Tạo hứng thú học tập cho học sinh qua các hình thức tổ chức tự học môn Lịch sử lớp 10 trường trung học phổ thông chuyên Lam Sơn, Thanh Hó

Vấn đề tự học đã được bàn luận sôi nổi trên các tạp chí khoa học chuyên ngành như: Tạp chí Giáo dục và thời đại; Giáo viên và nhà trường; Nghiên cứu giáo dục; Tự học; Nghiên cứu lịch sử

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

- -

PHAN THỊ HÀ

TẠO HỨNG THÚ HỌC TẬP CHO HỌC SINH QUA CÁC HÌNH THỨC TỔ CHỨC TỰ HỌC MÔN LỊCH SỬ LỚP 10 TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG CHUYÊN

LAM SƠN, THANH HOÁ

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM LỊCH SỬ

HÀ NỘI – 2011

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

- -

PHAN THỊ HÀ

TẠO HỨNG THÚ HỌC TẬP CHO HỌC SINH QUA CÁC HÌNH THỨC TỔ CHỨC TỰ HỌC MÔN LỊCH SỬ LỚP 10 TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG CHUYÊN

LAM SƠN, THANH HOÁ

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM LỊCH SỬ

CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

(BỘ MÔN LỊCH SỬ)

Mã số: 60 14 10

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Trịnh Đình Tùng

HÀ NỘI – 2011

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT

CNTB Chủ nghĩa tư bản CNTT Công nghệ thông tin CNXH Chủ nghĩa xã hội DHLS Dạy học lịch sử ĐHQG Đại học Quốc gia

PPDH Phương pháp dạy học QHSX Quan hệ sản xuất TBCN Tư bản chủ nghĩa

THCS Trung học cơ sở THPT Trung học phổ thông

XHCN Xã hội chủ nghĩa

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do lựa chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Đối tượng nghiên cứu 9

4 Mục đích nghiên cứu và Nhiệm vụ nghiên cứu 9

5 Phạm vi nghiên cứu 10

6 Phương pháp nghiên cứu 10

7 Giả thuyết khoa học 10

8 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài 10

9 Cấu trúc của Luận văn 11

Chương 1: TẠO HỨNG THÚ HỌC TẬP CHO HỌC SINH QUA CÁC HÌNH THỨC TỔ CHỨC TỰ HỌC MÔN LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG THPT CHUYÊN LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 12

1.1 Cơ sở lí luận 12

1.1.1 Quan niệm về hứng thú 12

1.1.2 Quan niệm về hứng thú học tập lịch sử 19

1.1.3 Vai trò, ý nghĩa của hứng thú trong học tập lịch sử ở trường phổ thông 24

1.1.4 Các hình thức tổ chức tự học môn LS ở trường THPT 30

1.2 Thực tiễn tạo hứng thú học tập lịch sử thông qua các hình thức tổ chức tự học cho HS ở trường THPT chuyên hiện nay 47

1.2.1 Một số nét nổi bật ở trường THPT chuyên hiện nay 47

1.2.2 Thực tiễn việc tạo hứng thú học tập lịch sử cho học sinh qua các hình thức tổ chức tự học ở trường THPT chuyên Lam Sơn hiện nay 49

Chương 2: CÁC BIỆN PHÁP GÂY HỨNG THÚ HỌC TẬP CHO HỌC SINH QUA CÁC HÌNH THỨC TỔ CHỨC TỰ HỌC MÔN LỊCH SỬ LỚP 10 Ở TRƯỜNG THPT CHUYÊN LAM SƠN, THANH HOÁ THỰC NGHIỆM 56

2.1 Vị trí, mục tiêu, nội dung cơ bản của Lịch sử lớp 10 56

2.1.1 Vị trí, mục tiêu của khoá trình Lịch sử lớp 10 56

2.1.2 Nội dung cơ bản của khoá trình Lịch sử lớp 10 59

2.2 Một số yêu cầu khi lựa chọn các hình thức tổ chức tự học để gây hứng thú cho học sinh 68

2.2.1 Về môi trường học tập 68

2.2.2 Về phía học sinh 68

2.2.3 Về phía giáo viên 70

2.3 Các hình thức tổ chức tự học tạo hứng thú trong DHLS lớp 10 73

2.3.1 Các biện pháp tổ chức tự học trên lớp để gây hứng thú học tập cho học sinh 73

2.3.2 Các biện pháp tổ chức học sinh tự học ở nhà để gây hứng thú học tập 79 2.4 Thực nghiệm sư phạm 84

2.4.1 Mục đích thực nghiệm 84

2.4.2 Đối tượng thực nghiệm và địa bàn thực nghiệm 84

2.4.3 Nội dung tiến hành thực nghiệm 86

2.4.4 Phương pháp tiến hành thực nghiệm 86

2.4.5 Kết quả thực nghiệm 87

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 93

TÀI LIỆU THAM KHẢO 95

MỞ ĐẦU

1 Lý do lựa chọn đề tài

Trong những năm gần đây, chủ trương của Đảng về đổi mới phương pháp trong dạy học nói chung và dạy học lịch sử ở trường THPT nói riêng đang được quán triệt sâu sắc nhằm nâng cao chất lượng dạy và học, góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục – đào tạo Và đây cũng là vấn đề nhận được rất nhiều

sự quan tâm, đầu tư của các nhà nghiên cứu sư phạm, các nhà khoa học cũng như các thầy cô đang trực tiếp giảng dạy tại các trường THPT

Thêm vào đó, trong dạy học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng, việc tạo hứng thú học tập cho học sinh là rất quan trọng và cần thiết Chỉ khi nào

có đam mê, hứng thú, người học mới tích cực, chủ động học tập và phát huy được nhiều năng lực, sở trường của bản thân trong việc chiếm lĩnh và khám phá tri thức nhân loại Điều đó đã được nhà tâm lý học Liên Xô Salovay

khẳng định trong cuốn “Từ hứng thú đến tài năng”: “Biết cách phát triển

hứng thú, chúng ta sẽ phát huy một trong những năng lực quý giá nhất của con người là năng lực tập trung vào hoạt động, hoàn toàn say mê với công việc cần làm” [11, tr 1]

Bên cạnh đó, nguồn tri thức mà học sinh nhận được không đơn nhất từ phía giáo viên cung cấp mà học sinh có thể tìm kiếm nó thông qua tính năng của công nghệ thông tin, sự đa dạng trong các kênh dẫn kiến thức Vì vậy, việc hình thành kỹ năng tự nghiên cứu, tự học rất cần thiết nhằm hình thành

“xã hội học tập” và việc phát triển nền “giáo dục suốt đời” với phương châm học suốt đời: “Học, học nữa, học mãi” Muốn vậy, ngay từ bậc phổ thông giáo viên cần hướng dẫn, tổ chức cho học sinh các hình thức tự học để từ đó giúp học sinh có được kỹ năng tự học, biết được cách thức chiếm lĩnh nguồn tri thức phong phú của nhân loại nói chung và kiến thức lịch sử ở trường THPT nói riêng một cách hiệu quả theo kế hoạch học tập cũng như mục tiêu cuộc sống của bản thân đề ra

Ngoài ra, trong khoá trình Lịch sử ở bậc THPT, chương trình lớp 10 có nội dung phong phú, bao gồm phần lịch sử thế giới cổ, trung, cận đại và lịch sử Việt Nam trước năm 1858 Những nội dung kiến thức này rất nhiều vấn đề hấp dẫn, nó thể hiện quá trình phát triển của lịch sử văn minh nhân loại và dân tộc Chính vì vậy, để hiểu được những vấn đề lịch sử đó đồng thời tạo hứng thú học tập cho học sinh, giáo viên cần hướng dẫn HS tự học qua các hình thức hoạt động học tập trên lớp hoặc tự học ở nhà, phù hợp với hoàn cảnh, điều kiện học tập cụ thể nhằm nâng cao chất lượng học tập

Là giáo viên trực tiếp dạy lịch sử ở trường trung học phổ thông chuyên, nơi mà học sinh đã được tuyển chọn, có năng khiếu, có nhiều tư chất thông minh, ham hiểu biết thì việc tạo hứng thú học tập cho học sinh thông qua các hình thức tổ chức tự học là hết sức cần thiết Vì vậy, chúng tôi chọn vấn đề

“Tạo hứng thú học tập cho học sinh qua các hình thức tổ chức tự học môn Lịch sử lớp 10 Trường THPT chuyên Lam Sơn, Thanh Hóa” làm đề tài

nghiên cứu luận văn thạc sỹ Khoa học giáo dục

2.1 Vấn đề tự học và tổ chức tự học trong các nghiên cứu ở nước ngoài

Ngay từ những năm đầu trước công nguyên, Xô - cơ - rát (469 - 339 TCN)

đã đưa ra quan điểm rất nổi tiếng: Giáo dục phải giúp con người tự khẳng định chính mình Vận dụng quan điểm đó vào dạy học, ông cho rằng cần phải

để cho người học tự suy nghĩ, tự tìm tòi, cần giúp người học tự phát hiện thấy sai lầm của mình và tự khắc phục những sai lầm đó

Đến thế kỷ thứ XVII, nhà sư phạm Tiệp Khắc J.A Cômenxki (1592 - 1670) đã nghiên cứu về vấn đề quan điểm giáo dục “đánh thức năng lực nhạy cảm, phán đoán của người học” hay tìm ra phương pháp cho phép giáo viên giảng dạy ít hơn, học sinh học nhiều hơn Ông đề ra một số nguyên tắc dạy

học mà cho tới ngày nay vẫn có tác dụng nhằm phát huy tính tích cực học tập của học sinh: nguyên tắc đảm bảo tính trực quan trong dạy học, nguyên tắc đi

từ cái chung đến cái riêng, nguyên tắc tôn trọng đặc điểm đối tượng… Kế thừa những thành tựu của Cômenxki, ngày nay lý luận dạy học đã xây dựng được một hệ thống các nguyên tắc dạy học: Đảm bảo tính vững chắc của tri thức kĩ năng kĩ xảo với tính mềm dẻo của tư duy, đảm bảo sự thống nhất giữa các cụ thể và cái trừu tượng trong dạy học, nguyên tắc đảm bảo tính vừa sức chung và vừa sức riêng trong dạy học [25, tr 7]

