiện hành vi của cơ quan hoặc của ngưòi chủ có vai trò làm xuất hiện nội dung Điều này tạo nên ranh giới giữa công tác nghiên cứu về người truyền thông và các lĩnh khác của khoa học truyén thông, ví dụ như nghiên cứu về tác đỏng của truyền thỏng

Ngược lại, báo chí học với tư cách là một lĩnh vực nghiên cứu thường

hướng tói các quy tắc, cơ cấu, chức năng và địa vị của các phương tiện thông tin đại chúng như báo, tạp chí, phát thanh, truyền hình Điều đó có nghĩa là báo chí học giống như cầu nối giữa khoa học truyền thông và báo chí thực tiễn Có thể biểu thị quan niệm trên đây theo hệ thống:

Khoa học truyền thông — ► Báo chí học -► Báo chí thực tiễn

Để làm sáng lõ hơn về đối tượng của báo chí học, chúng ta hãy tìm một ví dụ trong thực tiễn có tính phức tạp, như báo chí viết về các lĩnh vực khoa học chẳng hạn Đây là một lĩnh vực tương đối khó đối vói nhà báo Sự ngăn cách về sự hiểu biết các chuyên ngành sâu thường cản tiở cồng việc của nhà báo, trong khi đó nhiệm vụ của báo chí là phải đơn giản hoá các công thức bảng biểu và các thuật ngữ chuyên môn của các nhà khoa học

thành ngôn ngữ" đại chúng để độc giả có thể hiểu được Vì thế nghiên cứu

về lĩnh vực này là điều cần thiết cho công tác giảng dạy

Việc nghiên cứu về báo khoa học, trước hết phải tìm hiểu và nắm

chắc phạm vi đề tài, soi sáng cơ cấu trong mối liên hệ giữa nhà khoa học và

nhà báo, phân tích có hệ thống phạm vi tìm kiếm thồng tin của nhà báo

trong hoạt động của các nhà khoa học Bằng cách đó ta có thể nhận biết

được những gì đã làm trở ngại đến viộc tìm kiếm thông tin và loại bỏ nó

Nhiệm vụ của báo chí học trong lĩnh vực này còn phải chỉ rõ xem ở khAu

nào sự lựa chọn tin tức thường bị thất bại, nhằm giúp các phóng viên trong

việc phát triển cách chọn lựa thông tin phù hợp Khi nghiên cứu về báo chí

khoa học phải nắm bắt và hệ thống hoá các phương pháp thu thập, xử lý và

chuyển tải thông tin của người làm báo khoa học Bởi vì báo chí khoa học

có những đặc thù mà không thể ứng đụng phương pháp phổ thông như trong

các lĩnh vực khác

Những nội dung mang tính quy phạm như trên vãn chưa thể gọi Ih

đầy đủ vì còn thiếu một phần kết vể lý thuyết, tương tự như phần quan trọng

mang tính thực tiễn Bởi vì yêu cầu của công tác đào tạo là chí ít thì khi ra

trường, người làm báo cũng phải có đủ khả năng để diễn đạt ý tưởng của

mình thành văn bản Đó chính là những khuôn mẫu mang tính chê định mà

trong thực tiễn báo chí gọi là phương thức diễn đạt bao gồm nội dung và

các hình thức thể hiện qua phương tiện thông tin Những vấn đề này vỏ

cùng quan trọng đối với người làm báo, nhưng cũng chưa phải là yếu tồ

quyết định của công tác đào tạo Qua hơn mười năm đào tạo người làm báo

ở Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội (nay là Trường Đại học Khon học Xã

hội và Nhan vồn) có thể rút ra nhộn định như sau:

- Sinh viên được đào tạo ở trường, khi mới tốt nghiệp tỏ ra lất lúng 'm g

túng trong việc thu thập và xử lý thông tin

?<Ị

- sản phẩm báo chí của họ mang tính sáng tác nhiều hơn là dựa vào sự kiện có thạt do họ khai thác được.

- Khi có đủ tư liệu cần thiết họ có thể hoàn thành văn bản tác phẩm báo chí rất nhanh

Từ đây chúng ta có thể thấy được những khiếm khuyết của công tác đào tạo hiện nay Trừ phần lý thuyết xây dựng văn bản tác phẩm, ngành báo chí học còn để lại quá nhiều lỗ hổng trong tri thức của học viên, v ạy lliì việc san lấp các lỗ hổng đó cổn được thực hiện ra sao? Đây là công viộc càn làm của công tác đào tạo

