Xây dựng bài giảng điện tử môn học Phương pháp dạy học Hóa học thuộc chương trình đào tạo cử nhân sư phạm của Khoa Sư phạm - Đại học Quốc gia Hà Nội

Mặc dù cả về lý luận và thực tiễn trên thế giới cho thấy tính hiệu quả và lợi ích của việc dạy và học điện tử, nh-ng đến nay những công trình nghiên cứu, tài liệu và sách tham khảo bàn v

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA SƯ PHẠM - ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI)

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM HOÁ HỌC

Hµ néi, 2008

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA SƯ PHẠM

~ ~ ~ ~ ~ o0o ~ ~ ~ ~ ~

XÂY DỰNG BÀI GIẢNG ĐIỆN TỬ MÔN HỌC PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC HOÁ HỌC THUỘC CHƯƠNG TRÌNH ĐÀO TẠO CỬ NHÂN SƯ PHẠM

CỦA KHOA SƯ PHẠM - ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM HOÁ HỌC

Chuyên ngành: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

(BỘ MÔN HOÁ HỌC) M· sè: 60.14.10

Häc viªn: Ph¹m V¨n TiÕn

C¸n bé h-íng dÉn: PGS.TS Lª Kim Long

Hµ néi, 2008

Mục lục

Phần Mở đầu 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Đối t-ợng và khách thể nghiên cứu 3

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 3

5 Phạm vi nghiên cứu 4

6 Giả thuyết khoa học 4

7 Ph-ơng pháp nghiên cứu 4

8 Cấu trúc của Luận văn 6

Ch-ơng 1 Cơ sở lý luận của việc xây dựng và sử dụng bài giảng điện tử trong dạy học 8

1.1 Vấn đề xây dựng bài giảng điện tử ở các tr-ờng đại học hiện nay 8

1.2 Bài giảng điện tử và dạy học hiện đại 10

1.2.1 Một số khái niệm liên quan 10

1.2.2 Bài giảng điện tử và dạy học hiện đại 13

1.3 Nguyên tắc xây dựng bài giảng điện tử 15

1.4 ý nghĩa của việc áp dụng bài giảng điện tử 17

1.4.1 Tạo môi tr-ờng học tập mới 17

1.4.2 Phát huy vai trò, vị trí của ng-ời dạy và ng-ời học 19

1.4.3 Đổi mới ph-ơng pháp và hình thức tổ chức dạy-học 21

1.4.4 Những hạn chế khi sử dụng bài giảng điện tử và Internet 23

1.5 Bài giảng điện tử ph-ơng pháp dạy học hoá học 23

1.5.1 Khái quát nội dung môn học ph-ơng pháp dạy học hoá học 23

1.5.2 Đặc điểm và vai trò của môn học ph-ơng pháp dạy học hoá học 24

1.5.3 Hỗ trợ quá trình dạy học của giảng viên 24

1.5.4 Hỗ trợ quá trình tự học của sinh viên s- phạm 25

1.5.5 Bồi d-ỡng giáo viên ở tr-ờng phổ thông 26

Ch-ơng 2 Xây dựng bài giảng điện tử môn học ph-ơng pháp dạy học hoá học 27

2.1 Qui trình xây dựng bài giảng điện tử 27

2.2 Xây dựng cấu trúc của bài giảng điện tử 29

2.2.1 Cấu trúc chung 29

2.2.2 Cấu trúc bài giảng điện tử theo quan điểm s- phạm 29

2.2.3 Những cấu trúc thông tin cơ bản 32

2.2.4 Cấu trúc bài giảng điện tử ph-ơng pháp dạy học hoá học 34

2.2.5 Cấu trúc nội dung cụ thể của từng Module 35

2.3 Thiết kế giao diện 38

2.4 Lựa chọn công cụ xây dựng bài giảng điện tử 40

2.4.1 Yêu cầu về ph-ơng diện công cụ 40

2.4.2 Một số công cụ thiết kế bài giảng điện tử 40

2.5 Kỹ thuật xây dựng bài giảng điện tử 45

2.5.1 Các tiêu chuẩn kỹ thuật 45

2.5.2 Kỹ thuật tạo chữ 46

2.5.3 Kỹ thuật xử lí đồ hoạ 49

2.5.4 ứng dụng đa ph-ơng tiện (Multimedia) 50

2.5.5 Tổ chức bài giảng và đóng gói 51

2.6 Kết quả xây dựng bài giảng điện tử ph-ơng pháp dạy học hoá học 52

Ch-ơng 3 Thực nghiệm s- phạm 54

3.1 Mục đích và nhiệm vụ của thực nghiệm s- phạm 54

3.2 Đối t-ợng và ph-ơng thức thực nghiệm s- phạm 54

3.2.1 Đối t-ợng thực nghiệm s- phạm (TNSP) 54

3.2.2 Ph-ơng thức thực nghiệm s- phạm 55

3.3 Phân tích và đánh giá kết quả thực nghiệm s- phạm 56

3.3.1 Phân tích định tính diễn biến các giờ học trong quá trình TNSP 56

3.3.2 Phân tích bài kiểm tra 64

3.3.3 Phân tích kết quả khảo sát lấy ý kiến của sinh viên 69 3.4 Hiệu quả của tiến trình dạy học với sự hỗ trợ của bài giảng điện tử ph-ơng

pháp dạy học hoá học 71

Kết luận và khuyến nghị 76

Tài liệu tham khảo 78

Phụ lục 1: Kịch bản bài giảng điện tử i

Phụ lục 2: Danh mục các t- liệu bài giảng điện tử ii

Phụ lục 3: Mẫu phiếu điều tra iii

phụ lục 4: H-ớng dẫn sử dụng đối với cơ sở đào tạo v

Phụ lục 5: H-ớng dẫn sử dụng bài giảng điện tử đối với gv-sv xiv

Phụ lục 6: Khai thác bài giảng điện tử ph-ơng pháp dạy học hoá học xxi

Nh÷ng ch÷ viÕt t¾t trong luËn v¨n

Phần Mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

Trong những năm gần đây, sự phát triển nh- vũ bão của tin học đã tạo nên cuộc cách mạng trong mọi lĩnh vực hoạt động kinh tế, chính trị, xã hội Xác định tầm quan trọng của Tin học, ngày 17-10-2000, Bộ chính trị đã ra chỉ thị 58-CT/TW về đẩy mạnh và phát triển công nghệ thông tin phục vụ sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất n-ớc

Trong công tác đào tạo, Tin học có ảnh h-ởng rất lớn Tin học hoá công tác giảng dạy phát triển theo h-ớng làm tăng hàm l-ợng trí tuệ, hiệu quả đạt

đ-ợc gắn liền với quá trình cải tiến tổ chức, quản lý công tác giảng dạy Tin học hoá công tác giảng dạy không chỉ xây dựng một kết cấu hạ tầng thông tin,

mà còn gắn liền với việc cải tiến ph-ơng thức, hình thức, nội dung giảng dạy, giúp ích cho việc t- vấn đào tạo, đào tạo từ xa, liên kết giữa các cơ sở đào tạo trong và ngoài n-ớc

E_learning đang làm thay đổi cách thức chuyển giao kiến thức trong giáo dục và đào tạo Việc sử dụng lớp học trực tuyến (on-line) để bổ trợ cho giáo dục đang trở thành một trong các xu h-ớng mới trong giáo dục hiện nay

Có nhiều ng-ời cho rằng học tập trực tuyến sẽ trở thành một phần chính trong quá trình học tập của mỗi ng-ời trong thế kỷ mới

Mặc dù cả về lý luận và thực tiễn trên thế giới cho thấy tính hiệu quả và lợi ích của việc dạy và học điện tử, nh-ng đến nay những công trình nghiên cứu, tài liệu và sách tham khảo bàn về ph-ơng pháp xây dựng giáo trình, bài giảng điện tử và sử dụng chúng trong dạy học nh- thế nào để nâng cao chất l-ợng, đảm bảo nắm vững kiến thức và phát triển óc sáng tạo của sinh viên trong dạy học còn ch-a đ-ợc các nhà lý luận dạy học quan tâm đúng mức

Công nghệ thông tin hiện nay đã đáp ứng đ-ợc yêu cầu của việc dạy và học, đặc biệt dạy và học từ xa Công nghệ truyền thông đa ph-ơng tiện

(multimedia) và công nghệ mạng (networking), đặc biệt là mạng toàn cầu (Internet) đã giúp ích cho việc thực hiện khẩu hiệu “Học ở mọi nơi (any where), Học ở mọi lúc (any time), Học suốt đời (lifelong), Dạy cho mọi ng-ời (any one) và với mọi trình độ tiếp thu khác nhau (all grades)"

Đến nay Khoa S- phạm đã góp phần đào tạo trên một nghìn sinh viên

hệ chính quy thuộc các chuyên ngành s- phạm Toán, Lý, Hoá, Sinh, Ngữ văn

và Lịch sử và nhiều lớp nghiệp vụ s- phạm đ-ợc mở tại Hà Nội và các địa ph-ơng trong toàn quốc, hàng trăm học viên cao học và nghiên cứu sinh Đào tạo giáo viên chất l-ợng cao, bồi d-ỡng các chuyên gia giáo dục, truyền bá khoa học giáo dục, mở rộng đào tạo trực tuyến và học tập điện tử đang là một h-ớng phát triển của Khoa S- phạm

