Một số biện pháp giải quyết việc làm trong quá trình chuyển sang nền kinh tế thị trường nước ta hiện nay

Vi vày, viéc tìm ra nhùng giài phàp giài quyét vàn de này trong qua trình chuyén sang nén kinh té' thi truòng b nuóc ta giai doan hién nay dà thè hién duac tinh càp thiét cùa de tài "Mot

l9\ Ul(^ ^

DAI HOC QUÓC GIÀ HA NÓI TRirÒNG DAI HOC KHOA HOC XÀ HÓI VA NHÀN VÀN

^

TRAN TUAN ANH

MOT SO GIAI PHAP GIAI QUYET VIEC LAM TRONO

• •

QUA TRINH CHUYÉN SANO NÉN KINH TE

THI TRUÒNG NUÒC TA HIÈN NAY

LUAN ÀN THAC SY KHOA HOC KINH TÉ Chuyén ngành : Kinh te chinh trj xà hói chù nghTa

Ma so : 50201

Nguòi huóng dàn khoa hoc: NGUYÉN HÙfU TU

PGS, PTS Khoa hoc kinh te

\'"\x^^,,=^^M \i_ 111^5 i,t-tif==t?''

HA NOI -1997

MUC LUC

Trang LÒI MÒ DAU 1

CHl/ONG 1: Nhumg vàn de lao dóng, viéc làm va thuc trang lao dòng viéc 6

làm o nuóc ta hien nay

1 NHUNG VAN DE VE LAO DÒNG VIÉC LÀM 6

1.1 Lue lugng lao dóng 6

1.2 Viéc làm 9 1.3Thàtnghiép 11

2.THirC TRANG VAN DE VIEC LÀM Ò VIÉT NAM HIÈN NAY 16

2.1 Thuc trang nguón lao dòng, viec làm 16

2.1.1 Thuc trang nguón lao dòng 16

2.1.2 Hien trang ve viec làm 24

2.1.3 Nhiìng hình thiic giài quyét viec làm a nuóc ta hién nay 3g

2.2 Nhùng và'n de càn giài quyét 42

1 XU HirÒNG PHÀT TRIEN NGUON LAO DÓNG VA N H C N G Y È U C A U DAT RA 47

1.1 Xu hudng phàt trién cùa nguón lao dóng 48

1.2 Nhu càu giài quyét viéc làm 50

2 QUAN DIEM VA GIÀI PHÀP GIÀI QUYET VIEC LÀM Ò NlTÒC TA HIÉN NAY 54

2.1 Quan diém giài quyét viec làm 54

2.2 Mot so giài phàp chù yéu 62

2.2.1 Hoàn thién he thóng chinh sàch 62

2.2.2 Dói vód khu vuc thành thi 77

2.2.3 Dói vód khu vuc nòng thón 8Q

2.2.4 Hoàn thien phuong thiic dào tao nghé cho nguòi lao dòng trong nén 33

kinh té thi trucmg

2.2.5 Bào dàm càc diéu kien càn thiét de thuc day, phàt trién thi trucmg lao gg

dòng

LOl MO DAU

I TINH CÀP THIÉT CUA DE TÀI

Viéc làm va giài quyét viec làm là mot trong nhùng vàn de kinh té xà hói

co tình chà't toàn càu, là mó'i quan tàm lon cùa hàu hét càc quoc già Theo

dành già cùa tó chùc lao dòng quò'c té, ké tix nhung nàm 30 cùa thè ky 20 dén

nay thè giói dang ò trong tình trang khùng hoàng thi trucmg lao dóng tram trong nhàt Con so chinh thuc bào cào hien nay trèn the giói co hon 120 triéu nguòi thàt nghiép Song trèn thJc té con co the cao hon nhiéu, vi co rat nhiéu nguòi thàt nghiep khóng khai bào va co khoàng 400 trieu nguòi khóng dù viec làm de dàm bào mùc song toi thiéu TÓ chiie lao dòng quò'c té eùng du doàn ràng hien nay co tói trèn 820 triéu nguòi thàt nghiep va thiéu viéc làm, trong

do phàn lón ò nhùng nuóc kém phàt trién, phài song duói miie nghèo khó

Ngay ò càc nuóc phàt trién, tình trang thiéu viec làm cQng dang già tàng vói con so bào dóng Bai vay cuoc dàu tranh ehong thàt nghiep va dàm bào viec làm co thu nhap cho nguòi lao dóng là mot trong nhùng thù thàeh lón nhàt cùa nhàn loai va cùa mói quoc già

O Viét Nam, cùng vói chinh sàch phàt trién kinh té, Dang va Nhà nuóc dà

ban hành mot he thóng chinh sàch xà hói nhàn bàn, huómg vào phuc vu lai ìeh

cùa con nguòi va phàt trién con nguòi toàn dien, trong do dac biét là nhùng chinh sàch ve dàm bào cóng àn viéc làm Chinh vi vày, chi so phàt trién cùa con nguòi ò Viét Nam, theo eàch tình mói cùa Lién hgp quoc duac xép vào hàng thù 115 trong tóng so 173 nuóc trén thè giói Diéu dò ehùng tò nuóc ta tny con ò trình do thàp ve kinh té, song néu coi trong mat xà hói, co chinh sàch dùng dàn sé góp phàn quan trong vào phàt trién kinh té va dàm bào cóng bang xà hói Trong dò, vàn de co bàn, gòc ré nhàt là viéc làm, dàm bào moi nguòi co viéc làm day dù va eó thu nhap

Trong nhùng nàm gàn day, nhò chinh sàch dói mói: phàt trién nén kinh té

hàng hoà nhiéu thành phàn, dinh huóng xà hói chù nghTa, vàn dòng theo co

che thi truòng co sU quan ly cùa Nhà nuóc; Tùng buóc dàn chù hoà dòi song

xà hói trén co sa xày dung mot nhà nuóc phàp quyén; Mò cùa ra ben ngoài, tàng cuòng giao luu hgp tàc, hói nhàp vào cóng dóng thè giói , chùng ta dà dat dugc nhùng thành tuu ban dàu rat quan trong ve kinh tè: tó'c dò tàng truòng kinh tè bình quàn a mùc cao, kiém che va day lui duac lam phàt, giài quyét vùng chàc ve luong thuc, chàng nhùng dàm bào tiéu dùng trong nuóc

ma con dành mot phàn cho xuàt kh^u, quan he kinh tè doi ngoai ngày càng marong.,

Ben canh nhùng thành tuu to lón dò, vàn con nói lén nhiéu vàn de gay càn

càn giài quyét Diéu này thè hien ro nhàt à su xuòng càp nghiém trong trong mot so màt cùa dòi song xà hói, là màm mòng gay nén nhùng ''diém nóng\

co thè dàn dén màt ón dinh ve kinh té-xà hói Trong do vàn de nguòi chua eó viéc làm va thiéu viéc làm ngày càng tra nén nghiém trong, tu dò làm tàng thém su phàn hoà giàu nghèo, càc té nan xà hói va tói pham phàt trién Nhu vày viéc làm dang là vàn de kinh té - xà hói bue xùc va nhay càm nhàt a nuóc

ta vi no dà go cùa dén tùng già dinh, lién quan truc tièp dén dòi song cùa mói

cà nhàn, là yéu to kim hàm su* tàng truòng kinh tè va là nguyén nhàn, nguón góc xàu xa nhàt gay ra nhùng tiéu cuc xà hói Vi vày, viéc tìm ra nhùng giài phàp giài quyét vàn de này trong qua trình chuyén sang nén kinh té' thi truòng

b nuóc ta giai doan hién nay dà thè hién duac tinh càp thiét cùa de tài "Mot

so gidi phàp giài quyét viec làm trong qua trình chuyén sang nén kinh té thi truòng nuóc ta hién nay"

n TÌNH HÌNH NGHIÈN CÙU

Dói vói Viét Nam, dùng truóc nhùng thuc trang ve viéc làm, trong thòi gian qua, dac biét là tu khi Nhà nuóc thuc hién chinh sàch kmh tè mói, vàn de này dà thu hùt khóng it su quan tàm cùa càc nhà quàn ly, càc nhà khoa hoc, dac biét là càc ca quan chuyén ngành nhu Bó lao dòng thuong binh va xà hói,

sa lao dòng càc tình thành phó, cùng nhu càc vien nghién cùu, càc truòng dai hoc Dà eó rat nhiéu nhùng de tài, cóng trình khoa hoc nghién cùu nhùng

phuang huóng, eàch thùc, giài phàp de giài quyét viéc làm, su dung lao dòng

co hieu qua, phù hop vói ehièn luae phàt trién kinh té xà hói

Tuy nhièn nhùng su co gang nò lue dò mói chi tiing buóc giài quyét, thào

ga nhùng khó khan truóc màt cùa và'n de này Vi vày viéc nghién cùu mot

eàch co bàn, he thóng eà ve ly luàn va thuc tién và'n de giài quyét viéc làm

trong giai doan chuyén minh cùa nén kinh té là rat càn thiét nhung cùng rat mói me va khó khan

n i MUC DÌCH CÙA LUAN ÀN

Do tình càp thiét dà trình bay a trén, muc dich chù yéu cùa luàn àn là: Trén ca so xem xét, dành già ve thuc trang lao dòng, viéc làm va càc hình thùc giài quyét viéc làm a nuóc ta trong thòi gian qua de vach ra nhùng vàn

de càn duofc khàc phuc, tu dò dua ra phuang huóng chung va mot so giài phàp

de giài quyét vàn de viéc làm nhàm day nhanh qua trình chuyén nén kinh tè Viét Nam sang kinh tè thi truòng theo dinh huóng xà hói chù nghTa

IV DÓI TU'ONG VA PHAM VI NGHIÈN CÙU CÙA LUAN ÀN

Dói tugng nghién cùu cùa luàn àn là và'n de ve lao dòng viéc làm, mot bò phàn cùa ehièn luac phàt trién kmh té xà hói, mot muc tiéu cùa chinh sàch kinh tèvTmó

Giài quyét viéc làm trong qua trình chuyén sang nén kinh tè thi truòng nuóc ta hién nay là mot vàn de eó pham vi rong lón va rat phùc tap Và'n de này eó thè dugc xem xét duói nhiéu góc do khàc nhau nhu: lua chon ehièn lugc phàt trién kinh tè xà hói phù hop vói quy mó dàn so, trình dò lue luoiag lao dòng hay nhùng giài phàp nhàm giài quyét viéc làm, hay ve khia canh dào tao nguón nhàn lue ò mói góc do nào cùa vàn de này déu co thè tra thành nhùng de tài, dói tugng, muc tiéu càn dugc nghién cùu Vói giói han ve màt thòi gian, han che cùa bàn thàn ve kién thùc cung nhu diéu kièn nghién cùu

ve mat thuc tién, luàn àn chi de càp a khia canh nhùng bién phàp giài quyét viéc làm ò nuóc ta hién nay phù hgp vói ehièn lugc phàt trién kinh tè xa hói

ma Dang va Nhà nuóc dà vach ra Vé màt khóng gian, luàn àn khào sàt trén pham vi lành thó Viét Nam Vé màt thòi gian, luàn àn dugc giói han tu khi dàt nuóc thuc hién cóng cuoc dói mói, giai doan chuyén nén kinh tè tu tu càp tu tue sang nén kinh tè hàng hoà nhiéu thành phàn