Mục đích của báo chí học là gây ảnh hưởng, tác động tới cồng tác thực hành báo chí để làm cho nó phát triển nhanh hơn, chắc chắn hơn vh ngày càng sâu sắc hơn Hiệu quả của sự tác dộng này rất khác nhau, tuỳ thuộc vào chỗ nó được vận đụng vào lĩnh vực nào Nếu khỏng thì sẽ có nguy cơ là đặt hy vọng phi thực tế vào tầm quan trọng mang tính thực tiễn của báo chí học Do đó, chúng ta phải tìm hiểu kỹ hơn công việc của bán chí học, phải trả lời được các câu hỏi sau đây:

- Hệ thống các phương tiện thông tin đại chúng tạo ra các điều kiện

gì cho nghề báo? (các nguyên tắc)

- Những áp lực nào mà thể chế truyền thông đặt ra cho nghề báo? (cơcấu)

- Những nội dung được sản xuất trong hệ thống báo chí thực tiễn tạo nên kết quả gì và tác động như thế nào? (chức năng)

- Những kỳ vọng gì được đặt ra cho những người làm báo trong hệ thống báo chí? (vai trò, địa vị)

Cần phải nghiên cứu các nguyên tắc, cơ cấu, chức năng và vai trò của

hệ thống các phương tiện thông tin để xác định xem cái gì là biểu hiện đặc trưng của nghề báo, tức là cái gì là yếu tố cần thiết nhất để có thể cung cấp những bức tranh hiện thực của đời sống xã hội theo những điều kiện và nguyên tắc trên đây Hiện nay ở nước ta rõ ràng là báo chí học còn thiếu vắng các công trình nghiên cứu về những vấn đề này, cho nên trong công tác đào tạo phóng viên và cả cỏng tác đào tạo ỏ trình độ sau đại học đều còn

để một mảng trống vể báo chí học

Chúng ta thử mô hình hoá những điều vừa bàn luận trên đây:

27

- Đ iể u k iệ n kh u n g m ang lín h x ã h ộ i.

- C liu y e n mOn lio á v ì x l h ộ i hod.

Mô hình này được biểu thị bằng những hình tròn xung quanh người

phóng viên Người phóng viên ở giữa với tư cách là người tạo ra những thông tin thời sự Để rõ hơn, ta có thể đùng phép ẩn dụ để so sánh hệ thống

báo chí với một củ hành tây Mô hình củ hành tây dẫn chúng ta đẽn một cách sắp xếp có hệ thống - nó là nền tảng cho một bảng liệt kê những đóng góp có tính khoa học đối với ngành Báo chí học

Vòng tròn ngoài cùng là những quy tắc mà hệ thống các phương tiện

thông tin chịu ảnh hưởng trực tiếp như điều kiện khung có tính xã hội, nền

tảng lịch sử và pháp lý, các biện pháp của chính sách truyền thông và cả các tiêu chuẩn đạo đức và tiêu chuẩn nghề nghiệp đối với hoạt động báo chí

Vòng tròn thứ hai thổ hiện cơ cấu của nghề báo mà trước hết là

những yếu tố tạo nên sức ép đối với các cơ quan báo chí, sức ép này có sự

tác động khác nhau đối với các bộ phận riêng rẽ Đó là những sức ép về kinh

tế, chính trị, tổ chức và kỹ thuật Sức ép chính trị thường tác động gián liếp thông qua các mối liên quan về kinh tế và tổ chức

Vỏng tròn thứ ba thể hiện chức năng, nhiệm vụ của nghề báo Điều

này nói về những thành tựu và khả năng tác động của hộ thống báo chí: các phóng viên dựa vào nguồn tư liệu nào, họ bắt đầu với nguồn thông tin nào

và lệ thuộc vào chúng ở mức độ nào? Bài báo dựa theo khuôn mẫu nào, có

hình thức diễn đạt nào và được tác giả vận dụng như thế nào7 Theo nguyên tắc nào để phóng viên có thể viết bản tin về các sự kiộn? Thực tê được tai tạo trong tác phẩm báo chí mang đặc điểm gì? Các sản phẩm báo chí mang lại kết quả gì? M ột câu hỏi trung tâm trong mối liên hệ vói hiệu quả của báo chí là ảnh hưởng của báo chí đối với suy nghĩ, quan điểm và hành vi của công chúng và tác động ngược trở lại đối với sự xuất hiện của bài báo như thế nào7