Từ những vấn đề đã nêu ra ở trên, chúng tôi đã quyết định chọn nghiên cứu: "Xây dựng bài giảng điện tử môn học Ph-ơng pháp dạy học Hoá học thuộc ch-ơng trình đào tạo cử nhân s- phạm của Khoa S- phạm - Đại học quốc gia Hà Nội"

2 Mục đích nghiên cứu

2.1 Mục đích tổng quát:

Hoàn thiện việc xây dựng và triển khai dạy học điện tử áp dụng cho môn học Ph-ơng pháp dạy học Hoá học, thuộc khối kiến thức nghiệp vụ s- phạm tại Khoa S- phạm - Đại học Quốc gia Hà Nội

2.2 Mục tiêu cụ thể:

- Xây dựng bài giảng điện tử đồng bộ và khép kín, bao gồm từ khâu soạn bài đến khâu triển khai dạy học điện tử

- Xây dựng qui trình h-ớng dẫn sử dụng bài giảng điện tử môn học Ph-ơng pháp dạy học Hoá học, thuộc ch-ơng trình đào tạo cử nhân s- phạm của Khoa S- phạm - Đại học Quốc gia Hà Nội

3 Đối t-ợng và khách thể nghiên cứu

3.1 Đối t-ợng nghiên cứu

Các hoạt động s- phạm của bài giảng điện tử ph-ơng pháp dạy học hoá học ở tr-ờng Trung học phổ thông

3.2 Khách thể nghiên cứu

Môn học ph-ơng pháp dạy học hoá học ở tr-ờng Trung học phổ thông giành cho sinh viên ngành S- phạm Hoá học của Khoa S- phạm - ĐHQGHN

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu quy trình và kỹ thuật xây dựng bài giảng điện tử cho môn học Ph-ơng pháp dạy học Hoá học, thuộc ch-ơng trình đào tạo cử nhân s- phạm của Khoa S- phạm - Đại học Quốc gia Hà Nội

- Xây dựng và đóng gói bài giảng môn học Ph-ơng pháp dạy học Hoá học theo chuẩn SCORM, bao gồm: số hóa bài giảng, xây dựng các công cụ hỗ trợ quản lý (ng-ời dùng, dữ liệu, quá trình tổ chức dạy học, kiểm tra đánh giá ), các ph-ơng tiện trợ giúp bài giảng

- Triển khai thí điểm dạy học điện tử môn học Ph-ơng pháp dạy học Hoá học cho sinh viên s- phạm Hoá học hệ chính qui và một số lớp NVSP

- Tổng kết, đánh giá và hoàn thiện bài giảng điện tử

- Rút ra những nhận xét, bổ sung hoàn thiện tiến trình dạy học này và sơ bộ đánh giá hiệu quả của nó đối với việc nâng cao chất l-ợng nắm vững kiến thức, phát triển sự hứng thú, óc sáng tạo; phát huy tính tích cực, tự lực giải quyết vấn đề của ng-ời học trong quá trình học tập

5 Phạm vi nghiên cứu

5.1 Về nội dung:

Nội dung nghiên cứu của đề tài chỉ tập trung vào việc xây dựng bài

giảng điện tử cho môn học Ph-ơng pháp dạy học Hoá học phục vụ cho việc

dạy và học của sinh viên năm thứ t- và sinh viên học nghiệp vụ s- phạm, ngành s- phạm Hoá học của Khoa S- phạm - Đại học Quốc gia Hà Nội

5.2 Về phạm vi quy mô thực nghiệm s- phạm:

Thực nghiệm s- phạm trực tiếp bằng bài giảng điện tử và bài giảng thông th-ờng để so sánh đối chiếu trên đối t-ợng sinh viên năm thứ t- và sinh viên NVSP, ngành s- phạm Hoá học của Khoa S- phạm

6 Giả thuyết khoa học

Việc xây dựng và sử dụng bài giảng điện tử một cách hợp lý, khoa học

trong quá trình - dạy học môn ph-ơng pháp dạy học hoá học sẽ có tác dụng

nâng cao chất l-ợng dạy học, rèn luyện và phát triển kỹ năng t- duy, năng lực sáng tạo cho sinh viên s- phạm

7 Ph-ơng pháp nghiên cứu

7.1 Nghiên cứu lý luận

- Nghiên cứu tài liệu lý luận về việc xây dựng và sử dụng bài giảng điện

tử trong dạy học của các tác giả trong và ngoài n-ớc để làm sáng tỏ vai trò của bài giảng điện tử trong dạy học

- Nghiên cứu các tài liệu lý luận dạy học để làm sáng tỏ những quan

điểm đề tài sẽ vận dụng về việc xây dựng bài giảng điện tử và tổ chức dạy học với sự hỗ trợ của bài giảng điện tử

- Nghiên cứu tài liệu về nguyên tắc và kỹ thuật xây dựng bài giảng điện

tử trong dạy học bằng các phần mềm hiện đại, dễ sử dụng

7.2 Ph-ơng pháp chuyên gia

Tham khảo ý kiến của các chuyên gia tin học, chuyên gia xây dựng các phần mềm ứng dụng trong dạy học Hoá học ở nhà tr-ờng Trung học phổ thông Tham khảo các chuyên gia giảng dạy môn Hoá học ở phổ thông

7.3 Ph-ơng pháp quan sát

Quan sát các thao tác kỹ thuật, cách sử dụng và khai thác bài giảng điện

tử của giảng viên và sinh viên đối với môn học Ph-ơng pháp dạy học Hoá học

7.5 Thực nghiệm s- phạm

Tiến hành thực nghiệm s- phạm bằng việc sử dụng bài giảng điện tử môn học Ph-ơng pháp dạy học Hoá học để giảng dạy cho sinh viên năm cuối, ngành s- phạm Hoá học tại Khoa S- phạm - Đại học Quốc gia Hà Nội So sánh kết quả đạt đ-ợc với những sinh viên không sử dụng bài giảng điện tử trong học tập môn học Ph-ơng pháp dạy học Hoá học

7.6 Ph-ơng pháp thu thập và xử lý số liệu thống kê

Tiến hành thu thập thông tin bằng việc điều tra, lấy ý kiến phản hồi và kết quả học tập của sinh viên

Xử lý số liệu thu đ-ợc bằng phần mềm thống kê SPSS Trên cơ sở đó

đ-a ra những nhận xét và đánh giá về tính hiệu quả của bài giảng điện tử

8 Cấu trúc của Luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và phần phụ lục, Luận văn gồm 3 ch-ơng: Ch-ơng 1 Cơ sở lý luận của việc xây dựng và sử dụng bài giảng điện tử trong

dạy học

1.1 Vấn đề xây dựng bài giảng điện tử ở các tr-ờng đại học hiện nay

1.2 Bài giảng điện tử và dạy học hiện đại

1.2.1 Một số khái niệm liên quan

1.2.2 Bài giảng điện tử và dạy học hiện đại

1.3 Nguyên tắc xây dựng bài giảng điện tử

1.4 ý nghĩa của việc áp dụng bài giảng điện tử

1.4.1 Tạo môi tr-ờng học tập mới

1.4.2 Phát huy vai trò, vị trí của ng-ời dạy và ng-ời học

1.4.3 Đổi mới ph-ơng pháp và hình thức tổ chức dạy-học

1.4.4 Những hạn chế khi sử dụng bài giảng điện tử và Internet

1.5 Bài giảng điện tử ph-ơng pháp dạy học hoá học

1.5.1 Khái quát nội dung môn học ph-ơng pháp dạy học hoá học

1.5.2 Đặc điểm và vai trò của môn học ph-ơng pháp dạy học hoá học

1.5.3 Hỗ trợ quá trình dạy học của giảng viên

1.5.4 Hỗ trợ quá trình tự học của sinh viên s- phạm

1.5.5 Bồi d-ỡng giáo viên ở tr-ờng phổ thông

Ch-ơng 2.Xây dựng bài giảng điện tửmôn học ph-ơng pháp dạy học hoá học 2.1 Qui trình xây dựng bài giảng điện tử

2.2 Xây dựng cấu trúc của bài giảng điện tử

2.2.1 Cấu trúc chung

2.2.2 Cấu trúc bài giảng điện tử theo quan điểm s- phạm

2.2.3 Những cấu trúc thông tin cơ bản

2.2.4 Cấu trúc bài giảng điện tử ph-ơng pháp dạy học hoá học

2.2.5 Cấu trúc nội dung cụ thể của từng Module

2.3 Thiết kế giao diện

2.4 Lựa chọn công cụ xây dựng bài giảng điện tử

2.4.1 Yêu cầu về ph-ơng diện công cụ

2.4.2 Một số công cụ thiết kế bài giảng điện tử

2.5 Kỹ thuật xây dựng bài giảng điện tử

2.5.1 Các tiêu chuẩn kỹ thuật

2.5.2 Kỹ thuật tạo chữ

2.5.3 Kỹ thuật xử lí đồ hoạ

2.5.4 ứng dụng đa ph-ơng tiện (Multimedia)

