Xây dựng hệ thống câu hỏi theo mục tiêu dạy học phần văn - chương trình Ngữ văn lớp 12, tập 1

Vì tính phức tạp của một tác phẩm văn chương và nhiệm vụ của một giờ giảng dạy tác phẩm văn chương trong nhà trường nên việc thiết lập một hệ thống câu hỏi để giáo viên dẫn dắt học sinh

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

2 Bảng 2.2 Câu hỏi của các tác phẩm phần Văn – chương trình

Ngữ văn 12, tập 1 theo bậc mục tiêu

34

3 Bảng 2.3 Mục tiêu cụ thể của các tác phẩm phần Văn –

chương trình Ngữ văn 12, tập 1

41

4 Bảng 2.4 Hệ thống câu hỏi theo mục tiêu bậc 1 51

5 Bảng 2.5 Hệ thống câu hỏi theo mục tiêu bậc 2 53

6 Bảng 2.6 Hệ thống câu hỏi theo mục tiêu bậc 3 55

MỤC LỤC

Trang

Lời cảm ơn……… i

Danh mục chữ cái viết tắt………ii

Danh mục các bảng……… iii

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ MỤC TIÊU VÀ CÂU HỎI TRONG DẠY HỌC VĂN 8

1.1 Về mục tiêu dạy học 8

1.1.1 Khái niệm mục tiêu dạy học 8

1.1.2 Phân loại mục tiêu dạy học 8

1.1.3 Nguyên tắc xây dựng mục tiêu dạy học 12

1.1.4 Vai trò của mục tiêu dạy học 12

1.2 Về câu hỏi trong dạy học Văn 12

1.2.1 Khái niệm và bản chất câu hỏi 13

1.2.2 Vai trò của câu hỏi trong dạy học 15

1.2.3 Các loại câu hỏi 17

1.2.4 Nguyên tắc xây dựng câu hỏi 20

1.2.5 Tiêu chí xây dựng hệ thống câu hỏi trong dạy học tác phẩm văn chương trong nhà trường phổ thông 22

1.2.6 Những yêu cầu sư phạm đối với hệ thống câu hỏi trong quá trình dạy học tác phẩm văn chương ở nhà trường phổ thông 29

1.3 Tác dụng của việc xây dựng hệ thống câu hỏi theo mục tiêu dạy học 30

CHƯƠNG 2: ĐỀ XUẤT HỆ THỐNG CÂU HỎI THEO MỤC TIÊU DẠY HỌC PHẦN VĂN – CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN LỚP 12, TẬP 1 31

2.1 Khảo sát phần Văn - chương trình Ngữ văn 12, tập 1 31

2.2 Khảo sát hệ thống câu hỏi hướng dẫn học bài và câu hỏi luyện tập các tác phẩm phần Văn – chương trình Ngữ văn 12, tập 1 33

2.2.2 Thống kê, phân loại câu hỏi 33

2.2.3 Nhận xét, đánh giá kết quả khảo sát 35

2.3 Xác định mục tiêu dạy học cho các tác phẩm phần Văn – chương trình Ngữ văn 12, tập 1 40

2.3.1 Xác định mục tiêu chung 40

2.3.2 Xác định mục tiêu cho từng tác phẩm văn chương 41

2.4 Xây dựng hệ thống câu hỏi theo mục tiêu dạy học 51

2.4.1 Hệ thống câu hỏi theo mục tiêu bậc 1 51

2.4.2 Hệ thống câu hỏi theo mục tiêu bậc 2 52

2.4.3 Hệ thống câu hỏi theo mục tiêu bậc 3 53

2.5 Tiêu chí đánh giá hiệu quả của câu hỏi theo mục tiêu dạy học 54

2.5.1 Chất lượng câu hỏi 54

2.5.2 Chất lượng câu trả lời 55

2.5.3 Khả năng lôi cuốn học sinh tham gia vào bài học 55

CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 57

3.1 Mục đích thực nghiệm 57

3.2 Thời gian, địa bàn và đối tượng thực nghiệm 57

3.3 Nội dung, cách thức tiến hành thực nghiệm 57

3.3.1 Nội dung 57

3.3.2 Cách thức thực nghiệm 58

3.4 Kết quả thực nghiệm 58

3.5 Đánh giá kết quả thực nghiệm 61

KẾT LUẬN 62

TÀI LIỆU THAM KHẢO 63

PHẦN PHỤ LỤC 64

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Câu hỏi đóng một vai trò rất quan trọng trong quá trình dạy học nói

chung và dạy học các tác phẩm văn chương nói riêng Hệ thống câu hỏi có ý nghĩa như một phương pháp nhằm thực thi vai trò tổ chức, hướng dẫn, điều khiển trong quá trình dạy học của người thầy Hơn nữa, hoạt động dạy và học chỉ đạt được kết quả cao nhất khi có sự tương tác giữa người dạy và người học nhằm đạt được mục tiêu bài học Làm thế nào để luôn tạo được sự tương tác giữa người dạy và người học? Để làm được điều này, chúng ta phải tạo ra những phương tiện giao tiếp hiệu quả, và sử dụng câu hỏi trong dạy – học là một trong những phương tiện giao tiếp hiệu quả nhất Các nhà giáo dục của chương trình dạy học cho tương lai của Intel cũng nhấn mạnh vai trò của câu hỏi: “Đặt câu hỏi là trọng tâm của phương pháp dạy học tích cực Điều quan trọng là phải lựa chọn được loại câu hỏi thích hợp để kích thích tư duy của học sinh và thu hút các em vào các cuộc thảo luận hiệu quả” Vì vậy, đặt câu hỏi là một trong những kĩ năng cơ bản, cần thiết nhất của giáo viên trong quá trình dạy học Ở Việt Nam, vấn đề sử dụng câu hỏi trong dạy học Văn từ lâu

đã được bàn đến, nhưng cho đến nay, vẫn chưa có một lí thuyết về câu hỏi có tính chất bài bản, áp dụng rộng rãi và phổ biến, nên việc đặt câu hỏi trong sách giáo khoa, sách hướng dẫn, trong các giờ dạy học Văn vẫn còn rất tùy tiện và còn nhiều bất cập

Bên cạnh đó, những tác phẩm văn chương được đưa vào giảng dạy trong nhà trường phổ thông là những văn bản nghệ thuật đa nghĩa, phức tạp nên việc giúp học sinh chiếm lĩnh được vẻ đẹp, giá trị của những tác phẩm ấy không phải là điều đơn giản Vì tính phức tạp của một tác phẩm văn chương

và nhiệm vụ của một giờ giảng dạy tác phẩm văn chương trong nhà trường nên việc thiết lập một hệ thống câu hỏi để giáo viên dẫn dắt học sinh đi sâu

1.2 Mục tiêu là thành tố rất quan trọng của quá trình dạy học Trong

dạy học, nếu không có mục tiêu xác định, sẽ không có bất kì cơ sở nào để lựa chọn nội dung giảng dạy, phương pháp giảng dạy và càng không thể đánh giá được hiệu quả, giá trị của một bài giảng, môt khóa giảng hay cả một chương trình Một mục tiêu được xác định rõ sẽ giúp giáo viên suy nghĩ sâu sắc và chín chắn trong việc lựa chọn và sắp xếp nội dung bài giảng, tìm phương pháp truyền đạt tới học sinh để bài giảng có kết quả tốt nhất Mục tiêu là cái đích mà cả giáo viên và học sinh cần hướng tới Mục tiêu dạy học các tác phẩm văn chương trong sách giáo khoa phổ thông nói chung và trong sách Ngữ văn 12, tập 1 nói riêng mới chỉ dừng lại ở mục kết quả cần đạt, được nêu chung chung và trừu tượng với những yêu cầu như: Nắm được, thấy được, hiểu được khiến cho học sinh rất khó hình dung được cụ thể mình cần phải đạt được những kiến thức ấy như thế nào Vì vậy, xây dựng mục tiêu dạy học chi tiết, cụ thể cho từng bài học là một việc làm rất cần thiết Bên cạnh việc xây dựng mục tiêu, còn phải thiết kế một hệ thống câu hỏi bám sát vào những mục tiêu đó để giúp học sinh biết cách tự khám phá, chiếm lĩnh giá trị của một tác phẩm văn chương, nâng cao chất lượng dạy học Những công việc này đặc biệt có hiệu quả đối với việc dạy học các tác phẩm văn chương trong chương trình sách giáo khoa Ngữ văn 12, vì hầu hết, đó là những tác phẩm có dung lượng dài mà trong thời lượng một, hai tiết dạy trên lớp không thể đủ thời gian để giáo viên và học sinh khám phá được hết cái hay và cái đẹp của các tác phẩm

Xuất phát từ những lí do trên, chúng tôi mạnh dạn chọn đề tài Xây dựng hệ thống câu hỏi theo mục tiêu dạy học phần Văn – chương trình Ngữ văn lớp 12, tập 1

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Câu hỏi đã có từ thời xa xưa Xôcrat, nhà triết học Hi Lạp cổ đại (429 – 399 trước công nguyên) đã dùng câu hỏi để kích thích sự vận động của học sinh trong quá trình dạy học Câu hỏi không chỉ có ý nghĩa như một phương pháp dạy học đặc biệt mà ngày nay, nó còn được nghiên cứu và phát triển theo hướng cụ thể hóa, mang lại hiệu quả ứng dụng cao trong thực tiễn giảng dạy

Trong dạy học Văn, có nhiều công trình khoa học nghiên cứu về câu

hỏi như là một phương pháp dạy học Tiêu biểu như: Phương pháp luận dạy học Văn (Z.Ia Rez), Phương pháp dạy văn ở phổ thông (VA Nhiconxki), Những cơ sở của dạy học nêu vấn đề (V Ôkon) Ở Việt Nam, trong cuốn giáo trình Phương pháp dạy học Văn, giáo sư Phan Trọng Luận cũng đã bàn

tới câu hỏi như một phương pháp dạy học Tác giả này, trong nhiều công trình nghiên cứu của mình, cũng đã phân loại câu hỏi tái hiện và câu hỏi sáng tạo, nhấn mạnh đặc điểm của câu hỏi sáng tạo, câu hỏi nêu vấn đề trong dạy học tác phẩm văn chương Tuy nhiên, tác giả vẫn chưa đưa ra được những tiêu chí xây dựng câu hỏi cụ thể để phục vụ cho dạy học Văn