V PH^ONG PHÀP NGHIÈN CÙU

Là mot vàn de rong lón, eó tinh thòi su Han nùa de dat dugc muc tiéu nghién cùu cùa mìrJi, vé mat tóng thè trén ca sa phuang phàp duy vàt bién chùng, duy vàt lich su, lo gic, tàc già di tu tu duy trùu tugng dén cu thè, di tu thuc tién sinh dóng dén he thóng hoà va khài quàt thành ly luàn Dac biét tàc già chù trong phuang phàp he thóng de xem xét, phàn tich càc và'n de, tu dò xày dung lén càc chuang, muc cùa luàn àn sao cho dàm bào tinh chinh thè thóng nhà't

Ben canh dò, tàc già con su dung càc phuang phàp: tóng hgp, phàn tich, coi trong tóng kèt thuc tién de tu do phàt hién nhùng quy luàt, tinh quy luàt cùa vàn de nghién cùu, dóng thòi dat no trong khung cành chung là dàt nuóc dang trong qua trình chuyén dói càu truc nén kinh tè theo huóng phàt trién kinh tè hàng hoà nhiéu thành phàn dinh huóng xà hòi chù nghTa, vàn dóng

theo co che thi truòng eó su quàn ly cùa NTià nuóc

VI DONG GOP CUA LUAN AN

Vói muc dich va dói tugng nghién cùu cùng nhu nhùng giói han dà néu trén, luàn àn co nhùng dóng góp nhò vào cóng cuoc nghién cùu de tìm ra phuang huóng, bién phàp giài quyét và'n de này:

- Néu ra dugc mot so net ca bàn vé thuc trang lao dòng, viéc làm nuóc ta hién nay

- Dua ra nhùng quan diém giài quyét viéc làm a nuóc ta hién nay phù hgp vói ehièn lugc phàt trién kinh tè xà hói

- De xuàt mot so giài phàp de giài quyét vàn de viéc làm trong qua trình chuyén sang nén kinh té thi truòng a nuóc ta hien nay

Vn KÉT CÀU CÙA LUAN ÀN

De dat dugc muc dich nghién cùu dà néu trén, ngoài phàn ma dàu va kèt luàn, luàn àn dugc kèt càu thành 2 chuang:

Chuang I: Nhumg vàn de vé lao dòng, viéc làm va thuc trang lao

dóng viéc làm ò nuóc ta hién nay

Chuoìig II: Phuong huóng giài quyét viéc làm ò nuóc ta hién nay

CHUONG I

NHUfNG VÀN DE VE LAO DÒNG, VIEC LÀM VA THIiC TRANG LAO

DÒNG VIEC LÀM Ò NUÒC TA HIEN NAY

L NHÙNG VÀN DE VE LAO DÒNG, VIEC LÀM

1 Lue luoTig lao dòng

Khi de càp dén vàn de lao dòng thi truóc tién phài nói dén do là lue lugng lao dóng Khi con nguòi con dóng vai trò chù dao trong qua trình san xuàt thi lue lugng lao dòng luón là vàn de quan tàm dàu tién cùa mgi xà hói, cùa mói quò'c già Co thè nói dò là mot chi tiéu phàn ành khà nàng tién hành hoat dóng san xuàt cùa mói quóc già, mòi khu vuc

Tuy là mot vàn de quan trong nhu vay, song cho dén nay vàn con khà nhiéu quan niém khàc nhau vé lue lugng lao dòng:

Tu dién thuàt ngù trong linh vuc lao dóng cùa Lién Xò (cu) dinh nghTa ràng: Lue lugng lao dòng là khài niém dinh lugng cùa nguón lao dóng [1]

Tu dién thuàt ngù Phàp dinh nghTa ràng: Lue lugng lao dòng là so lugng

va chat lugng nhùng nguòi lao dóng dugc quy dói theo càc tiéu chuàn trung binh vé khà nàng lao dòng eó thè su dung [1]

Mot so giào su kinh tè hoc nguòi Anh lai quan niém: Lue lugng lao dóng

là tà't eà nhùng cà nhàn dang làm viéc hoac dang tìm kiém viec làm [1]

Nhà kinh té hoc Anh David Begg thi cho ràng: Lue lugng lao dóng co dang ky bao góm so nguòi co cóng àn viéc làm cóng vói so nguòi thàt nghiép

co dàng ky

Con theo quan niém cùa tó chùe lao dóng quóc tè thi: Lue lugng lao dòng

là mot bò phàn dàn so trong dò tuoi quy dinh (tuy thuóc tùng nuóc) thuc té' co tham già lao dòng va nhùng nguòi khóng co viéc làm nhung dang tich cuc tìm viéc làm [7]

Trén thuc tè khài niém lue luong lao dóng cùa tó chùc lao dòng quò'c tè dua ra dugc thóng nhàt a nhiéu nuóc Song giùa càc nuóc vàn co su khàc nhau trong viéc àp dung khài niém này vào hoat dòng thuc té ma chù yéu là su khàc nhau vé dò tuoi quy dinh cho nhùng nguòi dugc tinh vào lue lugng lao dòng 0 day co hai su khàc biét: khàc biét thù nhàt trong quy dinh vé giói han tuoi tói thiéu, mot so nuóc do nhùiig dac diém vé kinh tè, xà hói, vàn hoà ma quy dinh tuoi tói thiéu khà thà'p, vi du nhu ò Ai Càp tuoi tói thiéu dugc giói han là 6 tuoi, Braxin là 10 tuoi; nhung nhin chung thi phàn lón càc nuóc quy dinh giói han tuoi này khoàng tu 15 dén 16 tuoi; khàc biét thù hai vé quy dinh giói han tuoi tói da cùa lue lugng lao dóng 0 mot vài nuóc cóng nghiép nhu Dan Mach, Thuy SI, Na Uy, Phàn Lan thi lày tuoi 74 làm giói han tói da Con

ò mot so nuóc dang phàt trién nhu Ai Càp, Malaysia, Mexico quy dinh là 65 tuoi Ca sa thuc tè de xàc dinh giói han tuoi tói thiéu va tói da cùa lue lugng lao dòng, càc nuóc thuòng dua vào tuoi cùa hoc sinh ròi khòi truòng phó thóng de xàc dinh tuoi tói thiéu va tuoi cao nhàt quy dinh cho nguòi dugc Ughi huu de xàc dinh giói han tuoi tói da Nén khoàng tuoi de tinh cho bò phàn dàn so thuóc lue luong lao dòng là tu 15 dén 64 (co thè tu 15 tuoi dén 59

ò mot so quò'c già hoac tu 10 dén 59 a mot so nuóc khàc) Song hien nay ò

nhiéu quò'c già va ngay eà tó chùc lao dóng quóc té khóng quy dinh giói han tói da va de mò a dò tuoi này

Tó chùe lao dòng quò'c tè cQng dua ra cóng thùc xàc dinh lue lugng lao dóng va ty le tham già vào lue lugng lao dòng:

LF = E + U

T T^r LF U + E

LFR = LF + NLF ~ U + E + NLF Trong do: LF - Dàn so thuóc lue lugng lao dòng

NLF - Dàn so khóng thuóc lue lugng lao dóng

U - So nguòi thà't nghiep

E - So nguòi eó viéc làm

LFR - Ty le tham già vào lue lugng lao dòng Càc chi so E va U thu dugc qua kèt qua cùa càc cuoc diéu tra va no co su bién dòng theo thòi gian Ty le tham già vào lue lugng lao dóng (LFR) thuòng dugc su dung de uóc tinh quy mó cùa du trù lao dòng trong pham vi mot nén kinh tè va eó nhiem vu quan trong trong càc thóng ké thà't nghiep

Ngày nay cùng vói su phàt trién manh cùa khoa hoc ky thuàt, su ra dòi cùa nhiéu ngành, ITnh vuc mòi àp dung nhùng cóng nghé va ky thuàt cao, dac biét a mot so nuóc phàt trién dà xuàt hién khài niém lue lugng lao dóng mói Trong khài niém này thi yéu tó chat lugng lao dòng dugc de càp dén, nguòi tham già lue lugng lao dóng klióng chi là nguòi a trong dò tuoi quy dinh, eó sue khoè tot ma tay nghé, kién thùc phài dat tói mot trình dò nhà't dinh Co thè nói day là mot khài niém rà't phù hgp vói mot nén kinh tè hién dai, phàt trién, song trén thuc tè vàn chua dugc àp dung mot eàch rong rài va phó bién

O Viét Nam hién nay, vói toc dò tàng dàn so hàng nàm khà cao (khoàng 2,2%), nén kinh tè dang trong qua trình chuyén dói, trình dò tay nghé cùa nguòi lao dòng thà'p cho nén khài niém lue lugng lao dóng eó nhùng net riéng O nuóc ta màc dù co quy dinh dò tuoi cho nhùng nguòi tham già lue lugng lao dòng, song trèn thuc tè do nhùng ly do, diéu kién nào dò ma co mot

bò phàn nhùng nguòi ngoài do tuoi lao dòng (chua tói hoac qua tuoi lao dòng) vàn tham già lao dòng Ben canh do, mot bò phàn nhùng nguòi lao dòng khóng dù tiéu chuàn vé sue khoè (nhùng nguòi tàn tàt) cùng tham già vào

hoat dóng san xuàt Dac biét a nuóc ta trình do kièn thùc, tay nghé cùa nguòi

lao dòng rà't chénh léeh nhau (chù yéu là nhung ngUòi eó trình dò tay nghé thà'p hoàc khóng eó trình dò), diéu này eùng phàn ành dugc trình dò phàt trién cùa nén kinh tè nuóc nhà

Nhin chung, khài niém lue lugng lao dóng do tó chùc lao dòng quóc té dua ra là phù hgp, song vói nhùng diéu kièn, hoàn cành cu thè hién nay a nuóc ta, theo Tóng cuc thóng ké, khài niém này dugc hiéu nhu sau: Lue lugng lao dòng là so nguòi trong dò tuoi lao dóng cóng 1/2 so nguòi lao dòng trén

tuoi cóng 1/3 so nguòi lao dòng duói tuoi eó khà nàng lao dóng va co nhu càu làm viéc

Khài niém này dà phàn ành mot eàch tóng thè vé lue lugng lao dòng Viét Nam, phù hgp vói thuc tè Viét Nam trong qua trình chuyén sang nén kinh tè thi truòng Khài niém trong dò tuoi lao dóng co thè dugc xàc dinh va diéu chinh tuy thuge vào tùiìg giai doan cu thè

Vé giói han dò tuoi, trong nhùng nàm tru'óc day, theo Tóng cuc thóng ké thi khoàng tuoi co thè dugc tmh vào lue lugng lao dòng là tu 13 tuoi trò lén,

do dò lue lugng lao dóng phàn theo nhóm tuoi thuòng dugc chia thành 3 nhóm tuoi chinh:

+ Nhóm 1 : Lue lugng lao dóng tré (góm nhùng nguòi tu 13-24 tuoi)

+ Nhóm 2: Lue lugng lao dòng tmng nién (góm nhùng nguòi trong khoàng tuoi 25-59)

