Xây dựng và sử dụng câu hỏi - bài tập dạy học chương Chuyển hóa vật chất và năng lượng, chương Sinh sản theo hướng hình thành khái niệm hệ thống sống cấp cơ thể

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA SƯ PHẠM NGÔ THỊ HẠNH XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG CÂU HỎI - BÀI TẬP DẠY HỌC CHƯƠNG CHUYỂN HOÁ VẬT CHẤT VÀ NĂNG LƯỢNG, CHƯƠNG SINH SẢN THEO HƯỚNG HÌNH THÀNH KHÁI NIỆM

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA SƯ PHẠM

NGÔ THỊ HẠNH

XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG CÂU HỎI - BÀI TẬP DẠY HỌC CHƯƠNG CHUYỂN HOÁ VẬT CHẤT VÀ NĂNG LƯỢNG, CHƯƠNG SINH SẢN THEO HƯỚNG HÌNH THÀNH KHÁI NIỆM HỆ THỐNG SỐNG CẤP CƠ THỂ

Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học

(Bộ môn Sinh học)

Mã số : 60 14 10

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM SINH HỌC

HÀ NỘI - 2009

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA SƯ PHẠM

NGÔ THỊ HẠNH

XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG CÂU HỎI - BÀI TẬP DẠY HỌC CHƯƠNG CHUYỂN HOÁ VẬT CHẤT VÀ NĂNG LƯỢNG, CHƯƠNG SINH SẢN THEO HƯỚNG HÌNH THÀNH KHÁI NIỆM HỆ THỐNG SỐNG CẤP CƠ THỂ

Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học

(Bộ môn Sinh học)

Mã số : 60 14 10

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM SINH HỌC

HÀ NỘI - 2009

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ

DỤNG CÂU HỎI - BÀI TẬP TRONG DẠY - HỌC HÌNH

THÀNH KHÁI NIỆM HỆ THỐNG SỐNG CẤP CƠ THỂ - SINH

1.4 Xây dựng và sử dụng câu hỏi - bài tập để hình thành khái niệm hệ

sống cấp cơ thể qua dạy học sinh học

15

1.4.2 Cơ sở phân loại câu hỏi- bài tập trong dạy học 19 1.4.3 Vai trò và ý nghĩa của câu hỏi, bài tập trong lý luận dạy học 24

Chương 2: XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG CÂU HỎI – BÀI TẬP

DẠY HỌC CHƯƠNG CHUYỂN HOÁ VẬT CHẤT VÀ NĂNG

LƯỢNG, CHƯƠNG SINH SẢN – SINH HỌC 11 THEO HƯỚNG

HÌNH THÀNH KHÁI NIỆM HỆ THỐNG SỐNG CẤP CƠ THỂ

31

2.1.2 Đảm bảo phát huy tính tích cực của học sinh 31

2.1.5 Đảm bảo tính thực tiễn 32 2.2 Quy trình xây dựng câu hỏi - bài tập để hình thành khái niệm hệ

thống sống cấp cơ thể

33

2.3.Phân tích nội dung chương trình sinh học 11 33 2.4.Thiết kế bài giảng chương I: Chuyển hoá vật chất và năng lượng,

chương IV: Sinh sản theo hướng sử dụng câu hỏi - bài tập để hình

thành khái niệm hệ thống sống cấp cơ thể

3.2 Nội dung và phương pháp thực nghiệm sư phạm 114

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

“ Đổi mới phương pháp, phát huy tư duy sáng tạo và năng lực tự đào tạo của

người học” là tư tưởng chiến lược trong đào tạo con người của giáo dục Việt Nam

Trong chương trình Sinh học THPT phân ban, quan điểm hệ thống được quán triệt ngay từ việc xây dựng chương trình SGK sinh học 11 trình bày các hoạt động sống ở một số đại diện thực vật, động vật trong khi yêu cầu của chương trình là phải khái quát được các đặc tính chung ở cấp độ cơ thể Nếu không nhận thức rõ điều này, phần lớn giáo viên sẽ dạy học rời rạc từng phần “ thấy cây mà không thấy rừng”