Vòng tròn trong càng nói về cá nhân người làm báo Rốt cuộc, trong

việc tái tạo hiện thực, người làm báo bị bao bọc trong các mối quan hô với nguyên tắc, cơ cấu và trách nhiệm, mỗi thứ ấn định hành vi của họ ở một cấp độ nào đó Hành vi cùa người làm báo luôn luôn giao động trong khuôn khổ nhất định của những điều kiện truyền thông hiện đại Khuôn khổ đó dựa trên những điều kiện lịch sử luôn luồn đổi mới Đề tài và chủ đề trong công việc của người làm báo là các kiểu vai trò lập thể (stereo) và các khuôn mẫu liên quan, những đặc điểm của chúng và các quan điểm, thái độ,

và cuối cùng ỉà việc chuyên môn hoá và xã hội hoá của những người làm báo

Những yếu tố xác định hành vi của nghề báo có thể tách ra để phí\n tích một cách có hệ thống và để chỉ ra cho các cơ quan đào tạo người làm báo thấy được rằng càn trang bị cho học viên những loại kiến thức gì Công

29

việc này đặt ra cho báo chí học một loạt vấn đề Trước hết phải xác định được những môn học cơ bản và những môn học bổ trợ mà tính hê thông đặt

ra Bởi vì cùng với những quy tắc, cơ cấu, vai trò và nhiệm vụ của báo chí là những rĩnh vực khoa học khác được vận dụng trong hoạt động thực hành báo chí Ví dụ như khi giải quyết những công việc mang tính quy phạm, nhà báo phải sử dụng đến những kiến thức pháp luật, lịch sử và triết học, đối với những vấn đề thuộc cơ cấu là kinh tế học, khoa học truyển thông, xã hội học và cả tin học nữa; đối với phạm trù chức năng là xã hội học trong một phạm vi đặc biệt, khoa học truyền thông và tâm lý học xã hội; đối với vai trò, vị trí là xã hội học và khoa học truyền thông Chúng ta hiểu bộ môn

hỗ trợ như những phần tri thức trung gian, có nghĩa là luôn luôn có sự bổ sung và rơi rụng do những giới hạn về năng lực và thẩm quyền của các nhà nghiên cứu riêng 1‘ẽ

Thực tiễn ngành Báo chí học cũng có giới hạn Có thổ nói tới sự khác biệt giữa hệ thống khoa học và hệ thống ứng dụng Vấn đề là báo chí học tạo ra sự kích thích cho báo chí thực tiễn Nhưng thực tiễn báo chí lại chi có thể là một phần của báo chí học trong tư cách là lĩnh vực giảng dạy vh nghiên cứa khi về cơ bản, nó có thể nắm bắt (nhận thức) và giới thiệu được Cho nên ở đây có thể nói là đang tồn tại một thực tiễn của thực tiễn: thành phần nhạy cảm của hành vi báo chí trong các cơ quan thông tin đại chúng được giới thiệu qua việc xã hội hoá Trong khuôn khổ của báo chí học, nó

có thể là đối tượng của những phân tích khoa học, nhưng rất hạn chê

MỘT s ố VẨN DỂ VỂ THỂ LOẠI BÁO CHi

1 N H Ủ N G QUA N N IỆ M K H Á C NHAU V Ê T H Ể L O Ạ I BÁ O C H Í

Đối với những người làm báo thì việc nắm chắc lý luận thể loại là lất quan trọng Bởi vì lý luận thể loại sẽ là công cụ giúp cho họ biết sử dụng những tư liệu cần thiết, vừa và đủ để xây dựng một tác phẩm báo chí Mặt khác, khi một tác phẩm được thực hiện đúng theo những yêu cầu của nội đung và hình thức thể loại thì sẽ tăng thêm tính hấp dẫn đối với người đọc,

vì thế khả nang tác động của tác phẩm sẽ tăng lôn, mang lại kết quA tốt hơn cho công tác thông tin Ngoài ra, khi xây dựng tác phẩm, nếu người viêì thực hiện tốt các yêu cầu của thể loại sẽ "giúp cho người biên tập và ban biên tập nhân điện đúng các thể loại; tổ chức trang báo, chương trình phát thanh, truyền hình một cách khoa học, phù hợp với quan điểm, đường lối của Đảng và Nhà nước."7 Thực tế cho thấy rằng cơ quan báo chí nào biết sư dụng một cách hợp lý các thể loại trong cách trình bày mỗi tờ báo thì sức hấp dẫn của tờ báo đó sẽ mạnh hơn, người đọc sẽ cảm thấy tiếp nhận thông tin của tờ báo đó dễ dàng, đơn giản và nhanh chóng hơn Ví dụ như khi người đọc muốn biết về cái mới, họ tìm đọc trang tin, khi muốn biết quan điểm của giới báo chí vể một sự kiện nho đó, họ tìm đến tmg bình luủn V V