+ Nhóm 3: Lue lugng lao dòng cao tuoi (góm nhùng nguòi 60 tuoi trò lén dang làm viéc trong càc ngành kinh té quóc dàn)

Nhung gàn day khi xàc dinh chi tiéu ty le tham già lue lugng lao dóng, Tóng cuc thóng ké dà quy dinh: Lue lugng lao dóng là nhùng nguòi tu 15 tuoi tra lén eó viéc làm va khóng co viéc làm Con giói han tuoi tói da a Viét Nam hién nay quy dinh là 55 tuoi dói vói nù va 60 tuoi dói vói nam

2 Viéc làm

Truóc day, trong ca che ké hoach hoà tap trung bao càp, nguòi lao dóng dugc eoi là eó viec làm va dugc xà hói thùa nhàn, tran trong là nguòi làm viéc trong thành phàn kinh té quóc doanh, khu vuc kinh té tàp thè Trong ca che

dò, Nhà nuóc chiù tràch nhiem bó tri, xàp xèp viéc làm cho tùng nguòi lao dóng Do dò, trong xà hòi lue do khóng thùa nhàn eó hien tugng thà't nghiép, thiéu viéc làm, lao dòng du thùa, viéc làm khóng day dù Nhung trong giai doan chuyén sang nén kmh tè hàng hoà nhiéu thành phàn hién nay, quan niém vé viéc làm dà dugc thay dói mot eàch càn bàn

Theo mot so chuyén già trong ITnh vue lao dòng ò nuóe ta, quan niém vé nguòi eó viéc làm nhu sau: Nguòi co viéc làm là nguòi làm viéc trong nhùng ITnh vuc, ngành nghé, dang hoat dòng co ich, khóng bi phàp luàt ngàn càm, dem lai thu nhàp de nuói song bàn thàn va già dinh, dóng thòi dóng góp mot phàn cho xà hói [7]

Khài niém này dà cho thày nói dung cùa viec làm dugc mò rong va tao ra khà nàng to lón cho viéc giài phòng tiém nàng lao dòng, giài quyét viec làm cho nhiéu nguòi, diéu này thè hien trén hai góc dò sau:

* Viéc làm dà dugc mò rong rat lón, bao góm tà't eà càc thành phàn kinh

tè, trong moi hình thùc va càp dò cùa tó chùc san xuàt kinh doanh va su dan xen giùa chùng No cùng khóng bi han che vé mat khòng gian

* Nguòi lao dóng dugc tir do hành nghé, tu do lién doanh, lién kèt, tu do thué muón lao dòng theo luàt phàp va su huóng dàn cùa Nhà nuóc de tu tao viéc làm cho minh va thu hùt thém lao dòng xà hói theo quan he cung càu vé lao dòng trén thi truòng lao dòng

Chinh tu quan niém trén vé viec làm trong ca che thi truòng, trong Bó luàt lao dóng dàu tién cùa Viét Nam dugc Quóc hói khoà IX phé duyét dà khàng dinh: Mgi hoat dòng lao dóng tao ra nguón thu nhàp khóng bi phàp luàt càin déu dugc thùa nhàn là viéc làm

Tu quan diém trén cho thày khài niém viéc làm bao góm càc nói dung: + Là hoat dòng lao dòng cùa con nguòi

+ Là hoat dóng lao dòng nhàm muc dich tao ra thu nhàp

+ Hoat dòng lao dóng dò khòng bi phàp luàt ngàn cà'm

Khài niém này dà dugc thè che hoà thành càc chi tiéu quàn ly nhà nuóe vé viéc làm va thóng nhà't trong cà nuóc De tao diéu kién thuàn Igi trong càc hoat dòng thuc té, khài niém này dà dugc cu thè hoà nhu sau:

Viéc làm là hoat dóng dugc thè hien a mot trong ba dang:

+ Làm càc cóng viéc de nhàn tién cóng, tién luang bang tién màt hoac hien vàt cho cóng viéc do

-h Làm càc cóng viec de thu Igi nhuàn cho bàn thàn, bao góm san xuàt nòng nghiep trén dàt do chùih thàiih vién dò sa hùu; hoac hoat dóng kinh té ngoài nòng nghiep do chinh thành vién dò làm chù toàn bò hoac mot phàn

+ Làm cóng viéc cho ho già dinh minh nhung khóng dugc tra thù lao duói hình thùc tién cóng, tién luang cho cóng viec dò, bao góm san xuàt nòng nghiep trèn dàt do chiì ho hoàc mot thành vién trong ho sa hùu, quàn ly hay eó quyén su dung; hoac hoat dóng kinh tè ngoài nòng nghiep do chù ho hay mot thành vién trong ho làm chù hoac quàn ly

3 Thàt nghiép

Paul Samuelson mot nhà kinh tè hoc nguòi My dà chi ro: "thàt nghiep là mot và'n de tmng tàm trong càc xà hói hién dai" Khi mùc thà't nghiép cao, tài nguyén bi làng phi va thu nhàp cùa dàn giàm Trong nhùng thòi ky nhu vày, nén kinh té se gap nhiéu khó khan va ành huong dén tinh càm va cuoc song già dinh trong nhàn dàn Mot thiét hai nghiém trong nùa do thà't nghiep dua lai dò là su màt di vé san lugng là nhùng khoàn làng phi to lón nhà't trong nén kinh tè hién dai Thàt nghiép luón luón gàn lién vói san lugng Vói nén kinh

té suy thoài thi ty le thà't nghiép tàng vi khi dò càc dan dàt hàng va san lugng giàm sùt Trong mot nén kinh té binh ón vàn tón tai mot ty le thàt nghiép nhàt dinh, co thè ggi do là ty le thà't nghiép tu nhièn Ty le thàt nghiep tu nhièn là

ty le thàt nghiép trong dò thi tmòng lao dòng va thi truòng san phàm càn bang nhau, hay nói eàch khàc nhiing tàc dóng lén xuó'ng dói vói già cà va tién luang là ón dinh, khóng eó xu huóng lam phàt hay giàm phàt Nhu vày trong mot nén kinh tè ón dinh thi ty le thà't nghiép tu nhién là mùc thà'p nhàt co thè

eó dugc, vi chinh lue dò eó mùc cóng àn viéc làm cao nhà't tuong ùng vói san lugng tiém nàng cùa mot nuóe

11

Càc nuóc tu bàn chù nghTa ngày nay dac biét quan tàm dén so liéu vé còng àn viéc làm va thàt nghiep Truóc hét càn dua ra mot khài niém vé thàt nghiép Nói mot eàch chinh xàc, mot nguòi dugc coi là thà't nghiep néu nguòi

dò khóng eó viéc làm nhung dang co gang di tìm viéc hoac dgi ggi lai, hoac dang dgi di làm trong thòi gian tói

Nhà dàn so hoc ALFred SauVy cho ràng "nguòi thàt nghiep là nguòi khoè manh, muón lao dòng de kiém song nhung chua tìm dugc viéc làm" [24]

TÓ chùc lao dòng quóc tè dà dinh nghTa ràng: Thàt nghiép là tình trang tón tai khi mot so nguòi trong lue lugng lao dòng muón làm viéc nhung khóng thè tìm dugc viec làm ò mùc tién còng dang thinh hành

Nhu vày eó thè nói mot eàch khàc ràng thàt nghiep là hién tugng nguòi trong do tuoi lao dóng, eó sue lao dòng, muón di làm nhung chua co viéc làm Nhung khóng phài bà't ky ai co sue lao dòng, chua co viéc làm déu dugc coi là nguòi thàt nghiep Vàn de càn xem xét de biét mot nguòi co thàt nghiep hay khóng là phài nàm dugc nguòi ày co muón di làm hay khòng, bòi vi trén thuc

té tón tai nhiéu truòng hgp nguòi co sue lao dóng, co nghé nghiep song lai khóng co nhu càu viéc làm

Su phàt trién thi tmòng lao dòng a nhiéu nuóc dà cho thày thàt nghiép co

ba dang khàc nhau dò là:

+ Thàt nghiep tam thòi: Phàt sinh là do su di chuyén khóng ngùng cùa

con nguòi giùa càc vùng, càc cóng viéc hoàc là càc giai doan khàc nhau cùa cuoc song Tham chi trong nén kinh té co day dù viéc làm, vàn luón luón eó mot so chuyén dóng nào dò do nguòi ta di tìm viéc làm khi tot nghiép càc truòng hoàc chuyén dén mot thành phó mói Phu

nù co thè khòng tham già vào lue lugng lao dòng sau khi eó con

Do nhirng cóng nhàn thà't nghiep tam thòi thuòng chuyén cóng viéc hoac tìm nhùng cóng viéc tot hon, cho nén nguòi ta thuòng cho ràng ho

là nhiìng nguòi thà't nghiep "tu nguyén "

+ Thàt nghiép co tinh co' càu: xày ra khi co su màt càn dói giùa cung va

càu dói vói còng nhàn Su màt càn dói này co thè dién ra vi mùc càu dói vói mot loai lao dóng tàng lén trong khi mùc càu dói vói mot loai lao dóng khàc giàm di, trong khi dò mùc cung khòng the diéu chinh nhanh chóng Nhu vày, chùng ta hay thày nhùng su màt càn dói trong càc nghé nghiep hoàc trong càc \àing do mot so ITnh vuc phàt trién so vói càc ITnh vuc khàc Néu tién luang rat linh hoat thi su màt càn dói trén càc thi truòng lao dóng sé màt di khi tién luang ha xuó'ng trong nhùng khu vuc co nguón cung cao va tàng lén trong nhùng khu vuc co mùc càu cao Nhung, nhu chùng ta dà nhàn manh, mùc luong trong thuc tè hoàn toàn ón dinh

+ Thàt nghiep chu ky: phàt sinh khi mùc càu chung vé lao dòng thàp

Khi tóng mùc chi va san lugng giàm, chùng ta thày thà't nghiep tàng lén hàu nhu a khàp nai

Tó chùc lao dòng quóc té cùng cho ràng: nguòi thà't nghiép là nhùng nguòi khóng co viéc làm nhung dang tich cuc tìm viéc làm hoàc dang chò dugc tra lai làm viéc

De xàc dinh rò nhùng nguòi thàt nghiép, tó chùc lao dòng quóc té' cùng dua ra nhùng tiéu thùc cu thè de xàc dinh: Xét trong mot khoàng thòi gian nhà't dinh, nhiìng nguòi thà't nghiép là nhùng nguòi: (a) khòng eó viéc làm; (b)

eó khà nàng làm viéc; (e) tich cuc tìm viéc làm

Phàn lón càc nuóc trèn thè giói déu su dung khài niém trén de xàc dinh nguòi thà't nghiép Song trén thuc té khi xàc dinh khoàng thòi gian khóng eó viéc làm a càc nuóc là khàc nhau Vi du: a Thài Lan, quy dinh trong càc cuoc diéu tra xàc dinh nguòi thà't nghiep a tiéu thùc (a), quy dinh vé khóng co viéc làm trong thòi gian 7 ngày truóc lue diéu tra Ò Ùe quan niém nguòi thà't nghiép là nhùng nguòi khòng eó viec làm trong tuàn le diéu tra va dà chù dóng tìm viéc làm eà ngày hoàc nùa ngày tai bà't ky mot thòi diém nào trong