Xuất phát từ những lý do trên, tôi lựa chọn đề tài : “ Xây dựng và sử dụng câu

hỏi - bài tập dạy học chương chuyển hoá vật chất và năng lượng, chương sinh sản theo hướng hình thành khái niệm hệ thống sống cấp cơ thể” với mong muốn góp

phần nâng cao chất lượng hiệu quả dạy học môn sinh học ở trường THPT

2 Lịch sử nghiên cứu

Có rất nhiều luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ tập trung nghiên cứu về vấn đề xây dựng và sử dụng câu hỏi bài tập trong dạy học sinh học Cũng đã có nhiều nhà khoa học vận dụng tiếp cận hệ thống như là một phương pháp luận trong công tác nghiên cứu của mình Đối với chương trình sinh học 11 phân ban đã có những nghiên cứu định hướng giáo viên khi thực hiện chương trình phải thể hiện được những đặc điểm sinh học ở cấp độ cơ thể, song mới chỉ là những đề xuất khái quát về việc hình thành khái niệm hệ sống cấp cơ thể mà chưa đi vào việc thực hiện cụ thể khi dạy từng chương, từng bài

3 Mục tiêu nghiên cứu

- Đề xuất một hưóng tiếp cận dạy học sinh học 11 – Ban cơ bản: hình thành khái niệm hệ sống cấp cơ thể

- Xây dựng bộ câu hỏi - bài tập sử dụng trong dạy học chương I: “chuyển hoá vật chất và năng lượng”, chương IV: “sinh sản ” theo định hướng hình thành những kiến thức đại cương về sinh học cơ thể

4.Khách thể và đối tượng nghiên cứu

4.1.Khách thể nghiên cứu

- Giáo viên và học sinh khối 11- ban cơ bản các trường THPT

- Thời gian: Năm học 2007- 2008 và năm học 2008-2009

4.2 Đối tượng nghiên cứu

-Nghiên cứu chương trình sinh học 11- ban cơ bản, đặc biệt là chương I:

“Chuyển hoá vật chất và năng lượng” và chương IV: “Sinh sản” từ đó xây dựng câu hỏi và bài tập sử dụng vào các khâu của quá trình dạy học để hình thành khái niệm sinh học cơ thể

5 Giả thuyết nghiên cứu

Xây dựng và sử dụng câu hỏi - bài tập để hình thành khái niệm hệ sống cấp cơ thể trong dạy học sinh học 11

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

- Nghiên cứu các tài liệu có liên quan đến tư tưởng hệ thống, các nguyên tắc vận dụng quan điểm hệ thống trong dạy học sinh học 11 THPT

- Phân tích chương trình, nội dung SGK sinh học THPT, SGK sinh học 11 thể hiện quan điểm hệ thống Trên cơ sở đó xây dựng giáo án đưa ra các câu hỏi và bài tập để hình thành khái niệm hệ thống sống cấp cơ thể

6.2 Phương pháp điều tra, quan sát sư phạm

- Bằng các phiếu hỏi dành cho giáo viên, trao đổi trực tiếp với giáo viên, dự giờ, vở ghi của học sinh, điều tra thực trạng nhận thức của giáo viên sinh học THPT

về quan điểm hệ thống theo yêu cầu của chương trình và vận dụng quan điểm đó để

tổ chức dạy học sinh học 11

6.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Phối hợp với giáo viên phổ thông dạy thực nghiệm

Kiểm tra, đánh giá, xử lý định tính, định lượng các số liệu thu được

7 Những đóng góp của đề tài

- Hệ thống hoá cơ sở lý luận về câu hỏi - bài tập sủ dụng trong dạy học theo hướng tiếp cận hệ thống