J.J Rousseau (1712 - 1778), người Thụy Sĩ cho rằng phải hướng học sinh tích cực tự đánh giá kiến thức bằng cách tìm hiểu, khám phá và sáng tạo Ông đã nói: “Đừng cho trẻ con khoa học mà phải để cho nó tự phát minh ra” [24, tr 6]

Đến thế kỷ XIX, Conxtantin Đmitrêvic Usinxki (1824 - 1870) đã nghiên cứu về tính tích cực, tính độc lập của học sinh, ông đánh giá rất cao vai trò của tính tích cực, tính độc lập Theo ông, tính tích cực, tính độc lập là

cơ sở duy nhất để cho sự học có hiệu quả Ông cho rằng cần giáo dục cho học sinh biết định hướng trong môi trường xung quanh, biết hành động một cách sáng tạo, biết tự mình nâng cao vốn học vấn và tự phát triển của bản thân Trong dạy học không nên dồn tất cả tính tích cực vào công tác dạy của người giáo viên, còn học sinh thì lại thụ động mà cần phải làm sao cho học sinh tích cực ở mức độ cao nhất Như vậy, vấn đề tự học của học sinh đã được các nhà khoa học đề cập khá rõ ràng, các công trình nghiên cứu không chỉ dừng lại ở việc nghiên cứu về tự học mà còn chỉ ra rằng muốn cho sự học có hiệu quả thì cần phải làm gì? [25, tr 8]

John Dewey (1859 - 1952), người Mĩ cho rằng: “Việc dạy học phải kích thích được hứng thú, phải để học sinh độc lập, tìm tòi, thầy giáo là người thiết kế, người cố vấn” [24, tr 6]

Thailleirent, người Pháp rất chú trọng đến việc phát huy óc sáng tạo và tính độc lập suy nghĩ của học sinh Ông cho rằng chỉ có khi nào người ta tự

tìm tòi, tự phát minh ra điều gì đó thì người ta mới thực sự là biết, thực sự nhìn rõ điều đó

Tiến sĩ N Đ Đairi trong tác phẩm “Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế

nào” đã trình bày các nguyên tắc cơ bản trong giờ học lịch sử ở trường phổ

thông Ông đưa ra các yêu cầu đối với giờ học lịch sử và cho rằng để có một giờ học đạt hiệu quả cao, ngoài việc chuẩn bị tốt giáo án, giáo viên cần sử dụng hợp lí sách giáo khoa, các nguồn tài liệu, vận dụng linh hoạt các phương pháp dạy học Đặc biệt ông nhấn mạnh đến việc đưa ra các bài tập độc lập để phát huy tính tự lực của học sinh trong học tập

Trong cuốn “Phát huy tính tích cực của học sinh như thế nào” của I.F

Kharlamov, tác giả đã khẳng định: công tác tự học giữ một vai trò to lớn trong việc nâng cao tính tích cực hoạt động trí tuệ của học sinh khi thông hiểu và tiếp thu tri thức mới

A.A Vaghin với cuốn “Phương pháp dạy học lịch sử ở trường phổ

thông” đã đề cập đến biện pháp nâng cao chất lượng dạy học lịch sử, như vai

trò của đồ dùng trực quan, ý nghĩa của việc sử dụng sách giáo khoa, tài liệu khác [24, tr 6]

2.2 Vấn đề tự học và tổ chức tự học qua các nghiên cứu trong nước

Ở nước ta vấn đề tự học và bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả giáo dục nói chung, hiệu quả bài học nói riêng là vấn đề lớn, đã và đang thu hút sự quan tâm, nghiên cứu của các nhà giáo dục, các nhà nghiên cứu lí luận dạy học và phương pháp dạy học

Cuốn “Hoạt động tự học của sinh viên đại học” của tác giả Đặng Vũ

Hoạt – Hà Thị Đức trường ĐHSP Hà Nội (1990), đã coi hoạt động tự học như

là một bộ phận hữu cơ của hoạt động học tập của sinh viên gồm: lập kế hoạch - thời gian biểu tự học, nghe giảng và ghi bài trên lớp, đọc sách và các tài liệu khác

Giáo sư Nguyễn Cảnh Toàn đã đóng góp nhiều công sức trong tìm hiểu vấn đề tự học ở nhiều loại hình đào tạo khác (tập trung, đào tạo từ xa, TTGD

Thường xuyên)…trong Tuyển tập tác phẩm: Bàn về giáo dục Việt Nam –

(Nxb Lao Động, 2002) Cuốn sách “Quá trình dạy - tự học” của Giáo sự

Nguyễn Cảnh Toàn (Nxb Giáo dục Hà Nội 1997) đã đi sâu tìm hiểu hoạt động

dạy của thầy, tự học cuả trò Mặt khác, trong cuốn sách khác: “Luận bàn và

kinh nghiệm về tự học ”, tác giả đã đưa ra kinh nghiệm bản thân về việc tự

học và hiệu quả của quá trình tự học qua giảng dạy ở chương trình nghiên cứu

hệ đại học Sư phạm, vừa học vừa làm của giáo viên Từ đó ông rút ra những cản trở của việc tự học và cách khắc phục những khó khăn đó

Về phương pháp tự học lịch sử đã được trình bày trong cuốn “Phương

pháp dạy học lịch sử” do Giáo sư Phan Ngọc Liên và Trần Văn Trị chủ biên,

NXB Giáo dục 1992, đặc biệt là cuốn “Phương pháp dạy học lịch sử ” của tác

giả Phan Ngọc Liên (chủ biên), Trịnh Đình Tùng, Nguyễn Thị Côi xuất bản năm 2009

Cuốn “Đổi mới việc dạy, học lịch sử lấy học sinh làm trung tâm” của

Hội khoa học lịch sử Việt Nam do GS Phan Ngọc Liên chủ biên đã đề cập đến phương hướng, biện pháp để nâng cao chất lượng dạy học lịch sử ở trường phổ thông hiện nay trong đó nhấn mạnh tới vấn đề phát huy năng lực

tư duy của học sinh

Trong cuốn “Phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học lịch sử

ở trường THCS” do GS Phan Ngọc Liên, PGS Trịnh Đình Tùng chủ biên đã

đề cập đầy đủ cơ sở lí luận, thực tiễn của việc phát huy tính tích cực học tập của học sinh Đồng thời để ra những biện pháp sư phạm cần thiết nhằm phát huy tính tích cực, khả năng tư duy độc lập của học sinh THCS

Tác phẩm “Các con đường, biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học lịch

sử ở trường phổ thông”, GS.TS Nguyễn Thị Côi đã trình bày cụ thể quan

niệm về tự học lịch sử, nội dung và các hình thức tự học ở nhà, nhấn mạnh giáo viên phải rèn luyện cho học sinh thói quen, phương pháp tự học ở nhà [24, tr 8]

PGS.TS Nguyễn Ngọc Bảo trong cuốn sách “Phát triển tính tích cực,

tính tự học của học sinh trong quá trình dạy học” đã đưa ra quan niệm học là

hoạt động tích cực, tự lực, là trung tâm trong quá trình dạy học và nêu lên các phương pháp nhằm tích cực hoá hoạt động học tập của học sinh [18, tr 4]

Ngoài ra vấn đề này cũng được đề cập đến trong cuốn “Hệ thống các

phương pháp dạy học lịch sử ở trường THCS” do PGS Trịnh Đình Tùng chủ

biên Thông qua việc tìm hiểu phương pháp tự học của học sinh, tác giả đã nêu rõ mối quan hệ mật thiết giữa phương pháp giảng dạy của giáo viên và phương pháp học tập của học sinh góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy

Vấn đề tự học đã được bàn luận sôi nổi trên các tạp chí khoa học

chuyên ngành như: Tạp chí Giáo dục và thời đại; Giáo viên và nhà trường;

Nghiên cứu giáo dục; Tự học; Nghiên cứu lịch sử…Qua bài viết “Kinh nghiệm Đairi với việc dạy môn lịch sử ” của Lương Ninh và Nguyễn Thị Côi

đăng trên tạp chí Giáo dục số 8/ 1988, các tác giả đã giải quyết các vấn đề cụ thể, như mối quan hệ giữa nội dung sách giáo khoa và bài giảng, các yêu cầu của bài học, phát triển tính tích cực học tập của học sinh Các bài viết: “

Những vấn đề trong dạy học lịch sử ở trường THPT hiện nay” của GS Phan

Ngọc Liên và Nguyễn Thị Côi, “Một vài suy nghĩ về đổi mới nội dung giảng

dạy lịch sử ở trường phổ thông hiện nay” của tác giả Nghiêm Đình Vì và

Trịnh Đình Tùng trên tạp chí Nghiên cứu lịch sử số 5/1991, “Về biện pháp

nâng cao chất lượng dạy học lịch sử ” của PGS Trịnh Đình Tùng đăng trên

tạp chí Nghiên cứu giáo dục số 5/1994, “Hướng dẫn làm bài tập lịch sử ” của

tác giả Nguyễn Thị Côi và Phạm Thị Kim Anh trên tạp chí Nghiên cứu giáo dục số 6/1994…đã đi sâu vào các vấn đề khác nhau của phương pháp dạy học lịch sử nói chung và vấn đề tự học nói riêng, song đều có liên quan đến vấn đề

tự học lịch sử nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy bộ môn Hay gần đây hơn

là các bài báo đã đăng trên các tạp chí Giáo dục, tạp chí Dạy và học ngày nay, tạp chí Khoa học giáo dục, Giáo dục lí luận như: Tư tưởng tự học của Khổng

Tử - đề xuất các biện pháp tự học cho sinh viên trường Đại học Sư phạm - Đại học Huế của Nguyễn Thanh Hùng, Một số biện pháp rèn luyện khả năng

tổ chức tự học ở nhà của học sinh THPT của Đào Thị Oanh, Vấn đề tạo hứng thú cho người học của Nguyễn Hoài Sanh, Khảo sát hứng thú học tập môn

ngữ văn của Nguyễn Hồng Trâm - Nguyễn Thị Hồng Nam, Tự học ở tuổi học đường của Lê Hải Yến, Hoạt động tự học của sinh viên trong đào tạo theo hệ thống tín chỉ của Phạm Thị Thanh Hải….cũng đã trình bày về vấn đề tự học

và hứng thú học tập trong phạm vi của các môn học khác – đây là nguồn tài liệu tham khảo để nghiên cứu phần lí luận cho đề tài