Hiện nay ở nước ta, ngành báo chí học chưa phát triển nên chưa có nhiều công trình nghiên cứu vé thể loại báo chí Sự chậm trễ này có nguyên nhân

từ việc chưa chú ý thích đáng đến công tác nghiên cứu lý luận báo chí nói chung Trước đây, sự hình thành thể loại báo chí ở nước ta không do yêu cáu nội tại của quá trình phát triển kinh tế xã hội mà chủ yếu đo vận dụng cách làm báo của người nước ngoài như cách làm báo của người Pháp thời

kỳ đầu thế kỷ 20 và người Liên Xô kể từ năm 1954 đến nay Do báo chí của

1 D in h H ư ờ n g : MỘI sô'vấn đ i v i thỉ'loại báo chi, in tro ng lạp Bảo chí-những vẩn d i lý tuần và thực tìVn, N x b D ạ i h ọ c qu ố c g ia I la Nrti, 1998.tr 4 0 4

31

Loại tác phẩm thông tấn văn nghệ bao gồm các th ể loại bút kỷ, kỹ sự, nhật

kỹ phóng viên, tiểu phẩm "' Tác giả Đức Dũng đã trình bày quan niệm cua

ồng về thể loại báo chí trong cuốn sách "Các th ể kỷ báo chí" là hệ thống

các thể loại báo chí nước ta được hình thành trên cơ sở của ba loại thể: loại thể thông tấn báo chí, loại thể chính luận báo chí, loại thể ký báo chí"; Tiến

sĩ Đinh Hường cũng có cách phân chia tương tự và trình bày thêm rằng hiện nay ở nước ta một số ngưòỉ quan niệm trong báo chí có nhốm "diễn đàn" bao gổm "ý kiến bạn đọc, trao đổi ỷ kiến, thư ngr, phản ánh đối thoại, sổ tay phổng viên8 Nhìn chung các tác giả nói trên đều có quan niệm thống nhất là thể loại báo chí Việt Nam đang tổn tại trong ba nhóm chủ yêu, dù tên gọi của mỗi tác giả có sự khác nhau như nhóm thông tấn báo chí hay nhóm tin tức, nhóm chính luận vàn nghệ hay nhóm ký báo chí Đổng thời, các tác giả đều cố những quan niệm của mình về hệ thống thể loại báo chí

Ví dụ: tác giả Đinh Hường định nghĩa: "Thể loại báo chí là hình thức biểu hiện cơ bản, thống nhất và tương đối ổn định của các bài báo, được phfln chia theo phương thức phản ánh hiện thực, sử dụng ngôn ngữ và các công

cụ khác để chuyển tải nội dung mang tính chính trị - tư tưởng nhất định"9

Còn tác giả Tạ Ngọc Tấn cũng quan niệm "thể loại báo chí là một khái

niệm d ể chỉ tính quy luật loại hình của tác phẩm báo chí T h ể loại là sự thống nhất có tính quy luật - lập lại của các yếu tố trong một loạt tác phẩm báo chí"10 Tác giả Đức Dũng lại nhấn mạnh đến "cách tổ chức tác phẩm, một kiểu tái hiện đời sống hiện thực , một phạm vi xác định ứng với một hình thức tươìig đối ổn định "11 Tuy đã có những quan niêm rất gẩn nhau

về thể loại báo chí, nhưng lại thiếu sự thống nhất về những yếu tố chủ đạo

1 Tạ N g ọ c T ấn (c liủ biê n ), N g u y ỉn T iế n H à i: Tác phẩm báo chí. T I N x b G íẩ o d ụ c , I là N ộ i, 1995, tr 32-37.

1 Đirc Dùng: C ác the kỷ báo chí, Nxb vãn lioá - Ihổng tin, H.,

1998-s Đinli Hường: Một 1998-số vấn dẻ về Uid loại báo chí, in trong lập "Dáo chí - nhíhig VÍÚ1 dể lý luận và thực tìỉn ” Nxb

Đại học quốc gia, II 1998, tr 404.

’ Đinh Hường: M ội số vấii đề vẻ ihể loại báo ciư, Sdd.

10 Tạ N gọc Tấii (ciiù biÊn), N guyẻn Tiến Hài Tác pluỉm báo chí, T I, Nxb Giáo dục, H., 1995.

trong từng nhóm thể loại cũng như trong môĩ thể loại, cho nên các tác giả đã thể hiện sự không thống nhất khi xem xét các vấn đề cụ thể Vì vậy, khi nói