2.5.5 Tổ chức bài giảng và đóng gói

2.6 Kết quả xây dựng bài giảng điện tử ph-ơng pháp dạy học hoá học

3.3 Phân tích và đánh giá kết quả thực nghiệm s- phạm

3.3.1 Phân tích định tính diễn biến các giờ học trong quá trình TNSP

3.3.2 Phân tích bài kiểm tra

3.3.3 Phân tích kết quả khảo sát lấy ý kiến của sinh viên

3.4 Hiệu quả của tiến trình dạy học với sự hỗ trợ của bài giảng điện tử ph-ơng pháp dạy học hoá học

Ch-ơng 1 Cơ sở lý luận của việc xây dựng và sử dụng

bàI giảng điện tử trong dạy học

1.1 Vấn đề xây dựng bài giảng điện tử ở các tr-ờng đại học hiện nay

Hiện nay trong nhiều tài liệu nói về các hình thức giáo dục không truyền thống cũng xuất hiện một số khái niệm chứa nội hàm liên quan mật

thiết đến khái niệm bài giảng điện tử: Khóa học điện tử (course,

E-Learning), Học liệu điện tử (E-resource, Course-ware, sách điện tử (Ebook), Bài giảng điện tử (E-lesson hoặc E-lecture)

Bài giảng điện tử trên thế giới hiện nay có thể đ-ợc triển khai d-ới rất nhiều hình thức nh-: truyền hình hai chiều, cầu truyền hình (Two way TV), mạng Internet, dạy học điện tử (E-learning), hội nghị, thảo luận trực tuyến (Video Conferencing, Streaming Conferencing, Forum, Chat), th- điện tử (e-mail), các phần mềm ICT hỗ trợ (MS PowerPoint, TurningPoint, Multimedia, Simulation Software, các phần mềm chuyên dụng đ-ợc đóng gói, băng video,

đĩa CD-Rom, VCD

Dự án OCW (Open Course Ware - Học liệu mở) của MIT (Massachusetts Institute of Technology) 1 đã triển khai từ tháng 4 năm 2001, nhằm đ-a một phần lớn nội dung, ch-ơng trình giảng dạy các môn học đại học và sau đại học tại MIT lên Internet để mọi ng-ời có thể dùng chung, tham khảo Cho đến nay MIT- OCW đã có khoảng 1.200 môn học thuộc nhiều lĩnh

vực khác nhau Cuối năm 2004 đã có hơn 2 triệu độc giả tham khảo tài liệu

Giáo dục và Đào tạo đã công bố th- viện giáo trình điện tử 2 trên Internet

Việc xây dựng giáo trình điện tử và đ-a lên mạng Internet cung cấp nhiều cơ hội học tập cũng nh- tài liệu tới sinh viên Tuy nhiên, nhiều giáo trình điện tử xây dựng d-ới dạng đơn giản, nh- việc số hóa các tài liệu trên giấy rồi chuyển sang dạng PDF, một số khác xây dựng d-ới dạng trang Web nh-ng ở mức độ chuyển tải nội dung giáo trình và bổ sung hình ảnh minh họa Các giáo trình điện tử nh- thế còn có nh-ợc điểm là thiếu tính định h-ớng, ch-a có kịch bản s- phạm rõ ràng, ch-a khai thác đ-ợc khả năng đa ph-ơng tiện của máy tính và các ứng dụng trên mạng

Những tồn tại trên xuất phát từ vấn đề là ch-a có những quy chuẩn về bài giảng điện tử cũng nh- cách sử dụng trong dạy học

Theo chúng tôi, bài giảng điện tử là một tổ hợp sản phẩm và các hoạt

động (đ-ợc thiết kế nhờ ứng dụng mạnh mẽ của CNTT) của ng-ời dạy và ng-ời học nhằm giải quyết những mục tiêu dạy học, đảm bảo tính toàn vẹn và thống nhất của quá trình dạy học

Trong quá trình nghiên cứu, nhận thấy nh-ợc điểm của bài giảng điện

tử trong và ngoài n-ớc, chúng tôi mong muốn xây dựng đ-ợc quy trình khép kín, kỹ thuật cũng nh- cách thức sử dụng bài giảng điện tử trong dạy học, tr-ớc hết hỗ trợ tốt cho quá trình đào tạo của Khoa s- phạm - ĐHQG Hà Nội trong lộ trình chuyển đổi sang hình thức đào tạo theo tín chỉ, từ đó nhân rộng sang các cơ sở đào tạo khác

Đại học Quốc gia Hà Nội đã tổ chức hội thảo và xây dựng đ-ợc 19 bài giảng điện tử vào tháng 12 năm 2006, trong đó có 2 bài giảng điện tử của Khoa S- phạm - ĐHQG đã đ-ợc nghiệm thu và đ-ợc đánh giá tốt

Trong các nghiên cứu tr-ớc đây đã có một số tác giả nghiên cứu xây

2 Địa chỉ: http://ebook.moet.gov.vn/

dựng bài giảng điện tử môn Hoá học ở tr-ờng Trung học phổ thông, tuy nhiên những bài giảng đó mới chỉ dừng lại ở mức độ đơn giản, một số bài giảng

đ-ợc soạn bằng phần mềm powerpoint hay phần mềm flash ch-a hội tụ đ-ợc

đầy đủ những tiêu chí của một bài giảng điện tử theo chuẩn SCORM

Đa số các bài giảng mới chỉ chuyển biến từ nội dung của sách giáo khoa thành nội dung của một bài trình chiếu bằng phần mềm powerpoint và một số phản ứng hoá học đ-ợc mô tả bởi mô hình động flash hoặc ở dạng phim (movie) Trong khi đó yêu cầu của một bài giảng điện tử phải có đầy đủ các nội dung từ mục tiêu bài dạy đến các hình thức tổ chức dạy học và tài liệu tham khảo kèm theo, đồng thời bài giảng điện tử còn phải thể hiện đ-ợc tính t-ơng tác động giữa ng-ời dạy và ng-ời học, giữa ng-ời học và ng-ời học và giữa ng-ời học và tài liệu phụ trợ

Trên một số tạp chí hoá học chuyên ngành và các diễn đàn hoá học tại

địa chỉ website http://www.hoahocvietnam.com đã có những tác giả viết về cách thức soạn một bài dạy học Hoá học ở khối phổ thông trung học bằng một

số phần mềm trình chiếu Những bài viết này đã thể hiện đ-ợc một số ph-ơng thức dạy học mới trong ch-ơng trình giảng dạy hoá học

Một cách tóm l-ợc, có thể nói một số bài giảng điện tử mới chỉ tập trung vào đối t-ợng Hoá học ở tr-ờng Trung học phổ thông, mà ch-a có sự

đầu t- nghiên cứu mở rộng ở các bậc học khác Đặc biệt, môn Ph-ơng pháp dạy học Hoá học giành cho đối t-ợng sinh viên s- phạm ngành Hoá học hầu nh- ch-a đ-ợc triển khai xây dựng d-ới dạng bài giảng điện tử

1.2 Bài giảng điện tử và dạy học hiện đại

1.2.1 Một số khái niệm liên quan

a E-learning

Sự phát triển của khoa học và công nghệ đã kéo theo sự phát triển của giáo dục và đào tạo, đặc biệt là công nghệ thông tin Kết quả là thuật

ngữ E-learning ra đời, đánh dấu b-ớc ngoặt mới trong việc áp dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong giáo dục và đào tạo.[5,tr17]

E-learning là dạy - học dựa trên các ph-ơng tiện điện tử Với sự phát triển của công nghệ thông tin, Internet và công nghệ WEB, ngày nay đào tạo

điện tử đ-ợc hiểu là đào tạo dựa trên máy tính và mạng máy tính với công nghệ WEB.[5,tr17]

b Hệ quản lý nội dung học tập (Learning content management system -

LCMS): phần mềm giúp quản lý các giáo trình điện tử, và cấu trúc hoá bài

giảng d-ới một số định dạng nào đó.[5,tr18]

c Hệ quản lý học tập (Learning management system - LMS ): phần mềm giúp

quản lý các khoá học và quá trình thực hiện các khóa học Phần mềm cho phép tổ chức t-ơng tác giữa học viên và giáo viên trợ giúp, giữa học viên và các giáo trình điện tử, ghi nhận quá trình và kết quả học tập của học viên, quá trình hỗ trợ của giáo viên LCMS nói trên đ-ợc coi là một thành phần của LMS.[5,tr18]

d Chuẩn đào tạo điện tử SCORM ( Sharable Content Object Reference Model)

Trong E-learning, các chuẩn trao đổi thông tin xác định một ngôn ngữ mà hệ thống quản lý đào tạo có thể trao đổi thông tin đ-ợc với các module

Chuẩn đào tạo điện tử là các quy định mà các hệ thống đào tạo điện

tử hay các bài giảng điện tử phải tuân thủ để đảm bảo tính t-ơng thích giữa các hệ thống đào tạo điện tử

Chuẩn đóng gói mô tả các cách ghép các đối t-ợng học tập riêng rẽ

để tạo ra một bài học, khóa học, hay các đơn vị nội dung khác, sau đó vận chuyển và sử dụng lại đ-ợc trong nhiều hệ thống quản lý khác nhau (LMS/LCMS) Các chuẩn này đảm bảo hàng trăm hoặc hàng nghìn file