- Xây dựng hệ thống câu hỏi – bài tập để tổ chức dạy học sinh học 11 hình thành khái niệm hệ sống cấp cơ thể

- Xây dựng giáo án chương I và chương IV sinh học 11 ban cơ bản theo hướng

sử dụng câu hỏi – bài tập để tổ chức các hoạt động dạy học hình thành khái niệm hệ sống cấp cơ thể và đã bước đầu xác định được tính khả thi của chúng

8 Cấu trúc luận văn

Luận văn gồm những phần sau:

Mở đầu

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc sử dụng câu hỏi - bài tập trong dạy

- học hình thành khái niệm hệ thống sống cấp cơ thể - sinh học 11 THPT phân ban

Chương 2: Xây dựng và sử dụng câu hỏi – bài tập dạy học chương chuyển hoá vật chất và năng lượng, chương sinh sản – sinh học 11 theo hướng hình thành khái niệm hệ thống sống cấp cơ thể

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

Kết luận và khuyến nghị

HỎI - BÀI TẬP TRONG DẠY - HỌC HÌNH THÀNH KHÁI NIỆM HỆ THỐNG SỐNG CẤP CƠ THỂ - SINH HỌC 11 THPT PHÂN BAN

1.1 Khái niệm hệ thống

Có thể định nghĩa một cách khái quát: Hệ thống là một tập hợp các phần tử có mối quan hệ, tác động tương hỗ theo những quy luật nhất định trở thành một chỉnh thể, qua đó làm xuất hiện những thuộc tính mới của hệ thống vốn không có khi những yếu tố đó đứng riêng lẻ

Một đặc điểm chung của các hệ thống trong thực tế là luôn tồn tại và phát triển trong một hệ thống lớn hơn, tức là trong một môi trường nào đó, trao đổi vật chất, trao đổi năng lượng và thông tin với môi trường đó qua các hệ thống mở.[10] [37]

1.2 Khái niệm hệ thống sống

Thế giới sinh vật hay còn gọi là thế giới sống rất đa dạng và phong phú, nhưng lại được tổ chức chặt chẽ, theo qui luật nhất định.Thế giới sống khác với hệ thống vô sinh ở những đặc điểm chủ yếu là tính tổ chức cao, trao đổi chất, cảm ứng, sinh

trưởng, phát triển và sinh sản Hệ thống sống là hệ mở, tự điều chỉnh, cân bằng động đảm bảo thích ứng với môi trường và hệ liên tục tiến hoá

Hệ thống sống gồm nhiều yếu tố thành phần tạo nên theo nguyên tắc thứ bậc lệ thuộc, giữa các yếu tố thành phần có sự liên hệ tác động qua lại với nhau và với môi trường một cách có tổ chức và trật tự, tạo nên tính chỉnh thể của hệ với chất lượng mới, chất lượng tổng hợp mà vốn không chứa đựng trong các bộ phận cấu thành

1.3 Hình thành khái niệm hệ thống sống cấp cơ thể trong nghiên cứu dạy học sinh học

Tiếp cận hệ thống là phương pháp luận để nghiên cứu quá trình hình thành và phát triển khái niệm về các cấp độ, tổ chức của hệ thống sống trong quá trình dạy học Tiếp cận hệ thống khi nghiên cứu các cấp độ tổ chức sống là cách thức xem xét mỗi cấp độ tổ chức sống như là một hệ thống toàn vẹn, được tạo thành do sự tương tác giữa các bộ phận cấu thành nhau và với môi trường, tạo nên cấu trúc xác định để thực hiện các chức năng sống của hệ, đặc biệt là khả năng tự điều chỉnh duy trì trạng thái cân bằng động để tồn tại và phát triển

Để hình thành và phát triển khái niệm về cấp độ tổ chức cơ thể là khám phá những mặt cơ bản của tổ chức sống cơ thể theo logic sau:

* Đặc điểm của cấp tổ chức sống cơ thể

- Xác định vị trí của cấp độ tổ chức trong thế giới sống; lập mối quan hệ qua lại giữa tổ chức sống với môi trường

- Xác định thành phần cấu trúc mỗi cấp độ tổ chức sống Cấp độ tổ chức sống cao bao gồm những cấp độ tổ chức sống thấp nào?