vể một thể loại như phổng sự chẳng hạn, có tác giả cho rằng nó "íỉírnỊỉ giữa

văn học và báo chí" 12 v ê một số vấn để khác của thể loại cũng có những

quan niệm rất khác nhau Có lẽ nguyên nhân trước hết là do tính đa dạng vốn có của báo chí Có thể nêu lên vài ví dụ: Các tác giả cuốn "Tác phíỉni báo chí", tl , xếp thể loại phóng sự vào nhóm thông tấn, trong khi đó, tác giả cuốn "Các thể ký báo chí" lại coi phóng sự là một thể loại cùa nhóm ký báo chí Những quan điểm khác nhau đó chắc chắn sẽ không có lợi cho người học Bởi vì giữa các thể loại thông tấn và các thể loại nghệ thuật - chính luận có nhiều điểm rất khác nhau mà trong quá trình sáng tạo tác phắm ngưòi viết phải chú ý Ví dụ như khi viết tin hay tường thuật, tác giả bài báo phải thu thập tư liệu tại nơi sự kiện xẩy ra nhưng trong tác phẩm lại không

cố hình ảnh tác giả Như vây cố nghĩa là tác giả đứng phía hậu trường, còn khỉ viết ký, tác giả cũng phải cung cấp cho công chúng nguồn tư liệu do mình trực tiếp thu thập và trong tấc phẩm, hình ảnh tác giả lồ lộ từ phía trước như một người dãn chuyện hay chính tác giả là nhân vật thâm gia vào

sự kiện đó Ngoài ra sự không thống nhất hay trùng lặp trong cách dùng khái niệm cũng lất dễ gây nên sự khó hiểu hoặc nhầm lẫn Trong cuốn sách

"Tác phẩm báo chí" tập 1, các tác giả quan niệm "bài báo là một thể loại báo chí phản ánh, phân tích, đánh giá tương đối toàn diện một sự kiộn, hiện tượng trong đời sống hiện thực của con người"13

Còn các tác giả cuốn "Cách viết một bài báo" lại trình bày một quan

niệm hoàn toàn khác: "Bài báo là một trong nỉìữtìg th ể loại báo chí cỏ hiu

nhất Cách đây hàng trăm năm các chính khác, các học giả và các nghệ s ĩ

11 Đức Dũng: Các lliể ký báo ciư, N xb Vaii hoá - lliông lin, H 1998, tr.

IJ Đức Dũiig: Sdđ, Ir.

11 Tạ N g ọ c Tấn (cliù biẽn), N guyễn Tiến Hài: Tác pháin báo chí, T 1, N xb Giáo dục, I ỉ.t 1995, Ir.

-«4

đ ã bắt đầu viết ra những học thuyết, những châm ngôn chính trị hoặc nhữỉig nguyên lý thẩm mỹ của mình dưới hình thức những bài báo ", "Bồi báo dề cập đến một loạt vấn đ ề phải xem xét từ nhiều góc độ"14 Như vậy là cùng

một đối tương nghiên cứu nhưng các tác giả đã có những quan niệm lất khác nhau, có người coi bài báo chỉ phản ánh một sự kiện, còn người khác thì cho lằng bài báo phải đề cập một loạt vấn đề Có lẽ đó là một trong những nguyên nhâ để một tác giả đã viết cho tạp chí "Người làm báo" như sau: "Hầu hết giữa các trong tâm báo chí chưa có một giáo trình đào tạo thống nhất Thậm chí, có nơi ngay trong một khoa báo chí, giữa các giảng viên cũng không thống nhất được với nhau về một số khái niệm, nội dung báo chí."15 Những khác biệt trong các quan niệm lý luận trên đây hoàn toàn không ảnh hưởng đến định hướng chính trị của báo chí v iệ t Nam hiện nay Mặc dù còn chưa có sự thống nhất ở nhiều khía cạnh khác nhau, nhưng các tác giả đều có những đóng góp đáng trân trọng cho hệ thống lý luân báo chí nói chung và hệ thống thể loại nói liêng

Theo quy luật phát triển chung của xã hội, báo chí cũng có quy luẠt phát triển riêng của nó Để phản ánh sâu sắc và kịp thời đời sống xã hội vốn rất phong phú và đa dạng, giới báo chí đã tìm kiếm nhiều hình thức thể hiện

mới Có thể coi đây là những hình thức thông tin mới mẻ được bắt đàu tìr

một câu chuyện có thật Tác giả đứng sau sự kiện và kể lại một cách vắn tắt, tập trung chủ yếu vào những sự việc điển hình và quá trình diễn biến của sự kiện đó Ví dụ câu chuyện kể về một ông X nào đó, là tộc trưởng của một dòng họ, đã có vợ và vài đứa con, nhưng lại toàn là con gái Hàng năm, vì õng là "suất đinh" duy nhất trong nhà nên phải có mật ở tất cả những nơi có hội hè, đình đám Mỗi lần như vậy, ông thưòng phải nghe những câu khích bác vê chuyện không có con trai Lúc đầu ông cho là chuyện đùa CỢ1 lám