đ-ợc gộp lại và cài đặt đúng vị trí.[5,tr23]

Đặc tả ADL SCORM bao gồm Runtime Environment (RTE) quy

định sự trao đổi giữa hệ thống quản lý đào tạo và các SCO (Sharable Content Object - Đối t-ợng nội dung có thể chia sẻ đ-ợc) t-ơng ứng với một module Thực ra thì SCORM dùng các đặc tả mới nhất của AICC

e Bài giảng điện tử: là một tập hợp các học liệu điện tử đ-ợc tổ chức lại theo

một kết cấu s- phạm để có thể cung cấp kiến thức và kỹ năng cho học viên một cách hiệu quả thông qua sự trợ giúp của các phần mềm quản lý học tập (Learning Management System - LMS) Một bài giảng điện tử th-ờng t-ơng ứng với một học phần hoặc một môn học.[5,tr25]

Các tài liệu học tập đ-ợc số hoá theo một cấu trúc, định dạng và kịch bản nhất định, đ-ợc l-u trữ trên máy tính nhằm phục vụ việc dạy và học qua máy tính Dạng thức số hoá có thể là văn bản, slide, bảng dữ liệu, âm thanh, hình ảnh, video số, các ứng dụng t-ơng tác v.v và cả những tài liệu hỗn hợp gồm các dạng thức nói trên

f Module bài giảng: là một phần của giáo trình điện tử, bài giảng điện tử

t-ơng ứng với một đơn vị kiến thức Việc xác định đơn vị kiến thức th-ờng

đ-ợc tính theo một nội dung trọn vẹn cần cung cấp cho học viên hoặc một nội dung đ-ợc cung cấp theo một đơn vị thời gian học Một module th-ờng đ-ợc tính t-ơng ứng với các ch-ơng mục trong bài giảng hoặc theo đơn vị một số tiết học nhất định.[5,tr31]

g Khoá học (Course): đ-ợc xác định bởi việc sử dụng một bài giảng điện tử,

cung cấp kiến thức hay kỹ năng cho một tập hợp xác định các học viên Việc giảng dạy này có thể có hoặc không có giảng viên hỗ trợ Nh- vậy khoá học là một lần tổ chức dạy cho một nhóm học viên một học phần hoặc một môn học Một bài giảng có thể dùng cho nhiều khoá học.[5,tr32]

h Sách điện tử (E-book): là các dữ liệu (chủ yếu là văn bản) đã đ-ợc số hóa,

định dạng theo chuẩn nhất định, có kèm theo các multimedia làm tăng khả năng trực quan hóa và thao tác hóa của ng-ời đọc.[5,tr35]

i Giáo án điện tử: là kế hoạch triển khai các bài giảng điện tử cụ thể (độc lập

hoặc đ-ợc tích hợp trong dạy học truyền thống), đ-ợc xây dựng trên những nguyên tắc s- phạm nhất định, đảm bảo tính logic của nội dung dạy học.[5,tr40]

1.2.2 Bài giảng điện tử và dạy học hiện đại

Hiện vẫn ch-a có một định nghĩa chính thức, thống nhất về loại bài giảng này Có thể bắt gặp nhiều tên gọi nh- “giáo trình số hóa”, “bài giảng qua mạng”, “bài giảng kết nối (trực tuyến/ngoại tuyến)” Cách hiểu nh- vậy về bài giảng điện tử (BGĐT) mới chỉ dừng ở hình thức thể hiện chứ ch-a nói hết

đ-ợc bản chất của nó Bài giảng điện tử có thể đ-ợc hiểu theo 2 cách:

- Nh- một “sản phẩm” điện tử, đ-ợc số hóa (bài giảng điện tử, giáo án

điện tử, hồ sơ dạy học, học liệu điện tử ) đ-ợc thiết kế, tổ chức theo ý đồ, mục tiêu s- phạm nhất định Dạng thức số hóa có thể là văn bản, âm thanh, hình ảnh, đồ họa, thí nghiệm mô phỏng… Sản phẩm này có thể đ-ợc dùng một cách độc lập hoặc tích hợp với các bài giảng truyền thống hiện nay (Thay vì lên lớp với các tập giáo trình đồ sộ và “lỉnh kỉnh”, ng-ời dạy chỉ cần một chiếc Pen Driver-USB chứa dữ liệu, phần mềm chuyên dụng, máy tính xách tay và máy chiếu LCD Projector…) Ng-ợc lại, ng-ời học, vì một lý do nào

đó, do ch-a hiểu hết đ-ợc vấn đề nội dung, có thể “thao tác” lặp đi lặp lại với nội dung bài học qua máy tính, đĩa CD-Rom, băng hình…[23,tr35]

- Nh- một “quá trình” dạy học đ-ợc điện tử hóa, số hóa Quá trình dạy

học “không truyền thống” này cho phép ng-ời dạy, ng-ời học và nội dung tri thức t-ơng tác với nhau trong một môi tr-ờng số hóa (th-ờng là mạng Internet) ở mọi địa điểm và thời gian khác nhau

Trong giai đoạn hiện nay, khi vấn đề chuyển đổi từ ph-ơng thức đào tạo theo niên chế sang học chế tín chỉ đang đặt ra hàng loạt nhiệm vụ cần phải giải quyết ngay (đổi mới kết cấu ch-ơng trình, tăng tính liên thông, chuyển

đổi của ch-ơng trình, đa dạng hóa các hình thức tổ chức dạy học, các ph-ơng pháp triển khai quá trình dạy học, hình thức kiểm tra đánh giá, tăng khả năng

tự học, tự nghiên cứu của ng-ời học, mở rộng nguồn học liệu…), việc áp dụng triển khai giáo trình điện tử, bài giảng điện tử (E-lesson) có thể coi nh- một giải pháp hữu hiệu nhằm tạo ra một hình thức dạy học mới, cho phép v-ợt lên các giới hạn về không gian và thời gian, tạo ra cơ hội bình đẳng, phát huy tính tích cực, chủ động của ng-ời học ở bậc đại học.[23,tr54]

Giáo trình điện tử, bài giảng điện tử (đ-ợc hiểu khái quát nh- sản phẩm

và quá trình) về cơ bản khác với giáo trình, bài giảng truyền thống ở những

đóng gói trong giáo trình, sách giáo khoa và đ-ợc chuyển đến ng-ời học một cách cứng nhắc (ng-ời học không thể “t-ơng tác”, “thao tác” đ-ợc với nội dung) Trong khi đó, nội dung của bài giảng điện tử (E-lesson) lại không phải

ở chính bản thân thông tin, tri thức, mà là cách tìm kiếm, lựa chọn, xử lý thông tin, giải quyết vấn đề (Hiện vẫn tồn tại những quan niệm sai lầm cho

rằng việc thiết kế nội dung cho bài giảng điện tử chẳng qua chỉ là quá trình chuyển một cách cơ học thuần túy từ sách giấy thành “sách điện tử”

1.3 Nguyên tắc xây dựng bài giảng điện tử

Khác với các ph-ơng tiện, công nghệ dạy học truyền thống nh- bảng, vật mẫu, tranh ảnh, tivi, video, máy cassette (chỉ sử dụng một chiều -

monologic, hay hai chiều - dialogic), có thể coi bài giảng điện tử nh- một đa

ph-ơng tiện (multimedia) cho phép làm trung gian giao tiếp giữa ng-ời dạy

với ng-ời học và nội dung tri thức

Trong giai đoạn hiện nay, các bài giảng điện tử (đ-ợc hiểu theo cả 2 nghĩa) chủ yếu đ-ợc xây dựng trên hạ tầng kỹ thuật là công nghệ máy tính và

phần mềm, công nghệ web Vì vậy, tr-ớc hết cần phải tính đến nguyên tắc phân bổ t- liệu dạy học Các nguồn thông tin, kiến thức nội dung dạy học có

thể đ-ợc chia làm 2 nhóm lớn sau: nhóm thông tin cục bộ của ng-ời học

(ng-ời học đang sở hữu và có thể sử dụng tùy ý vào bất kỳ lúc nào nh- sách

điện tử, t- liệu bài giảng đã đ-ợc định dạng số hóa và đóng gói) và nhóm

thông tin phân quyền đòi hỏi ng-ời học phải có một “quyền sở hữu” có hạn

định Thông tin loại này (có thể đ-ợc chỉ dẫn bởi những đ-ờng liên kết -

hyperlink - từ nhóm cơ sở dữ liệu cục bộ) đ-ợc l-u giữ tại các cơ sở dữ liệu có

bản quyền nh- cơ sở dữ liệu quốc gia, các th- viện lớn của các tr-ờng đại học, công ty [4,tr17]

Đối với thông tin thuộc nhóm thứ nhất, ng-ời học có thể mua “đứt đoạn” một lần (các văn bản số hóa, sách điện tử, đĩa CD-Rom dữ liệu, video clip, phần mềm học tập đóng gói v.v.) Đối với nhóm thứ hai, ng-ời học phải đăng nhập vào những bài học (khóa học) cụ thể và đ-ợc cấp quyền truy cập và chiết xuất thông tin

Nguyên tắc t-ơng tác với nội dung dạy học Các văn bản đ-ợc số hóa,

hình ảnh, âm thanh, biểu đồ, ký hiệu, phần mềm mô phỏng, thí nghiệm ảo chứa đựng nội dung dạy học đ-ợc tích hợp theo ý đồ s- phạm trong bài giảng