Tác giả Trương Dĩnh trong cuốn Câu hỏi trong giảng văn đã đưa ra

một số vấn đề lí luận làm cơ sở xác định cấu trúc câu hỏi, phân loại câu hỏi

nhưng ông tập trung chủ yếu ở dạng câu hỏi nêu vấn đề Trong cuốn Những

cơ sở khoa học của phương pháp đặt câu hỏi gợi mở trong dạy học tác phẩm văn chương, tác giả Hoàng Dư cũng tập trung vào nghiên cứu cơ sở khoa học,

phân tích dạng câu hỏi gợi mở đối với việc dạy học tác phẩm văn chương Tuy nhiên, các tác giả mới chỉ dừng lại ở việc nghiên cứu và chú trọng đến những câu hỏi nêu vấn đề, gợi mở Đây là một phạm vi hẹp và chưa thể áp dụng hiệu quả đối với tất cả các tác phẩm văn chương

Vấn đề sử dụng câu hỏi và hiệu quả của việc sử dụng câu hỏi cũng đã

xuất hiện nhiều trên các tạp chí, các hội thảo khoa học Trên tạp chí Nghiên

hiệu quả của việc sử dụng hệ thống câu hỏi Ông nhấn mạnh đến sự đa dạng, linh hoạt khi sử dụng câu hỏi như một tiêu chí mang lại hiệu quả cao cho giờ dạy học tác phẩm văn chương Tuy việc sử dụng câu hỏi mang lại chất lượng, hiệu quả cao nhưng chúng ta thấy áp dụng nó như thế nào thì lại là một vấn đề

hoàn toàn không dễ với giáo viên Vì vậy, trong bài Thiết kế câu hỏi dạy học văn – một thử thách với giáo viên đăng trên tạp chí Giáo dục, số 147/2006,

tác giả Nguyễn Thị Hồng Nam của trường Đai học Cân Thơ đã đặt ra những vấn đề khó khăn đối với giáo viên khi sử dụng hệ thống câu hỏi trong quá trình dạy học Theo tác giả, thiết kế tình huống và câu hỏi đòi hỏi giáo viên phải có sự chuẩn bị một cách có ý thức Giáo viên phải suy nghĩ về việc hỏi cái gì, diễn đạt câu hỏi như thế nào, dùng loại câu hỏi gì, thời gian và địa điểm nêu câu hỏi cũng như trình độ của đối tượng được hỏi Câu hỏi của giáo viên tác động đến mức độ phát triển tư duy của học sinh Do vậy, việc đặt câu hỏi càng khó khăn, đòi hỏi mỗi giáo viên càng phải tích cực nghiên cứu, tìm tòi Trong một hội thảo khoa học về phương pháp, tiến sĩ Phan Huy Dũng

cũng đã đưa ra tham luận: Mâu thuẫn đặc thù của tác phẩm văn học và cách thức đặt câu hỏi then chốt cho một giờ giảng văn Tác giả đưa ra những cách

thức đặt câu hỏi khai thác từ mâu thuẫn đặc thù, một yếu tố quan trọng trong nhận thức và quá trình chiếm lĩnh tác phẩm văn chương Việc xây dựng những câu hỏi xuất phát từ mâu thuẫn đặc thù của tác phẩm có tác dụng định hướng trọng tâm vấn đề của tác phẩm, tránh được sự tản mạn, rời rạc không

có điểm nhấn trong đặt câu hỏi đối với quá trình giảng văn

Tác giả Nguyễn Viết Chữ trong cuốn Phương pháp dạy học tác phẩm văn chương trong nhà trường đã dành nhiều trang viết về câu hỏi Ông đã đưa

ra những cơ sở lí luận, những yêu cầu có tính nguyên tắc cho việc đặt câu hỏi trong quá trình dạy học và vận dụng cách thức đặc câu hỏi cho những thể loại văn học tiêu biểu Tác giả phân chia thành 9 loại câu hỏi nhỏ khác nhau đối

với quá trình dạy học Đây là những đóng góp lớn về mặt lí thuyết xây dựng câu hỏi, đặc biệt là việc vận dụng câu hỏi trong dạy học theo loại thể

Câu hỏi và sử dụng câu hỏi trong dạy học Văn còn là vấn đề mà nhiều sinh viên, nhiều học viên quan tâm và lựa chọn làm đề tài nghiên cứu cho

khóa luận, luận văn tốt nghiệp Luận vặn thạc sĩ của Cù Thị Lụa Hệ thống câu hỏi trong hướng dẫn học văn chương trong sách giáo khoa (Ngữ văn 10 bộ chuẩn Nxb GD 2006), ĐHSP Hà Nội đã đề cập đến vai trò của việc sử dụng

hệ thống câu hỏi cũng như cách sử dụng hệ thống câu hỏi trong việc hướng dẫn đọc hiểu các tác phẩm văn chương trong chương trình Ngữ văn 10 bộ chuẩn Đối với việc áp dụng hệ thống câu hỏi vào dạy một tác phẩm cụ thể,

tác giả Hoàng Thị Khánh với đề tài: Xây dựng hệ thống câu hỏi trong quá trình dạy học đoạn trích Hạnh phúc của một tang gia, ĐHSP Hà Nội, 2008 và luận văn thạc sĩ của Thế Thị Nhung: Sử dụng câu hỏi trong dạy học văn bản Đàn ghita của Lorca của Thanh Thảo (Ngữ văn 12 tập 1) đã nghiên cứu và

triển khai việc xây dựng câu hỏi đối với các văn bản cụ thể là hai đoạn trích

Hạnh phúc của một tang gia và Đàn ghita của Lorca

Như vậy, có thể khẳng định một điều là các nhà khoa học, các nhà sư phạm đều quan tâm đến vấn đề câu hỏi trong dạy học Ngữ văn, đặc biệt là vai trò của nó đối với quá trình chiếm lĩnh giá trị tác phẩm văn chương Mặc dù hiện nay vẫn chưa có một giáo trình, một tài liệu thống nhất, đầy đủ về quan niệm câu hỏi, về những tiêu chí, yêu cầu, nguyên tắc sử dụng câu hỏi thì các công trình nghiên cứu, các bài viết đã công bố cũng đã góp phần tích cực vào thực tế dạy học của mỗi giáo viên khi xây dựng hệ thống câu hỏi trong giảng dạy từng giờ học, từng bài học cụ thể Và đây cũng là những nguồn tư liệu quý báu có tính chất gợi mở giúp chúng tôi thực hiện đề tài này

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

- Nghiên cứu và đề xuất được một hệ thống câu hỏi dựa vào mục tiêu

bài học nhằm giúp học sinh tự khám phá, chiếm lĩnh được nội dung, giá trị của các tác phẩm văn chương trong chương trình Ngữ văn 12, tập 1, từ đó góp phần đổi mới phương pháp dạy học, nâng cao chất lượng dạy học Ngữ văn

- Xây dựng giáo án thực nghiệm đối với hai bài học cụ thể: Sóng của Xuân Quỳnh và Người lái đò sông Đà của Nguyễn Tuân

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Khảo sát câu hỏi hướng dẫn đọc bài và câu hỏi luyện tập trong sách

giáo khoa Ngữ văn 12, tập 1

- Xác định mục tiêu bài học cho các tác phẩm văn chương trong chương trình Ngữ văn 12, tập 1

- Đề xuất cách xây dựng câu hỏi dựa vào mục tiêu bài học của các tác phẩm văn chương chương trình Ngữ văn 12, tập 1

- Xây dựng giáo án thực nghiệm và thực nghiệm sư phạm tại trường

phổ thông hai tác phẩm: Sóng và Người lái đò sông Đà để kiểm tra tính khả

thi của đề tài

4 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Câu hỏi dạy học theo mục tiêu bài học của các tác phẩm văn chương chương trình Ngữ văn 12, tập 1

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Các bài đọc hiểu Văn trong chương trình Ngữ văn 12, tập 1 và việc xây dựng và sử dụng câu hỏi theo mục tiêu bài học trong dạy học tác phẩm văn chương – chương trình Ngữ văn 12, tập 1

5 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện triển khai đề tài, chúng tôi sử dụng những phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp nghiên cứu lý thuyết: Chúng tôi nghiên cứu những lý thuyết về mục tiêu và câu hỏi trong dạy học Văn để xác định mục tiêu và xây dựng hệ thống câu hỏi theo mục tiêu dạy học cho các tác phẩm chương trình Ngữ văn 12, tập 1

- Phương pháp phân tích, tổng hợp: Phương pháp này được chúng tôi dùng để phân tích, tổng hợp các câu hỏi hướng dẫn học bài và luyện tập của các bài học từ đó xây dựng được một hệ thống câu hỏi theo mục tiêu dạy học

- Phương pháp khảo sát, thống kê, phân loại: Chúng tôi tiến hành khảo sát và thống kê, phân loại các tác phẩm phần Văn và hệ thống câu hỏi hướng dẫn học bài, câu hỏi luyện tập của các tác phẩm thuộc phần Văn – chương trình Ngữ văn 12, tập 1

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Thực nghiệm đối chứng quy trình dạy học có vận dụng hệ thống câu hỏi theo mục tiêu dạy học trong dạy

học hai tác phẩm Sóng của Xuân Quỳnh và Người lái đò sông Đà của Nguyễn

Tuân đối với 4 lớp 12 tại 2 trường THPT

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục và tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn được trình bày trong 3 chương:

Chương 1: Những vấn đề chung về mục tiêu và câu hỏi trong dạy học

Văn

Chương 2: Đề xuất hệ thống câu hỏi theo mục tiêu dạy học phần Văn –

chương trình Ngữ văn 12, tập 1

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ MỤC TIÊU VÀ CÂU HỎI TRONG DẠY HỌC VĂN