14 Xem: Cácli viết một bài báo Thông tấn x3 Việt Nain xuất bản, u 1987, tr 87.

11 X em lạp ch í ''Người làin báo", sổ 1- 1999, lr 37.

phào, nhưng người đời không để ông yên Trò đùa tai hại này buộc ông pliài nghĩ ngợi Rồi ông quyết định bắt vợ phải đẻ tiếp, đẻ cho đến khi có con trai mới thôi Hậu quả là ông có đến hơn nửa tá con, chỉ có đứa út là con trai Rồi tuổi cao, sức khoẻ yếu dần, con còn nhỏ, vợ lâm bệnh vì đẻ nhiều, thiếu ăn Cuối cùng là từ một gia đình hanh phúc, ông trở thành người chủ của một gia đình bất hạnh vì nghèo đói, con cái thất học Những hiện tượng đại loại như vậy thường được tác giả ghi lại một cách sơ lược, tạp trung phản ánh những chi tiết điển hình chứ không khai thác tỷ mỉ Người đọc không thấy hình ảnh của tác giả, không thấy những ý kiến đánh giá hay kết luận Nội dung câu chuyện, tự nó mang đến cho người đọc những suy

nghĩ về việc nên làm hoặc không nên làm Có thể coi đây là loại câu chuyện

báo chí đang được nhiều báo địa phương sử dụng để tuyên truyền về đề tài

đân số - k ế hoạch hoá gia đình, về cách thức tổ chức cuộc sống gia đình sao cho hợp lý, về công việc giáo dục và quản lý con cái trong gia đình v.v Có những thể loại trước đây báo chí sử đụng nhiều, đặc biệt là trong thời kỳ chiến tranh chống Mỹ như tiểu phẩm đả kích (pamphlet), nhưng hiện nay rất ít xuất hiện Có lẽ đo xu hướng hội nhập với thế giới, họp tác cùng có lợi

mà báo chí ta cho lằng không cần sử dụng nhiều đến thể loại có tính chất

"tiêu diệt" uy tín của đối phương như trước nữa Trong khi đó thì thể loại châm biếm (íeuilleton) lại có xu hướng phát triển mạnh Hầu như các báo hiện nay, dù ít hay nhiều, đều có sử dụng thể loại này Một số báo đã dành

cả chuyên mục cho các bài châm biếm như "x ả xú pấp", "Nói hay đừng" của báo Lao Động “Cơ/Ỉ mắt ngày thường” , “C/íợ? nghe cìưrt ng h ĩ',

“Chuyện cuối tuần" của báo “Quân đột nhân dân” v.v Đay là những bài

châm biếm với mục đích giẽu cợt, mỉa mai, phê phán lối sống, cách suy nghĩi, những thói hư tật xấu không phò hợp với với truyền thống van hoií và đạo đức của nhftn dfln ta Có thể coi đAy là thứ thuốc chữa trị căn bệnli xã hội trong nội bộ nhân dân, nó làm lành bệnh nhưng khòng ảnh hưởnp đẻn

sinh mộnh con người Một số nhà nghiên cứu gọi hẹ thống thể loại báo chí

là hệ thống mở, nó có thể thu nạp thêm nhiều thể loại mới, có thể loại bỏ các thể loại không còn đáp ứng được nhu cầu chuyển tải thông tin ở thời hiện tại Như vậy có nghĩa là sự xuất hiện thể loại báo chí, một mặt là đo nhu cầu của công chúng trong quá trình tiếp nhận thông tin, mặt khác là kết quả quá trình sáng tạo của giói báo chí

2 SựIIÌN II THÀNII CẢC THỂ LOẠI DẢO CHÍ

Mọi người đều biết lằng, hiộn nay báo chí Việt Nam đã thoả mãn được phần lớn nhu cầu thông tin của công chúng Làm đượ điều đó là nhờ có công cuộc đổi mới đất nước, trong đó có sự đổi mới báo chí Đội ngũ những người làm báo có học vấn và được đào tạo nghiệp vụ tăng lên, Đảng

và Nhà nước quan tâm đến báo chí nhiều hơn trước Mặt khác, giới báo chí cũng khồng ngừng tìm tòi và sáng tạo những hình thức và phương tiện chuyển tải thông tinmột cách đa dạng hơn, phong phú hơn v iệc sử dụng hợp lý các hình thức thông tin ngoài các thể loại báo chí như truyện ngán, bài báo khoa học, tranh, ảnh nghộ thuật và cả màu sắc trình bày đã làm cho bộ m ặl báo chí trở nên hấp dẫn hơn Nhưng một điều dẻ nhận thấy là vãn chính luận vẫn giữ vị trí chủ yếu trong báo chí Như vậy thì muốn tìm hiểu cơ sở của sự hình thành thể loại báo chí chắc chắn phải xem xét các

daú hiệu đặc trưng của phương pháp, phương tiện và hình thức sứ dụng tư liệu trên báo chí v iệ t Nam đương đại; mà các tư liệu đó được chuyển tải bằng phương tiện chủ yếu là ngôn ngữ chính luận báo chí Chúng ta sẽ tiếp tục tìm hiểu xem những dấu hiệu chung nhất của từng nhóm thể loại qua sự giống và khác nhau của chúng trước khi đi sâu tìm hiểu đặc điểm của tưng thể loại riêng biệt