4 tuàn, bao góm cà tuàn diéu tra va san sàng làm viéc khi co viéc làm Dóng

13

thòi dò, giùa càc nuóc cùng eó su khàc nhau a viéc xàc dinh dò tuoi cùa lue lugng lao dòng va viéc eó dàng ky hay khòng dàng ky thàt nghiép Vé viéc xàc dinh dò tuoi dà néu a phàn trén, con viéc dàng ky thà't nghiép thi phàn lón càc nuóc khóng de càp dén yéu càu này

Trong viéc thóng ké so nguòi thàt nghiep, càc nuóc cùng tinh eó mot bó phàn lao dòng khóng eó viéc làm, song dang chò de dugc ggi trò lai làm viéc

TÓ chùc lao dóng càc nuóc cùng de càp tói càc nguyén nhàn gay ra su bién dòng vé so lugng nguòi thàt nghiep, bao góm bón nguyén nhàn chinh: (a) - Bi màt viéc; (b) - Chù dóng bò viéc de di tìm mot viéc làm mói; (e) - Nliùng nguòi mói tham già vào lue lugng lao dòng nhung chua tìm dugc viéc làm; (d)

- Tm'óc day mot bó phàn ròi khòi lue lugng lao dóng va nay dang quay lai tìm viéc làm

TÓ chùc lao dóng quóc tè cùng dua ra khài niém ty le thà't nghiép de phàn ành mùc dò, tình trang thàt nghiép, dò là: Ty le thàt nghiép là ty so giùa nguòi thà't nghiép so vói toàn bò lue lugng lao dòng Ty so này dugc the hién qua cóng thùc:

LF ~ E + U Trong do: UR: Ty le thà't nghiép (tùih bang %)

LF: Dàn so thuóc lue lugng lao dóng

U: So nguòi thàt nghiép

E: So nguòi co viéc làm

O Viét Nam, do thi tmòng lao dòng chua dugc phàt trién va chua dugc tó chùc tot, mang luói dàng ky, dich vu viéc làm con manh nha chua he thóng va hoat dóng chua co hiéu qua; mói quan he vói giói chù va khà nàng giói thiéu viéc làm con han che, ehmh sàch ho trg thàt nghiep chua dóng bó, nguòi lao dóng vàn quen vói tu tuòng tu do là chmh, nén so nguòi thà't nghiép dén dàng

ky do do se it han nhiéu so vói so thà't nghiep thuc tè Cho dén nay a Viét

dua ra déu rà't khàc nhau Su khàc nhau này xuà't phàt tu viéc àp dung càc tiéu chu^n thàt nghiép vào còng tàc diéu tra

Vói y kièn cà nhàn, theo tói a nuóc ta hién nay nén thóng nhà't àp dung càc tiéu chuàn thàt nghiep cùa tó chùc lao dóng quóc té, song vói thuc tè quàn

ly lao dòng a Viét Nam va de phuc vu cho viéc giài quyét viéc làm thi chi nén xem xét so thà't nghiep trong dò tuoi lao dòng Con yéu càu phài dàng ky hay khóng dàng ky thà't nghiép con tuy thuóc vào nhu càu thóng tm phuc vu quàn

ly cùa càc càp cùng nhu dói tugng diéu chinh cùa chinh sàch bào hiém thàt nghiep hién hành cùa Nlià nuóc

Trong giai doan trUóc màt, do viec tó chùc dàng ky thà't nghiep con chua hoàn thién, cho nén viec thóng ké thàt nghiép càn phài thóng ké cà so co dàng

ky va so khòng dàng ky nhung thuc tè dang thà't nghiep Nhung de dàp ùng yéu càu quàn ly, thi khóng tinh nhùng nguòi nghi huu truóc tuoi quy dinh cùa

Bó luàt là nhùng nguòi thà't nghiép

Trong giai doan chuyén dói nén kinh tè nhu hién nay, thà't nghiép a nuóc

ta eó nén chia ra thành hai dang:

+ Thàt nghiep dai han: là nguòi thàt nghiép lién tue tu 12 thàng tra lén tinh tu ngày dàng ky thà't nghiép hoàc tu tuàn le diéu tra tra vé truóc

+ Thàt nghiep ngàn han: là nguòi thàt nghiép duói 12 thàng tùih tu ngày dàng ky thà't nghiep hoàc tu tuàn le diéu tra tra vé truóc

15

IL THUC TRANG VÀN DE VIÉC LÀM 0 VIÉT NAM HIÈN NAY

1 Thuc trang nguón lao dóng viéc làm

U Thuc trans n^uon lao dóns

Viét Nam là nuóc co so dàn dóng dùng thù 12 trén thè giói, toc dò tàng dàn so tu nhién hàng nàm cao, khoàng 2,2% Theo so liéu diéu tra va tinh toàn cùa Tóng cuc thóng ké, dàn so Viét Nam giai doan 1990-1995 dugc phàn ành qua bièu dò sau:

Biéu do 1 Dàn so Viét nam qua càc nàm 1990-1995 (1)

biéu dò 2:

50,000.00

40.000.00

30,000.00-1 20,000.00 10,000.00 0.00

Toc dò tàng dàn so cao, dàn so vào loai tre, nén hàng nàm so nguòi buóc vào tuoi lao dóng dà bó sung vào lue lugiig lao dóng ngày mot tàng

Bang 1 Lue luotig lao dòng (1990-1996) (2)

(don vi: nguòi)

%

18,5 18,7 18,6 18,8 18,8

19 19,1

Nóng thòn Tuyét dói

24.860.116 25.438.328 26.103.151 26.740.147 27.512.938 28.232.849 29.027.972

%

81,5 81,3 81,3 81,2 81,2

81 80,9

Theo giói tinh Nam

Tuyét dói

14.879.330 15.244.222 15.654.193 16.093.484 16.558.586 17.065.188 17.714.574

%

48,6 48,7 48,8 48,8 48,8 48,9

49

Nù Tuyét dói

15.736.576 16.045.234 16.417.500 16.837.731 17.324.342 17.790.181 18.151.601

%

51.4 51.3 51.2 51.2 51.2 51.1

Nhu vày, ta co thè thày ràng, bùih quàn giai doan 1990-1996 mòi nàm lue lugng lao dòng nuóc ta tàng thém khoàng 1 triéu nguòi, diéu dò cho ta mot nhàn dinh truóc tién là vé màt so lugng, lue lugng lao dóng Viét Nam khà hùng hàu

Xét vé màt phàn bó theo khu vuc thi lue lugng lao dóng nuóe ta tap tmng chù yéu ò nóng thón (chièm khoàng 80% lue lugng lao dòng cà nuóc) Diéu này cùng de hiéu bòi nuóc ta là nuóc co nén kinh tè chù yéu là nóng nghiep (nòng nghiep là mat tran hàng dàu), gàn 80% dàn so song ò nóng thòn Con lue lugng lao dòng thành thi chi chièm mot ty le khiém tón (18-19% cà nuóc) Chi riéng su phàn bó cùa lue lugng lao dóng theo khu vuc nhu thè này dà nói lén SO' bò dugc trình dò vàn minh, mùc dò phàt trién kinh tè cùa Viét Nam Trong nhùng nàm gàn day, vói su hói nhàp vào nén kinh té thè giói va khu vUc, viéc mò cùa nén kinh tè mèi quóc già duong nhièn là khòng trành khòi, cho nén vói chù truong mò cùa nén kinh tè, thuc hién ehièn lugc CNH va HDH ò nuóc ta là mot tà't yéu khàch quan, là su nhin nhàn dùng dàn cùa Dàng va Nhà nuóc Va tu day dà co mot su dich chuyén dàn dàn cùa lue lugng lao dòng tu nóng thón ra thành thi, Tuy nhién su dich chuyén này con

do tàc dòng bòi nhiéu yéu tó khàc nhu thiéu viéc làm ò nòng thón, dàt canh tàc bi thu hep

v é co càu lao dòng theo dò tuoi, theo kèt qua diéu tra cùa tmng tàm thóng tin khoa hoc lao dòng va xà hói - Bó lao dóng thuong binh xà hòi nàm

1996 cho thày (bang 2) lue lugng lao dóng nuóc ta vào loai tré Chi xét riéng

tu do tuoi 15-44 dà chièm tói 80%, so con lai khóng dàng ké

Vé trình dò vàn hoà, theo so lièu cùa Tóng cuc thóng ké thi so nguòi khòng biét chù tu 10 tuoi trò lén co 5,44 triéu nguòi vào nàm 1979 va 5,3 triéu nguòi vào nàm 1989, 7,3 triéu nguòi vào nàm 1993 Néu chi tinh nhóm dàn cu trong dò tuoi lao dóng thi nàm 1994 eó xà'p xi 3 triéu nguòi khóng biét chù, nàm 1996 là trén 2 triéu nguòi va tàp tmng tói 92% ò khu vue nòng thòn, dac biét là nóng thón mién nùi phia Bàc va Tày Nguyén, vùng sàu cùa dóng

eac cap hien nay tàng vé tuyét dói Theo diéu tra dàn so (1/4/1989) thi so nguòi dugc giào due ò càc càp tàng 1,2 lan so vói nàm 1979, trong do co trình dò phó thóng co so va trung hoc tàng 1,29 làn, cao dàng tàng 2,58 làn Nhùng nàm gàn day vé so tuyét dói vàn tié'p tue tàng so vói nàm 1989 nhung toc dò tàng cham lai

Theo so liéu diéu tra (bang 3) thi trong lue lugng lao dòng eà nuóc, so nguòi dà tòt nghiep càp DI chi chiém 13,5%, so nguòi khóng biét chù là 5,8% va 80,7% là tu duói càp I dén hét càp n Ty le này cho thày ràng trình

dò vàn hoà cùa lue lugng lao dóng nuóc ta ò mùc rat thàp Day là vàn de bào dòng dói vói mot quóc già dang trong giai doan dàu cùa qua trình CNH,

HDH 0 khu vuc thành thi, do yéu càu cùa cóng viec vé trình do tay nghé,

do eó su quan tàm dàu tu hon, cùng nhu càc diéu kién thuàn Igi khàc ma ty

le nguòi tòt nghiep càp IH cao hon ò nóng thón (gàn gap 4 làn) va so nguòi khóng biét chù thàp hon (gàn 3 làn)

Dói vói lue lugng còng nhàn ky thuàt tré, theo Trung tàm thóng tin nghién cùu ly luàn cùa TÓng lién doàn lao dòng Viét Nam, trén 1,7 triéu cóng nhàn ky thuàt chi co 70 van dugc dào tao qua truòng lóp chiém 40%

So cóng nhàn bàc cao hien nay chi eó khoàng 4.000 chiém 2,8%, phàn lón lai ò dò tuoi trén 50 Nhung cùng càn nói thém ràng, chùng ta khóng thiéu nhùng cóng nhàn tre dat dugc trình do này, song co che xét chon, nàng bàc thg chua cho phép ho nhàn danh hiéu phù hgp