1.1 Về mục tiêu dạy học

1.1.1 Khái niệm mục tiêu dạy học

Có nhiều quan niệm về mục tiêu dạy học Theo R.F Mager, mục tiêu dạy học là một lời phát biểu mô tả những sự thay đổi có tính mong muốn ở người học sau quá trình dạy học Còn Chr Moerller lại cho rằng mục tiêu dạy học là sự mô tả về trạng thái người học sau quá trình dạy học đạt được Có lẽ,

S Bloom là người đưa ra được định nghĩa đầy đủ nhất về mục tiêu dạy học Theo ông, “Nói đến mục tiêu dạy học là chúng tôi muốn nói đến lối phát biểu

rõ ràng về các phương thức theo đó chúng ta có thể mong đợi tạo nên sự thay đổi hành vi ở học sinh thông qua dạy học” Như vậy nghĩa là các phương thức theo đó học sinh thay đổi ý kiến thức (tư duy), tình cảm và động cơ tâm lý hóa (kĩ năng, kĩ xảo) Từ những quan niệm trên, chúng ta có thể hiểu mục tiêu dạy học là sự mô tả trạng thái mong muốn ở người học bao gồm hành vi và nội dung sau quá trình dạy học

1.1.2 Phân loại mục tiêu dạy học

- Thông hiểu (comprehension): Được định nghĩa là khả năng nắm được

ý nghĩa của tài liệu Điều đó có thể thể hiện bằng việc chuyển tài liệu từ dạng này sang dạng khác (từ các từ sang số liệu), bằng cách giải thích tài liệu (giải thích hoặc tóm tắt) và bằng cách ước lượng xu hướng tương lai (dự báo các hệ quả hoặc ảnh hưởng) Kết quả học tập ở cấp độ này cao hơn so với nhớ, và là mức thấp nhất của việc thấu hiểu sự vật

- Vận dụng (application): Được định nghĩa là khả năng sử dụng các tài liệu đã học vào một hoàn cảnh cụ thể mới Điều đó có thể bao gồm việc áp dụng các quy tắc, phương pháp, khái niệm, nguyên lý, định luật và lý thuyết Kết quả học tập trong lĩnh vực này đòi hỏi cấp độ thấu hiểu cao hơn so với cấp độ hiểu trên đây

- Phân tích (analysis): Được định nghĩa là khả năng phân chia một tài liệu ra thành các phần của nó sao cho có thể hiểu được các cấu trúc tổ chức của nó Điều đó có thể bao gồm việc chỉ ra đúng các bộ phận, phân tích mối quan hệ giữa các bộ phận, và nhận biết được các nguyên lý tổ chức được bao hàm Kết quả học tập ở đây thể hiện một mức độ trí tuệ cao hơn so với mức hiểu và áp dụng vì nó đòi hỏi một sự thấu hiểu cả nội dung và hình thái cấu trúc của tài liệu

- Tổng hợp (synthesis): Được định nghĩa là khả năng sắp xếp các bộ phận lại với nhau để hình thành một tổng thể mới Điều đó có thể bao gồm việc tạo ra một cuộc giao tiếp đơn nhất (chủ đề hoặc bài phát biểu), một kế hoạch hành động (dự án nghiên cứu), hoặc một mạng lưới các quan hệ trừu tượng (sơ đồ để phân lớp thông tin) Kết quả học tập trong lĩnh vực này nhấn mạnh các hành vi sáng tạo, đặc biệt tập trung chủ yếu vào việc hình thành các

mô hình hoặc cấu trúc mới

- Đánh giá (evaluation): Được định nghĩa là khả năng xác định giá trị của tài liệu (tuyên bố, tiểu thuyết, thơ, báo cáo nghiên cứu) Việc đánh giá

chức) hoặc các tiêu chí bên ngoài (phù hợp với mục đích), và người đánh giá phải tự xác định hoặc được cung cấp các tiêu chí Kết quả học tập trong lĩnh

vực này là cao nhất trong các cấp bậc nhận thức vì nó chứa các yếu tố của

mọi cấp bậc khác

Theo sáu bậc nhận thức trên, trong dạy học, mục tiêu nhận thức thường được phân thành 3 cấp độ ngắn gọn hơn như sau:

- Mục tiêu bậc 1: Tái hiện (tương ứng với cấp độ nhớ)

- Mục tiêu bậc 2: Tái tạo (tương ứng với cấp độ hiểu, vận dụng, phân tích, tổng hợp)

- Mục tiêu bậc 3: Sáng tạo (tương ứng với cấp độ đánh giá)

1.1.2.2 Mục tiêu kĩ năng

Bloom gọi loại mục tiêu này là mục tiêu tâm vận Lĩnh vực này liên quan đến các kĩ năng thao tác chân tay dùng đến cơ bắp hoặc những sự đáp ứng vận động hoặc đòi hỏi có sự phối hợp giữa cơ bắp và hệ thần kinh, bao gồm 5 mức độ sau đây:

- Bắt chước (imitation): Làm theo một hành động đã được quan sát nhưng thiếu sự phối hợp giữa cơ bắp và hệ thần kinh

- Thao tác (manipulation): Làm theo một hành động đã được quan sát thường theo sự chỉ dẫn, thể hiện một số sự phối hợp giữa cơ bắp và hệ thần kinh

- Làm chuẩn xác (precison): Thực hiện một hành động thể lực với sự chuẩn xác, cân đối và chính xác

- Liên kết (articulation): Thực hiện thành thạo một hành động thể lực

có sự phối hợp của một loạt các hành động khác

- Tự nhiên hoá (naturalization): Biến một hành động thể lực thành công việc thường làm để mở rộng nó ra và làm cho nó trở thành một sự đáp ứng tự động, không gò bó và cuối cùng thành một sự đáp ứng thuộc về tiềm thức hay bản năng

Trong dạy học nói chung và dạy học môn Ngữ văn nói riêng, mục tiêu

kĩ năng phải chỉ ra những kĩ năng gì người học đạt được sau khi học trong một hoàn cảnh hay một điều kiện nào đó Mục tiêu này thường gắn với với các kĩ năng như: Đọc – hiểu văn bản; phân tích nhân vật, tác phẩm; kể lại, đọc thuộc được văn bản, tóm tắt văn bản, tóm tắt văn bản và một số kĩ năng khác như làm việc nhóm, thuyết trình

1.1.2.3 Mục tiêu thái độ

Bloom gọi mục tiêu này là mục tiêu cảm xúc Lĩnh vực này liên quan đến các mục đích thuộc về hứng thú, thái độ và giá trị, bao gồm 5 mức độ sau đây:

- Tiếp thu (receiving): Nhạy cảm với một sự động viên khuyến khích nào đó và có một sự tự nguyện tiếp thu hoặc chú tâm vào đó

- Đáp ứng (responding): Lôi cuốn vào một chủ đề, một hoạt động hoặc một sự kiện để mở rộng việc tìm tòi nó, làm việc với nó và tham gia vào đó

- Hình thành giá trị (valuing): Cam kết tiến tới một sự vững tin vào các mục tiêu, tư tưởng và niềm tin nào đó

- Tổ chức (organisation): Tổ chức các giá trị thành một hệ thống, có sự nhận thức hoặc sự xác đáng và các mối quan hệ của các giá trị phù hợp, và xây dựng nên các giá trị cá nhân nổi bật

- Đặc trưng hoá bởi một tập hợp giá trị (characterization by a value complex): Tích hợp các niềm tin, tư tưởng và thái độ thành một triết lí tổng thể hoặc tầm nhìn rộng như thế giới quan

Vì cơ sở của thái độ là nhận thức và thể hiện qua hành vi nên mục tiêu thái độ cũng thể hiện trong mục tiêu nhận thức và mục tiêu kĩ năng nhưng mục tiêu thái độ cũng cần mở rộng hơn ra ngoài phạm vi bài dạy và nó liên quan đến mục tiêu giáo dục nhân cách toàn diện Trong dạy học môn Ngữ văn mục tiêu này thường gắn với những cảm xúc và hành vi như: Yêu mến, hứng

thú, say mê, tự hào…đối với một tác phẩm văn học, một nhân vật văn học, với quê hương, đất nước…

1.1.3 Nguyên tắc xây dựng mục tiêu dạy học

Khi xây dựng mục tiêu dạy học, cần đảm bảo những nguyên tắc sau:

- Mục tiêu dạy học phải định hướng cho các hoạt động dạy học Dựa vào các mục tiêu đã được xác định, giáo viên phải hình dung được sẽ dùng những phương pháp dạy học nào để có thể đạt được những mục tiêu đó

- Mục tiêu dạy học phải định hướng cho việc tìm tài liệu học tập của giáo viên và học sinh Để làm được điều này, mục tiêu phải được xây dựng chi tiết, cụ thể, chỉ rõ các tài liệu học tập chính và tài liệu liên quan để học sinh biết tìm và khai thác tài liệu

- Mục tiêu phải có tính phát triển, thể hiện các con đường đi tới chứ không phải là các điểm cuối cùng Mục tiêu không phải để chỉ cái đích cuối cùng sau mỗi bài học, mục tiêu phải chỉ ra cách thức và quá trình thực hiện để

đi đến cái đích đó

- Mục tiêu dạy học phải mô tả những hành vi (quan sát được) mà học sinh sẽ thực hiện được chứ không phải hành vi được thực hiện bởi giáo viên Những hành vi này được thể hiện bằng những động từ cụ thể như: Kể được, trình bày được, tóm tắt được, viết được, phân tích được chứ không phải những động từ chung chung, trừu tượng như: Hiểu được, nắm được, thấy được

- Mục tiêu dạy học phải định hướng cho việc đánh giá Khi xây dựng mục tiêu cần mô tả rõ ràng có tính công khai các khía cạnh hoặc kích cỡ các hoạt động thực hành của người học nhằm giúp người học xác định được công việc đạt được ở mức độ nào đồng thời giúp người học có cơ sở để tự kiểm tra, đánh giá bản thân