điện tử sẽ tạo ra cơ hội giúp ng-ời học trở thành chủ thể tích cực trong chính

quá trình dạy học Số l-ợng kiến thức và kỹ năng thu đ-ợc ở ng-ời học sẽ t-ơng ứng với mức độ tích cực, chủ động, sáng tạo của chính chủ thể hành

động Hơn nữa, mỗi ng-ời học sẽ có cơ hội lựa chọn cho mình khối l-ợng nội

dung, tốc độ học tập phù hợp (ví dụ, với một bài giảng, ng-ời học có thể tham

gia hay thao tác với số lần không hạn chế, việc chọn lựa nội dung không nhất

thiết phải theo trình tự bắt buộc ).[4,tr24]

Nguyên tắc trình bày nội dung bằng đa ph-ơng tiện trong xây dựng

giáo trình điện tử, bài giảng điện tử sẽ giúp kích thích đa giác quan trong quá trình tiếp nhận, l-u giữ và xử lý thông tin, tăng sự chú ý, hứng thú và quan tâm

ở ng-ời học (ví dụ, một nội dung dạy học có thể đ-ợc thể hiện d-ới nhiều hình thức khác nhau: văn bản, hình ảnh, biểu đồ, video clip, hoạt hình ) Học thuyết s- phạm t-ơng tác (M Roy & J M Denomme, 2005) dựa trên những kết quả nghiên cứu của khoa học thần kinh nhận thức đã chứng minh rằng mỗi

ng-ời đều có một bộ máy học (cũng giống nh- có bộ máy hô hấp, tuần hoàn, tiêu hóa ), có một cơ chế vận hành việc học của mình theo một cách riêng

Do vậy, nhờ đa ph-ơng tiện, ng-ời học có thể chiếm lĩnh các nội dung dạy học thông qua nhiều kênh giác quan khác nhau, phù hợp với những đặc điểm riêng của bản thân về tâm sinh lý, nhu cầu, sở thích [4,tr33]

1.4 ý nghĩa của việc áp dụng bài giảng điện tử

1.4.1 Tạo môi tr-ờng học tập mới

Theo báo cáo tổng kết của UNESCO năm 2004, việc triển khai tích hợp CNTT vào tr-ờng học thông qua các dự án thí điểm nh- “Tr-ờng học thông minh” (Smart School Pilot Project, EdNet, SchoolNet ) tại một số n-ớc châu

á nh- Malaysia, Philipines, Hàn Quốc, Singapore, Thái Lan đã đem lại kết quả rất khả quan, giúp phát triển kỹ năng t- duy bậc cao ở ng-ời học (khái quát, vạch kế hoạch, t- duy phê phán, giải quyết vấn đề, cấu trúc hóa, mô hình hóa kiến thức ), kỹ năng tự định h-ớng và quản lý việc học

Bàn về mô hình tổ chức dạy học trong t-ơng lai, Collins (1991) đã nhấn mạnh đến một khuynh h-ớng sẽ làm thay đổi bộ mặt của lớp học trong thế kỷ XXI: chuyển từ hình thức dạy học “tổng lực” cho toàn lớp sang dạy học theo nhóm nhỏ Ng-ời học sẽ làm việc một cách độc lập (chứ không phải riêng lẻ) theo các nhóm hoặc theo cặp, đa dạng hóa chiến l-ợc học tập nh- thảo luận, lập dự án, nghiên cứu, tìm tòi , thực hiện các nhiệm vụ học tập d-ới nhiều hình thức khác nhau nh- giải bài tập, trình bày báo cáo tr-ớc lớp, viết đề án,

tổ chức h-ớng dẫn cho các nhóm còn lại “động não” Trong quá trình này ng-ời học sẽ học cách sử dụng và quản lý CNTT để tìm kiếm, tích hợp các nguồn thông tin, tài nguyên, học liệu cần thiết nhằm giải quyết các vấn đề trong “đề án” cụ thể của mình hơn là học thuộc những gì đã có trong giáo trình, sách giáo khoa Các giáo trình điện tử, bài giảng điện tử, sách điện tử, giáo án điện tử sẽ không còn chỉ đóng vai trò là ph-ơng tiện, điều kiện, mà còn là môi tr-ờng để thực hiện quá trình dạy học hiệu quả

Bảng so sánh các môi tr-ờng dạy học Môi tr-ờng học tập truyền thống Môi tr-ờng học tập hiện đại

1 Truyền thụ lấy ng-ời dạy làm

2 Kích thích đa giác quan

3 H-ớng phát triển đa chiều

4 Đa ph-ơng tiện, đa năng

5 Làm việc hợp tác, t-ơng tác

6 Trao đổi thông tin

7 Học tập tích cực, tìm tòi khám phá

8 Học dựa trên t- duy phê phán, sáng tạo bằng việc ra những quyết định

9 Dạy học thích ứng dựa trên những hoạt động có chủ định

10 Cảnh huống thực tế, xác thực

(Nguồn: “New Learning Environments” – ISTE, 2000)

Nh- vậy, môi tr-ờng học tập hiện nay có tích hợp giáo trình điện tử, bài giảng điện tử sẽ mang một cấu trúc mới đầy triển vọng với những đặc tr-ng sau:

- Hệ thống tự tổ chức (có định h-ớng của ng-ời dạy), mang tính mở;

- Cấu trúc ngang trong dạy học, không thứ bậc (hoàn toàn khác với các mô hình tổ chức dạy học quen thuộc từ tr-ớc đến nay với những vấn đề tranh cãi: đâu là đỉnh của tam giác s- phạm: ng-ời dạy, ng-ời học hay nội dung môn học?);

- Môi tr-ờng bình đẳng, dân chủ, tự nguyện

Với những đặc điểm cấu trúc nêu trên, quá trình dạy học sẽ có một sự biến đổi mạnh mẽ cả về chất và l-ợng Quá trình dạy học nhờ đó sẽ đ-ợc triển

khai chủ yếu dựa trên nguyên tắc tự hoạt động nhận thức tích cực mang định

h-ớng cá nhân của ng-ời học (“ng-ời học chủ động, ng-ời dạy chủ đạo”, “dạy

học phân hóa theo đối t-ợng”, “dạy học định h-ớng vào nhân cách”, “nhà tr-ờng, lớp học ảo”, “sinh viên không tuổi tác” v.v)

1.4.2 Phát huy vai trò, vị trí của ng-ời dạy và ng-ời học

Trong môi tr-ờng học tập mới có sử dụng các công nghệ hiện đại ng-ời

học thực sự đứng ở trung tâm, là ng-ời chủ, ng-ời khám phá của việc học

với đầy đủ các đặc điểm: cá thể hoá, hoạt động t-ơng tác, hợp tác, tính tích hợp và đa dạng về phong cách học tập (Moffett J & Wagner B.J, 1992) Ng-ời học có thể học mọi nơi, mọi lúc, học bất cứ điều gì quan tâm, hứng thú, học bất cứ với ai, tự lựa chọn cho mình cấp độ và tốc độ học phù hợp , từ một

“khách hàng sử dụng” để trở thành “nhà sản xuất”, “ng-ời sáng tạo”, “ng-ời biết hợp tác” trong việc tạo ra các “học phẩm” nhờ có CNTT Trong thực tế, các giáo trình điện tử, bài giảng điện tử có thể đ-ợc đóng gói và vận hành trong môi tr-ờng web (sử dụng mạng Internet hoặc Intranet) phục vụ cho các khóa học từ xa hay đào tạo qua mạng (E-learning) Nh-ng tr-ớc mắt, chúng ta

có thể tích hợp ngay đ-ợc giáo trình điện tử, bài giảng điện tử vào quá trình

dạy học thực tiễn hiện nay với kiểu học giáp mặt (Face-to-Face), cho lớp học

đông ng-ời mà vẫn đảm bảo đ-ợc yêu cầu phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo của ng-ời học

Thứ nhất, việc triển khai các bài giảng điện tử cho phép ng-ời học tìm

tới sự cân bằng giữa việc tích luỹ nội dung tri thức môn học và các chiến l-ợc học tập thông qua việc tự định h-ớng, tự điều khiển, tổ chức, quản lý, tự đánh giá chính việc học của mình Do đó ng-ời dạy không còn giữ vị trí độc tôn

“trung tâm tri thức”, “kho chứa tri thức” nh- tr-ớc Điều này hoàn toàn không

có nghĩa phủ nhận vai trò của ng-ời dạy Trái lại, để có thể thiết kế đ-ợc những giáo trình điện tử, bài giảng điện tử ng-ời dạy phải không ngừng nỗ lực tìm kiếm các nguồn tài liệu bổ sung, ph-ơng pháp, hình thức triển khai mới

cho bài giảng của mình Thay vào lối truyền giảng, thông báo thông tin một chiều, ng-ời dạy sẽ giữ vai trò điều khiển, định h-ớng ng-ời học vào quá trình tìm kiếm và xử lý thông tin, đ-a ra các ph-ơng án để giải quyết nội dung bài học bằng những chiến l-ợc dạy mới:

- Dạy học bằng bằng chính hoạt động học tập của ng-ời học

- Dạy học cá thể hoá trong hoạt động t-ơng tác, hợp tác

- Dạy học h-ớng vào dạy cách tự học, tự nghiên cứu

- Dạy học dựa trên sự đánh giá và tự đánh giá

Thứ hai, việc tích hợp giáo trình điện tử, bài giảng điện tử vào quá trình

dạy học truyền thống sẽ kéo theo những biến đổi căn bản trong hoạt động của ng-ời dạy và ng-ời học nh- sau:

- Chuyển từ hoạt động thông báo và ghi nhớ kiến thức sang hoạt động

độc lập tìm kiếm, khám phá, nỗ lực hợp tác (chuyển từ: “Tôi biết

những vấn đề sau !” sang “Tôi biết tôi còn ch-a biết những vấn đề sau ); ng-ời học có thể sử dụng những đ-ờng dẫn (hyperlink) trong

giáo trình điện tử, bài giảng điện tử để liên kết đến các kho dữ liệu khổng lồ

- Phá bỏ sự ràng buộc về thời gian, không gian đối với quá trình dạy

học (ng-ời học có thể nghe, nhìn, học qua giáo trình điện tử, bài

giảng điện tử đã đ-ợc đóng gói vào đĩa CD-Rom chẳng hạn, với số lần không hạn chế, mọi lúc, mọi nơi

- Chuyển từ hoạt động với những ng-ời học có học lực khá là chủ yếu sang làm việc với toàn thể ng-ời học (thông qua cá nhân, cặp hoặc nhóm nhỏ để thực hiện các bài tập cụ thể với những chỉ dẫn và dữ liệu đã cho trong bài giảng điện tử );

- Phát huy tối đa tính tích cực, chủ động của ng-ời học (mỗi ng-ời sẽ

tự chọn cho mình cách thức, cấp độ và tốc độ giải quyết nhiệm vụ học tập);

- Hoạt động đánh giá dựa trên mục tiêu cụ thể (có thể sử dụng bất cứ hình thức nào để giải quyết nhiệm vụ, miễn là đạt mục tiêu);

- Tiếp cận theo h-ớng cạnh tranh lành mạnh sẽ chiếm vị thế chủ đạo trong mọi hoạt động (cạnh tranh ngay giữa các thành viên trong nhóm, giữa các nhóm, giữa các hình thức nhằm giải quyết nhiệm vụ học tập );

- Chuyển từ chỗ ng-ời học chỉ chiếm lĩnh đ-ợc một loại kiến thức (đơn ngành) sang việc tích hợp nhiều loại kiến thức (đa ngành, đa lĩnh vực);

- Chuyển từ t- duy ngôn ngữ là chủ yếu sang t- duy tổng hợp nhờ đa giác quan hóa trong quá trình dạy học (ng-ời học có thể khai thác

đ-ợc với bài giảng có hình ảnh, âm thanh, mô phỏng sinh động )

1.4.3 Đổi mới ph-ơng pháp và hình thức tổ chức dạy-học

Đổi mới ph-ơng pháp dạy và học vừa là mục tiêu, vừa là yêu cầu của việc tích hợp giáo trình điện tử, bài giảng điện tử vào dạy học truyền thống hiện nay Với -u thế v-ợt trội so với bài giảng truyền thống (nh- đã trình bày

ở trên), việc áp dụng các bài giảng điện tử vào quá trình dạy học truyền thống,

dù muốn hay không muốn, sẽ buộc chúng ta phải thay đổi cách dạy và học Chẳng hạn, một bài giảng đ-ợc thiết kế bằng phần mềm MS PowerPoint sẽ là

“đồ trang sức xa xỉ” nếu ng-ời dạy chỉ thuần túy đọc lại những gì đang đ-ợc chiếu trên màn hình (dù chức năng của PowerPoint là một công cụ hỗ trợ thuyết trình cực kỳ tiện ích) Ng-ợc lại, nó sẽ kích thích ở ng-ời học sự quan tâm, chú ý, định h-ớng một cách rõ ràng cho các vấn đề cần triển khai, nếu ng-ời dạy biết cách làm “sống lại”, trực quan hoá logic vận động hay các mối quan hệ giữa các nội dung thành phần (bằng âm thanh, hình ảnh tĩnh hay

động, mô hình hay cấu trúc, tạo các liên kết mở rộng ).[4,tr56]

Việc ứng dụng bài giảng điện tử cho phép triển khai rộng rãi quá trình

dạy học theo mô hình: “Một ng-ời dạy, nhiều ng-ời học (đồng thời hay không

đồng thời) ” hoặc “Nhiều ng-ời dạy, rất nhiều ng-ời học” Nh- vậy ng-ời học

sẽ có cơ hội tham khảo các bài giảng của nhiều ng-ời dạy khác nhau về cùng một vấn đề, từ đó có thể chọn lựa, tìm ra cho bản thân ph-ơng pháp học tập tối -u

áp dụng vào thực tiễn dạy học trong thời điểm hiện nay chúng ta có thể

sử dụng mô hình tích hợp sau:

Việc tích hợp giáo trình điện tử, bài giảng điện tử hiện nay sẽ phải đối mặt với những khó khăn tr-ớc hình thức dạy học truyền thống vốn dĩ đã quá quen thuộc với nhiều ng-ời Rõ ràng hình thức lên lớp theo kiểu “tổng lực”,

“đọc chép” sẽ không thể phù hợp với cách dạy có tích hợp bài giảng điện tử

Dạy học theo nhóm nhỏ, tranh luận và trình bày, nêu vấn đề và giải quyết, dạy học theo kiểu “dự án” càng ngày sẽ càng chiếm -u thế tr-ớc hình thức thuyết giảng, độc thoại một chiều Do bài giảng điện tử không bị ràng buộc bởi yếu tố không gian và thời gian, đ-ợc l-u giữ d-ới nhiều dạng khác nhau (trong đĩa CD-Rom, VCD, DVD, băng video, mạng Internet ), nên ng-ời học và ng-ời dạy có thể không cần giáp mặt th-ờng xuyên trong quá trình tổ chức một nội dung dạy học cụ thể Chẳng hạn, chuẩn bị cho một giờ học sắp tới, ng-ời học có thể đến th- viện, lên mạng để xem, phân tích, đánh giá bài giảng từ tr-ớc với số lần không hạn chế Điều này không chỉ tạo ra một tâm lý học tập thoải mái, tăng thời gian cho thảo luận, trao đổi trên giờ học

“giáp mặt”, đồng thời còn góp phần hạn chế, loại bỏ ngay từ đầu sức ỳ, tính thụ động của những ng-ời học thiếu động cơ học tập

h

oặc

1.4.4 Những hạn chế khi sử dụng bài giảng điện tử và Internet

- Thực tiễn cho thấy, với các bài giảng điện tử không đ-ợc xây dựng theo một cấu trúc có tính s- phạm cao, sinh viên sẽ có nguy cơ "nhảy cóc" giữa những đoạn và hoạt cảnh ngắn hoặc bỏ qua các trang văn bản có tính t- duy lý thuyết Nếu các bài giảng điện tử và Website dạy học có tính chất là

"TLGK hoặc sách tham khảo, ôn tập lên mạng" thì tác dụng không những không phát huy đ-ợc tính tích cực, tự lực chiếm lĩnh tri thức của sinh viên mà ng-ợc lại còn làm cho sinh viên ỷ lại vào máy tính, l-ời t- duy, chỉ mong tìm kiếm những thông tin có sẵn để giải quyết các yêu cầu của giáo viên đ-a ra Nếu giáo dục hoàn toàn tuân theo yêu cầu của ng-ời sử dụng thì chắc chắn nó

sẽ không phục vụ lợi ích lâu dài của xã hội

- Sử dụng học liệu điện tử và Internet cũng còn có những nh-ợc điểm: bảo mật dữ liệu, hỏng hóc bất th-ờng có thể gây ra mất hoàn toàn dữ liệu do công sức của nhiều ng-ời mới xây dựng đ-ợc

- Ngoài ra, hiện trạng ở các tr-ờng đại học còn ch-a đ-ợc trang bị máy tính đầy đủ, làm cho khả năng triển khai Website dạy học gặp nhiều khó khăn

- Cùng với các tính năng đa ph-ơng tiện, giáo trình điện tử và Internet

có khả năng hỗ trợ mạnh cho các minh họa, mô phỏng hiện t-ợng tự nhiên, xã hội Những minh họa, mô phỏng này có dung l-ợng t-ơng đối lớn (hàng trăm Mb) Trong khi với tốc độ đ-ờng truyền internet hiện nay, ng-ời sử dụng sẽ không thể kiên trì chờ đợi hàng chục phút để tải một Video clip hoặc một

đoạn phim hoạt hình Đây còn là một thách thức đối với công nghệ thông tin trong giai đoạn hiện nay

1.5 Bài giảng điện tử ph-ơng pháp dạy học hoá học

1.5.1 Khái quát nội dung môn học ph-ơng pháp dạy học hoá học

Môn học ph-ơng pháp dạy học hoá học do Khoa S- phạm ban hành

đ-ợc chia thành 9 module độc lập, với các nội dung nh- sau:

Module 1: Ph-ơng pháp dạy học Hoá học Đại c-ơng

Module 2: Ph-ơng pháp dạy học Hoá học Vô cơ

Module 3: Ph-ơng pháp dạy học Hoá học Hữu cơ

Module 4: Ph-ơng pháp giải bài tập hoá học

Module 5: Ph-ơng pháp sử dụng thí nghiệm trong dạy học Hoá học Module 6: ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học hoá học

Module 7: Phân tích ch-ơng trình hoá học Trung học phổ thông

Module 8: Ph-ơng pháp trắc nghiệm khách quan trong dạy học hoá học Module 9: Ph-ơng pháp phát hiện và bồi d-ỡng học sinh giỏi

1.5.2 Đặc điểm và vai trò của môn học ph-ơng pháp dạy học hoá học

Môn học ph-ơng pháp dạy học hoá học có thời l-ợng là 6 đvht (t-ơng ứng với 90 tiết) tính theo niên chế, qui đổi ra tín chỉ là 4 tín chỉ Môn học đ-ợc thực hiện vào học kỳ 7 cho sinh viên năm thứ 4 thuộc chuyên ngành Hoá học của Khoa S- phạm - Đại học Quốc gia Hà Nội

Môn học có vai trò rèn luyện kỹ năng nghề cho sinh viên s- phạm Hoá học trong việc dạy - học môn Hoá học ở tr-ờng Trung học phổ thông Ngoài

ra môn học còn cung cấp cho sinh viên bức tranh toàn cảnh về ch-ơng trình Hoá học Trung học phổ thông, từ đó đề ra những định h-ớng và giải pháp phát triển môn học cho phù hợp với xu thế của thời đại

1.5.3 Hỗ trợ quá trình dạy học của giảng viên

Với các tính năng Multimedia, bài giảng điện tử PPDH Hoá học sẽ trở thành ph-ơng tiện hiệu quả hỗ trợ cho giảng viên các Tr-ờng S- phạm và các Khoa S- phạm tổ chức quá trình dạy học theo h-ớng tích cực Giảng viên có thể khai thác các tài nguyên thông tin văn bản, hình ảnh, video, các phần mềm thí nghiệm ảo để xây dựng bài giảng trên lớp

Với các cơ sở có hạ tầng công nghệ thông tin tốt nh- có máy chủ, hệ thống mạng, giáo viên có thể đ-a giáo trình điện tử, bài giảng điện tử vào các

hệ thống LMS để tổ chức quá trình dạy học theo mô hình E-learning

Với các môn đặc thù là khoa học thực nghiệm nh- môn Hoá học, một yêu cầu quan trọng của ch-ơng trình phổ thông cải cách là coi trọng thực nghiệm, cố gắng để 30% tiết học có thực hành thí nghiệm Các học phần nghiên cứu thí nghiệm ở tr-ờng phổ thông không chỉ dừng ở mức độ rèn luyện cho sinh viên kỹ năng làm thí nghiệm (vận hành cỗ máy thí nghiệm) mà cần rèn luyện cho sinh viên kỹ năng sử dụng các thí nghiệm trong dạy học ở tr-ờng phổ thông

Do các hạn chế về thiết bị thí nghiệm (nhất là bộ thí nghiệm cho SGK cải cách ch-a đ-ợc trang bị đại trà), sinh viên không có điều kiện nghiên cứu,

sử dụng thử thí nghiệm đó tr-ớc (công việc này chỉ dừng lại ở việc nghiên cứu mô hình trên giấy) Vì vậy không có thời gian cho SV dạy thử với các bộ thí nghiệm đó

Với các phần mềm thí nghiệm mô phỏng (nh- bộ thí nghiệm thật ở tr-ờng phổ thông), sinh viên có điều kiện nghiên cứu các bộ thí nghiệm đó ở nhà giúp sinh viên hiểu sâu sắc thiết kế của thí nghiệm, đồng thời còn tạo điều kiện cho sinh viên thực hành sử dụng các thí nghiệm đó trong dạy học

1.5.4 Hỗ trợ quá trình tự học của sinh viên s- phạm

Việc xây dựng kịch bản bài giảng điện tử có tính s- phạm, tính định h-ớng cao, sinh viên sử dụng bài giảng điện tử khai thác nguồn tài nguyên, sử dụng các phần mềm thí nghiệm ảo, các video quay các bài giảng mẫu, giúp sinh viên nghiên cứu sâu về ph-ơng pháp dạy học Các bài kiểm tra trắc nghiệm trên máy tính giúp sinh viên tự đánh giá quá trình học tập của mình

1.5.5 Bồi d-ỡng giáo viên ở tr-ờng phổ thông

Việc tổ chức các khóa học bồi d-ỡng giáo viên đáp ứng yêu cầu cải cách giáo dục phổ thông thu hút đ-ợc nhiều giáo viên trong toàn quốc tham gia Ngoài việc nắm bắt ch-ơng trình và SGK mới, giáo viên còn cần bổ túc các kiến thức về ph-ơng pháp dạy học hiện đại

Các tr-ờng đại học S- phạm, các Khoa S- phạm có thể tổ chức các khoá học trên mạng hoặc sử dụng các đĩa CD để bồi d-ỡng giáo viên ở tr-ờng phổ thông Với các giáo viên không có điều kiện tham gia các khóa học trực tiếp

có thể học qua mạng hoặc sử dụng các đĩa CD bài giảng điện tử để tự nghiên cứu, khai thác các tài nguyên trên đĩa CD để thiết kế bài giảng phục vụ quá trình dạy học của mình

Ch-ơng 2 Xây dựng bài giảng điện tử môn học ph-ơng pháp dạy học hoá học

2.1 Qui trình xây dựng bài giảng điện tử

Chúng tôi đã tích hợp một cách hài hoà hai yếu tố: ý t-ởng s- phạm và

ý t-ởng công nghệ để xây dựng bài giảng điện tử môn học Có thể tóm tắt qui trình xây dựng bài giảng điện tử thành các b-ớc sau:

- Xây dựng kịch bản s- phạm và kịch bản công nghệ Kịch bản s- phạm có thể đ-ợc ví nh- linh hồn của bài giảng điện tử, mang lại một cái nhìn

xuyên suốt, nhất quán về tính logic của nội dung, cấu trúc các thông tin liên quan đến bài học, tính tuần tự, hợp lý, sự t-ơng thích của các ph-ơng pháp, kỹ thuật triển khai quá trình dạy học, các hình thức giao tiếp, hoạt động của ng-ời dạy và ng-ời học Trong quá trình xây dựng kịch bản s- phạm, ng-ời dạy cần tính đến: mục tiêu của bài học; nội dung của bài học; ph-ơng pháp triển khai; hình thức triển khai; đặc điểm khái quát về đối t-ợng ng-ời học; tính khả thi về các yếu tố công nghệ khi truyền tải nội dung Trong quá trình

xây dựng kịch bản công nghệ cần chọn lựa các công cụ đa ph-ơng tiện phù

hợp (tránh lạm dụng các yếu tố công nghệ) giúp cho việc thể hiện nội dung

đ-ợc hiệu quả; lựa chọn giao diện thân thiện với ng-ời học; tính toán khả năng

đáp ứng ý đồ s- phạm về mặt kỹ thuật và tính khả thi về kinh tế (Mẫu kịch bản tại phụ lục 1)

- Chọn lựa và chuẩn bị học liệu (lựa chọn, phân loại, sắp xếp toàn bộ

học liệu liên quan đến nội dung bài giảng; phân loại các học liệu theo tiêu chí

phục vụ cho Nội dung cốt lõi-phải biết; Nội dung bổ trợ-nên biết; Nội dung

mở rộng-có thể biết, tham khảo );

Để có thể tái sử dụng các tài nguyên bài giảng trên CD hoặc các hệ LMS và thuận tiện tổ chức các Module bài giảng, trong quá trình chuẩn bị học

liệu cần sắp xếp chúng thành các th- mục riêng (Biểu mẫu chuẩn bị t- liệu tại phụ lục 2)

Hình 2.1 Cấu trúc th- mục l-u trữ tài nguyên bài giảng điện tử

- Số hóa các học liệu (lựa chọn các định dạng phù hợp để số hóa học

liệu; ví dụ: lựa chọn các định dạng số hóa phù hợp cho các loại học liệu là văn bản, hình ảnh, âm thanh, đồ họa, bản đồ, biểu đồ );

- Chọn lựa, thiết kế đa ph-ơng tiện (lựa chọn và phối kết hợp các

công cụ kỹ thuật, công nghệ phù hợp để thiết kế các học liệu của bài giảng đã

đ-ợc số hóa);

- Đóng gói bài giảng theo chuẩn (thống nhất với các nhà quản lý về

chuẩn đóng gói bài giảng nhằm tạo thuận lợi cho ng-ời học, các nhà quản lý, xây dựng, tổ chức ch-ơng trình đào tạo, các giáo viên trực tiếp thiết kế bài giảng )

- Vận hành thử (triển khai dạy học thí điểm trên nền thiết kế công

Các File dữ liệu

đ-ợc sắp xếp theo kiểu dữ liệu của File

nghệ, bài giảng đã đ-ợc số hóa, tích hợp bài giảng điện tử trong dạy học truyền thống )