Vé trình do chuyén món ky thuàt cùa lue lugng lao dóng, theo diéu tra mói nhà't cùa Bó lao dóng thuong binh xà hòi cho thày (bang 4): Lue lugng lao dóng co trình dò dai hoc va sau dai hoc khoàng trén 800.000 nguòi, trong

dò hon 11.000 nguòi co trình do sau dai hoc, nhung so lao dóng tré trong so này lai qua it Qua con so diéu tra ò 17 truòng dai hoc thi so càn bó giàng day duói 35 tuoi chi chiém 8% So eó trình do phó tién si, tién sT chù yéu tàp trung ò càc truòng dai hoc va vién nghién cùu Diéu dàng luu y là phàn lón nhùng tri thùc co trình dò trén dai hoc dang là nhùng chuyén già dàu ngành

l > ì -i^

c

<ri C

U

l>^

*-r — '

<c5 J= r-

CN

od r-

co^

CO e»

:^

CO

IO r^

o l>

r", r-i_

truòng da so khóng muón ò lai truòng, vi vày se gap khóng it khó khan trong viéc chuàn bi dói ngù tri thùc ké càn Khó khan này khóng ehi dói vói dói ngù tri thùc trong linh vuc khoa hoc xà hòi va nhàn vàn ma cà trong linh vuc khoa hoc tu nhién Chùng ta cùng dang thiéu nhùng nhà khoa hoc dàu dàn trong linh vuc quàn ly kinh té, quàn ly xà hói, quàn tri kinh doanh, ké cà trong Imh vuc cóng nghé Viéc xày dung mot dgi ngù càn bò co trình dò cao, dàm bào dugc co càu càc ngành nghé hgp ly cùng là vàn de càn nghién cùu va eó nhùng giài phàp hùu hiéu Day là nhùng khó khan cho dàt nuóc trong giai doan chuyén minh cùa nén kinh té

Ngoài hình thùc dào tao theo he chmh quy, cà nuóc tmh dén nay con co

he thóng càc trung tàm day nghé ò càc càp, càc ngành, càc tó chùe doàn the, trong dò co hon 143 Trung tàm xùc tién viéc làm dugc Quy quóc già giài quyét viec làm dàu tu trg giùp va niùéu co so day nghé tu nhàn, hàng nàm cùng dào tao hàng van lao dòng co nghé cung ùng cho thi truòng lao dòng Mac dù vày, song lue lugng lao dóng ky thuàt ò nuóe ta truóc day dugc dào tao theo mot quy trình "cùng", nàng vé ly thuyé't, nhe vé thuc hành va theo mot còng nghé cu, khóng theo kip vói trình dò phàt trién cùa khoa hoc

ky thuàt, cóng nghé, vi thè khi Nhà nuóc thuc hién chù truong mò cùa, cho phép càc nhà doanh nghiep nuóc ngoài dàu tu vào Viét Nam thi lue lugng lao dóng ky thuàt ò nuóc ta chua dii khà nàng va trình do dàp ùng yéu càu cùa cóng nghé mói, cho nén phài tién hành dào tao lai, va eó nhiéu khàu phài do lao dóng nuóc ngoài dàm nhàn, trong khi nguón lao dòng nuóc ta rà't dói dào Qua trình chuyén sang nén kinh té thi truòng cùng cho thà'y, nuóc ta thiéu mot dói ngù lao dòng co trình dò tó chùe san xuàt kmh doanh giòi, thiéu mot dòi ngù thg lành nghé bàc cao trong mot so ngành va linh vuc kinh té Vi du: Nhà mày bia Viét Nam tai Hòc Món (thành phó Ho Chi Minh) co khà nàng san xuà't 50 triéu lit/nàm, mot so vi tri diéu hành hàng trung eà'p dà dugc giao cho nhàn vién Viét Nam dàm tràch, thè nhung theo óng Johan Doyer - Tóng giàm dóc nhà mày cho biét: dén nay nhà mày vàn chua chon dugc mot ky su

giòi co dù trình dò de giao chùc vu ky su truòng vàn hành san xuà't toàn nhà mày Truòng hgp khó khan trén là rat phó bién ò nuóc ta tu truóc dén nay Lao dòng dò thi thuòng co trình dò cao vé vàn hoà, chuyén món nghé nghiep, kién thùc xà hòi so vói lao dóng nóng thón Theo so liéu nàm 1996, màc dù chi chiém 19,1% tóng lue lugng lao dòng cà nuóc, song lao dóng thành thi co chuyén món (ké cà so càp) chiém 49% eà nuóc, trong do so lao dòng co trình do cao dang, dai hgc trò lén chiém 68,8% cà nuóc, chiém 26,3% lue lugng lao dóng thành thi co chuyén món

Dàn so nóng thón nuóc ta hién nay theo tài liéu cùa Vién quy hoach dò thi

va nòng thón, eó khoàng 57,9 triéu nguòi, chiém xà'p xi 80% dàn so eà nuóe Theo TÓng cuc thóng ké thi vào nàm 1994 lao dóng dang làm viéc trong linh vuc nóng nghiép vào khoàng 24 triéu nguòi, chiém khoàng 70% lao dóng dang làm viec trong càc ngành kinh té quóc dàn Lao dòng nóng thón nuóc ta cùng co dac trung là tré, nhung dai bò phàn là lao dóng gian don, khòng dugc dào tao, diéu kièn tiép càn vói khoa hgc ky thuàt cóng nghé va thi truòng han che Nguyén nhàn cùa su chénh léeh vé trình dò ò trén, mot màt là do hàu hét càc truòng dào tao day nghé, trung hoc chuyén nghiép, cao dàng, dai hgc déu

bó tri ò càc dò thi, nguòi lao dòng nóng thón it co diéu kién tiép càn dugc vói càc eà'p, càc co so dào tao này; màt khàc, do phàn lón so nguòi dugc dào tao lai khóng muón trò vé làm viéc ò nòng thòn

Tom lai, nuóc ta co nguón lao dòng rat dói dào, toc do phàt trién nguón lao dóng o nuóc ta vàn ò mùc cao, lai phàn bó khóng déu, phàn lón tàp trung

ò khu vuc nóng thón; chat lugng nguón lao dóng rà't thà'p, dac biét chua qua dào tao, lai dang trong qua trình chuyén dói nén kinh té dàn dén tình trang khó khan rà't lón vé viéc làm va tao ra co eà'u lao dòng hgp ly, dàp ling yéu càu cùa su thay dói eà'u trùc nén kinh té, tàng nàng suà't lao dóng va hiéu qua kinh té - xà hói

23

1,2, Hién trans vé viéc làm

a, Khài quàt tình hình phàt trién viéc làm

Nhùng nàm gàn day, nhò thuc hién chmh sàch dói mói, phàt trién nén kinh té hàng hoà vói su tham già ciia nhiéu thành phàn kinh té dà làm thay dói dàng ké co eà'u viéc làm xét vé màt thành phàn kinh té va hình thùc san xuàt kinh doanh Cu the dugc phàn ành ò bang 5

Qua so liéu trén cho thày viéc làm khu vuc Nhà nuóc vàn con dang trong qua trình ón dinh Toc dò thu hùt lao dóng vào khu vuc kinh té quóc doanh nhùng nàm gàn day hàu nhu khóng tàng ma con giàm dàn Trong nhùng nàm qua, do sàp xép lai san xuàt va lao dóng khu vuc quò'c doanh, dà dua ra ngoài khoàng 80-90 van lao dóng tham già vào khu vuc kmh té ngoài quóc doanh, trong dò chù yéu là lao dóng phó thóng va nhiìng lao dóng khóng dàp ùng dù yéu càu vé sue khoè Càc doanh nghiép Nhà nuóc dà dàng ky lai doanh nghiép theo Quyét dinh 388/HDBT vàn con trén 50% trong tinh trang dói thùa lao dòng Hàng loat doanh nghiep (nhà't là do dia phuong quàn ly) vàn dang chò giài quyét theo huóng sàt nhap hoàc giài the (theo QD 388/HDBT)

So này vé co bàn lao dòng khóng co hoàc thiéu viec làm nghiém trong Theo khào sàt chuyén de cùa gàn 200 doanh nghiép do Tmng uong, dia phuong (tinh) quàn ly thi binh quàn khóng it hon 10% so lao dòng khóng eó nhu càu

su dung Vi vày ón dinh viéc làm ò khu vuc quóc doanh vàn con là mot qua trình phùc tap dién ra trong vài nàm tói Cùng vói su dói mói cùa nén kinh té, lao dòng va viec làm ò nuóc ta cung dang trong qua trình phàn bó lai giùa càc thành phàn kmh té Vi thè ranh giói lao dòng va viéc làm giùa càc thành phàn kinh té trò nén khó phàn biét Dac biét thành phàn kmh té tàp thè va cà nhàn (tu nhàn) dang dién ra su chuyén bién dàng ké khóng chi ò linh vuc san xuà't tiéu thù cóng nghiép va dich vu ma cà trong nóng nghiép.[7L]

Thòi ky 1984-1986 viéc làm khu vuc tàp the tàng 9,7%/nàm, khu vuc tu nhàn, cà the giàm va chi chiém 23,2%; thài ky 1986-1989 khu vuc tap thè giàm 8,1%, tu nhàn cà the tàng lén va chiém 30,43%; thòi ky 1989-1994, theo so' liéu thóng ké thi thành phàn kinh té quoc doanh giàm, tap the tàng khòng dàng ké, con thành phàn kinh té tu nhàn tàng manh Song qua nghién curu cho thay so liéu thò'ng ké phàn ànli là chua chinh xàc, bòi vi hién nay càc hop tàc

xà (nhà't là nóng nghiep) dai bò phàn chi tón tai hình thiic, con thuc té dà chuyén sang kinh té ho già dinh hoàc duói dang san xuà't, kinh doanh tu nhàn (dói vói hgfp tàc xà tiéu thù còng nghiep hay mua bàn, dich \ai) Kinh té tu nhàn cà the phàt trién manh tu nàm 1986 tra lai day, duói hinh thiic kinh té

ho, dà góp phàn tao ra viéc làm khà hofn C7!]