1.1.4 Vai trò của mục tiêu dạy học

Mục tiêu là thành tố rất quan trọng của quá trình dạy học Trong dạy học, nếu không có mục tiêu xác định, sẽ không có cơ sở nào để lựa chọn nội dung giảng dạy, phương pháp giảng dạy và càng không thể đánh giá được hiệu quả, giá trị của một bài giảng, một khóa giảng hay cả một chương trình Một mục tiêu được xác định rõ sẽ giúp giáo viên lựa chọn và sắp xếp nội dung bài giảng, tìm phương pháp truyền đạt tới học sinh để bài giảng có kết quả tốt nhất Các mục tiêu được xác định còn là cái mốc để giáo viên đánh giá được sự tiến bộ của học sinh đến mức nào theo chiều hướng đã định Mục tiêu

là cái đích mà cả học sinh và giáo viên cần hướng tới Thông qua các bài kiểm tra, giáo viên sẽ đánh giá được tình trạng nhận thức của học sinh, đo được năng lực của học sinh trong việc thực hiện hành động mà giáo viên mong muốn Nhưng kết quả kiểm tra chỉ thực sự phản ánh chính xác nếu nội dung bài kiểm tra đã được định hướng bởi một hệ mục tiêu rõ ràng và đầy đủ Mục tiêu chính là cơ sở để viết được các câu hỏi thi tốt nhất Học sinh nắm được những mục tiêu mà giáo viên đặt ra sẽ tự đánh giá được sự tiến bộ của bản thân trong việc chiếm lĩnh tri thức, kĩ năng, kĩ xảo, tự tổ chức quá trình học tập của bản thân theo một định hướng rõ ràng Từ đó, học sinh biết lựa chọn cách học nhằm đạt hiệu quả cao nhất Như vậy, việc xác định mục tiêu trước khi xây dựng nội dung bài giảng sẽ có ý nghĩa hết sức quan trọng Một hệ mục tiêu được đặt ra đầy đủ cả về mặt nhận thức, kĩ năng, thái độ sẽ hướng toàn bộ quá trình dạy học đạt tới một hiệu quả dạy học tốt nhất Mục tiêu hỗ trợ giáo viên xác định hình thức tổ chức dạy học, chọn các hình thức dạy học

và các công cụ kiểm tra đánh giá phù hợp nhất Mục tiêu giúp học sinh phát triển các năng lực trí tuệ, các phẩm chất tư duy, các kĩ năng hành động và cả niềm say mê đối với môn học

1.2 Về câu hỏi trong dạy học Văn

1.2.1.1 Khái niệm

Theo Arixtot: “Câu hỏi là một mệnh đề trong đó chứa đựng cả cái đã biết và cái chưa biết”: Câu hỏi = Cái đã biết + Cái chưa biết Hỏi là “nói ra điều mình muốn người ta cho mình biết với yêu cầu được trả lời” hay “nói ra điều mình đòi hỏi hoặc mong muốn ở người ta với yêu cầu được đáp ứng”

Câu hỏi có vai trò vô cùng quan trọng trong hoạt động nhận thức của con người và trong dạy học Trong dạy học, câu hỏi là một dạng cấu trúc ngôn ngữ để diễn đạt một yêu cầu, một đòi hỏi, một mệnh lệnh mà người học cần phải giải quyết Con người chỉ đặt câu hỏi và nêu những thắc mắc khi hiểu biết chưa đầy đủ và cần hiểu biết thêm Sự tương quan giữa cái đã biết và cái chưa biết thúc đẩy việc mở rộng hiểu biết của con người, buộc con người phải xác định rõ cái mình đã biết và cái mình chưa biết, từ đó đặt ra những câu hỏi như: thế nào? vì sao? để làm gì? Lúc này, câu hỏi thực sự trở thành sản phẩm của quá trình nhận thức Trong dạy học, việc xác định những điều

đã biết, chưa biết hoặc còn đang nghi ngờ để đặt ra câu hỏi phù hợp là điều không thể thiếu

1.2.1.2 Bản chất của câu hỏi

Bản chất của câu hỏi đã được nghiên cứu từ thời Hi Lạp cổ đại Arixtốt

là người đầu tiên biết phân tích câu hỏi dưới góc độ logic và ông cho rằng đặc trưng cơ bản của câu hỏi là buộc người hỏi phải lựa chọn các giải pháp có tính chất trái ngược nhau, do đó con người phải có phản ứng lựa chọn, hoặc hiểu cách này, hoặc hiểu cách khác Theo mô hình công thức: “Câu hỏi = Cái đã biết + Cái chưa biết”, rõ ràng con người sẽ không có gì để tranh cãi, thảo luận hay thắc mắc khi chưa có một hiểu biết gì về đối tượng hoặc đã biết tất cả về đối tượng ấy

Theo Đêcac, câu hỏi như một hình thức logic có vai trò to lớn trong sự vận động của tư duy từ chưa biết đến biết, chỉ ra các phương thức xây dựng

và giải quyết câu hỏi Đó là những quan niệm được sử dụng trong phương pháp luận khoa học, trong dạy và học

Bản chất của câu hỏi cũng được đề cập đến trong các nghiên cứu của một số nhà khoa học Nga như P.X.Popov, P.V.Tavanhes, P.v.Copnhin Các tác giả trên đều đã đề cập đến một vấn đề rất cơ bản là liệu câu hỏi có phải là một hình thức tư tưởng ngang hàng với khái niệm, phán đoán và suy luận hay không Việc thừa nhận câu hỏi là một hình thức đặc biệt của tư duy hay chỉ là một phán đoán đơn giản đều có ý nghĩa phương pháp luận rất quan trọng Thừa nhận câu hỏi là một hình thức tư duy có nghĩa là thừa nhận một cấu trúc logic và bản chất nhận thức đặc trưng của nó Còn nếu xem câu hỏi là một dạng phán đoán đơn giản tức là đã quy sự khác nhau giữa chúng về khía cạnh ngôn ngữ học, tâm lí học

P.V.Côpnhin đánh giá câu hỏi là một hình thức đặc biệt của phán đoán,

là một mức độ của sự phát triển phán đoán Ông nêu một đặc trưng quan trọng của câu hỏi là nó có chức năng kích thích chúng ta nghiên cứu làm sáng tỏ một điều gì đó, thông báo và phát triển tư tưởng Đặc trưng đó xác định cấu trúc của câu hỏi gồm hai phần:

Thông báo và phát vấn, phán đoán – thông báo tạo cơ sở cho câu hỏi Câu hỏi bao giờ cũng bao gồm nhiều hơn phán đoán – thông báo, bởi vì nó bao gồm trong đó cả phát vấn nghĩa là có sự kích thích thỏa mãn nhu cầu hiểu biết thêm Khi đó trong câu hỏi– phán đoán chỉ ra: những yếu tố nào của tư duy là chưa biết sẽ tiếp tục phát triển phán đoán theo hướng nào

Với P.X.Popov, ông nhấn mạnh đặc điểm câu hỏi như một hoạt động

tư duy đặc trưng “cho biết chuyển từ cái ta đã biết đến cái còn chưa biết”

Từ những quan điểm trên, chúng ta thấy rằng các tác giả đã đề cập đến những khía cạnh hết sức quan trọng về bản chất nhận thức luận của câu hỏi, cấu trúc câu hỏi, phân loại câu hỏi, vai trò của câu hỏi trong đó có quan

từ chưa biết đến biết, như là giai đoạn của kiến thức đang hình thành và có ý nghĩa quan trọng làm cơ sở cho chúng tôi nghiên cứu, xây dựng và sử dụng câu hỏi để tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh trong dạy học phần Văn – chương trình Ngữ văn 12, tập 1

1.2.2 Vai trò của câu hỏi trong dạy học

1.2.2.1 Đối với giáo viên

- Câu hỏi là phương tiện giúp giáo viên truyền đạt tri thức tới học sinh một cách hữu hiệu Có nhiều cách khác nhau để giúp học sinh tiếp thu tri thức nhưng chỉ bằng cách sử dụng câu hỏi, học sinh mới có cơ hội vừa lĩnh hội tri thức, vừa phát triển tư duy

- Câu hỏi là công cụ, phương tiện để giáo viên định hướng cho học sinh tìm hiểu, chiếm lĩnh tri thức, giúp học sinh tự học, tự chiếm lĩnh tác phẩm văn chương

- Câu hỏi được dùng để khắc sâu, củng cố kiến thức trong quá trình truyền đạt kiến thức mới đồng thời khắc phục được tình trạng học sinh ghi nhớ máy móc

- Câu hỏi là công cụ chủ yếu để kiểm tra, đánh giá năng lực học sinh Thông qua câu trả lời của học sinh, giáo viên có thể biết được vốn kiến thức, khả năng, mức độ tiếp thu bài của học sinh Từ đó, giáo viên có thể điều chỉnh phương pháp dạy cho phù hợp hơn

- Dạy học bằng câu hỏi giúp giáo viên tạo được không khí gần gũi, thân thiết với học sinh, và học sinh lĩnh hội tri thức nhanh hơn và sâu hơn Học sinh có thể dùng câu hỏi để nêu những vấn đề quan tâm, thắc mắc về nội dung bài học với giáo viên, giữa giáo viên và học sinh có sự tương tác với nhau từ đó tạo được bầu không khí thoải mái, thân thiết trong lớp học

1.2.2.2 Đối với học sinh

- Hệ thống câu hỏi là công cụ giúp học sinh khám phá tri thức của các tác phẩm Hệ thống câu hỏi có vai trò định hướng cho học sinh biết được đâu

là vấn đề trọng tâm, cốt lõi của tác phẩm để tìm hiểu, chiếm lĩnh Nếu không

có câu hỏi, sẽ không có căn cứ nào để học sinh tìm hiểu tác phẩm

- Hệ thống câu hỏi giúp học sinh phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo trong học tập Thông qua những câu hỏi mà giáo viên sử dụng trong quá trình dạy học, học sinh sẽ thể hiện sự tích cực, chủ động trong học tập và khả năng tư duy qua việc hiểu câu hỏi, trả lời câu hỏi của giáo viên hoặc qua chính những câu hỏi mà các em hỏi giáo viên về nội dung bài học hoặc những vấn đề liên quan đến bài học

- Hệ thống câu hỏi có vai trò phát triển tư duy cho học sinh Tư duy có mối quan hệ chặt chẽ với ngôn ngữ Việc suy nghĩ và trả lời câu hỏi sẽ rèn luyện cho học sinh kĩ năng diễn đạt bằng lời nói, lập luận logic, xử lí thông tin một cách nhanh nhạy từ đó phát triển năng lực tư duy cho học sinh