2.2 Xây dựng cấu trúc của bài giảng điện tử

2.2.1 Cấu trúc chung

Một bài giảng điện tử gồm các phần chính:

a Thông tin về môn học: Gồm các mục giới thiệu môn học, mục tiêu chung

của môn học, đề c-ơng chi tiết, h-ớng dẫn học tập

b Nội dung: Phần này gồm các Module theo đề c-ơng chi tiết của môn học,

mỗi Module gồm các bài học lí thuyết, ôn tập, kiểm tra

c Kiểm tra cuối khóa học: Phần kiểm tra cuối khóa học là bài kiểm tra trắc

nghiệm lấy ngẫu nhiên trong ngân hàng đề thi Hạn chế thời gian thực hiện

đối với ng-ời học Phần kiểm tra thực hành do cơ sở đào tạo quy định (soạn giáo án, giáo án điện tử, sử dụng phần mềm, thực hành dạy )

- Kiểm tra lí thuyết: d-ới hình thức trắc nghiệm, câu trả lời không phản hồi và hạn chế thời gian thực hiện theo quy định

- Kiểm tra thực hành: Bài kiểm tra thực hành th-ờng d-ới dạng soạn giảng một bài cụ thể Bài kiểm tra này yêu cầu kết hợp hình thức đào tạo trực tuyến và “giáp mặt”

2.2.2 Cấu trúc bài giảng điện tử theo quan điểm s- phạm

Xét theo quan điểm s- phạm, có thể coi bài giảng điện tử là một tổ hợp

các thành tố nội dung và ph-ơng pháp dạy học cho một bài học, ch-ơng học

cụ thể Bài giảng điện tử không chỉ đơn thuần là sự tập hợp các thông tin, dữ liệu đ-ợc số hóa kèm theo đa ph-ơng tiện Mỗi một bài giảng điện tử cần

đ-ợc coi nh- là sự trợ giúp cho ng-ời học chiếm lĩnh hệ thống các vấn đề lý thuyết, hình thành những thao tác, kỹ năng cụ thể theo một hệ mục tiêu đã

định sẵn , thông qua các con đ-ờng tri nhận, t- duy, minh họa, tra cứu, chỉ dẫn, luyện tập, kiểm tra và ra quyết định

Về tổng thể, mô hình của bài giảng điện tử có thể bao gồm các thành phần sau:

- Thông tin chung về bài giảng (ng-ời dạy, mục tiêu, lịch trình )

- Sách điện tử (các văn bản, nguồn tài liệu phục vụ dạy học, nội dung bài học, tài liệu tham khảo đã đ-ợc số hóa)

- Hệ thống luyện tập, thực hành (các phần mềm mô phỏng, thí nghiệm ảo, )

- Hệ thống kiểm tra đánh giá

Mô hình này có thể đ-ợc điều chỉnh về tỷ lệ và dung l-ợng để phù hợp với yêu cầu đặc thù của từng ch-ơng bài, môn học, chuyên ngành cụ thể

Một bài giảng điện tử hiệu quả sẽ phải đ-ợc cấu trúc thành những bài

giảng con d-ới dạng các “khối nội dung” nhỏ nh-: “Khối nội dung nghiên cứu” (Research Block), “Khối thực hành” (Practical Block), “Khối sáng tạo”

(Creative Block), đảm bảo chứa đựng đầy đủ nội dung học liệu về các mặt nh-

sự kiện, khái niệm, nguyên lý, quá trình, nguyên tắc Mỗi “khối” chứa đựng các Module nhỏ (có thể là tuyến tính hoặc phi tuyến tính) nh- “Module lý thuyết”, “Module thực hành”, “Module thí nghiệm, tình huống”, “Module kiểm tra, đánh giá” , đ-ợc thiết kế tuân thủ theo nguyên tắc sao cho ng-ời học có khả năng tự do lựa chọn, liên kết chéo (phi tuyến tính), tạo h-ớng giải quyết

mở, đảm bảo giao tiếp và phản hồi v.v

Sơ đồ 1 Cấu trúc tổng thể bài giảng điện tử

Sơ đồ 2 Cấu trúc Module thành phần

Thiết kế cấu trúc quyết định cho việc tổ chức thông tin của bài giảng

điện tử Các nhà tâm lý học đã nhận thấy rằng, hầu hết mọi ng-ời chỉ có thể nhớ từ 4 đến 7 đoạn thông tin riêng biệt trong khoảng thời gian ngắn Những

mẩu tin nhỏ, rời rạc dễ nắm bắt và thao tác dễ hơn những thông tin dài và khó phân biệt Các b-ớc tổ chức thông tin nh- sau:

- Chia nội dung thành những thành phần hợp lý

- Thiết lập hệ thống phân cấp mức độ quan trọng giữa các phần

- Dùng hệ thống phân cấp đó xây dựng quan hệ giữa các phần

- Thiết kế Site theo cấu trúc thông tin đó

- Phân tích các chức năng của hệ thống và tính thẩm mỹ

Trong việc thiết lập cấu trúc, b-ớc quan trọng nhất chính là tổ chức thông tin, giúp ích cho việc thiết kế từng trang và quyết định sự thành công Một bảng mục lục tổ chức tốt sẽ trở thành công cụ định h-ớng, đem lại cho ng-ời sử dụng cái nhìn tổng quan về tổ chức của thông tin đ-ợc trình bày

2.2.3 Những cấu trúc thông tin cơ bản

- Cấu trúc tuần tự: Cách tổ chức thông tin đơn giản nhất là sắp xếp

chúng theo tuần tự, trật tự này có thể tuân theo thời gian hoặc là một loạt chủ

đề đ-ợc sắp xếp hợp lý từ tổng quát đến cụ thể, các liên kết duy nhất là những liên kết hỗ trợ đ-ờng dẫn tuyến tính

Sơ đồ 3 Cấu trúc tuyến tính

- Cấu trúc l-ới: L-ới là một cách hữu hiệu để tạo mối t-ơng quan giữa

các biến số (ví dụ: một chiều là thời gian, một chiều là các thông tin sắp xếp theo một số chuẩn), các trang web nh- cẩm nang, danh sách khoá học phù hợp nhất cho tổ chức theo dạng l-ới Để thành công, các khối đơn lẻ trong một khung l-ới phải có cấu trúc đồng bộ về chủ đề chính, các cấp chủ đề phụ,

đồng thời phải làm cho độc giả hiểu đ-ợc toàn bộ cấu trúc Các chủ đề sắp xếp theo dạng l-ới th-ờng không đ-ợc phân cấp theo mức độ quan trọng Sơ đồ

tổng quan đồ hoạ rất hữu dụng cho các Website dạng l-ới để định h-ớng ng-ời sử dụng

Sơ đồ 4 Cấu trúc l-ới

- Cấu trúc phân cấp: cấu trúc phân cấp đ-ợc tổ chức quanh một trang

chủ, cấu trúc này làm ng-ời sử dụng dễ hiểu toàn bộ cấu trúc site Tổ chức hệ thống phân cấp đòi hỏi phải có nguyên tắc và ph-ơng pháp phân tích nội dung mới hữu dụng

Trang chủ (Home)

Sơ đồ 5 Cấu trúc phân cấp

- Cấu trúc mạng: Cấu trúc này phát triển các liên kết dày đặc cả trong

site lẫn site khác Nó cho phép ng-ời sử dụng tổ chức trang thông tin theo phong cách độc đáo, khai thác tối đa sức mạnh của các liên kết Tuy nhiên cấu trúc này làm ng-ời sử dụng khó dự đoán đ-ợc các nội dung tiếp theo Website này chỉ phù hợp với những site có quy mô nhỏ và trong những site có mục

đích giáo dục cao hoặc những site cho ng-ời sử dụng có kinh nghiệm tìm

kiếm thêm hoặc bổ sung kiến thức và không tập trung về một chủ đề nào

Sơ đồ 6 Cấu trúc mạng

2.2.4 Cấu trúc bài giảng điện tử ph-ơng pháp dạy học hoá học

Bài giảng điện tử ph-ơng pháp dạy học hoá học đ-ợc thiết kế từ nội dung cơ bản của ch-ơng trình chi tiết môn học, đề c-ơng chi tiết và tập bài giảng Ph-ơng pháp dạy học hoá học ở tr-ờng Trung học phổ thông đ-ợc Khoa S- phạm thẩm định và sử dụng cho sinh viên s- phạm hoá học của Khoa Nội dung môn học gồm 9 module đ-ợc biên soạn từ các tài liệu trong và ngoài n-ớc về ph-ơng pháp dạy học hoá học ở tr-ờng Trung học phổ thông:

Module 1: Ph-ơng pháp dạy học Hoá học Đại c-ơng

Module 2: Ph-ơng pháp dạy học Hoá học Vô cơ

Module 3: Ph-ơng pháp dạy học Hoá học Hữu cơ

Module 4: Ph-ơng pháp giải bài tập hoá học

Module 5: Ph-ơng pháp sử dụng thí nghiệm trong dạy học Hoá học Module 6: ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học hoá học

Module 7: Phân tích ch-ơng trình hoá học Trung học phổ thông

Module 8: Ph-ơng pháp trắc nghiệm khách quan trong dạy học hoá học Module 9: Ph-ơng pháp phát hiện và bồi d-ỡng học sinh giỏi