- Phân tích mối quan hệ tương tác giữa các thành phần của hệ với nhau và với môi trường

- Phân tích các chức năng của hệ: Đó là các hoạt động sống trao đổi vật chất và năng lượng với môi trường, tăng trưởng, phát triển, sinh sản và cảm ứng Đặc biệt, khám phá ra chức năng tự điều chỉnh của hệ thống để duy trì trạng thái cân bằng động, giúp hệ tồn tại và phát triển trong không gian và theo thời gian

- Khám phá được tính toàn vẹn của mỗi cấp độ tổ chức sống: Sự tương tác giữa các thành phần cấu tạo của hệ làm phát sinh những đặc điểm nổi trội mà không có thể

có ở các bộ phận cấu thành

- Khám phá được mối quan hệ tương tác thứ bậc giữa hệ lớn với hệ nhỏ

- Khám phá được quá trình vận động và phát triển của mỗi cấp độ tổ chức sống: Phân tích được động lực chi phối sự vận động và phát triển của các tổ chức sống

- Trên cơ sở nắm vững bản chất, cơ chế tự vận hành, tự điều chỉnh mang tính quy luật của các cấp độ tổ chức sống để hiểu được nguyên tắc sử dụng, khai thác hợp

lý, bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và môi trường sống

1.4 Xây dựng và sử dụng câu hỏi - bài tập để hình thành khái niệm hệ sống cấp

cơ thể qua dạy học sinh học

Để rèn luyện tính tích cực của học sinh, từ lâu người ta đã quan tâm đến việc dạy và học bằng câu hỏi và bài tập Ở Việt Nam, trong những năm gần đây đã có khá nhiều các công trình nghiên cứu về vấn đề xây dựng và sử dụng câu hỏi - bài tập trong dạy học để phát huy tính tích cực của học sinh như

1.4.1 Khái niệm câu hỏi - bài tập

1.4.1.1.Khái niệm câu hỏi:

Câu hỏi là một yêu cầu, một mệnh lệnh đòi hỏi phải trả lời, phải thực hiện “

Câu hỏi là một dạng cấu trúc ngôn ngữ để diễn đạt một yêu cầu, một đòi hỏi, một mệnh lệnh cần được giải quyết”

1.4.1.2.Khái niệm về bài tập

Bài tập là một nhiệm vụ mà người giải cần phải thực hiện, trong bài tập có các

dữ kiện và yêu cầu cần tìm.Bài tập có thể là những bài toán, những câu hỏi hay đồng thời cả bài toán và câu hỏi mà trong khi hoàn thành chúng học sinh nắm được một tri thức hay một kĩ năng nhất định hoặc hoàn thiện tri thức, kĩ năng đã có

1.4.1.3 Quan hệ giữa câu hỏi và bài tập:

Dù vấn đề học tập được thể hiện dưới dạng câu hỏi hay bài tập thì cuối cùng cũng hướng tới việc học sinh phải trả lời câu hỏi có vấn đề trong tình huống học tập

Do đó, trong nhiều trường hợp người ta đồng nhất chúng với nhau Trong nghiên cứu của chúng tôi, câu hỏi, bài tập với tư cách là công cụ, biện pháp dạy- học, nó được xây dựng và sử dụng phối hợp với nhau để tổ chức quá trình hoạt động học tập tự lực, tích cực của học sinh