- Tạo điều kiện cho học sinh tự học và rèn luyện phương pháp học Thông qua hệ thống câu hỏi, học sinh có thể tự mình khám phá, chiếm lĩnh giá trị của tác phẩm, tìm ra phương pháp học phù hợp nhất để có thể chiếm lĩnh được những tri thức ấy

1.2.3 Các loại câu hỏi

1.2.3.1 Phân loại câu hỏi theo mức độ tư duy

Theo sáu cấp độ nhận thức của Bloom: Nhớ, hiểu, vận dụng, phân tích, tổng hợp, đánh giá câu hỏi có thể được chia thành sáu cấp độ, các cấp độ được xếp từ thấp đến cao:

- Câu hỏi mức độ nhớ (biết): Câu hỏi yêu cầu học sinh nhắc lại kiến thức đã biết và học sinh trả lời câu hỏi bằng sự tái hiện và lặp lại

- Câu hỏi mức độ hiểu: Câu hỏi yêu cầu học sinh tổ chức, sắp xếp lại các kiến thức đã học và diễn đạt điều đã biết theo ý mình chứng tỏ đã thông hiểu chứ không phải là chỉ biết và nhớ

- Câu hỏi mức độ vận dụng: Câu hỏi yêu cầu học sinh vận dụng kiến

- Câu hỏi mức độ phân tích: Câu hỏi yêu cầu học sinh phân tích nguyên nhân hay kết quả của một hiện tượng, tìm kiếm bằng chứng cho một luận điểm

- Câu hỏi mức độ tổng hợp: Câu hỏi yêu cầu học sinh vận dụng, phối hợp các kiến thức đã có giải đáp vấn đề khái quát hơn bằng suy nghĩ sáng tạo của bản thân

- Câu hỏi mức độ đánh giá: Câu hỏi yêu cầu học sinh nhận định, phán đoán về ý nghĩa của kiến thức, giá trị của một tư tưởng, vai trò của một học thuyết

1.2.3.2 Phân loại câu hỏi dựa vào nội dung mà câu hỏi phản ánh

Theo nội dung mà câu hỏi phản ánh, câu hỏi được chia thành:

- Câu hỏi nêu các sự kiện

- Câu hỏi xác định các dấu hiệu bản chất

- Câu hỏi xác định mối quan hệ

- Câu hỏi xác định cơ chế

- Câu hỏi xác định phương pháp khoa học

- Câu hỏi xác định ý nghĩa lí luận hay thực tiễn của kiến thức

1.2.3.3 Phân loại câu hỏi để hình thành, phát triển năng lực nhận thức

Gồm những loại câu hỏi sau:

- Câu hỏi rèn luyện kĩ năng quan sát

- Câu hỏi rèn luyện kĩ năng phân tích

- Câu hỏi rèn luyện kĩ năng tổng hợp

- Câu hỏi rèn luyện kĩ năng so sánh

- Câu hỏi rèn luyện kĩ năng sử dụng con đường quy nạp

- Câu hỏi rèn luyện kĩ năng sử dụng con đường diễn dịch

1.2.3.4 Phân loại câu hỏi theo mức độ tích cực trong dạy học

Gồm các loại câu hỏi:

- Câu hỏi tái hiện, trình bày lại kiến thức

- Câu hỏi tìm tòi bộ phận

- Câu bỏi phát huy tính tích cực, sáng tạo trong học tập của học sinh

1.2.3.5 Phân loại câu hỏi theo các giai đoạn của quá trình dạy học:

Gồm các loại câu hỏi:

- Câu hỏi hình thành kiến thức mới

- Câu hỏi củng cố, luyện tập, hoàn thiện kiến thức

- Câu hỏi kiểm tra, đánh giá

1.2.3.6 Phân loại câu hỏi dựa vào đặc trưng của bộ môn Văn trong nhà trường

Trong Phương pháp dạy học tác phẩm văn chương trong nhà trường,

TS.Nguyễn Viết Chữ đã đưa ra hệ thống câu hỏi cảm thụ để dạy học tác phẩm văn chương trong nhà trường, gồm 3 nhóm câu hỏi: cảm xúc, liên tưởng tưởng tượng, tìm hiểu nội dung và hình thức của tác phẩm

* Hệ thống câu hỏi cảm xúc: Là hệ thống câu hỏi tìm ra phản ứng trực

giác của người đọc bị tác động bởi nội dung và hình thức của tác phẩm ở mức

độ ấn tượng ban đầu Nó đi sâu vào cảm xúc thẩm mĩ

- Câu hỏi cảm xúc vật chất: Loại câu hỏi này thiên về những cảm xúc vật chất của người đọc như vui, buồn, sợ hãi, căm ghét, đau khổ, yêu, thích trước sự tác động của số phận nhân vật trong văn xuôi, mâu thuẫn có tính chất

xã hội trong xung đột của số phận cá nhân và xã hội trong kịch và tâm trạng của nhân vật trữ tình trong thơ

- Câu hỏi cảm xúc nghệ thuật: Là loại câu hỏi hướng về những rung động ban đầu của người đọc bởi tác động của những hình thức nghệ thuật độc đáo, đặc sắc trong tác phẩm như ngữ điệu, nhạc tính trong thơ, hoặc cấu trúc độc đáo trong văn xuôi

* Hệ thống câu hỏi liên tưởng và tưởng tượng: Thiên về sự hình dung

của người đọc Những câu hỏi này giúp người đọc xác nhận sự hình dung của

mình dưới tác động của hình tượng văn học Hệ thống câu hỏi này gồm hai loại: Tái hiện và tái tạo

- Hệ thống câu hỏi hình dung, tưởng tượng tái hiện: Đòi hỏi giáo viên

và học sinh tự xác định bức tranh nghệ thuật trong tâm hồn mình khi đọc tác phẩm hoặc khơi gợi trí tưởng tượng trong và sau khi đọc

- Hệ thống câu hỏi hình dung, tưởng tượng tái tạo: Đi vào những bức tranh nghệ thuật bộ phận, sắc sảo, tinh tế, có tính chất phát hiện, sáng tạo

* Hệ thống câu hỏi tìm hiểu nội dung và hình thức của tác phẩm

- Hệ thống câu hỏi hiểu biết về nội dung tác phẩm văn học: Có ba mức

độ trong hệ thống nhỏ: Kể lại được, phân tích lí giải, phát biểu quan điểm

- Hệ thống câu hỏi hiểu biết về hình thức tác phẩm văn học: Gợi ý người đọc đi sâu vào khám phá các chi tiết nghệ thuật và cấu trúc của tác phẩm:

+ Câu hỏi chi tiết hình thức: Là hệ thống câu hỏi thiên về những chi tiết

so sánh hình thức nghệ thuật tác phẩm Dựa vào đặc trưng loại thể, những nét đặc sắc trong hình thức nghệ thuật của tác phẩm mà đặt ra câu hỏi

+ Câu hỏi về cấu trúc hình thức tác phẩm – khám phá cấu trúc của tác phẩm ở giai đoạn này là đi tìm mối liên hệ giữa các chi tiết, các cấu trúc độc đáo mà nó đóng góp trong việc hình thành ý nghĩa hay tư tưởng chủ đề của tác phẩm Từ đó, dựa vào đặc trưng thể loại của tác phẩm và lứa tuổi của học sinh mà đặt ra câu hỏi

1.2.4 Nguyên tắc xây dựng câu hỏi

1.2.4.1 Đảm bảo tính khoa học, cơ bản, chính xác

Câu hỏi dùng để hướng dẫn học sinh khai thác nội dung bài học nên chúng cần được xây dựng đảm bảo tính chính xác, khoa học Tính chính xác, khoa học thể hiện ở nội dung và hình thức của câu hỏi Về mặt nội dung, câu hỏi phải nêu lên nội dung chính xác, phản ánh được vấn đề trọng tâm cần hỏi Còn về mặt hình thức, câu hỏi phải dùng từ chính xác, ngắn gọn, mạch lạc và

dễ hiểu Do đó phải nắm vững kiến thức thì khi xây dựng câu hỏi mới đảm bảo được nội dung khoa học, chính xác của kiến thức mà học sinh cần lĩnh hội

1.2.4.2 Đảm bảo tính hệ thống, khái quát

Nội dung kiến thức trong từng phần, từng bài, từng chương đều được trình bày theo một trật tự logic, có hệ thống Tính hệ thống đó được quy định bởi chính nội dung khoa học và bởi logic hệ thống của bản thân hoạt động tư duy của con người Do đó, câu hỏi cũng phải được xây dựng theo một hệ thống logic cho mỗi phần, mỗi bài, mỗi chương; đồng thời, mỗi câu hỏi hay một nhóm câu hỏi phải xây dựng sao cho khi trả lời học sinh sẽ nhận được một lượng kiến thức nhất định và theo hệ thống về một chủ đề trọn vẹn

1.2.4.3 Phù hợp với trình độ, đối tượng học sinh

Người dạy cần xây dựng số lượng và chất lượng câu hỏi cho phù hợp với trình độ và đối tượng học sinh Câu hỏi phải vừa sức, phù hợp với trình độ của học sinh để hạn chế sự chán nản từ phía người học Trong mỗi tiết học hay bài học, câu hỏi đặt ra phải đi từ dễ đến khó, từ mức độ tái hiện đến tái tạo, sáng tạo Có như vậy, hệ thống câu hỏi được sử dụng mới kích thích được

sự chú ý, say mê, học tập của học sinh, phát huy được vai trò tích cực của học sinh trong giờ học

1.2.4.4 Phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh

Lí luận dạy học hiện đại lấy học sinh làm trung tâm còn người thầy đóng vai trò là người tổ chức, hướng dẫn Từ quan niệm đó, lí luận dạy học hiện đại đã tạo ra một cấu trúc mới của một bài học Một bài học kiểu mới không còn là sân khấu độc thoại của người thầy mà là thứ sân khấu đối thoại của thầy và trò, ở đó, thầy tạo ra các việc làm và trò đáp lại bằng các hoạt động trí tuệ (và cảm xúc) Phương thức hoạt động hô ứng này cần phải có biện pháp dạy học tương ứng, đó là dạy học bằng câu hỏi