Đặc biệt là Hội thảo khoa học “Nghiên cứu phát triển – Tự học - Tự

đào tạo” tổ chức tại Hà Nội ngày 6/1/1998 với nhiều bài phát biểu, bài viết

xung quanh vấn đề tự học, phát huy nguồn lực con người và các biện pháp cần được tiến hành đồng bộ hiện nay để phát triển năng lực tự học nâng cao chất lượng giáo dục đào tạo [24, tr 9]

Bên cạnh đó vấn đề này đã được tìm hiểu qua một số khoá luận của sinh viên, luận văn Thạc sỹ, luận án Tiến sỹ khoa học giáo dục, khoa học Tâm

lí giáo dục của trường ĐHSP Hà Nội Luận văn Thạc sỹ Đinh Thị Cúc với đề

tài: “Hướng dẫn phương pháp tự học phần chủ nghĩa duy vật biện chứng triết

học Mác cho sinh viên trường Cao đẳng kỹ thuật Hà Tây” Luận văn Thạc sỹ

của tác giả Cao Đức Sáu “Hướng dẫn phương pháp tự học nhằm nâng cao

chất lượng dạy học môn Kinh tế chính trị Mác Lênnin của trường Cao đẳng Kiên Giang ” Hoặc “Các biện pháp phát huy tính tích cực học tập của học sinh THPT thông qua dạy học” của Nguyễn Thanh Hùng, “Rèn luyện năng lực tự học cho học sinh trong dạy học Lịch sử Việt Nam từ năm 1858 – 1918

ở lớp 11 trường THPT (chương trình chuẩn)” của Nguyễn Thị Thanh Thuỷ,

“Một số biện pháp gây hứng thú học tập lịch sử cho HS THPT (vận dụng qua phần LSTG Cận đại lớp 10 Chương trình chuẩn)” của Nguyễn Thị Hằng…

cũng đã trình bày một cách cụ thể về năng lực tự học, biện pháp sư phạm gây hứng thú

Các công trình nghiên cứu trên là những gợi mở quý báu về mặt lí luận giúp chúng tôi tìm được hướng giải quyết các nhiệm vụ của luận văn Tuy nhiên cơ sở lí luận chung cũng như một số vấn đề của việc tự học đối với từng môn học, nhất là tự học lịch sử cần phải được tiếp tục nghiên cứu để đưa ra những biện pháp phát huy tối đa năng lực tự học của học sinh

Trong Kỷ yếu Hội thảo Nghiên cứu, giảng dạy lịch sử trong bối cảnh

hội nhập quốc tế và phát triển kỹ năng tự học cho học sinh do trường Đại học

Sư phạm Hà Nội tổ chức vào tháng 10 năm 2011, TS Nguyễn Thị Thế Bình

có bài viết: “Vấn đề phát triển kĩ năng tự học cho học sinh trong quá trình

dạy học bộ môn Lịch sử ở trường phổ thông Thực trạng và giải pháp”,

PGS.TS Trịnh Đình Tùng có bài: “Vấn đề hình thành kĩ năng tự học cho học

sinh trong dạy học Lịch sử ở trường phổ thông”, GS.TS Nguyễn Thị Côi có

bài: “Rèn luyện kĩ năng tự học Lịch sử - Một yêu cầu quan trọng trong dạy

học bộ môn ở trường phổ thông hiện nay”…Nội dung các bài viết này đã đề

cập một cách cụ thể về khái niệm kỹ năng, các kỹ năng tự học cần hình thành

và rèn luyện cho học sinh, tầm quan trọng của việc hình thành kĩ năng tự

học… “Rèn luyện kĩ năng tự học theo Sách giáo khoa lịch sử cho học sinh ” của PGS.TS Trần Việt Thụ, “Vai trò của hứng thú với việc hình thành và phát

triển kỹ năng tự học cho học sinh ” của Th.S Nguyễn Hà Giang, “Việc tự học

và phát triển kĩ năng nghe - hiểu – ghi chép cho học sinh ở trường THPT chuyên” của Th.S Nguyễn Hồng Thanh, “Rèn luyện kĩ năng tự học cho học sinh thông qua việc hướng dẫn các em làm các chuyên đề lịch sử” của tác giả

Nguyễn Thị Loan cũng đã đề cập đến tầm quan trọng và rèn luyện kĩ năng tự

học cho học sinh Đặc biệt, tác giả Hoàng Thanh Tú có bài:“Vấn đề phát triển

kỹ năng tự học môn Lịch sử của học sinh qua một số tài liệu nước ngoài”,

theo đó các nguồn tài liệu tiếng Nga, tiếng Anh, tiếng Pháp về vấn đề tự học

và hứng thú học tập cũng đã được dịch và sử dụng làm tài liệu tham khảo phục vụ cho công tác nghiên cứu lí luận của nhiều công trình trong nước Đây

là cơ sở tham khảo rất hữu ích cho chúng tôi khi thực hiện đề tài

Có các bài viết xung quanh vấn đề tổ chức hình thức tự học cho học

sinh như: “Sử dụng câu hỏi nhằm tổ chức hoạt động tự học cho học sinh

trong dạy học Lịch sử Việt Nam giai đoạn 1930 - 1954” ở lớp 12 (Chương

trình chuẩn)” của Th.S Nguyễn Thị Duyên, “Tổ chức học sinh tự học với tài

liệu tham khảo trong dạy học Lịch sử Việt Nam từ 1858 đến 1918 (lớp 11)”

của Th.S Nguyễn Thị Hà, “Tổ chức tự học ở nhà cho học sinh THPT thông

qua hệ thống bài tập” của Th.S Võ Văn Minh hay “Tổ chức hoạt động tự học

ở nhà cho học sinh trong dạy học chương ‘Việt Nam từ năm 1858 đến cuối thế kỉ XIX’ - lớp 11 trung học phổ thông” của tác giả Ngô Phú Hoài

Tuy vậy, cho đến nay vẫn chưa có một công trình chuyên sâu, chuyên biệt về các hình thức tổ chức tự học lịch sử cho học sinh ở trường THPT chuyên, để làm rõ những vấn đề về lí luận chung, cũng như chỉ ra các biện pháp sư phạm trong việc tổ chức hình thức tự học cho HS nhằm tạo hứng thú học tập trong DHLS ở trường THPT chuyên nói chung và trường THPT chuyên Lam Sơn nói riêng Đây cũng chính là những vấn đề mà tác giả muốn tập trung nghiên cứu trong đề tài này

3 Đối tượng nghiên cứu

Các hình thức tổ chức tự học Lịch sử cho học sinh lớp 10 ở trường THPT chuyên Lam Sơn Thanh Hoá

4 Mục đích nghiên cứu và Nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận văn là xác định hình thức tổ chức tự học để tạo hứng thú học tập cho HS trường chuyên, qua đó góp phần nâng cao chất lượng DHLS ở trường THPT nói chung và trường chuyên Lam Sơn nói riêng

4.2 Nhiệm vụ

Nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn là

- Nghiên cứu những vấn đề lí luận và khảo sát thực tiễn liên quan đến vấn

đề tổ chức tự học nhằm tạo hứng thú học tập cho học sinh trong dạy học lịch

sử ở trường THPT nói chung và trường THPT chuyên nói riêng

- Xây dựng hệ thống hoá lí luận về các hình thức tổ chức tự học để tạo hứng thú học tập trong DHLS ở trường THPT nói chung và trường chuyên Lam Sơn nói riêng

- Xác định rõ những yêu cầu cũng như các biện pháp sư phạm trong việc

tổ chức hình thức tự học cho HS nhằm tạo hứng thú học tập trong DHLS ở trường THPT nói chung và trường chuyên Lam Sơn nói riêng

- Tiến hành thực nghiệm sư phạm (từng phần và toàn phần), từ đó rút ra kết luận khoa học và khẳng định tính đúng đắn của đề tài

5 Phạm vi nghiên cứu

Luận văn đi sâu vào nghiên cứu các hình thức tổ chức tự học nhằm tạo hứng thú học tập LS cho HS chuyên nói chung và học sinh trường THPT chuyên Lam Sơn nói riêng

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

Dựa trên cơ sở phương pháp luận sử học mácxít, lý luận chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và các quan điểm của Đảng về vấn đề giáo dục nói chung, giáo dục Lịch sử nói riêng Luận văn nghiên cứu các tài liệu Tâm

lý, Giáo dục học, phương pháp dạy học bộ môn; đồng thời nghiên cứu chương trình – sách giáo khoa phổ thông và các tài liệu phục vụ thiết yếu cho việc dạy học khoá trình Lịch sử

6.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

Luận văn khảo sát thực tế dạy học lịch sử ở trường THPT hiện nay (đặc biệt là ở trường THPT chuyên Lam Sơn – Thanh Hoá) làm cơ sở cho việc đưa

ra những kết luận khoa học cũng như các biện pháp sư phạm phù hợp Đối tượng khảo sát là giáo viên giảng dạy bộ môn Lịch sử và học sinh lớp 10

7 Giả thuyết khoa học

Luận văn hướng tới khẳng định giả thuyết khoa học: Tự học là cách để học sinh tự khám phá, tự tìm tòi, nghiên cứu rồi tiến tới chiếm lĩnh kiến thức, từ

đó học sinh ngày càng hứng thú với công việc học tập Nếu thực hiện tốt những yêu cầu và giải pháp về tổ chức hình thức tự học mà đề tài đã đề xuất thì sẽ tạo hứng thú học tập cho HS và góp phần nâng cao chất lượng DHLS ở trường THPT nói chung và trường chuyên Lam Sơn nói riêng

8 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

Luận văn được hoàn thành sẽ có ý nghĩa cơ bản sau:

Về lý luận: luận văn hệ thống những vấn đề lý luận về các hình thức tổ

chức tự học môn LS để tạo hứng thú học tập cho HS Đồng thời, luận văn

cũng xác định biện pháp cụ thể trong tổ chức tự học gây hứng thú cho HS trường THPT nói chung và trường chuyên Lam Sơn nói riêng

Về thực tiễn: Những biện pháp sư phạm được nêu trong luận văn có thể

ứng dụng vào dạy học Lịch sử ở trường THPT Thổ Nhĩ Kì là tài liệu tham khảo cho sinh viên sư phạm ngành Lịch sử, cho GV ở trường THPT nói chung và trường chuyên Lam Sơn nói riêng, cũng như cho các tác giả quan tâm tới việc nghiên cứu và vận dụng đổi mới PPDH LS

9 Cấu trúc của Luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục, đề tài gồm 2 chương

Chương 1: Tạo hứng thú học tập cho HS thông qua các hình thức tổ chức

tự học môn LS ở trường THPT chuyên Lí luận và thực tiễn

Chương 2: Các biện pháp tạo hứng thú học tập cho HS qua các hình thức

tổ chức tự học môn LS lóp 10 ở trường THPT chuyên Lam Sơn, Thanh Hóa Thực nghiệm

CHƯƠNG 1 TẠO HỨNG THÚ HỌC TẬP CHO HỌC SINH QUA CÁC HÌNH THỨC

TỔ CHỨC TỰ HỌC MÔN LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC

PHỔ THÔNG CHUYÊN LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

1.1 Cơ sở lí luận

1.1.1 Quan niệm về hứng thú

Hứng thú là thuật ngữ được sử dụng rộng rãi trong khoa học cũng như trong đời sống Hứng thú là một hiện tượng tâm lý phức tạp, vì vậy, vấn đề này được nhiều nhà khoa học quan tâm nghiên cứu Tuy nhiên, để trả lời câu hỏi “hứng thú là gì” đã có nhiều quan niệm dựa trên cách tiếp cận khác nhau

Theo Từ điển Tiếng Việt thì: “Hứng thú là cảm giác thích thú thấy trong người mình đang có một sức thôi thúc làm cái gì đó” Húng thú nếu là danh từ chỉ sự ham thích (Tác phẩm gây được hứng thú cho người đọc) Hứng thú là tính từ: Cảm thấy hứng thú, hào hứng: hứng thú với công việc (Câu chuyện nghe rất hứng thú) Hứng thú (I) đgt: biểu hiện của một nhu cầu làm cho chủ thể tìm cách thoả mãn, tạo ra khoái cảm, thích thú và huy động sinh lực để cố gắng thực hiện Hứng thú làm việc (II): Sự ham thích, không còn hứng thú gì nữa, bộ phim gây được hứng thú cho tác giả [31, tr 861]

Theo Từ điển Tâm lý của Nguyễn Khắc Viện (cb): “Hứng thú là biểu hiện của một nhu cầu, làm cho chủ thể tìm cách thoả mãn, tạo ra khoái cảm thích thú…” [32, tr 161]

Theo Kharlamôp trong cuốn “Phát huy tính tích cực học tập của học

sinh như thế nào” tập II đã nêu: “Hứng thú là nhu cầu nhuốm màu sắc xúc

cảm đi trước giai đoạn gây động cơ và làm cho hoạt động của con người có tính chất hấp dẫn “Hứng thú là thể hiện xúc cảm của nhũng nhu cầu nhận thức ở người” Do đó việc thoả mãn các hứng thú sẽ thúc đẩy lấp các lỗ hổng trong kiến thức, làm cho sự định hướng tìm hiểu các sự kiện, hiện tượng có ý

nghĩa đối với cá nhân trở nên đầy đủ và sâu sắc hơn Nói cách khác, hứng thú

là một cơ chế thúc đẩy thường xuyên đối với nhận thức

N.G Môrôzôva thì lại cho rằng hứng thú từ đối tượng này đến đối tượng khác, đối với mọi lứa tuổi đều là một niềm vui Niềm vui thường mang đến cho con người cuộc sống tốt đẹp, đồng thời cả những khả năng và phương pháp làm việc tốt hơn Học tập cũng như bất kì một dạng lao động nào, đều cần thiết mang lại niềm vui cho con người Niềm vui là nguồn sáng tạo, thành đạt những chiến công mới trong hoạt động Hứng thú nhận thức làm cho con người trở thành chủ thể tìm kiếm, ham muốn tri thức, kiên trì, cần mẫn Đặc biệt, nhờ có hứng thú nhận thức, việc tự giáo dục, rèn luyện trở thành có phương pháp và có hiệu quả

Côvaliôp trong cuốn “Tâm lý học cá nhân”: “Hứng thú là thái độ đặc

thù của cá nhân đối với một đối tượng nào đó, do ý nghĩa của nó trong đời sống và do sự hấp dẫn về tình cảm của nó” “Hứng thú đó là sự kết hợp độc đáo các quá trình tình cảm – ý chí và quá trình trí lực, tính tích cực nhận thức

và hoạt động của con người được nâng cao” và “Đó là thái độ riêng của cá nhân đối với đối tượng, ý thức được ý nghĩa cuộc sống và sự hấp dẫn về tình cảm gây ra” [23, tr 23]

Như vậy, hứng thú là một trạng thái tâm lý phức tạp, phản ánh nhiều giai đoạn từ đơn lẻ tới tổ hợp nhiều quá trình tâm lý của con người Hứng thú

là một thái độ đặc biệt của cá nhân đối với một đối tượng nào đó vừa có ý nghĩa trong cuộc sống, vừa có khả năng mang lại cho nó một khoái cảm Hứng thú làm tăng hiệu quả của quá trình nhận thức, làm nảy sinh khát vọng hành động và hành động sáng tạo làm tăng sức làm việc Hứng thú luôn có đối tượng nhất định Hứng thú được phân thành nhiều loại: hứng thú nghệ thuật, hứng thú thể thao, hứng thú nhận thức… Trong đó, hứng thú nhận thức

và hứng thú học tập có vị trí quan trọng

Hứng thú nhận thức là sự định hướng có lựa chọn của cá nhân vào sự

vật, hiện tượng thực tế xung quanh Hứng thú nhận thức trong khoa học đặc biệt quan trọng, giúp cá nhân độc lập tiếp nhận kiến thức khoa học ở các lĩnh vực mà mình thích, từ đó tích cực hoạt động để tìm kiếm và tiếp cận kiến thức Việc hình thành hứng thú nhận thức gắn liền với việc học tập của học sinh Sỡ dĩ như vậy vì nội dung chủ yếu trong quá trình học tập của học sinh

là phải học để dần dần chuyển từ trình độ kiến thức này lên trình độ kiến thức cao hơn, nâng từ “biết” đến “hiểu” và vận dụng được những kiến thức đó vào cuộc sống Tuy nhiên, hứng thú nhận thức không chỉ nhằm vào nội dung một môn học cụ thể mà nhằm vào quá trình học tập, vào hoạt động nhận thức, phương pháp hoạt động để đạt được kiến thức Hứng thú nhận thức là cái tạo

ra động cơ quan trọng nhất của học tập, là cơ sở thái độ của học sinh đối với học tập, là nguồn thúc đẩy học sinh học tập một cách say mê Hứng thú nhận thức không chỉ là sự kích thích bên ngoài mà còn là quá trình kích thích từ bên trong của bản thân học sinh, chính sự kích thích bên trong đó mới duy trì lâu dài được hứng thú Những nội dung kích thích học sinh từ bên ngoài có thể là nội dung bài học, do giáo viên giảng dạy, do đồ dùng trực quan đẹp…, nhưng nếu chỉ gây được những cảm xúc nhất thời thì chưa thể gọi là hứng thú, đồng thời những cảm xúc này cũng không duy trì được sự bền vững Nếu chỉ là xúc cảm bên ngoài của học sinh thì đến một lúc nào đó, khi xúc cảm qua đi, học sinh sẽ nhanh chóng quên những gì vừa tiếp nhận được, vừa nhìn thấy Chỉ với những kích thích từ bên trong, hứng thú mới có thể duy trì được một cách bền vững, mới có thể trở thành động cơ hoạt động học của học sinh

Hứng thú học tập có đối tượng hẹp hơn nhiều so với hứng thú nhận

thức (hứng thú nhận thức có đối tượng là việc nhận thức thế giới khách quan nói chung: quá trình nhận thức bản chất và quy luật của các sự vật hiện tượng trong thế giới khách quan) Khái niệm hứng thú học tập theo nghĩa rộng là việc lĩnh hội những kinh nghiệm lịch sử xã hội nói chung, nghĩa là nó gần với

khái niệm nhận thức Nhưng khái niệm học tập theo đúng nghĩa tâm lý học là hoạt động học tập được tổ chức bằng phương pháp nhà trường với nội dung, phương pháp và hình thức tổ chức chuyên biệt Vậy hứng thú học tập là loại hứng thú gắn với các môn học trong nhà trường; nó là thái độ đặc biệt của người học với môn học mà họ thấy có ý nghĩa và khả năng đem lại khoái cảm trong quá trình học tập bộ môn Hứng thú học tập bao gồm cả thái độ đối với các hành động học tập để đạt tới tri thức và kỹ năng, kỹ xảo đó trong các môn học Từ sự phân tích này chúng tôi cho rằng khi nghiên cứu hứng thú học tập một môn học cụ thể cần xem xét cả hứng thú với nội dung môn học và hứng thú với hoạt động học tập bộ môn để lĩnh hội nội dung môn học Điều này giải thích tại sao có những học sinh rất thích nghe giảng bài trên lớp nhưng lại không hứng thú với việc học bài, làm bài tập, đọc các tài liệu tài liệu tham khảo và ứng dụng tri thức vào thực tiễn