Viéc xoà bò bao eà'p trong kinh té nói chung va viec làm nói riéng dà dàn

dàn xoà bò duac tàm ly màc càm vé viéc làm giùa céiC thành phàn kinh té,

tàm ly chi muón vào làm viéc trong khu vuc Nhà nuóc dà bót nàng né, nguòi lao dóng khòng con y lai, tròng chò vào su bó tri ciia Nhà nuóc, ma tu tao viéc làm cho minh là chinh

So vói thòi ky truóc, thòi ky tur 1990 tra lai day dà co su thay dói dàng ké

vé ca càu viéc làm theo càc ngành kinh té va nhùng nàm gàn day dién ra manh me han nhò chinh sàch dói mói trong kinh té

Trong còng nghiép va tiéu thù còng nghiep, do nhùng khó khan kéo dai nhiéu nàm nay vé vón, còng nghé va su canh tranh quyét liét vé thi truòng trong thòi ky ma cùa nhiéu ca sa san xuàt phài giài thè (nhàt là càc hop tàc

xà va tó hop san xuàt tiéu thù còng nghiep), vi thè quy mò viéc làm cùa ngành còng nghiep chùng lai va phàt trién cham Thuc trang dò duac phàn ành qua

bang 6:

Bang 6: Lao dòng trong càc ngành kinh té (1990-1994) (1)

%

Tuyét dó'i

% Tuyét doi

%

Tuyét dó'i

% Tuyét dò'i

% Tuyét dò'i

%

1990

30.286,0

3.392,0 11,2 817,7 2,7 21.683,1 71,6 205,9 0,7 475,5 1,6 1.680,9 5,6 2030,9 6,6

%''^

102,3

100,1

— 100,3

— 102,7

— 100,5

"

-101

— 102,3

— 102,3

—

1992

31815,2

3.450,0 10,8 825,0 2,6 22.998,3 72,3 210,0 0,7 483,6 1,5 1.735,0 5,6 2.113,3 6,5

%'''

102,7

101,6

— 100,6

— 103,2

— 101,4

100,7

-—

101

— 101,7

—

1993

32718,0

3.521,8 10,8 848,3 2,6 23.683,8 72,4 214,4 0,7 496,1 1,5 1.776,0 5,4 2.177,6 6,6

%''^

102,8

102,1

— 102,8

—

103

— 102,1

— 102,6

— 102,4

— 101,9

— 93,6

— 102,9

— 124,3

— 73,9

—

(*): % nam sau so vói nàm ké' u^óc

Viec làm trong ngành xày dung giàm manh tir nàm 1980 dén nàm 1989 (1985: 831,6 ngàn, 1989: 794,6 ngàn) Tir nàm 1990 dén nay dà dan dàn lày lai dugc vi tri, nhung toc do phàt trién chung ciia ngành cham

Truóc khoàn 10, viec làm trong ngành nóng nghiep tàng tur 3,54% thòi ky 1976-1980, lén 5,32% thòri ky 198M985, nhung vé so tuyét doi tàng khóng nhiéu Riéng dién tich canh tàc 1980-1988 chi tàng 20 van ha/nàm, toc do tàng bình quàn chua day 0,4%/nàm Siic lao dòng khòng dugc phàt huy do bi ràng buòc bài ca che' quàn ly cQ Tu sau khi co chinh sàch khoàn mói, lao dòng da dugc dàu tu dén miic cao cho san xuà't Mot bó phàn lao dóng trong nòng nghiép dói thùa dà dugc diéu chinh qua hình thilc kinh té ho già dinh, phàt trién ngành nghé khàc trong nòng thón Mot bó phàn dàng ké dugc diéu chinh viéc làm qua càc dòng tu do di chuyén lao dóng va hành nghé a càc vùng dò thi, càc khu còng nghiép tàp trung va càc vùng con co nhiéu khà nàng tao ma viéc làm [ 7 ]

( 1 )

: Tóng cuc thò'ng ké

27

Viéc làm trong nóng nghiép thòi ky 1986-1988 tàng 2,72%; thòi ky

1990-1993 co tàng hon chùt it: 1991: 2,73%; 1992: 3,24%; 1990-1993:2,98%; 1994: 2,0%; va theo "Viét Nam dàn so - tài nguyén - mòi truòng va phàt trién ben viìng" cùa Uy ban quò'c già dàn so' va ké hoach hoà già dinh thi nàm 1995 là 2,33% va uóc tình 1996 khoàng 2,56%

Viéc làm trong làm nghiep nhùng nàm gàn day co xu huóng giàm a khu vuc càc làm truòng quò'c doanh vi dóng cùa cùa mot so' làm truòng khai thàc

de bào ve rùng dàu nguón, nhung do tién hàng giao dà't, giao rùng cho càc ho

già dinh thi viéc làm ò khu vuc kinh té ho lai tàng lén, vi thè viec làm trong

ngành vàn duy tri va co xu huóng phàt trién manh vào nhùng nàm gàn day sau khi co QD327/HDBT cùa Chinh phù Cu thè nàm 1991, tó'c do tàng viec làm cùa ngành là 0,53%, 1992: 1,45%, 1993:2,1%

Lao dòng thuong nghiép dà bàt dàu dugc khòi phuc lai tu 1986 va dang co

xu huótig phàt trién manh, nhà't là a khu vuc thuong nghiép ngoài quoc doanh Toc dò tàng viéc làm toàn ngành nàm 1991 là 2,3%; nàm 1992 là 1,0% nhung sang nàm 1993 là 2,4%, nàm 1994 là 24,3% va 1995 khoàng 27% bòi vi thi truòng nòng thón, dàc biét là nòng thòn ven dò thi dang co xu huóng phàt trién manh

Viéc làm trong khu vuc phi san xuà't vàt chat, do doi mói càc chinh sàch kinh té- xà hòi, càc dòn bay kinh té dugc quan tàm chu trong hon, mang luói

càc ca sa dich vu tién té, vàn hoà, dich vu phuc vu san xuàt dugc ma rong, co

nhiéu hinh thùc dich vu mói ra dòi nén nhin chung toàn ngành vàn tàng

Nhu vày co thè nhàn thay ràng trong qua trình chuyén sang nén kinh té thi truòng hién nay, do co su thay dói vé ca che quàn ly, mòi truòng kinh té nén tinh hình viec làm ò nuóc ta dà co nhùng thay dói dàng ké, ké cà vé tó'c

dò tàng viec làm cùng nhu là ca càu lao dòng viec làm giùa càc ngành trong nén kinh té

b Hién trang viéc làm khu vuc thành thi

Dàn so va lao dóng thành thi nuóc ta khóng lón Song tinh trang viéc làm khu vuc thành thi luón luón dién ra càng thang va càp bàch, do tmh chat va quy mò so' nguòi chua co viec làm, thiéu viec làm rat lón va nghiém trong Nghién cùu tình trang lao dóng chua co viec làm va thà't nghiep a khu vuc thành thi, ta thày nói lén mot so' dàc diém dàng luu y nhu sau day:

So nguòi chua co va thiéu viec làm phàn lón (80%) tàp trung vào lùa tuoi thanh nién Dò là lue lugng lao dóng tre, mói buóc vào tuoi lao dòng, dai bò phàn chua lap thàn ma song dua vào già dinh là chù yéu Trong dò, vé ca bàn

là chua co nghé (80%) màc dù trình dò vàn hoà thuòng là càp II, IH, cao hon càc \àing nòng thòn, ho rà't thu dòng trong tìm kiém viéc làm va tàm ly kén chon nghé khà phó bién Co nhiéu viéc thu nhàp thàp, tinh chat lao dóng nàng nhoc, phó thòng "khòng dugc thanh cao làm" thanh nién thành thi thà chiù thà't nghiep khòng muón làm, nhuòng cho lao dòng nóng thòn tran ra làm Rat nhiéu nguòi lao vào con duòng chò thi cu vào càc truòng dai hgc, xò vào hgc ngoai ngù, vi tình de tìm dugc viéc làm co thu nhàp cao, làm cho thi truòng lao dóngfliành thi càng càng thàng Cu thè nhu:

0 dia bàn Ha Nói, theo Sa lao dòng thuong binh va xà hòi, hien nay so nguòi thà't nghiep va thiéu viéc làm trén dia bàn thành phó' dà lén tói trèn 100.000 nguòi Hàng nàm con so này vàn tiép tue dugc bó sung c5 50.000 nguòi nùa Trong nhùng nàm vùa qua, thành phó' dà rà't co' gang mói co the giài quyét viec làm cho tu 3-4 van lao dóng mèi nàm (riéng nàm 1996 giài quyét cho 4,8 van lao dòng) Nhu vày, sue ép vé viéc làm cùa Ha Nói se tiép tue tàng vi nhu càu tuyén dung lao dòng trong khòi co quan, doanh nghiép nhà nuóc, hgp tàc xà va lién doanh vói nuóc ngoài hàu nhu khóng dàng ké so vói so lao dòng thà't nghiep cùa thành pho Theo thò'ng ké, trong tóng so 1,35 triéu nguòi dang ò dò tuoi lao dòng thi chi co 8% lao dóng dà qua càc truòng dào tao va co tay nghé Chù yéu là lao dòng phó thòng va khóng co nghé nghiep, nhung lao dòng o Ha Noi rat kén viéc Rà't nhiéu cóng viéc càn tói lao

29

dóng phó thóng dà bi nguòi lao dòng tu chói Su kén chon này cùng là mot trong nhùng nguyén nhàn khién cho dòng nguòi lao dòng tu càc tinh dò vé Thù dò ngày càng tàng Theo con so thò'ng ké thi hién nay co khoàng 200.000 nguòi dang làm àn sinh song tai Ha Nói nhung khòng co ho khàu, trong dò hon 20.000 nguòi là lao dóng tu do di chuyén Riéng quàn Hai Bà Trung, nàm

1992 co 2.424 nguòi lao dòng tu càc noi khàc dén tìm viec làm, nàm 1993 co 3.087 nguòi, nàm 1994 co 4.676 va nàm 1995 co 4.770 nguòi, tàng 96,8% so vói nàm 1992

Hién tugng thà't nghiep, thiéu viec làm trong giói co hgc co xu huóng ngày càng ma rong ò khu \aj'c thành thi Dò là hién tugng so' hgc sinh tò't nghiep càc truòng dai hgc, khòng muón xa thành phó' hoàc khóng chà'p nhàn viéc làm co thu nhàp thà'p Theo bào cào hàng nàm co khoàng hàng ngàn hgc sinh tò't nghiep ra truòng, chen nhau tìm viéc làm o Ha Noi, thành phó Ho Chi Minh , nhung khóng tìm dugc viec, roi vào tình trang thà't nghiep Qua diéu tra a 55 truòng dai hgc va cao dàng co khoàng 14.000 sinh vién ra truòng chua co viéc làm Thàm chi a thành phò Ho Chi Minh hàng vài tram bàc si khòng co viéc làm Trong khi dò, càc vùng nóng thòn, vùng mién nùi, vùng sàu, vùng xa lai thiéu nghiém trong lao dóng khoa hgc ky thuàt So này a thành thi, muón co viec làm co thu nhàp cao, phài hgc thém it nhàt 2-3 bang nùa nhu ngoai ngù, su dung mày vi tmh, lai xe de thi, tuyén vào càc vàn phòng dai dién nuóc ngoài, cóng ty eó vón dàu tu nuóc ngoài Ben canh dò, nhùng cóng ty nuóc ngoài, vàn phòng dai dién, lién doanh chi càn tra luong cao, tuy lao dòng khà vàt va nhung dà thu hùt dugc khòng ìt sinh vién ra truòng, ké cà nhùng sinh vién tòt nghiep loai giòi vào làm viéc