Để hoạt động học của người học trở thành trung tâm theo quan niệm của lí luận dạy học hiện đại, người dạy cần thiết kế được một hệ thống câu hỏi nhằm mục đích phát triển tư duy, phát huy được tính tích cực, chủ động trong học tập của học sinh Do đó, hệ thống câu hỏi không phải chỉ đơn giản là liệt

kê nội dung đã có trong sách giáo khoa mà còn phải là những học sinh có yêu cầu phân tích, giải thích, chứng minh, so sánh, khái quát hóa làm cho giờ học thêm sinh động

1.2.4.5 Đảm bảo về mặt hình thức

Khi đặt câu hỏi cần chú ý:

- Ngôn từ trong câu hỏi phải đơn giản, chính xác Tránh dùng những câu hỏi dài dòng, cầu kì, những từ ngữ trừu tượng, khó hiểu

- Tránh đưa vào những dữ kiện không cần thiết Câu hỏi cần tập trung vào vấn đề trọng tâm cần hỏi, không lan man, dài dòng

- Tránh dùng sáo ngữ hay những câu trích dẫn quá quen thuộc trong sách vở Những sáo ngữ hay những câu trích dẫn quá quen thuộc sẽ làm câu hỏi mất thú vị và dài dòng không cần thiết đối với học sinh

1.2.5 Tiêu chí xây dựng hệ thống câu hỏi trong dạy học tác phẩm văn chương trong nhà trường phổ thông

Dựa trên những nguyên tắc xây dựng hệ thống câu hỏi, chúng tôi đề xuất một số tiêu chí quan trọng khi xây dựng hệ thống câu hỏi trong giờ dạy tác phẩm văn chương như sau:

1.2.5.1 Hệ thống câu hỏi phải bám sát mục tiêu bài học

Đây là tiêu chí quan trọng hàng đầu khi xây dựng câu hỏi Mục tiêu bài học có vai trò rất quan trọng trong hoạt động dạy và học Chất lượng một giờ dạy học của giáo viên phần lớn được đánh giá qua việc thực hiện được những mục tiêu đã đề ra khi dạy học Mục tiêu là cơ sở để viết các câu hỏi kiểm tra, đánh giá, câu hỏi thi một cách tốt nhất Mục tiêu cũng là thước đó chính xác nhất hiệu quả của câu hỏi đã được sử dụng Do vậy, khi xây dựng hệ thống

câu hỏi, giáo viên phải chú ý bám sát vào mục tiêu bài học để giúp học sinh sau mỗi bài học có thể đạt được những mục tiêu đó

1.2.5.2 Hệ thống câu hỏi phải đảm bảo bám sát đặc trưng bộ môn

* Tính khoa học: Không giống như các môn khoa học khác, văn học là

một môn khoa học với những đặc trưng riêng Tính khoa học được thể hiện cụ thể trong nội dung câu hỏi ở hai phương diện là tính hệ thống và tính dung lượng Trong quá trình dạy học, chúng ta không phải chỉ sử dụng một câu hỏi

mà sử dụng nhiều câu hỏi Những câu hỏi này dựa trên các cách tiếp cận tác phẩm văn chương và tổ chức hoạt động trên lớp của giáo viên để xây dựng Các câu hỏi trong hệ thống câu hỏi phải dựa vào nhau, hỗ trợ bổ sung cho nhau theo một sự liền mạch của nội dung kiến thức tạo nên sự xâu chuỗi hợp

lý Dung lượng câu hỏi có thể ngắn hoặc dài tùy theo yêu cầu của từng giai đoạn, từng bài học, từng giờ dạy cụ thể

Ngoài ra, tính khoa học còn được thể hiện ở tính chính xác Câu hỏi được đặt ra phải hướng vào nội dung của tác phẩm, không có sự trùng lặp Nếu vi phạm điều này, bài học sẽ trở nên vụn vặt và rơi vào vòng luẩn quẩn không có đường ra Hình thức của câu hỏi cũng phải chính xác; mục đích hỏi phải rõ ràng, cách diễn đạt câu hỏi phải rõ ràng, mạch lạc, tránh cách diễn đạt vòng vo, khó hiểu khiến người học không xác định được yêu cầu của câu hỏi

* Tính nghệ thuật: Văn học là bộ môn nghệ thuật ngôn từ Mỗi một tác

phẩm văn học là sự sáng tạo của nhà văn theo một phong cách nghệ thuật riêng Tác phẩm chứa đựng trong nó một nội dung tư tưởng thông qua một hình thức nghệ thuật nhất định Vì vậy, trong quá trình dạy học tác phẩm văn chương, người dạy cần thiết kế một hệ thống câu hỏi không những hướng người học vào khai thác, khám phá giá trị nội dung mà còn phải hướng vào những giá trị nghệ thuật của tác phẩm

Câu hỏi có tính nghệ thuật là câu hỏi trong đó phải có hình ảnh, có tính

hỏi phải phù hợp với tư duy văn học của học sinh, đặc biệt là tránh sự đơn điệu, nghèo nàn Nêu câu hỏi quá ngắn, không rõ ý của vấn đề thì học sinh sẽ mất hứng thú trả lời

Ngoài ra, tính nghệ thuật của câu hỏi còn thể hiện ở sự giản dị, trong sáng của ngôn từ; ở hình ảnh có chất văn nhưng không cầu kì; đa dạng, phong phú mà không đi ra ngoài tác phẩm

* Tính sư phạm: Văn học là môn học đặc biệt quan trọng trong việc bồi

dưỡng tư tưởng, tình cảm thẩm mĩ cho học sinh Trong quá trình dạy học, hệ thống câu hỏi mà giáo viên đưa ra phải tuân thủ những yêu cầu sư phạm của

nó Tính sư phạm của câu hỏi thể hiện ở sự mẫu mực, tiêu biểu, có chọn lọc, không sai sót về nội dung và hình thức Câu hỏi bao giờ cũng phải gắn bó chặt chẽ với hoạt động của giáo viên và học sinh, gắn với nội dung giảng dạy trong nhà trường và liên hệ với thực tế đời sống

1.2.5.3 Hệ thống câu hỏi phải dựa trên cơ sở giá trị của tác phẩm

Tác phẩm văn học là sản phẩm tinh thần của nhà văn, thể hiện tài năng của mỗi người nghệ sĩ Tác phẩm văn học là sự trải nghiệm của nhà văn về cuộc sống Nó sinh tồn và trưởng thành trong quá trình tiếp nhận của người đọc Sự ra đời của tác phẩm văn học có thể trong một thời gian ngắn nhưng cũng có thể rất dài bởi “Tác phẩm nghệ thuật là sự chuyển hóa đặc thù của khách thể vào chủ thể, của chủ thể vào khách thể được thể hiện trong quy trình hệ thống nghệ thuật và sự tồn tại của nó” (Thanh Thảo, mãi mãi là bí mật) Vì thế, khi xây dựng hệ thống câu hỏi trong quá trình dạy học tác phẩm

văn chương cần chú ý tới giá trị của tác phẩm

* Hệ thống câu hỏi phải định hướng cho học sinh khám phá giá trị nội dung và nghệ thuật của tác phẩm

Nội dung và hình thức có mối quan hệ biện chứng với nhau trong một tác phẩm văn học Khi tìm hiểu giá trị một tác phẩm, không thể tách rời hai phương diện đó Theo đó, khi xây dựng hệ thống câu hỏi, phải chú ý tất cả

các bình diện giá trị của tác phẩm như nội dung tư tưởng, nghệ thuật, giá trị thẩm mĩ Và trong cách thức đặt câu hỏi, giáo viên phải cho học sinh thấy được mối quan hệ biện chứng giữa nội dung và hình thức nghệ thuật, giúp học sinh dần khám phá từng lớp giá trị của tác phẩm

*Hệ thống câu hỏi phải định hướng vào những vấn đề trung tâm của tác phẩm

Tác phẩm văn học bao gồm rất nhiều vấn đề Điều đặt ra ở đây là câu hỏi phải hướng vào những vấn đề then chốt nhằm giúp học sinh tìm tòi, phát hiện được chiều sâu của tác phẩm, đi đúng ý đồ của tác giả Thông thường đó chính là chủ đề của tác phẩm Muốn vậy, hệ thống câu hỏi trong dạy học phải nhằm vào những vấn đề trọng tâm, cốt lõi Đây được xem là con đường ngắn nhất giúp học sinh chiếm lĩnh giá trị tác phẩm văn học

* Hệ thống câu hỏi phải thể hiện đuợc đặc trưng thi pháp của tác phẩm

Lí thuyết về thi pháp học hiện đại, thi pháp thể loại, thi pháp tác giả đã

mở ra những cách tiếp cận và khám phá mới mẻ những giá trị của tác phẩm nghệ thuật Đổi mới phương pháp cần quan tâm khai thác tác phẩm theo những đặc trưng thi pháp để khám phá những giá trị độc đáo của tác phẩm

Thông thường, tác phẩm văn học được phân chia thành ba loại thể chính: tự sự, trữ tình và kịch Sự phân chia ấy chỉ mang tính chất tương đối bởi ngày càng có sự hòa nhập, pha trộn nhiều thể loại khác nhau trong một tác phẩm Khi hướng dẫn học sinh chiếm lĩnh tác phẩm, giáo viên cần có những câu hỏi bám sát đặc trưng thi pháp của tác phẩm ấy Đối với từng thể loại, giáo viên nên có những phương pháp, biện pháp cụ thể để khai thác đúng đặc trưng, đi vào được “mâu thuẫn đặc thù của nó” Câu hỏi phải gợi được sự suy nghĩ, tìm tòi sáng tạo của học sinh

1.2.5.4 Hệ thống câu hỏi phải phù hợp với năng lực tiếp nhận của học sinh

Trên tinh thần đổi mới phương pháp dạy học để phát huy được tính tích

hướng tới mục tiêu đào tạo ra người học sinh phát triển một cách toàn diện thì trong quá trình dạy học, giáo viên cần phải chú ý tới đặc điểm, năng lực tiếp nhận của học sinh Điều này được biểu hiện cụ thể trong quá trình giáo viên đặt câu hỏi cũng như tổ chức các hoạt động học tập của học sinh