Điều dễ nhận thấy là, đa số các tác phẩm được đăng tải trên báo và tạp chí đẽu sử dụng văn chính luận Bởi vậy, văn chính luận là công cụ quan trọng trong lao động báo chí Tuỳ theo những tình huống, những trường hợp khác nhau mà nhà báo sử dụng những hình thức và phương pháp khác nhau của van chính luận để giải quyết vấn để Trong một số trường hợp chl đòi hỏi thông báo về một sự kiện nào đó Trong những trường hợp khác lại cán

phổ biến những kinh nghiệm hoặc giải thích rõ ràng các quan ddiểm \ỷ luận

hoặc phác hoạ chân dung con người với tình cảm, các tính của người đó

Từ thực tiễn hoạt động báo chí như thế đã hình thành các nhóm tư liệu tương đối ổn định Những đấu hiệu đực trưng trùng lặp ấy cho phép phân chia tác phẩm báo chí thành các thể loại

Báo chí Việt Nam hiện nay đang sử đụng hầu hết các thể loại như tin, phỏng vấn, tường thuật, bài phản ánh, xẫ luận, tiểu luận, phê bình và giới thiộu tác phẩm, bình luận, điểu tra, điểm báo, thư của ban biên tập (với tư cách là thể loại báo chí), ký và các thể loại trào phúng Có thể nói rằng, tin

là thể loại xuất hiộn sớm nhất Cùng với sự phát triển của báo chí định kỳ, phạm vi các vấn đề và các lĩnh vực mà tin đề cập đã hình thành nên hình thức văn chính luận Tin đã từng có mặt trên các tò báo đầu tiên của châu Âu

Lịch sử báo chí thế gới chỉ 1'a rằng, báo chí xuất hiện là do nhu cẩu thông tin kinh tế của con người Vì vậy, thể loại đầu tiên của báo chí là tin, thường đăng các tin tức về tình hình thị trường, giá cả hàng hoá Nhưng sự xuất hiện của báo tiếng v iệ t ở nước ta là do ngưòi Pháp tổ chức và gắiì liền với những tham vọng chính trị của thực dân Pháp, vì vây ngay trên những tờ báo đầu tiên đã đăng những tin tức chính trị để phục vụ cho chế độ "bảo hộ" của chúng

Tiếp theo tin là sự xuất hiện của bài phản ánh (correspondence) Khi

m à tin, thường chỉ thông báo vắn tắt về biến cố của một sự kiện riêng lẻ không còn thoả mãn nhu cầu hiểu biết của công chúng, các phóng viên đà viết tỷ mỷ hơn vế một sự kiện hoặc một loạt sự kiện cùng dạng, phục vụ cho một chủ đề, chỉ ra nguyên nhân và quan hệ nhân - quả của chúng Rồi đến tiểu luận có vai trò tổng kết sâu rộng các hiện tượng của đời sống xã hội, đưa ra những khái quát lớn trên các vấn đề chính trị - xã hôi.

Cho đến nay, báo chí vẫn tiếp tục phát triển và hoàn thiện các thể loại, làm phong phú thêm bằng những nhân tố và phẩm chất mới để phục vụ tốt hơn chức năng của mình Khi bàn về khả năng và nhiệm vụ của từng phóng viên trong quá trình sáng tạo tác phẩm báo chí, c Mác đã viết rằng: Người phóng viên chỉ có thể coi mình là một bộ phận của cơ cấu phức tạp, irong

đó anh ta tự đo lựa chọn chức năng xác định cho mình Chẳng hạn, một người thì phản ánh ấn tượng trực tiếp khai thác được qua giao tiếp với nhân dân, từ cảnh sống nghèo khổ của họ, còn người khác - nhà sử học - thì nghiên cứu lịch sử đã qua; người giàu cảm xúc thì miêu tả chính sự bần cùng đó, hơn nữa việc giải quyết vấn đề duy nhất này lại được đưa ra từ nhiều hướng Lúc thì trong phạm vi địa phương, lúc thì có quan hệ với cảquốc gia nói chung Ý của c Mác là muốn lưu ý rằng, các tác phẩm báo chí khác nhau nhờ một số dấu hiệu Dĩ nhiên, không phải lúc nào các thể loại báo chí cũng tổn tại "trong một dạng thuần tuý"; trong mỏi thể loại có thể dẫ dàng tìm thấy ít nhiều dấu hiệu của những thể loại khác Điều đó là bình thường, bởi vì báo chí tái tạo hiện thực xã hội với toàn bộ sự phức tạp

và đa dạng của nó.