Dấu hiệu đặc trưng của hứng thú học tập cũng là sự thích thú với môn học và tính tích cực trong hoạt động học tập bộ môn, xúc cảm tích cực là dấu hiệu rõ ràng nhất, đặc trưng nhất của hứng thú học tập nhưng không thể đồng nhất những xúc cảm tích cực với hứng thú, xúc cảm là quá trình tâm lý, nó nảy sinh trong những tình huống cụ thể của quá trình học tập còn hứng thú là thuộc tính tâm lý tương đối ổn định của cá nhân Xúc cảm là dấu hiệu của hứng thú Một dấu hiệu đặc trưng nữa của hứng thú học tập là tính tích cực trong hoạt động học tập bộ môn Hứng thú là nguồn kích thích mạnh mẽ tới tình tích cực của cá nhân Do tác động mạnh mẽ này mà tất cả các quá trình tâm lý diễn ra với tốc độ nhanh và có hiệu quả cao Khi có hứng thú học sinh

sẽ học tập tích cực hơn và có hiệu quả hơn Thái độ học tập tích cực được biểu hiện ở việc tiến hành nhiều hình thức học tập khác nhau và học một cách say mê không mệt mỏi Hứng thú là một thuộc tính nhân cách cá nhân nên nó không tồn tại một cách biệt lập, riêng rẽ mà hình thành và phát triển trong mối

quan hệ với các thuộc tính tâm lý khác nói chung và với các phẩm chất nhân cách của cá nhân nói riêng

Làm thế nào để kích thích hứng thú học tập? Để gây hứng thú cho học sinh, chúng ta phải giúp cho học sinh cảm xúc niềm vui sướng của thành công, tin tưởng vào sức của mình, vào khả năng vượt qua khó khăn sẽ gặp Cần nhận thức một cách đúng đắn rằng, hứng thú không xuất hiện một cách ngẫu nhiên, nó khác với ngẫu hứng ở tính mục đích rõ ràng Hứng thú học tập nói chung, hứng thú học tập lịch sử nói riêng đều được hình thành trong quá trình học tập của học sinh Trong quá trình dạy học, trên cơ sở nội dung bài học, giáo viên lựa chọn những nội dung cơ bản và vận dụng phương pháp phù hợp để gây được xúc cảm và hứng thú học tập cho học sinh Hứng thú càng không phải là yếu tố bẩm sinh Không ai sinh ra đã có hứng thú với một hoặc một số môn khoa học nào Hứng thú chỉ có thể hình thành trong quá trình học tập, trong thực tiễn giáo dục mà thôi [23, tr 24]

Hứng thú học tập cho học sinh còn phụ thuộc rất nhiều vào quá trình dạy học Quá trình dạy học nói chung nhằm vào sự chỉ đạo và điều khiển hoạt động nhận thức của học sinh, là cơ sở giáo dục và phát triển hứng thú nhận thức của người học Trong quá trình dạy học, bản thân nội dung học tập cũng

là nguồn quan trọng để phát triển hứng thú học tập Thực chất của việc dạy học là làm thế nào để trang bị cho học sinh những kiến thức của bài học, nắm được hệ thống tri thức và có phương pháp học tập tốt sẽ là cơ sở để học sinh giải quyết những tri thức phức tạp hơn Hứng thú học tập của học sinh được phát triển dưới sự chỉ đạo của giáo viên, có sự hợp tác của tập thể lớp và sự cố gắng của chính bản thân từng học sinh [6, tr 16]

Gây hứng thú học tập cho học sinh còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố như khả năng diễn đạt, ngôn ngữ trong sáng, giàu hình ảnh của giáo viên, yếu tố gia đình học sinh… Tất cả những điều đó được phối hợp với nhau để kích thích hứng thú học tập của học sinh, từ đó kích thích quá trình tâm lý ở các

em, hoạt động học tập sẽ trở nên say mê và đạt được hiệu quả cao Khi đã đạt được kết quả học tập cao sẽ là yếu tố quyết định để hứng thú học tập tiếp tục được nảy sinh và duy trì

Trên cơ sở đó, các nhà nghiên cứu tâm lí học, giáo dục học đã phân loại hứng thú học tập như sau:

- Căn cứ vào đối tượng gây nên hứng thú:

+ Hứng thú vật chất: là loại hứng thú được biểu hiện cho sự say đắm và theo

đuổi đối với vật chất Hứng thú vật chất là do năng lực bản thân quyết định vấn đề bảo tồn và tiếp tục đến đời sau Có thể biểu hiện thành nguyện vọng, muốn có chỗ ở, có đủ tiện nghi sinh hoạt, hứng thú ăn mặc, hứng thú thời trang…Trong xã hội tư bản thì hứng thú vật chất mang tính chất kỳ quặc và ích kỷ Nó trở thành lòng ham muốn, sự xa hoa, tích luỹ tiền và vì bản thân tiền của

+ Hứng thú tinh thần: là chỉ hứng thú đối với văn hoá, khoa học, nghệ thuật

Nhà khoa học hứng thú đối với việc tìm kiếm khoa học là vì vui thú mà quên

u sầu, nhà phát minh đối với hứng thú phát minh cũng sẽ vui mà quên hết mệt mỏi Hứng thú tinh thần có thể tăng thêm yêu cầu ham muốn học hỏi của con người, khiến cho người đi làm việc và tìm kiếm một cách dạt dào sức sống

- Căn cứ vào chiều hướng của hứng thú:

+ Hứng thú trực tiếp: là những hứng thú đối với bản thân quá trình nhận thức,

hẹp hơn là quá trình nắm vững kiến thức, quá trình lao động và sự sáng tạo Một người thích khiêu vũ, đánh cầu, có là vì bản thân hoạt động khiêu vũ, đánh cầu có sức thu hút đối với người ấy Thông qua những hoạt động này anh ấy sẽ có được sự vui vẻ và vừa ý

+ Hứng thú gián tiếp: là hứng thú đối với kết quả của hoạt động hay quá trình

của sự kiện, chứ không phải bản thân sự kiện hay quá trình đó Có nhiều người có thể cảm thấy học ngoại ngữ là một việc rất khô khan, nhưng vẫn có hứng thú rất sâu đối với nó và vẫn tiếp tục học Họ học ngoại ngữ để nâng cao

học vị, có thể xuất ngoại, có thể tìm được một nghề nghiệp vừa lòng, đây là nguyên nhân thu hút mọi người Hay như hứng thú muốn có học vấn, có nghề nghiệp, có chức vụ, có địa vị xã hội nhất định và có kết quả vật chất của quá trình lao động

Sự tương quan đúng mức giữa hứng thú trực tiếp và hứng thú gián tiếp

là điều kiện thuận lợi nhất cho hoạt động tích cực của cá nhân Trong hoạt động học tập, người ta thường dùng hứng thú gián tiếp để kích thích hứng thú trực tiếp của học sinh Bởi hứng thú trực tiếp sẽ đưa tới nhận thức sâu sắc hơn

về đối tượng, còn hứng thú gián tiếp sẽ trở thành phương tiện để tiếp thu tri thức, kinh nghiệm Có rất nhiều nghiên cứu biểu thị rõ, tất cả những người mà đưa ra những thành tựu nổi bật trong sự nghiệp đều là do tác dụng của hai loại hứng thú kép Đặc biệt là hứng thú gián tiếp có tác dụng quan trọng đối với sự khắc phục khó khăn trong học tập, trong công việc Trong công tác giáo dục, cần làm cho học sinh kết hợp cả hứng thú trực tiếp và hứng thú gián tiếp đối với một đối tượng Như vậy, hứng thú mới bền vững

- Căn cứ vào tính hiệu lực của hứng thú, có thể phân chia hứng thú thành: hứng thú chủ động (hứng thú tích cực) và hứng thú bị động (hứng thú tiêu cực)

- Căn cứ vào khối lượng hứng thú (phạm vi khái quát của đối tượng) có thể chia thành hai loại: Hứng thú rộng và hứng thú hẹp

- Căn cứ vào tính bền vững của hứng thú, người ta chia hứng thú thành hai loại: hứng thú bền vững và hứng thú không bền vững

- Căn cứ vào mức độ sâu sắc của hứng thú, có hứng thú sâu sắc, hứng thú hời hợt [5, tr 25]

Những biểu hiện của hứng thú học tập trong giờ học được cụ thể bằng hoạt động của học sinh: chú ý nghe giảng và tích cực phát biểu trong các giờ học, học sinh thích làm và làm đầy đủ các bài tập của môn học, tích cực hành động, nhận thức, xúc cảm và hành vi phát triển theo chiều hướng tốt

Như vậy, hứng thú là một hoạt động tâm lí phức tạp của cá nhận, nó có liên quan đến nhiều thuộc tính tâm lý khác như nhu cầu, xúc cảm… Để đạt được hứng thú học tập cần có quá trình lâu dài và phải phụ thuộc vào nhiều yếu tố Hứng thú học tập là động lực quan trọng thúc đẩy người học đạt kết quả cao, tạo cho cá nhân động lực để làm việc Do đó, để học sinh thu được kết quả học tập tốt, trong quá trình dạy học, giáo viên cần có biện pháp gây hứng thú học tập cho học sinh

1.1.2 Quan niệm về hứng thú học tập lịch sử

Trước khi tìm hiểu về hứng thú trong học tập lịch sử, chúng ta cần nhận thức được mục tiêu của bộ môn lịch sử ở trường phổ thông

Mục tiêu giáo dục của Đảng và Nhà nước ta đã thể hiện rõ trong Luật

Giáo dục (2005): “Mục tiêu giáo dục là đào tạo con người Việt Nam phát

triển toàn diện, có đạo đức, trí thức, sức khỏe, thẩm mĩ và nghề nghiệp, trung thành và bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất và năng lực công dân, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”

Mục tiêu bộ môn Lịch sử là việc cụ thể hoá mục tiêu giáo dục chung Chương trình giáo dục phổ thông ban hành tháng 5/2006 đã xác định mục tiêu

môn Lịch sử như sau: “Môn Lịch sử ở trường phổ thông nhằm giúp cho học

sinh có được những kiến thức cơ bản, cần thiết về lịch sử dân tộc và lịch sử thế giới; góp phần hình thành ở học sinh thế giới quan khoa học, giáo dục lòng yêu quê hương, đất nước, truyền thống dân tộc, cách mạng, bồi dưỡng các chức năng tư duy, hành động, thái độ ứng xử đúng đắn trong đời sống xã hội” [24, tr 21]

Bởi vậy, việc học tập lịch sử ở trường phổ thông yêu cầu phải đạt hiệu quả cao cả về ba mặt: kiến thức, kĩ năng, thái độ, tình cảm, tư tưởng