* Hệ thống câu hỏi mang tính vừa sức

Muốn đặt câu hỏi phù hợp với trình độ tiếp nhận của học sinh, cần lưu

ý một số điểm sau: Xây dựng câu hỏi không nên quá dễ, quá đơn giản dẫn tới tâm lí coi thường, chủ quan, không gợi suy nghĩ ở học sinh Câu hỏi cũng không nên chung chung, đại khái, không đi sâu vào vấn đề Câu hỏi không nên quá khó, vượt quá tầm nhận thức, vốn sống, vốn văn hóa sẵn có của học sinh, vì dễ dẫn tới sự hoang mang, trả lời suy diễn, máy móc hoặc không thể trả lời được Câu hỏi cần phải bám sát những kiến thức chuẩn mực cần có ở những lứa tuổi đang học tập lại vừa có thể khơi gợi dẫn dắt để các em có cơ hội tìm tòi, khám phá và khẳng định mình trong quá trình chiếm lĩnh tri thức

Xây dựng hệ thống câu hỏi mang tính vừa sức còn thể hiện ở sự phù hợp với từng hoàn cảnh của học sinh Câu hỏi không nên quá nhiều hoặc quá

ít, cần đảm bảo được tính khái quát, tính hệ thống trong quá trình chiếm lĩnh tác phẩm văn chương Câu hỏi không nên quá dài, rườm rà, chiếm nhiều thời gian khiến học sinh không kịp chuẩn bị gây khó khăn trong quá trình tiếp nhận Câu hỏi cũng không được lặp lại những câu hỏi trong sách giáo khoa

mà học sinh đã chuẩn bị ở nhà vì điều này sẽ dẫn tới sự thụ động, đối phó và tình trạng sao chép sách vở Cần phải thay đổi cách thức đặt câu hỏi, làm mới lại vấn đề cần hỏi mà không quá khó hiểu để đo lường nhận thức và kích thích

sự suy nghĩ của học sinh Không nên đặt quá nhiều câu hỏi cho một vấn đề vì như vậy sẽ dẫn tới sự phân bố không đồng đều số lượng câu hỏi về mặt thời gian cũng nhưng quá trình học tập

* Câu hỏi phải khơi gợi tình cảm, cảm xúc trong tâm hồn học sinh

M Gorki từng nói: “Văn học là nhân học” Văn học có khả năng thay đổi con người và mở rộng hiểu biết, nâng cao năng lực tưởng tượng, đưa bạn đọc đến những chân trời mới lạ đem lại sự say mê hứng thú cho người đọc Thật vậy, môn Văn có nhiệm vụ quan trọng là hình thành nhân cách, nuôi dưỡng tâm hồn, tình cảm, cảm xúc cho học sinh Qua các tác phẩm văn học, học sinh tìm thấy những mẫu người, những cách suy nghĩ, nhìn nhận, đánh giá và giải quyết các vấn đề nhân sinh, đạo đức, xã hội, thế giới quan , từ đó nâng cao tầm nhận thức và hoàn thiện nhân cách của mình

Sức mạnh của tác phẩm văn học chính là sức mạnh của tình cảm Tác phẩm văn học đánh thức, khơi gợi tâm hồn của người đọc Còn tác giả thuyết phục người đọc bằng những tia lửa, những ngọn lửa tình cảm, những nguồn rung động sâu sắc Nhận thức được sức mạnh to lớn này của môn Văn, giáo viên cần thiết kế những câu hỏi có khả năng tác động và lay động tâm hồn, tình cảm của học sinh Đó phải là những câu hỏi mang màu sắc và đặc trưng văn học, tạo ra “bầu không khí văn chương” của giờ dạy Những câu hỏi ấy không đơn thuần là những hiểu biết về hiện thực diễn ra trong tác phẩm mà còn giúp các em cảm nhận được những gì đang diễn ra trong cuộc sống hiện tại, từ đó, hình thành những tình cảm yêu, ghét, dám sống, dám hành động theo lẽ phải Những câu hỏi tác động vào tình cảm phải là những câu hỏi khơi gợi được những lí tưởng đẹp đẽ của học sinh, giúp các em bày

tỏ những ước mơ, khát vọng của mình

Muốn khơi gợi được tình cảm, cảm xúc của học sinh thì phải chú ý đến hình thức của câu hỏi Câu hỏi phải rõ ràng, mạch lạc, mềm mại và linh hoạt, tạo mối quan hệ nhiều chiều trong quá trình dạy học Trong khi đặt câu hỏi không nên sử dụng những thuật ngữ khó hiểu, từ Hán Việt khiến học sinh thấy khó hiểu Câu hỏi phải nằm trong một hệ thống trước sau, hợp lí về

1.2.5.5 Hệ thống câu hỏi phải phù hợp với tiến trình lên lớp

Theo GS Phan Trọng Luận, “Giờ học là đơn vị cơ bản của quá trình dạy học, cũng là nơi thể hiện một cách tập trung, sinh động nhất mọi quan điểm mới về lý thuyết sư phạm Giờ học cũng là sự quy chiếu của nhiều quan điểm, tư tưởng khác nhau, đối lập nhau giữa cũ và mới, giữa truyền thống và hiện đại, giáo điều hay sáng tạo Đó là cũng là nơi giải thích mọi thắc mắc về nội dung bài học” [19] Giờ học được coi là sự sáng tạo của người giáo viên đứng lớp Giờ học đổi mới cần khơi gợi sự sáng tạo của học sinh, coi “học sinh là trung tâm” nhưng không có nghĩa là đề cao vai trò của học sinh hay hạ thấp vai trò của giáo viên mà là một giờ học diễn ra theo một tiến trình chặt chẽ, linh hoạt, uyển chuyển với các tình huống học tập được đặt ra từ bản thân tác phẩm, phù hợp với sự tiếp nhận của học sinh và tương ứng với hệ thống thao tác do giáo viên tổ chức, điều khiển, hướng dẫn học sinh chiếm lĩnh tác phẩm

Vì thế, câu hỏi phải tuân thủ sự đổi mới về quan niệm, cấu trúc của giờ dạy trên tinh thần phát huy tính chủ thể của học sinh Do đó, câu hỏi phải mang tính sáng tạo, gợi mở, khơi gợi suy nghĩ, tư duy của học sinh để đem lại kết quả cho giờ học Khi thiết kế hệ thống câu hỏi, giáo viên không nên sử dụng quá nhiều câu hỏi tái hiện, nhiều câu hỏi vụn vặt không cần thiết gây loãng bài giảng Tùy từng bài và từng hoàn cảnh cụ thể, có thể sử dụng nhiều dạng thức câu hỏi khác nhau để đem lại hiệu quả cao nhất cho giờ học

1.2.5.6 Hệ thống câu hỏi phải đa dạng hóa hoạt động của học sinh

*Xây dựng hệ thống câu hỏi nêu vấn đề kích thích tư duy văn học của học sinh

Trong dạy học, câu hỏi nêu và qiải quyết vấn đề có tác dụng kích thích

và phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh thông qua những tình huống học tập cụ thể GS Nguyễn Thanh Hùng nêu rõ: “Cấu trúc câu hỏi nêu vấn đề phải thõa mãn yếu tố cơ bản là bao giờ cũng tạo ra được

sự đối lập giữa điều đã xác định và điều cần tìm Sự mâu thuẫn đó có thể tìm

từ yếu tố hình thức hay nội dung của hình tượng” GS Phan Trọng Luận đã

có những phân tích cụ thể về câu hỏi nêu vấn đề Câu hỏi nêu vấn đề là câu hỏi mang bản chất sáng tạo cao, có tác động mạnh mẽ đến tư duy học sinh, thúc đẩy, tạo hứng thú cho học sinh tìm tòi, khám phá và chiếm lĩnh tác phẩm Câu hỏi nêu vấn đề là câu hỏi hướng vào trọng tâm của tác phẩm, được nảy sinh từ tình huống có vấn đề - những tình huống kích thích sự tìm tòi, sáng tạo của học sinh để tạo ra cái mới và sự hiểu biết mới Vì vậy, tiến hành đổi mới phương pháp dạy học văn cần phải chú ý đến việc xây dựng những câu hỏi có vấn đề

* Xây dựng hệ thống câu hỏi phục vụ cho giờ học đối thoại

Giờ học đối thoại được xây dựng trên nhiều quan hệ giữa những chủ thể của giờ học Giáo viên phải nắm bắt được các vấn đề của tác phẩm, từ đó đặt ra những câu hỏi, tình huống để học sinh cùng trao đổi, thảo luận Ở những giờ học như vậy, học sinh có cơ hội nói lên suy nghĩ và cảm nhận của mình Điều này tạo nên bầu không khí dân chủ trong giờ học và giúp học sinh phát triển toàn diện về kiến thức, kĩ năng giao tiếp Muốn được như vậy, giáo viên phải xây dựng những câu hỏi vừa đảm bảo trọng tâm của tác phẩm vừa phù hợp với năng lực tiếp nhận của học sinh, phù hợp với những tình huống xảy ra trong giờ học Giờ học đối thoại là giờ học mở ra những phương hướng

để học sinh có thể tranh luận cởi mở và khẳng định những ý kiến riêng của mình Giáo viên và học sinh đàm thoại để đi đến cái đích trong chiếm lĩnh tác phẩm văn chương