Tài thà't nghiep ò thành thi cùng là mot hién tugng dàng luu y Bòi vi, trong co che thi truòng de tón tai va phàt trién, càc doanh nghiép (ké cà doanh nghiép Nhà nuóc), buóc phài thay dói còng nghé va tu dò dòi hòi dói ngù lao dòng mói co chat lugng cao hon, tre hon, dàn dén phài sa thài lao dòng cu So lao dòng này khi bi sa thài, de co thu nhap ho dà làm càc nghé khàc nhau (chù yéu là lao dóng chàn tay), song trén thuc té hg rat khó khan trong tìm

kiém va ón dinh viéc làm, chinh vi vày hg luòn luón ò trong tinh trang thàt

nghiep hoàc thiéu viéc làm So' lao dòng này muon co viec làm nhà't thiét phài dào tao lai hoac nàng cao trình dò tay nghé Diéu tra càc doanh nghiép ò Ha Nói, thành phò' Ho Chi Minh cho thày vé co bàn phài dào tao lai cho nàng cao tay nghé cho hàu hét dòi ngù lao dòng hién co Song cóng tàc này dang là khàu yéu va chua co mot co quan nào cùa Nhà nUóc chuyén lo Trong khi khu vuc thành thi dang du thùa rat lón lao dòng phó thòng, lai thiéu nghiém trong lao dòng ky thuàt cao càp, lao dòng chat xàm de cung càp cho càc xi nghiép lién doanh nuóc ngoài, khu che xuà't Nhu càu càu dào tao loai lao dòng này cùng rà't bue bàch va ngày càng lón Nhiéu nuóc phài xày dung càc tmng tàm huàn nghiep cao càp de cung ùng loai lao dòng này Viét Nam bay giò mói dàt và'n de là dà rà't muòn Néu chùng ta khòng quan tàm dùng mùc thi trén tóng the se thiéu tram trong lao dòng ky thuàt cao, dòng thòi sé dién ra hién tugng "chày màu chat xàm" tu khu vuc Nhà nuóc ra ngoài, sang càc khu che xuàt, xi nghiep lién doanh

Theo diéu tra cùa trung tàm thòng tin khoa hgc lao dòng va xà hòi nàm

1996, so nguòi ò dò tuoi lao dòng thiéu viec làm theo nhóm ngành nhu sau:

Bang 7: So nguòi a do tuoi LD thiéu viec làm theo nhóm ngành -1996

(don vi: nguòi)

Tuyét dói

6.556.268 266.425 6.289.843

% 78,12 23,12 86,88

CN va xày dung Tuyét dói

703.581 309.343 394.238

% 8,38 26,84 5,45

Dich vu Tuyét dói

1.132.778 576.791 555.987

% 13,5 50,04 7,68

Trong nàm 1996, so nguòi thiéu viéc làm chiém 23,4% tóng lue lugng lao dòng, trong dò a thành thi so nguòi thiéu viéc làm chiém 13,7% sé nguòi thiéu viéc làm cà nuóc, gàn bang 1/6 nòng thòn

^^^ Thuc trang lao dòng - viéc làm Viét Nam 1996 NXB Thóng ké, H.1997

31

Và'n de nhùc nhói nhàt doi vói khu vuc thành thi là càn phài giài quyét viéc làm cho loai nguòi làm càc nghé ma xà hòi ngàn cà'm (co bac, so' de, nghién hùt, mài dàm ), so tói pham man han tu, dòng nguòi tu nòng thòn vào thành pho tìm kiém viéc làm hình thành càc chg lao dóng, so dòng nguòi lang thang, sò'ng bui dòi Day là hién tugng xà hói rà't phùc tap càn co chinh sàch

va bién phàp giài quyét co hieu qua de dàm bào vàn minh, my quan dò thi va

an toàn xà hòi Theo thóng ké thi hién nay cà nuóc co khoàng 80 ngàn gài mai dàm (so kiém soàt dugc khoàng 26 ngàn), 70-80 ngàn nguòi nghién, 50 ngàn nguòi lang thang àn xin song bili dòi chù yéu tap trung o càc thành phò', thi xà, khu còng nghiép tàp trung va du lich, so này thuòng roi vào lùa tuoi thanh nién, da so chua co viec làm

Nhu vày co the nói, viéc làm khu vare thành thi ngày càng càng thàng va bue bàch, truóc tién là vàn de trình dò vàn hoà, tay nghé cho nguòi lao dóng con thà'p; ben canh dò so nguòi thà't nghiép thiéu viéc làm khà lón, tap trung chù yéu vào lao dòng tre - bò phàn chiém ty le cao trong lue lugng lao dóng

va cùng là bó phàn co khà nàng dàp ùng dugc yéu càu vé tay nghé, thè lue cho qua trình CNH, HDH dàt nuóc Sé nguòi thàt nghiep, thiéu viéc làm này ngày càng tàng khi co mot bò phàn khóng nhò nhùng nguòi lao dóng nóng thòn ra thành thi tìm viéc làm Tình trang này néu khòng nhanh chóng dugc giài quyét sé phàt sinh nhùng tiéu cuc vé vàn hoà xà hói, nhùng bàt ón vé kinh té, chmh tri

e Tình trang viéc làm khu vuc nóng thòn

Thành tuu nói bàt, tao buóc ngoat trong phàn còng va su dung lao dòng nòng thòn nhùng nàm vùa qua là dà tùng buóc giài phòng tiém nàng lao dòng Nguòi lao dóng tra thành nguòi chù thuc su trong hoat dòng san xuàt kinh doanh trén co so lày hg già dinh làm don vi kinh té tu chù, phàt trién da dang càc hình thùc hgp tàc trong co càu kinh té nhiéu thành phàn, dà tao ra dóng lue to lóti phàt trién kinh té, giài quyét viec làm va su dung lao dòng co hiéu qua hon Hien nay trong nòng thòn kinh té ho già dinh dang giù vi tri chù

xuà't kinh doanh theo huóng tóng hgp, Igi dung uu thè cùa céiC diéu kién mòi

truòng sinh thài, phàt trién dich vu va phi nòng nghiep (nhà't là khòi phuc càc làng nghé) Phàn còng lao dòng trong nóng thón ngày càng di vào chuyén món hoà (trong pham vi quy mò ho già dinh), nguòi nào thao viéc gì làm viéc

ày; co càu kinh té nòng thòn dang tùng buóc thay dói cho phù hgp vói co che

thi truòng Tuy nhièn, tinh trang viec làm khu vuc nòng thòn cung là vàn de lón va rà't gay gàt, co thè dugc nhin nhàn nhu sau:

Lao dòng nóng thòn dang co xu huóng tàng lén, bi lèn chat trong don vi dién tich dàt canh tàc dang co xu huóng giàm dàn Thòi ky 1979-1989 lao dòng nòng nghiep tàng tu nhièn 5 triéu nguòi, 1990-1993 tàng thém khoàng 2 triéu nguòi (riéng nàm 1992 so vói nàm 1991 tàng thém trén 64 van), trong khi trung binh mòi nàm dà't nòng nghiép giàm khoàng 2000 ha Hon nùa, ruòng dàt bi chia nhò, manh mùn do qua trình phàn chia dà't dang tiép tue (hién tugng trong nòng thón làp già dinh som, tàch ho nhanh là rat phó bién) Theo tài liéu diéu tra ciìa Vién quy hoach va thiét ké nòng nghiep, trong 9 huyén cùa tình Thanh Hoà, binh quàn mòi ho ìt nhà't nhàn 9 khoành, nhiéu nhà't là 11 khoành; a Ha Bàc, diéu tra 434 ho a 15 hgp tàc xà thuóc huyén Lang Giang, bình quàn mòi ho dugc giao 15 khoành, ò 10-12 su dóng khàc nhau, khoành rong nhà't khòng qua 210 m Thòi gian qua do tinh giàm bién che khu vue Nhà nuóc va sàp xép lai lao dóng trong càc don vi kinh té quóc doanh, hon nùa triéu lao dòng dòi du trò vé nòng thòn làm móng Cùng vói qua trình tàng lao dóng nòng thón, qua trình dò thi hoà dang dién ra khà

manh, làm cho dàt nòng nghiép màt dàn, nhàt là b nhùng \àing nòng thón ven

dò thi lón, thi xà, thi trà'n, hai ben truc duòng giao thòng Tình hình trén dàn dén bình quàn dién tich dàt canh tàc trén 1 lao dòng nóng thòn Viét Nam vào loai thà'p nhà't thè giói (0,28ha/l lao dòng) va do dò thòi gian su dung còng trong nòng nghiep rat thàp Theo tài liéu diéu tra, chi co 18% lao dóng nóng nghiép làm 210 ngày/nàm, con lai làm duói 200 ngày/nàm, trong dò, 2 1 % chi làm viec 90 ngày/nàm (mòi ngày làm bình quàn 4-5 giò) Theo tmh toàn, néu

33

càn cu vào quy dà't va làm thuàn nòng, lao dòng nòng thòn du thùa it nhat khoàng 30% [ 7 ]

Ca càu lao dóng nóng thón rà't lac hàu va qua trình chuyén dich co càu laò

dòng dién ra rà't cham chap Két qua nghién cùu cho thà'y, vé co bàn nóng thòn Viét Nam vàn là san xuàt tu cung, tu càp, he so su dung ruòng dàt bình quàn mói chi co 1,4 làn (noi cao nhà't cùng vào khoàng 2 làn nhu vùng dóng bang song Hong), 84,1% lao dòng tàp trung vào nóng nghiep (thuàn nóng), chi co 15,65% lao dòng làm phi nòng nghiep, thu nhàp 70% tu nòng nghiep.[4] Mày nàm vùa qua mot so dia phuang dà co nhiéu mó hình chuyén dich co càu lao dóng de giài quyét viéc làm, chàng han, huyén Hung Ha - Thài Bình, chi riéng vu dòng trung binh mói ho giài quyét viéc làm thém cho 1 lao dòng; phàt trién nuói cà long vói quy mò long cà 4m' (chi phi 2,5 triéu/1 long), mói nàm co the co thu nhap tuong duong 0,5 ha ruòng canh tàc (làm lùa) va giài quyét viéc làm cho 2 lao dóng; huyén Kién Xuong, Thài Binh phàt trién nghé làm \aròn, già tri kinh té cua 1 m vuòti co thè bang 70 m làm trong trgt Tuy nhièn, viec chuyén dich co càu lao dòng mói ò quy mò ho già dinh va còng thùc chuyén dich chù yéu là chuyén mot phàn lao dóng sang chàn nuói, làm vuòn va dich vu, chua chuyén manh sang phi nòng nghiép va chua tàch ho chuyén ra khòi ho nòng nghiep Thàm chi co nhiéu ho phàt trién ngành nghé khà, nhung vàn giù dàt de canh tàc, xu huóng chuyén nhugng ruòng dàt de tàp trung san xuà't nóng nghiep hàng hoà con rat han che

Nóng thòn Viét Nam, song song vói qua trình dòn lao dòng vé nòng thòn

va lén lao dòng trén mot don vi dién tich dàt canh tàc (dàc biét vùng dóng bang song Hong), lai dién ra qua trình tàch lao dóng vói dà't dai va tài nguyén,

do qua trình phàn bo dàn cu va lao dòng khòng déu, viéc di dàn phàt trién càc vùng kinh té mói con nhiéu khó khan Vùng dóng bang song Hong là noi co màt dò dàn so cao nhà't cùa cà nuóc, khoàng 800 nguòi/km , bang 3,6 làn so vói màt dò trung binh cùa cà nuóc, bang 7 làn so vói vùng Trung du va mién nùi phia Bàc, va 17 làn so vói Tày Nguyén Hién nay chùng ta co khoàng 3

trò'ng, dói trgc, 90 van ha màt nuóc ao, ho va hàng van ha dàt ven bién, néu co chinh sàch tò't sé giài quyét dugc viéc làm cho hàng triéu lao dóng Viéc su dung dàt trong càc doanh nghiep nóng, làm nghiep Nhà nuóc cùng con nhiéu làng phi Theo quy hoach dà't dành cho càc nóng, làm truòng quò'c doanh lén tói 1,2 triéu ha, nhung thuc té mòi su dung khoàng 40%, trong khi dò dàn lai thiéu dà't de canh tàc