1.4.2 Cơ sở phân loại câu hỏi- bài tập trong dạy học

1.4.2.1.Phân loại câu hỏi dựa vào yêu cầu về trình độ nhận thức của học sinh

1.4.2.2 Phân loại câu hỏi dựa vào mục đích dạy học

1.4.2.3 Phân loại câu hỏi dựa vào các hình thức diễn đạt

1.4.3 Vai trò và ý nghĩa của câu hỏi, bài tập trong lý luận dạy học

Có thể ví câu hỏi, bài tập như là mối liên kết hữu cơ gắn kết giữa các yếu tố cấu trúc của quá trình dạy- học thành một chỉnh thể toàn vẹn, từ mục tiêu, nội dung, phương pháp, phương tiện và các hình thức tổ chức dạy học Sử dụng câu hỏi, bài tập

để tổ chức hoạt động học tập cho học sinh có vai trò giúp học sinh tự chiếm lĩnh được tri thức mới, vừa rèn luyện được các thao tác tư duy tích cực, sáng tạo, vừa bồi dưỡng được phương pháp học tập để tự học suốt đời cho học sinh

1.5.Tình hình dạy học sinh học 11 THPT

Chúng tôi tìm hiểu thực trạng việc dạy phần sinh học cơ thể ở các lớp 11 của một số trường ở Hà Nội trong năm học 2007 - 2008 và năm học 2008 - 2009 Đa số giáo viên nhận thức đúng về phương pháp dạy học tích cực, sử dụng câu hỏi và bài tập, giáo viên tuân thủ theo trình tự sách giáo khoa, truyền đạt đầy đủ những nội dung sách giáo khoa nêu Tuy nhiên giáo viên vẫn ôm đồm kiến thức, vì vậy việc phát huy tính tích cực của học sinh còn hạn chế Tình trạng chung là giáo viên nói nhiều, viết nhiều, các câu hỏi nêu ra mang tính vụn vặt, chủ yếu là tái hiện, thiếu câu hỏi mang tính khái quát, hệ thống hoá kiến thức Việc sử dụng các phương pháp, biện pháp so sánh đối chiếu, việc thực hiện các chức năng, các quá trình sinh học ở thực vật và động vật rất hạn chế Vì vậy khi dạy xong một chương cũng như toàn bộ chương trình sinh học 11, giáo viên không giúp học sinh rút ra được những cơ chế quy luật chung về thực hiện các chức năng sống, các quá trình sinh học ở cấp độ cơ thể

Nguyên nhân của hiện trạng này có thể do:

- Quan điểm hệ thống là một yêu cầu của chương trình nhưng việc biên soạn giáo khoa chưa bộc lộ rõ nét quan điểm đó

- Đây là một vấn đề mới đối với giáo viên Mặt khác giáo viên ít được tìm hiểu kiến thức về quan điểm hệ thống

Chương 2: XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG CÂU HỎI – BÀI TẬP DẠY HỌC CHƯƠNG CHUYỂN HOÁ VẬT CHẤT VÀ NĂNG LƯỢNG, CHƯƠNG SINH SẢN – SINH HỌC 11 THEO HƯỚNG HÌNH THÀNH KHÁI NIỆM HỆ THỐNG SỐNG CẤP CƠ THỂ

2.1 Nguyên tắc xây dựng câu hỏi và bài tập

2.1.1.Bám sát mục tiêu dạy học

Mục tiêu dạy học là đích và yêu cầu cần phải đạt được trong quá trình dạy học: kiến thức, kỹ năng, thái độ Để có được các câu hỏi - bài tập tốt giáo viên cần định rõ các mục tiêu dạy học và xây dựng các câu hỏi - bài tập gắn chặt với các mục tiêu này

2.1.2 Đảm bảo phát huy tính tích cực của học sinh

Để phát huy được tính tích cực của học sinh thì câu hỏi và bài tập phải đảm bảo tính vừa sức, tính kế thừa và phát triển phù hợp với tâm sinh lý lứa tuổi của đa số học sinh, bên cạnh đó phải có những câu hỏi bài tập mang tính chất phân hoá nhằm đánh giá khách quan, chính xác năng lực học tập của từng cá nhân học sinh