Về kiến thức, mục tiêu của môn lịch sử ở trường THPT là cung cấp cho

học sinh những kiến thức cơ bản của khoa học lịch sử bao gồm: sự kiện lịch

sử cơ bản, các khái niệm, thuật ngữ, tên đất, tên người, niên đại, những hiểu

biết về quan điểm lý luận sơ giản, những vấn đề phương pháp nghiên cứu và học tập, phù hợp với yêu cầu và trình độ học sinh

Về kĩ năng, hình thành các kĩ năng cần thiết trong học tập bộ môn, xem

xét các sự kiện lịch sử trong các quan hệ về không gian, thời gian, kĩ năng phân tích, so sánh, tổng hợp, khái quá, đánh giá các sự kiện, hiện tượng lịch

sử, nhân vật lịch sử Bồi dưỡng năng lực phát hiện, đề xuất và giải quyết các vấn đề lịch sử Hình thành năng lực tự học, tự làm giàu tri thức qua các nguồn tài liệu khác nhau Vân dụng kiến thức đã học vào cuộc sống hiện nay

Về thái độ, tình cảm, tư tưởng, qua từng bài học, các phần, chương của

chương trình cấp học, trên cơ sở nội dung kiến thức cụ thể, tri thức lịch sử không chỉ có tác dụng giáo dục trí tuệ mà còn giáo dục cho học sinh quan điểm tư tưởng, lập trường, phẩm chất đạo đức, nhân cách, tình cảm, tư tưởng, góp phần đào tạo con người Việt Nam toàn diện Học sinh THPT được bồi dưỡng một cách có hệ thống, sâu sắc hơn ở những điểm chủ yếu như: Lòng yêu nước xã hội chủ nghĩa, yêu quê hương; Tinh thần đoàn kết quốc tế, tình hữu nghị với các dân tộc đấu tranh cho độc lập, tự do, văn minh, tiến bộ xã hội, hoà bình, dân chủ; Niềm tin vào sự phát triển hợp quy luật của xã hội loài người và dân tộc; Có ý thức làm nghĩa vụ công dân, sẵn sàng thực hiện nghĩa

vụ quốc tế

Như vậy, mục tiêu môn lịch sử ở trường THPT là cung cấp kiến thức

cơ bản, có hệ thống về lịch sử phát triển hợp quy luật của dân tộc và xã hội loài người Trên cơ sở đó, giáo dục lòng yêu nước, tự hào dân tộc, lí tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, rèn luyện năng lực tư duy và thực hành

Để thực hiện được mục tiêu bộ môn lịch sử ở trường THPT, nhằm đáp ứng được yêu cầu của giáo dục, trước hết phải rèn luyện năng lực tự học của học sinh Bởi vì, năng lực tự học được phát huy, học sinh sẽ nắm vững kiến thức, hiểu được lịch sử, từ đó hình thành tư tưởng, rèn luyện kĩ năng, kĩ xảo, góp phần to lớn vào việc giáo dục toàn diện cho học sinh

Môn Lịch sử đóng góp phần quan trọng trong mục tiêu đào tạo nhân tài cho đất nước Tri thức lịch sử giúp chúng ta hiểu biết về sự phát triển về mọi mặt của xã hội loài người, về các cuộc cách mạng công nghiệp trên thế giới…từ đó rút ra những bài học kinh nghiệm quý báu, khắc phục những quan điểm sai lầm để phục vụ tốt công cuộc xây dựng đất nước giàu mạnh, xã hội công bằng, dân chủ Đối tượng nghiên cứu của lịch sử là quá trình phát triển của xã hội loài người, nó mang tính quá khứ, tính cụ thể, không lặp lại và tính thống nhất giữa sử và luận Tức là, lịch sử là tất cả những sự kiện, hiện tượng

đã xảy ra trong quá khứ của xã hội loài người Nó tồn tại khách quan, độc lập với ý thức của con người, không lặp lại, không thể tái hiện nguyên xi như nó

đã xảy ra Trong dạy học lịch sử, học sinh không thể trực tiếp quan sát, cũng không thể tái hiện lại lịch sử trong phòng thí nghiệm như các môn khoa học khác mà chỉ có thể học qua sách vở, qua các tài liệu thành văn và các tài liệu hiện vật (di tích lịch sử, cổ vật ) Trong dạy học lịch sử, giáo viên không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức lịch sử mà trên cơ sở sự kiện, hiện tượng lịch sử hình thành cho học sinh biểu tượng, khái niệm, nêu lên quy luật và rút

ra bài học lịch sử Vì vậy, nhiệm vụ của người giáo viên lịch sử hết sức nặng

nề, giáo viên cần phải khắc sâu kiến thức cơ bản cho học sinh, giúp học sinh hiểu được bản chất của sự kiện, hiện tượng lịch sử, mối liên hệ giữa lịch sử với thực tế cuộc sống Đó là cơ sở để học sinh có thể hiểu được quá khứ, vận dụng trong hiện tại và đoán định tương lại Tất cả những điều trên là những kiến thức không thể thiếu được của nền văn hoá nhân loại mà bộ môn lịch sử phải góp phần thực hiện Đúng như Tsecnưsepxki viết: “Có thể không biết, không cảm thấy say mê học tập môn Toán, tiếng Hy Lạp hoặc Latinh, Hoá học, có thể không biết hàng nghìn môn khoa học khác, nhưng dù sao đã là một người có giáo dục mà không yêu thích lịch sử thì chỉ có thể là một con người không phát triển đầy đủ về trí tuệ” Việc giáo dục và phát triển học sinh một cách toàn diện không phải chỉ phụ thuộc vào một môn khoa học riêng rẽ

nào mà phải là sự kết hợp của nhiều khoa học khác nhau, trong đó, Lịch sử chiếm một vị trí quan trọng Một dân tộc, một đất nước muốn phát triển, muốn tiến về phía trước không thể phủ nhận quá khứ Tuổi trẻ là tương lai của đất nước, là những người mới xây dựng đất nước, vì vậy học tập lịch sử là việc làm cần thiết “Lịch sử là cô giáo của cuộc sống”, “Lịch sử là bó đuốc soi đường đi tới tương lai”, vì vậy phải có quan niệm đúng đắn về vị trí bộ môn

trong việc giáo dục thế hệ trẻ [3, tr 37]

Xuất phát từ đặc điểm cũng như mục tiêu của bộ môn lịch sử ở trường phổ thông, đặt ra yêu cầu là phải dạy và học tốt môn lịch sử Để học tập tốt, yêu thích môn lịch sử trước hết nhiệm vụ của giáo viên là phải kích thích được hứng thú học tập lịch sử cho học sinh trong quá trình dạy học ở trường phổ thông

Thực tế ở trường phổ thông cho thấy, nhiều học sinh không nắm vững những sự kiện lịch sử đơn giản, hay bản chất của lịch sử dân tộc mình Để học sinh học tập tốt lịch sử từ đó yêu thích sử là vấn đề quan trọng và cấp thiết Giáo viên đóng vai trò chủ động trong quá trình tổ chức gây hứng thú học tập cho học sinh Giáo viên cần có phương pháp dạy học tốt để hình thành ở học sinh những xúc cảm lịch sử chân thực Trong trường hợp này, học sinh có hứng thú học tập không, có yêu thích bộ môn lịch sử hay không lại phụ thuộc không nhỏ ở người thầy Thực tế cho thấy, giờ học không được tổ chức tốt, học sinh sẽ coi việc học chỉ là bắt buộc, nên học tập đối phó với tâm trạng nặng nề, phân tán Ngược lại, giờ học được giáo viên tổ chức linh hoạt, sinh động, ngôn ngữ trong sáng, giàu hình ảnh, kỹ năng sư phạm thuần thục, đan xen những câu chuyện về nhân vật lịch sử gắn với nội dung bài học, sẽ tạo ra không khí giờ học hào hứng, học sinh chủ động, say mê, ham thích tìm tòi, khám phá Hứng thú của học sinh là cơ sở của hoạt động tự giác, tích cực, chủ động và sáng tạo trong học tập Hứng thú học tập lịch sử là thái độ say mê tự giác tích cực đặc biệt của cá nhân người học đối với nội dung lịch sử cụ thể

Vậy, muốn gây hứng thú học tập lịch sử cho học sinh, trong quá trình giảng dạy, giáo viên phải lôi cuốn các em vào bài học Từ những sự kiện cụ thể của bài học, giáo viên hướng dẫn học sinh hình thành nên biểu tượng lịch sử sinh động, chân xác Và từ những biểu tượng cụ thể các em sẽ nắm được khái niệm của sự kiện lịch sử, hiểu được bản chất của sự kiện lịch sử đó rồi rút những bài học hữu ích cho bản thân Để đạt được điều này, học sinh luôn phải tích cực chủ động lĩnh hội kiến thức và chính các em đóng vai trò trung tâm trong quá trình dạy học, dưới sự hướng dẫn, tổ chức của giáo viên Nếu trong quá trình dạy học, giáo viên biết đánh giá khách quan kết quả học tập của học sinh một cách công bằng, biết nâng đỡ, kích thích sự ham hiểu biết của học sinh thì sẽ giúp các em thấy thoải mái, dễ chịu, tức là các em đạt được hứng thú trong học tập

Hứng thú học tập lịch sử còn phụ thuộc vào chính bản thân học sinh

Để học tốt môn lịch sử, học sinh cần có cảm tình với môn học, có nhu cầu học tập cụ thể Để thoả mãn nhu cầu bản thân, học sinh sẽ tích cực học tập để lĩnh hội kiến thức Trình độ phát triển trí tuệ, thái độ đúng đắn của học sinh là một

cơ sở cần thiết để phát triển hứng thú, đồng thời cũng là điều kiện quan trọng

để hình thành và bồi dưỡng hứng thú học tập lịch sử Nghĩa là học sinh phải nhận thức được tầm quan trọng của lịch sử mới có thể hình thành và phát triển hứng thú học tập Ngoài ra, học sinh cũng cần phải có nhu cầu, tính ham hiểu biết, sự nỗ lực học tập mới có thể hình thành và duy trì được hứng thú một cách bền vững