Viéc di dàn xày dung càc vùng kmh té mói là huóng quan trgng de giài quyét viéc làm cho càc vùng nòng thòn, truóc hét là vùng dóng bang song Hong, nhung hién nay vùng nhàn dàn dang bi chùng lai va phài vào nhùng vùng sàu khó khai thàc, hoàc muòn khai thàc phài co vòn dàu tu lón Thuc té, thòi ky 81-92 dà di dàn ra khòi vùng dóng bang song Hong khoàng 30 van nhàn khàu, 15 van lao dóng dén càc vùng Tày Nguyén, Dóng nam bó, dóng bang song Cùu Long Song chi riéng thòi ky 1986-1990 mòi nàm toàn vùng tàng thém 22 van nguòi, du bào thòi ky dén nàm 2000 mòi nàm trong vùng tàng 13 van nguòi f 7 li

Dóng thòi vói di dàn co tó chùc, mày nàm nay dang dién ra dòng di dàn

tu do tu phia Bac vào càc tinh phia Nam, dàc biét là dóng bào dàn toc thiéu so (H'móng, Dao ) tu Lang Son, Cao Bang, Lào Cai, Ha Giang vào Tày Nguyén, Dòng nam bó lén dén hàng chuc van nguòi Nguyén nhàn chù yéu là

do thiéu dà't canh tàc, riing bi can kiét làm cho mòi truòng song bi phà hoai nghién trgng, dóng bào vùng cao buóc phài tut xuó'ng tàng sinh thài thà'p va viéc di chuyén này néu khòng dugc kiém soàt va tó chùc lai, dua hg vào vùng kinh té mói dà dugc quy hoach sé dàn dén nhùng và'n de xà hòi phùc tap (tranh chà'p dàt dai, tiép tue tàn phà rùng, co so ha tàng khòng co )

Tu do di chuyén lao dóng va hành nghé cùng là huóng giàm sue ép viec làm ò nòng thòn Lue lugng này cùng lén dén hàng chuc van nguòi va dang

co xu huóng ngày càng tàng Diéu tra mot so dia bàn co càc diém khai thàc quàng quy hiém, co cùa kh^u, so' lao dóng ngoài huyén dén chiém 32,5%, ngoài tinh dén 67,7% Day là hién tugng bình thuòng va là tà't yéu khàch quan cùa qua trình chuyén sang co che thi truòng Tuy nhién, néu khòng dugc tó

35

chùc tò't sé dàn dén nhùng và'n de xà hòi rà't nhùc nhói, nhu càc chg lao dòng

a Ha Noi, bi càc cai dàu dai bóc lòt, diéu kién lao dòng khòng dugc bào dàm, thàm chi con bi de doa dén tinh mang, té nan xà hói co diéu kièn phàt trién Qua khào sàt dòi tugng té nan xà hòi ò Ha Nói va thành phò Ho Chi Mmh cho thà'y 70% xuà't thàn tu nòng thón va 79,2% khóng co viéc làm

Viec làm cùa lao dòng nòng thón Viét Nam hién nay rà't kém hiéu qua, nàng suà't lao dóng thà'p va thu nhàp thàp, dòi song con nhiéu khó khan Viét Nam mày nàm trò lai day, tuy nàng suàt lùa dà co buóc tién bò dàng ké, ón dinh o mùc khoàng 30 ta/lia (vùng trgng diém lùa) Song do dién tich bình quàn lao dóng thàp, he so su dung dà't chua cao nén hiéu qua lao dóng va viéc làm rà't thà'p Két qua diéu tra xà hói hgc cho thà'y, dai bò phàn nòng dàn tra lòi néu mot ho già dinh chi làm tróng trgt, cùng làm là dù àn, khòng thè giàu dugc Diéu tra ho giàu ciia xà Da Tón - Già Làm, Ha Nói co co càu thu nhap nhu sau: 25,5% tu tróng trgt, 63,9% tu chàn nuói va 4,8% di làm thué Ngugc

lai ho nghèo thuòng co ca càu thu nhàp là 64,14% tu tróng trgt, 34,65% tu

chàn nuói Ho rà't giàu ò day co co càu thu nhap tu tróng trgt chi co 4,12% va

tu chàn nuòi 6,22%, con lai 88,3% là tu ngành nghé (làm gòm su)

Mac dù nuóc ta dùng thù ba thè giói vé xuàt khàu gao, nhung hién tugng dói va nghèo ò nòng thòn vàn khà phó bién Néu tình trén tóng thè sau 10 nàm san lugng luong thuc tàng gap 1,5 làn, song bình quàn luong thuc dàu nguòi chi tàng dugc khoàng trén 70kg (1995: 373kg/nguòi so vói nàm 1986:

300 kg/nguòi) va vàn ò mùc trén 300 kg nguòi/nàm, chua vugt qua nguong dói nghèo Ngay dóng bang song Cini Long, sau 65 nàm (1928-1993), dién tich dàt canh tàc luong thuc vàn nhu cu (2,3 triéu ha), nhung dién tich cày luong thuc bình quàn dàu nguòi dà giàm 3,5 làn (tu 0,5 ha/nguòi xuó'ng con 0,15 ha/nguòi) San lugng luong thuc sau 65 nàm tàng 4 làn (tu 2,7 triéu tàn/nàm lén 11 triéu tà'n/nàm), nhung bình quàn luong thuc dàu nguòi vàn nhu

cu (600kg/nguòi/nàm)

Két qua diéu tra cho thày nóng thòn nghèo tuyét dòi khoàng 29,6-35,6%

xuyén bi thién tai, màt mùa Nguyén nhàn chii yéu cùa nghèo dói là do thiéu dàt va làm thuàn nóng, lai thiéu vòn, khòng biét làm àn, viec làm thiéu va hiéu qua viéc làm thà'p

Nhu vày viec làm ò khu vuc nòng thón cùng dang roi vào tình trang nguy càp, vói trình dò kién thùc cùa nguòi lao dóng thàp, dàt canh tàc ngày càng bi thu hep, dóng thòi dò là qua trình chuyén dich co càu kinh té trong nòng nghiep dién ra chàm chap va khòng dóng bó sé gay ra mot sue ép manh vé viec làm trong thòi gian tói

Tom lai, tu nhiìng phàn tich ò trèn co the dành già mot eàch khài quàt vé

thuc trang viéc làm ò nuóc ta nhu sau:

- Do dàc diém ò nuóc ta so nguòi buóc vào dò tuoi lao dóng hàng nàm vàn tàng ò mùc cao (khoàng 3,4-3,5%), du tinh dén nàm 2000 vàn tàng ò mùc

2,8%, vi vay, trén tóng the, màc dù tàng truòng kinh té va GDP co tàng ò mùc

cao (9,5% nàm 1995), song vé co bàn nuóc ta vàn thùa lao dóng Nàm 1993 chùng ta phài giài quyét viéc làm cho khoàng 2,75 triéu nguòi, tu nàm 1993 dén nàm 1995 phài giài quyét viec làm cho khoàng 5,5-6 triéu lao dòng, dàn dén sue ép rà't lón vé viéc làm Theo du tinh cùa mot so chuyén già thuóc Imh

vuc lao dòng cùa Viét Nam sau nàm 2000 nuóc ta vàn du thùa lao dóng [ j]

- So lao dòng chua co viéc làm va thiéu viéc làm ò thành thi rà't lón, dac

biét là ò mot so thành phò lón, khu còng nghiep tàp trung, chiém khoàng 16% tóng lao dòng thành thi, là ty le vugt qua giói han cho phép de dàm bào an toàn xà hói Trong so nguòi chua co viec làm 80% tàp trung vào lùa tuoi thanh nién va dai bò phàn chua co nghé Trong so này khoàng 60% co nhu càu eà'p bàch càn giài quyét viec làm de ón dinh dòi song

- Nòng thón là noi tàp trung gàn 80% dàn so va lao dòng, nhung do co eà'u kinh té va lao dòng rà't lac hàu, kinh té hàng hoà con ò trình dò thà'p, chù yéu là tu cung, tu càp va thuàn nòng (84%), do dò nan thiéu viéc làm là rat phó bién va nghiém trgng Viéc làm nàng suàt lao dòng thà'p va kém hiéu qua dàn dén du thùa rà't lón vé lao dòng Trong diéu kién dàt canh tàc bình quàn

37

trén 1 lao dòng rat thà'p (0,28 ha/1 lao dòng), néu làm thuàn nòng sé du thùa 1/2 lao dóng

1,3 Nhiìng hình thùc gidi quyét viéc làm à nuàc ta hien nay

Qua trình chuyén sang nén kinh té thi truòng vói su tham già cùa nhiéu thành phàn kinh té, Nhà nuóc dà va dang tùng buóc xoà bò bao càp, chuyén sang quàn ly bang phàp luàt Vi thè vai trò ciia Nhà nuóc chù yéu là tao ra mòi truòng phàp ly thuàn Igi cho mgi nguòi lao dòng, mgi tó chùc kinh té, mgi doàn thè xà hói tu tao viec làm cho minh va thu hùt thém lao dóng xà hói Nhà nuóc cùng co tràch nhiem ho trg mot phàn vé tài chinh nhu là cài huych de dàn tu tao viéc làm va xà hòi hoà vàn de viec làm, tu dò nhùng nàm qua dà xuà't hién nhiéu mó hinh mói giài quyét viéc làm rat linh hoat va nàng dòng

a Tao viéc làm trén co' sa phàt trién kinh té ho sia dinh

Day cùng là mot hình thùc viec làm dang giù vai trò chù dao hien nay vi

no thu hùt dugc nhiéu lao dóng nhàt Hình thùc này dà càn bàn thay thè cho

mò hình viec làm tàp trung theo su chi huy va diéu hành cùa tàp the (hgp tàc

xà, tó hgp) truóc day

Nhiìng nàm qua hinh thùc này dà chùng tò uu viét trong viéc tàn dung vó'n, mat hàng, tu liéu san xuà't va thòi gian lao dòng, de tao ra san phàm hàng hoà, tàng thu nhàp cho già dinh

+ Trong nòng nghiép va nòng thòn, nguòi lao dòng chù dóng trong viec

bò tri phuong huóng san xuàt trém pham vi dà't dai ma già dinh minh dugc phàn chia nhu tróng loai cày gì, chàm nuòi con gì cho eó hieu qua va lai tàng viéc làm, tàng thu nhàp Ngoài nghé nòng, nguòi nòng dàn chù dóng càn dó'i vòn, sue lao dòng de ma thém ngành nghé, tao thém viéc làm hoàc chù dóng

di chuyén mot bó phàn lao dóng di tìm viéc làm khàc

•f Trong tiéu thù cóng nghiép, càc ho già dinh cùng xàc làp dugc vai trò chù dòng trong hoat dóng san xuàt kmh doanh, chù dòng tiép can thi truòng