2.1.3 Đảm bảo tính chính xác của nội dung

Đây chính là một điều kiện để các câu hỏi và bài tập đó đáp ứng mục tiêu dạy học Các câu hỏi - bài tập được xây dựng và sử dụng trong dạy học sinh học cơ thể không chỉ dừng lại ở việc xem xét các dấu hiệu bề ngoài của các đối tượng mà phải xây dựng được những câu hỏi - bài tập giúp học sinh tìm tòi, phát hiện được những dấu hiệu bản chất của các đối tượng cơ thể

2.1.4 Đảm bảo nguyên tắc hệ thống

Nội dung môn học luôn được biên soạn một cách hệ thống vì vậy câu hỏi và bài tập phải được sắp xếp theo một lôgic hệ thống và quan điểm nghiên cứu sự sống theo các cấp tổ chức

2.1.5 Đảm bảo tính thực tiễn

Nguyên tắc này xuất phát từ nguyên lý giáo dục của Đảng: học đi đôi với hành;

lý luận gắn với thực tiễn; nhà trường gắn liền với xã hội

2.2 Quy trình xây dựng câu hỏi - bài tập để hình thành khái niệm hệ thống sống cấp cơ thể

Bước 1: Phân tích lôgic nội dung chương trình sinh học 11 - trung học phổ thông Bước 2: Xác định mục tiêu dạy học cho từng bài, từng chương

Bước 3: Lập dàn ý từng bài, từng chương và xác định nội dung kiến thức trong bài, trong chương có thể mã hoá thành câu hỏi - bài tập

Bước 4: Diễn đạt các khả năng mã hoá nội dung kiến thức đó thành câu hỏi hoặc bài tập

Bước 5: Sắp xếp các câu hỏi, bài tập thành hệ thống

2.3 Phân tích nội dung chương trình sinh học 11

Khái quát nội dung chương trình sinh học THPT hiện hành cho thấy quan điểm

hệ thống được quán triệt khi thiết kế chương trình và biên soạn nội dung sách giáo khoa Các quy luật, các quá trình hoạt động sống được nghiên cứu ở cấp độ cơ thể trong mối liên hệ giữa các cấu trúc và chức năng, giữa các chức năng khác nhau trong

cơ thể và giữa cơ thể với môi trường Sinh học 11, một mặt cho học sinh tiếp cận với sinh học thực vật, động vật, mặt khác phải làm cho học sinh từ các biểu hiện hoạt động sống của đại diện thực vật, động vật, rút ra được các nguyên lý chung của quá trình sống, đặc trưng cho cấp độ tổ chức cơ thể Trong SGK sinh học 11, mỗi chức năng sống ở cấp độ cơ thể đều được trình bày lần lượt biểu hiện ở cơ thể thực vật ( được thể hiện ở phần A) và cơ thể động vật ( được thể hiện ở phần B) Điều này giúp học sinh nhận thức được các chức năng sinh học cơ bản đều có ở thực vật và động vật, với nguyên lý biểu hiện tương đồng, đồng thời có thể so sánh cách thức thực hiện các chức năng sinh học ở hai giới thực vật và động vật Đó chính là định hướng chung cho việc thiết kế cấu trúc tổ chức các bài học Nội dung được trực quan hoá tối

đa bằng tranh vẽ, ảnh chụp, sơ đồ, bảng số liệu để học sinh quan sát, nghiên cứu sách giáo khoa , phân tích, rút ra kết luận Trên cơ sở đó, phát triển ở học sinh năng lực quan sát, so sánh , phân tích, tổng hợp, hệ thống hoá

2.4.Thiết kế bài giảng chương I: Chuyển hoá vật chất và năng lượng, chương IV: Sinh sản theo hướng sử dụng câu hỏi - bài tập để hình thành khái niệm hệ thống sống cấp cơ thể