1.2.6 Những yêu cầu sư phạm đối với hệ thống câu hỏi trong quá trình dạy học tác phẩm văn chương ở nhà trường phổ thông

1.2.6.1 Đảm bảo tính chính xác, khoa học, hệ thống

Tính chính xác của câu hỏi thể hiện ở nội dung và hệ thống thuật

nghệ thuật ngôn từ nên nội dung nêu trong câu hỏi và nhất là các thuật ngữ, khái niệm phải chính xác để học sinh lĩnh hội được câu hỏi một cách nhanh nhất và chính xác nhất Một câu hỏi đúng có vai trò quan trọng hơn một câu trả lời đúng của câu hỏi sai Còn tính hệ thống thể hiện ở sự lựa chọn câu hỏi sao cho chúng không trùng lặp nhưng vẫn quan hệ mật thiết, bổ sung và làm sáng tỏ cho nhau Trong dạy học nói chung và dạy học các tác phẩm văn chương nói riêng, không phải chỉ sử dụng một hay một vài câu hỏi là có thể giúp học sinh chiếm lĩnh được tri thức, vì thế phải cần đến một hệ thống câu hỏi và những câu hỏi này phải có quan hệ chặt chẽ với nhau, bổ sung cho nhau, được xắp xếp từ dễ đến khó, từ thấp đến cao thì mới phát huy được hết hiệu quả của chúng Tính khoa học là sự sắp xếp và trình bày hợp lí các câu hỏi để chúng phát huy được hết vai trò của nó Ở mỗi tác phẩm văn chương và mỗi thể loại khác nhau sẽ có những dạng thức câu hỏi khác nhau nằm trong hệ thống ý đồ thiết kế sư phạm có chủ đích và nhất quán của giáo viên Tuy nhiên, hệ thống câu hỏi được thiết kế để dạy học tác phẩm văn chương đều phải đảm bảo những yêu cầu ở trên

1.2.6.2 Đảm bảo tính sư phạm và phát triển

Trên tinh thần đổi mới phương pháp dạy học, hệ thống câu hỏi phải đảm bảo, gây hứng thú và hấp dẫn đối với từng học sinh Từ các câu hỏi, học sinh sẽ có nhu cầu tìm hiểu, khám phá những vấn đề của bài học Câu hỏi không nên đơn thuần chỉ xoay quanh nội dung tác phẩm mà còn phải có sự liên hệ với thực tế cuộc sống đương đại cùng những tác động của nó đối với đời sống của người tiếp nhận Câu hỏi phải bao hàm yếu tố “hỏi cái gì”, “hỏi như thế nào” Câu hỏi phải tác động hiệu quả vào từng diễn biến hoạt động của học sinh trong giờ dạy Vì vậy, giáo viên cần thiết kế những loại câu hỏi phong phú, mức độ tư duy từ dễ đến khó, đặc biệt là những câu hỏi tình huống để học sinh phát huy hiểu biết của mình Cách nêu câu hỏi phải tạo ra được những vấn đề gợi sự tò mò khám phá và tìm hiểu nhưng cũng không nên

quá khó đối với đối tượng học sinh Hỏi ở nhiều bình diện, nhiều cấp độ, không chỉ ở nội dung mà cả ở hình thức, không chỉ ở kiến thức mà còn là phương pháp Và thông qua việc trả lời câu hỏi, học sinh bên cạnh việc hiểu được những vấn đề về nội dung, giá trị của tác phẩm còn có sự vận dụng, so sánh, liên hệ với thực tiễn, khám phá ra những tri thức mới, hình thành nên những thái độ tốt sau mỗi bài học

1.2.6.3 Thông qua hoạt động và khuyến khích sáng tạo

Lí thuyết hoạt động đã chỉ ra rằng con người chỉ có thể phát triển trong hoạt động, từ hoạt động và bằng hoạt động Tích cực hóa hoạt động của học sinh là một trong những điểm mới của phương pháp dạy học Ngữ văn hiện nay Thay vì chỉ tiếp thu kiến thức một cách thụ động và học theo lối thầy đọc trò chép, thầy giảng trò nghe, thì phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh là vấn đề then chốt của đổi mới phương pháp dạy học Văn Tính tích cực có được thông qua hoạt động, vì thế hệ thống câu hỏi cần chú ý vào những hoạt động cụ thể của học sinh ở từng giai đoạn, từng khâu trong giờ học cụ thể Bên cạnh đó cần chú ý tới tính vấn đề của câu hỏi và chú ý sử dụng nhiều câu hỏi tái hiện để hỗ trợ, dẫn dắt cho những câu hỏi sáng tạo

1.3 Tác dụng của việc xây dựng hệ thống câu hỏi theo mục tiêu dạy học

Xây dựng hệ thống câu hỏi theo mục tiêu dạy học có vai trò quan trọng

và tác dụng to lớn đối với giáo viên trong quá trình dạy học Nó phù hợp với định hướng đổi mới phương pháp dạy học đã được xác định trong nghị quyết trung ương 4 khóa VII Có thể nói, cốt lõi của đổi mới phương pháp dạy học

là hướng tới hoạt động học tập chủ động, chống lại thói quen học tập thụ động của học sinh, khắc phục lối dạy học truyền thống truyền thụ một chiều các kiến thức có sẵn Một trong những công cụ để giáo viên thực hiện đổi mới phương pháp dạy học chính là câu hỏi được xây dựng theo mục tiêu dạy học

Sử dụng câu hỏi và coi nó như một phương pháp dạy học đã và đang

lại hiệu quả cao nhất trong dạy học lại không phải là một vấn đề đơn giản Nhiều giáo viên không coi trọng vai trò của câu hỏi và không biết cách đặt câu hỏi, sử dụng câu hỏi trong dạy học nên các câu hỏi được họ sử dụng thường mang tính hình thức, hoặc là những câu hỏi lựa chọn có không hay những câu hỏi vụn vặt Xây dựng hệ thống câu hỏi bám sát vào mục tiêu dạy học sẽ giúp giáo viên khắc phục được những tình trạng đó

Mục tiêu được xác định phải thể hiện được những vấn đề trọng tâm của tác phẩm Xây dựng hệ thống câu hỏi theo mục tiêu dạy học cũng là hướng đến những vấn đề đó nên tránh được việc đặt câu hỏi lan man, vòng vo Những câu hỏi này có tác dụng định hướng cho học sinh biết được đâu là kiến thức trọng tâm của tác phẩm, giúp học sinh dễ dàng tự khám phá, chiếm lĩnh giá trị của tác phẩm

Vì mục tiêu của mỗi bài học được xây dựng từ dễ đến khó, từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp nên hệ thống câu hỏi được xây dựng theo mục tiêu bài học sẽ có tính khoa học, hợp lý, phù hợp với nội dung bài dạy Hệ thống câu hỏi được xây dựng từ mức độ dễ đến khó, thấp đến cao sẽ có tác dụng định hướng, gợi mở cho học sinh chiếm lĩnh vẻ đẹp, giá trị của các tác phẩm văn chương Mặt khác, vì mục tiêu của mỗi bài học được xác định bằng những hành vi cụ thể, có thể quan sát được nên những câu hỏi vì thế cũng gắn với những yêu cầu cụ thể, chi tiết thay vì những câu hỏi chung chung, trừu tượng, khó hiểu Học sinh dễ hiểu câu hỏi, dễ trả lời và có hứng thú với câu hỏi hơn nên hệ thống câu hỏi sẽ góp phần phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh, phát triển tư duy cho học sinh Vì vậy, hệ thống câu hỏi được xây dựng theo mục tiêu dạy học có vai trò như một công cụ dạy học đem lại hiệu quả cao

CHƯƠNG 2

ĐỀ XUẤT HỆ THỐNG CÂU HỎI THEO MỤC TIÊU DẠY HỌC PHẦN VĂN – CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN 12, TẬP 1

2.1 Khảo sát phần Văn - chương trình Ngữ văn 12, tập 1

Phần Văn trong chương trình Ngữ văn 12, tập 1 có tất cả 11 bài (không tính những bài đọc thêm) Chúng tôi thống kê lại trong bảng dưới đây:

Bảng 2.1 Các tác phẩm phần Văn – chương trình Ngữ văn 12, tập 1

3 Nguyễn Đình Chiểu, ngôi sao sáng

trong văn nghệ của dân tộc

Phạm Văn Đồng Nghị luận

Điềm

Thơ

10 Ai đã đặt tên cho dòng sông Hoàng Phủ Ngọc

Tường

Ký

11 Ôn tập phần Văn học

Trong 11 bài chúng tôi thống kê, có một bài về lịch sử văn học: Khái quát văn học Việt Nam từ sau Cách mạng tháng Tám 1945 đến hết thế kỉ XX

và một bài ôn tập: Ôn tập phần Văn học

2.2 Khảo sát hệ thống câu hỏi hướng dẫn học bài và câu hỏi luyện tập các tác phẩm phần Văn – chương trình Ngữ văn 12, tập 1

2.2.1 Mục đích khảo sát

Những nghiên cứu về hệ thống câu hỏi trong quá trình dạy học văn trên tinh thần đổi mới ngày càng chú trọng hơn vai trò, chức năng của hệ thống câu hỏi hướng dẫn học bài trong sách giáo khoa Câu hỏi hướng dẫn học bài giúp học sinh chiếm lĩnh các tác phẩm văn chương sơ bộ ban đầu và định hướng cho học sinh những vấn đề trọng tâm của tác phẩm Câu hỏi hướng dẫn học bài còn là cơ sở giúp người giáo viên xây dựng cho mình một phương án dạy tối ưu, thích hợp với hoàn cảnh và đối tượng giảng dạy Mặc dù câu hỏi trong sách giáo khoa và câu hỏi trên lớp khác nhau nhưng cùng hướng tới một mục đích chung nên chúng có mối quan hệ mật thiết với nhau và giáo viên không thể không xem xét đến chúng trong việc sử dụng câu hỏi khi dạy học Còn câu hỏi luyện tập là những câu hỏi giúp học sinh củng cố lại kiến thức và

kĩ năng sau mỗi bài học trên lớp Do đó, chúng tôi tiến hành khảo sát hệ thống câu hỏi hướng dẫn học bài và câu hỏi luyện tập nhằm những mục đích sau:

- Xem xét nội dung câu hỏi đã hướng vào mục tiêu dạy học chưa, đã chỉ

ra được những gì mà học sinh cần phải đạt được trong và sau quá trình học chưa, có vừa sức với học sinh phổ thông không

- Ghi nhận những thành công và khắc phục những hạn chế để nhằm xây dựng được một hệ thống câu hỏi hoàn thiện hơn, hướng vào mục tiêu dạy học giúp học sinh có thể dễ dàng chiếm lĩnh được giá trị nội dung

và nghệ thuật của một tác phẩm văn học, góp phần nâng cao chất lượng dạy và học môn Ngữ văn