3 NHỮNG DẤU HIỆU CỦA CÁC THỂ LOẠI:

- Đặc thù của đối tượng mô tả.

- Chức năng và nhiệm vụ của tác phẩm báo chú

- Chiều rộng của sự phản ánh hiện thực và phạm vi của sự tổng kết và

các kết luận.

- Phương tiện tái hiện hình ảnh và mức độ truyền cẩm.

Trước hết là những dấu hiệu chung có ở tất cả các thể loại báo chí

Đó là tính trung thực vói chân lý cuộc sống, dựa trên những tư liệu chính xác của hiện thực khách quan, miêu tả các hiện tượng và quá trình của đời sống xã hội một cách chính xác Tiếp đến là sự lõ làng của lập trường chính trị - tư tưởng; nhờ thế mà mọi sự kiộn, hiện tượng của đời sống xã hội được làm sáng tỏ điểm giống nhau thứ ba là tất cả các thể loại báo chí đều có thái độ tích cực đối với cuộc sống, đều nhằm đạt được kết quả tốt nhất trong

sự nghiệp xây đựng đất nước, trong việc giáo dục nhân dân, nhằm thực hiện mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh Sự giống nhau của các thể loại đã nói trên đây là lất quan trọng, nhưng dó là yêu cầu vế đạo đức - tư tưởng của một nền báo chí tiến bộ, lấy con người và những gì liên quan đến con người làm đối tượng phản ánh và cũng là đối tượng phục vụ, chứ không phải là yêu cầu "kỹ thuật" trong thao tác nghiệp

vụ Phải hiểu sâu sắc điều này vì hiện nay, trên thế giới vẫn còn đang tồn tại những nến báo chí "phi nhân bản" nhưng lại có trình độ nghiệp vụ rất cao,

vì thế l ất nguy hiểm cho công chúng

Sau đây là những đặc điểm riêng của các thể loại, trong đó chứa đựng những dấu hiộu tương đối ổn định

40

Thứ nhất, các thé loại khác nhau theo đặc thù của đối íượttg mô tả

Thông thường thì người phóng viên có quan hệ trực tiếp với các sự kiện, hiên tượng Chẳng hạn như tin và các thể ký được xây dựng trên cơ sở những tư liệu nhận được từ "nguổn đầu tiên", nhưng có nhiéu trường hợp, đối tượng mô tả (hay nghiên cứu) lại là hiện thực qua sự đánh giá của một người hay một nhóm ngưòi V í dụ: bài bình ỉuận được xây dựng trên cơ sở những chi tiết tiêu biểu vể những sự kiện riêng lẻ trong một lĩnh vực nào đó

đã được công bố trên các phương tiên thông tin đại chúng; tác giả lựa chọn, phân tích một cách hệ thống, và bằng tư duy sức sảo, tái hiện một bức tranh tổng thể về đời sống xã hội, giúp ngưòi đọc hiểu sâu sắc và đầy đủ về những vấn đề mà tác giả để cập Đây là đặc điểm quan trọng cùa một bài bình luận hoàn chỉnh, đại diện cho những bài bình luận nói chung Tác giả ioại bài này thường sử dụng một khối lượng tư liệu lớn để nghiên cứu về một vấn đề lớn (về quy mô, tính chất hoặc về không gian và thời gian) Các báo trung ương như báo Nhân Dân, Quân đội nhân dân, Lao Động thường

sử dụng loại baìi này để tài hiện bức tranh toàn cảnh về một ĩĩnh vực nào đó của đời sống xã hội trong một năm, một quý hoặc một tháng Bài "Nhìn lại nền kinh tế thế giới năm 1993" trên báo "Nhân Dân" ngày 3-1-1994 lf một

ví dụ

Thứ hai, các thể loại được phân biệt với nhau theo chức năng và

nhiệm vụ của tác phẩm báo chí Cùng viết về một đề tài, nhưng tuỳ Iheo

yêu cầu của cơ quan báo chí, các phóng vien có thể sử dụng nhiều hình (hức

và phương pháp khác nhau để thực hiện Ví dụ: với dể tài "thành tích đào tạo của một trường đại học", nhà báo có thể viết ký chAn dung của các thày

41