Như vậy, để hình thành hứng thú học tập lịch sử ở học sinh trước hết phụ thuộc vào khả năng dạy học của chính bản thân người giáo viên Một giáo viên dạy tốt sẽ lôi cuốn được sự chú ý của học sinh, làm nảy sinh tình cảm yêu thích lịch sử, đó là cơ sở tạo nên hứng thú học tập của các em Những nếu học sinh không chủ động tiếp nhận kiến thức, không yêu thích bộ môn, không có nhu cầu tìm hiểu kiến thức thì hứng thú học tập cũng không

thể hình thành Ngoài ra, còn một số yếu tố như điều kiện gia đình, xã hội xung quanh học sinh,…cũng có ảnh hưởng đến việc hình thành hứng thú học tập Thông thường học sinh hứng thú yêu thích môn học đồng thời cũng yêu người giáo viên và phương pháp dạy học của người thầy đó Vì vậy, muốn hình thành hứng thú học tập lịch sử cho học sinh, giáo viên cần chú ý đến yếu

tố dạy - học và các yếu tố khách quan xung quanh làm ảnh hưởng đến quá trình học tập của các em

1.1.3 Vai trò, ý nghĩa của hứng thú trong học tập lịch sử ở trường phổ thông

Trong quá trình dạy học lịch sử, giáo viên không tạo được hứng thú học tập cho học sinh, thì học sinh sẽ không có động lực để tiếp thu tri thức lịch sử,

từ đó học sinh không những không tiếp thu được bản chất vấn đề lịch sử mà cũng không có được thái độ, tư tưởng tình cảm đúng đắn cũng như không có năng lực tư duy và thực hành môn học Bởi vậy, có thể nói, tạo được hứng thú cho học sinh trong học tập lịch sử góp phần thực hiện mục tiêu môn học nói riêng và mục tiêu giáo dục – đào tạo nói chung

1.1.3.1 Vai trò của hứng thú học tập lịch sử

Hứng thú đóng một vai trò quan trọng trong học tập cũng như trong các hoạt động của con người Khẳng định vai trò quan trọng của hứng thú, nhà duy vật Pháp, K Henvêtuyt đã viết: “Có việc gì ta không làm được dưới ảnh hưởng của hứng thú” Đúng như vậy, với bất kỳ một công việc nào cũng cần

có sự say mê, hứng thú thì công việc đó sẽ diễn ra suôn xẻ, đạt kết quả cao Khi đã có hứng thú thì con người hướng toàn bộ quá trình nhận thức vào đối tượng khiến cho quá trình đó nhạy bén và sâu sắc hơn Hứng thú làm nảy sinh khát vọng hành động, hứng thú sâu sắc tạo ra nhu cầu găy gắt của cá nhân, cá nhân thấy cần phải hành động để thoả mãn hứng thú

Trong cuộc sống, mỗi con người đều phải học tập, phải làm việc để kiếm sống, để tồn tại… nếu những công việc đó chỉ làm một cách hời hợt, qua

loa thì hiệu quả không cao Đối với bất kỳ một công việc nào cũng cần có sự thích thú, say mê, có hứng thú thì công việc sẽ diễn ra suôn sẻ, thu được thành công cao Tất nhiên, cũng có những người làm việc mà không có hứng thú, say mê, chỉ như một thứ nghĩa vụ để tồn tại vẫn thu được kết quả những kết quả đó không mang lại niềm vui, niềm hạnh phúc cho họ Trong học tập cũng vậy, hứng thú làm cho người học học tập một cách say mê, không mệt mỏi Bản chất hứng thú là thái độ tích cực của cá nhân với đối tượng nên những xúc cảm tích cực này có tác dụng giảm bớt sự căng thẳng thần kinh và loại trừ những ức chế ngoại làm cản trở hoạt động nhận thức Nhờ hứng thú mà phần lớn các quá trình tâm lý đều là không chủ định nên giảm được sự căng thẳng thần kinh trong quá trình học tập Như vậy, nhờ hứng thú mà tiết kiệm được năng lượng thần kinh làm tăng sức làm việc của học sinh trong học tập Và khi thu được kết quả học tập cao sẽ trở thành động lực để tiếp tục duy trì và phát triển hứng thú

Hứng thú đóng vai trò là động lực mạnh nhất thúc đẩy hoạt động học của học sinh “Hứng thú làm nảy sinh khát vọng hành động, hứng thú sâu sắc tạo ra nhu cầu gay gắt của cá nhân, cá nhân thấy cần phải hành động để thoả mãn hứng thú” Có hứng thú học tập lịch sử, học sinh sẽ tìm tòi thêm kiến thức từ những tài liệu tham khảo ngoài sách giáo khoa để lý giải những kiến thức khó mà các em chưa hiểu hết Khi đã lý giải được những vấn đề khó, học sinh sẽ hiểu lịch sử, từ đó không còn cảm thấy lịch sử quá dài hay khó nhớ

Và học sinh sẽ nhận thức được các tri thức lịch sử của loài người, của dân tộc, quê hương [6, tr 21]

Hứng thú học tập làm tăng hiệu quả của quá trình nhận thức, là nguồn kích thích mạnh mẽ làm cho các quá trình nhận thức diễn ra với tốc độ nhanh,

có độ sâu và có hiệu quả hơn Vì hứng thú kèm theo sự tập trung chú ý cao và chính trạng thái chú ý có tác dụng kèm theo sự tập trung chú ý cao và chính trạng thái chú ý có tác dụng tổ chức và định hướng cho các quá trình tâm lý

diễn ra tốt hơn Trong hoạt động học tập, hứng thú làm cho các quá trình cảm giác, trí nhớ, tưởng tượng và tư duy diễn ra tập trung hơn và đạt được hiệu quả cao hơn

Hứng thú là tiền đề, là điều kiện cho sự phát triển các năng lực nhận thức của học sinh Năng lực chỉ được hình thành và phát triển trong quá trình hoạt động của cá nhân Do hứng thú làm nảy sinh khát vọng hành động và hành động một cách sáng tạo nên học viên tích cực tiến hành các hoạt động nhận thức, nhờ đó mà các năng lực nhận thức được hình thành và phát triển

Từ những tác dụng trên có thể thấy rằng: Khi có hứng thú học tập người học

sẽ có thái độ và cách thức học tập đặc trưng của hứng thú Đó cũng chính là những dấu hiệu để nhận biết hứng thú học tập [5, tr 34]

Hứng thú cũng là cơ sở để phát triển tài năng Có thể nói: “Hứng thú và tài năng là hai bông hoa mọc chung một cành, hai mặt của một hiện tượng

Nó là cặp đôi không tách rời nhau, như câu hỏi và trả lời Tài năng sẽ bị thui chột nếu hứng thú không thực sự sâu sắc, đầy đủ và nói chung không được nuôi dưỡng lâu dài nếu không có những năng lực cần thiết để thoả mãn hứng thú” Hứng thú lịch sử cũng vậy, có hứng thú học tập lịch sử các em sẽ hướng toàn bộ quá trình nhận thức và hoạt động của mình vào việc tiếp thu kiến thức Đồng thời giúp các em say mê, hứng thú học tập lịch sử, vượt qua những trở ngại về kiến thức, lĩnh hội các tri thức lịch sử mức độ khái quát hoá

đi từ sự kiện, hiện tượng lịch sử cụ thể Hứng thú học tập lịch sử sẽ nâng cao tính tích cực, chủ động học tập và làm tăng thêm hiệu quả của bài học

Trong quá trình học tập, hứng thú học tập lịch sử là yếu tố quan trọng

có tính chất quyết định để học tập tốt bộ môn Nếu giáo viên cung cấp những nội dung kiến thức thú vị, đáp ứng xu hướng nhận thức của học sinh thì nội dung kiến thức ấy có ý nghĩa thiết thực làm tăng hiệu quả của bài học, phát huy được tính tích cực học tập của các em nhờ đó mà các em sẽ lĩnh hội sâu

sắc nhứng tri thức lịch sử, tránh được tình trạng thờ ơ, học một cách bắt buộc, gượng ép đối với môn học

Hứng thú học tập lịch sử cũng tạo ra những tình cảm tích cực, sự yêu thích môn học Hứng thú và yêu thích là hai hiện tượng giống nhau về bản chất Đôi khi người ta có thể thay thế lẫn nhau hai từ đó Cái gì không làm cho ta xúc động, không đụng chạm đến tình cảm của chúng ta thì không gây

ra được hứng thú Khi phát triển hứng thú chúng ta đồng thời phát triển cả tình cảm nữa Đối với ý trí cũng có thể nói đúng như vậy Bởi lẽ, chính qua những gì hứng thú, hấp dẫn mà người ta rèn luyện kỹ năng tập trung chú ý, để sau này có thể vận dụng nghị lực vào cái mình không thích thú, bắt buộc mình phải thích thú

Như vậy, hứng thú có vai trò quan trọng trọng cuộc sống, trong học tập nói chung và học tập môn lịch sử nói riêng Qua đó, chúng ta càng thấy được

sự cần thiết phải bồi dưỡng hứng thú học tập lịch sử cho học sinh Đây cũng

là mục đích cần đạt của giáo viên trong giảng dạy Bài học đạt được hiệu quả hay không là nhờ vào tính tích cực, chủ động nhận thức của học sinh và muốn phát huy điều đó thì phải gây được hứng thú học tập bộ môn cho các em

để nhận thức được chính xác, để khôi phục được quá khứ như bản thân nó tồn tại là nhiệm vụ cơ bản của người nghiên cứu và dạy môn lịch sử Trong quá

trình dạy học lịch sử, để học sinh nắm được những kiến thức cơ bản nhất, cụ thể, sinh động, giáo viên phải gây hứng thú học tập lịch sử cho các em làm cho các em có thái độ tự giác, tích cực học tập, say mê tìm kiếm nguồn tài liệu tham khảo để tái hiện quá khứ lịch sử một cách chân thực, chính xác và phong phú Đây là giai đoạn nhận thức cảm tính trong học tập lịch sử Ở giai đoạn tiếp theo, với sự hứng thú học tập, học sinh sẽ hình thành trong đầu óc những tri thức trừu tượng, khái quát Đây là giai đoạn nhận thức lý tính (tư duy trừu tượng), từ đó các em hình thành được những khái niệm lịch sử Trong giai đoạn tiếp theo, học sinh phải biết vận dụng những tri thức cũ với những điều chưa biết Đó cũng là bước cuối cùng của quy luật nhận thức: từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng, từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn

là con đường nhận thức chân lý khách quan

Như vậy, với phương pháp dạy học tích cực, giáo viên sẽ lôi cuốn học sinh vào bài học, điều đó góp phần gây hứng thú học tập cho học sinh Khi