CHƯƠNG I

CHUYỂN HOÁ VẬT CHẤT VÀ NĂNG LƯỢNG

A - CHUYỂN HOÁ VẬT CHẤT VÀ NĂNG LƯỢNG Ở THỰC VẬT

Khi dạy chương I, giáo viên cần tổ chức các hoạt động nhận thức giúp học sinh hiểu được ý nghĩa , cơ chế, quy luật của các quá trình chuyển hoá vật chất và năng lượng ở

cơ thể thực vật và động vật trong mối liên hệ giữa cấu trúc và chức năng, giữa các quá trình đó ở cấp cơ thể với cấp tế bào, mối liên hệ giữa cơ thể và môi trường So sánh đối chiếu tìm những dấu hiệu có bản chất sinh học tương đồng trong quá trình chuyển hoá vật chất và năng lượng giữa thực vật và động vật qua đó hình thành khái niệm chuyển hoá vật chất và năng lượng ở cấp cơ thể

Khi dạy chương này, giáo viên phải giới thiệu khái quát chương trình cho học sinh nhắc lại các cấp độ tổ chức sống của hệ thống sống và các đặc trưng chung nhất của hệ sống, dẫn dắt học sinh đến đặc trưng chuyển hoá vật chất và năng lượng ở cơ thể thực vật bằng sơ đồ sau ( trong đó MT1: môi trường cung cấp cho cơ thể vật chất; MT2: cơ thể thải các chất ra ngoài):

MT1 MT2

Dạy phần A: “ Chuyển hoá vật chất và năng lượng ở thực vật “ ( từ bài 11 đến 14) thực hiện theo tuần tự trong SGK, giáo viên tổ chức cho HS quan sát hình 2.1, cùng với các hình vẽ trong SGK, thực hiện những câu hỏi bài tập sau:

1- Cơ thể thực vật thu nhận từ môi trường (MT1) những chất nào và thải ra môi trường (MT2) những chất nào?

2- Dùng mũi tên ( ) vẽ sơ đồ quá trình hấp thụ nước, muối khoáng vào cây Qua sơ đồ, em có nhận xét gì về mối quan hệ giữa cấu tạo và chức năng hấp thụ, vận chuyển nước, muối khoáng của cây?

3- Dùng ký hiệu mũi tên trình bày con đường cây hấp thụ và thải CO2 ?

4- Vai trò của nước, muối khoáng đối với đời sống của thực vật? Trình bày các cơ chế sinh lý minh hoạ vai trò của CO2, O2, H2O, khoáng đối với đời sống của thực vật

5- Bằng sơ đồ, mô tả các con đường vận chuyển các chất trong cơ thể thực vật? 6- Sự chuyển hoá vật chất và năng lượng ở cấp độ cơ thể và cấp độ tế bào liên quan với nhau như thế nào?

7- Chứng minh cây là một cơ thể thống nhất?

SV

B CHUYỂN HOÁ VẬT CHẤT VÀ NĂNG LƯỢNG Ở ĐỘNG VẬT Dạy phần B: Chuyển hoá vật chất và năng lượng ở động vật, từ bài 15 đến bài 22; trước hết giáo viên giới thiệu hình 2.2 cho học sinh quan sát, hình dung quá trình chuyển hoá vật chất, năng lượng ở động vật và trả lời những câu hỏi sau:

Hình 2.1.Mối quan hệ dinh dưỡng ở thực vật

4 Lá trao đổi khí CO2 và O2 qua lố khí

Quang hợp đồng hoá CO2 và thải O2 hô hấp

thu O2 và thải CO2 trong quang hợp của lá

Đường

C6H12O6

7 Rễ trao đổi khí O2 và CO2 trong đất Sự trao đổi khí thúc đẩy dòng đi xuống của đường (hô hấp rễ)