đó, các em sẽ tiếp thu bài nhanh, nhớ lại các sự kiện một cách dễ dàng, chính xác hơn, nắm chắc kiến thức lịch sử hơn và góp phần nâng cao chất lượng bài học lịch sử

Về thái độ, tư tưởng

Việc gây hứng thú học tập lịch sử cho học sinh còn có ý nghĩa lớn về mặt giáo dục tư tưởng, tình cảm, đạo đức cho các em Đất nước ta đang tích cực đẩy mạnh công nghiệp hoá - hiện đại hoá, điều đó dẫn đến những tác động cả tích cực lẫn tiêu cực cho học sinh Vì vậy, việc giáo dục thế hệ trẻ, những chủ nhân tương lai của đất nước trở thành những con người toàn diện, biết hướng tới tương lai nhưng không bỏ qua lịch sử là vấn đề quan trọng Điều này cũng là mục tiêu, nhiệm vụ của môn lịch sử ở trường phổ thông Như chúng ta đã biết, những kiến thức lịch sử thế giới, lịch sử dân tộc từ cổ đến kim có tác dụng không chỉ đến trí tuệ mà cả trái tim học sinh Bản thân môn lịch sử cũng mang tính giáo dục Trong từng sự kiện, hiện tượng lịch sử

cụ thể đều chứa đựng nội dung giáo dục Vì vậy, nguyên Tổng bí thư Đỗ Mười đã khẳng định: “Phải coi trọng giáo dục lịch sử dân tộc, lịch sử cách mạng, lịch sử quân sự, phải in nhiều sách lịch sử, phổ biến rộng, phải coi lịch

sử là nguồn tài liệu sách giáo khoa số 1 trong nhà trường Nếu không làm tốt việc giáo dục lịch sử, thanh niên sẽ chạy theo những lợi ích của đồng tiền, chạy theo những lợi ích khác có hại cho sự nghiệp nói chung” [12, tr 25]

Thêm vào đó, từ chỗ hiểu sâu sắc kiến thức lịch sử, sẽ giáo dục học sinh lòng yêu ghét rõ ràng, biết kính trọng nâng niu những thành quả lao động của quần chúng nhân dân và có trách nhiệm đối với hành động của mình Hay qua việc hiểu được nỗi thống khổ của quần chúng nhân dân lao động và sự đấu tranh anh dũng của họ, từ đó hình thành ở các em tình cảm yêu mến, tự hào, lòng căm thù, phẫn nộ trước những diễn biến của lịch sử

Việc có hứng thú học tập lịch sử, học sinh nắm được những thành tựu

về khoa học – kĩ thuật, văn học - nghệ thuật với những phát minh nổi tiếng làm thay đổi đời sống nhân loại, hay những tác phẩm, tác giả nổi tiếng… góp phần hình thành tình cảm yêu mến con người, yêu mến các nhân vật lịch sử

và biết trân trọng những thành tựu, biết thưởng thức những tác phẩm mà con người đã đạt được

Về kĩ năng

Cuối cùng, hứng thú học tập lịch sử còn có tác dụng phát triển ở học sinh các năng lực nhận thức, năng lực thực hành, kỹ năng, kỹ xảo, giúp các

em hăng hái hoạt động sáng tạo Trong quá trình học tập lịch sử, học sinh luôn luôn tích cực, chủ động, khát vọng tìm tòi, sáng tạo những tri thức mới

để đáp ứng nhu cầu nhận thức lịch sử của mình Khi giảng dạy lịch sử, giáo viên cần kết hợp với những phương pháp dạy học khác nhau để thông qua lời giảng của giáo viên sẽ gây hứng thú học tập cho học sinh, từ đó phát triển năng lực tư duy độc lập cho các em Húng thú học tập góp phần thúc đẩy quá trình tư duy của học sinh, giúp học sinh hăng hái trong sáng tạo

Với những đặc trưng riêng, dạy học lịch sử sẽ góp phần kích thích sự phát triển, góp phần hoàn thiện nhân cách học sinh Đồng thời, cùng với các môn khoa học khác trang bị cho học sinh đầy đủ những kiến thức khoa học Hứng thú học tập giúp học sinh nhanh chóng tiếp thu bài, nhớ bài lâu, hiểu được tầm quan trọng của lịch sử đối với sự phát triển của nhân loại Hứng thú học tập còn kích thích các em tích cực học tập để tiếp thu những kiến thức mới, giúp các em học tập say mê, tự giác nắm bắt kiến thức lịch sử và biết vận dụng những kiến thức đó vào thực tiễn cuộc sống Hứng thú học tập giúp học sinh phát triển toàn diện, ý thức được trách nhiệm và nghĩa vụ của mình trong cuộc sống

Như vậy, muốn nâng cao chất lượng tư duy, chất lượng học tập và các

kĩ năng sống có ích cho học sinh, người thầy phải chú ý đến phát triển tính tự lực, tích cực hoạt động cho học sinh thông qua các hình thức tổ chức dạy học

+ Học nhi thời tập chi, bất diệc duyệt hồ (học mà mỗi buỗi mỗi luyện

tập thì không có gì vui thích bằng) Ở đây, Khổng Tử nhấn mạnh vai trò của thực hành và cũng chú ý đến mối quan hệ giữa lí luận và thực tiễn Thưc tế, học mà không hành thì vô ích, ngược lại hành mà không có lí luận chỉ đạo, soi sáng và không có kinh nghiệm đã được đúc rút thì việc ứng dụng vào thực tiễn sẽ lúng túng, nhiều khi gặp khó khăn trở ngại, thậm chí còn mắc sai lầm

+ Học nhi bất tư tắc võng, tư nhi bất học tắc đãi (Học mà không suy

nghĩa thì dễ mắc sai lầm, suy nghĩ mà không học thì mất thời gian thậm chí

không đem lại kết quả) Khổng Tử luôn đề cao tinh thần tư duy trong quá trình học Học mà thiếu suy nghĩ thì dẫu có thuộc lòng vẫn không hiểu, dẫu có nhớ nhiều thì vẫn không có tri thức Ngược lại, suy nghĩ mà không học thì chỉ

là mơ mộng viễn vông, bởi suy nghĩ ấy thiếu mục đích, thiếu cơ sở cụ thể, chẳng những vô ích mà còn có hại

+ Học với mọi người, ở mọi nơi, mọi lúc Khổng Tử từng nói: “Tam

nhân đồng hành, tất hữu ngã sư yên; trạch kì thiện giả nhi tòng chi, kì bất thiện giả nhi cải chi” Trong ba người cùng đi với ta tất có người là thầy ta

Chọn điều tốt mà theo, chọn điều không tốt mà sửa đổi

+ Học bằng cách phát huy nội lực tự thân Khổng Tử luôn khuyến khích học trò phải tự lực suy nghĩ, suy nghĩ thấu đáo một cách độc lập; phải phát huy hết năng lực tiềm tàng để tự thân giải quyết vấn đề trước, rồi ông mới giúp đỡ cho sau

+ Học bằng cách hỏi “Bất sĩ hạ vấn” Đây là một phẩm chất tốt đẹp của

người cần học: Không hổ thẹn khi hỏi kẻ dưới mình, biết học ở học trò mình

là một phẩm chất tốt đẹp ở nhân cách của người thầy lớn Khổng Tử còn dạy:

“Tựu hữu đạo chính yên” (Tìm đến người có học để thỉnh ý mà sửa mình cho

thêm ngay chính) Chẳng những phải tìm hỏi người trên, kẻ dưới, mà để học tốt còn phải biết đàm đạo, thảo luận với bạn bè, với những người cùng chí

sách báo, tài liệu tham khảo, để vận dụng trí nhớ vào giải quyết vấn đề thực tiễn, để tự mình chế biến, chuyển hoá thành sản phẩm trí tuệ nhân cách toàn diện Điều này đã khẳng định một lần nữa yếu tố quyết định của nội lực con người Nhân loại đã chinh phục được rất nhiều đỉnh cao của khoa học khi chấp nhận đương đầu với những khó khăn, thử thách, có cả thành công và thất bại Và điều quan trọng đó là đòi hỏi con người phải có ý chí quyết tâm, tinh thần bền bỉ tự học để chiếm lĩnh tinh hoa văn hoá của nhân loại Quá trình tự vận động của học sinh cũng không nằm ngoài quy luật đó Quá trình tự học là quá trình tự vận động của người học sinh từ chỗ chưa biết đến biết và ngày càng đầy đủ, sâu sắc, hoàn thiện hơn, từ chỗ nắm tri thức đến chỗ nắm vững

kĩ năng, kĩ xảo và ngày càng ở mức độ cao hơn Từ chỗ vận dụng những điều

đã học vào các tình huống quen thuộc đến chỗ vận dụng chúng vào tình huống mới, trên cơ sở đó ngày càng hoàn thiện các năng lực và phẩm chất hoạt động trí tuệ, thế giới quan khoa học và các phẩm chất đạo đức khác Quá trình này diễn ra dưới sự hướng dẫn trực tiếp hay gián tiếp của người thầy giáo Tuy nhiên, theo chủ nghĩa duy vật biện chứng thì quy luật bất cứ sự phát triển nào của sự vật hiện tượng, những nguyên nhân bên ngoài dù có quan trọng đến đâu cũng chỉ là điều kiện kích thích, thúc đẩy sự phát triển, còn nguyên nhân bên trong mới là động lực thực sự chủ yếu của sự phát triển sự vật hiện tượng đó Như vậy, việc tự học, tự đào tạo, tự giáo dục là nguyên nhân bên trong, là động lực chủ yếu quyết định sự phát triển bản thân người học, trong đó cần phải hết sức coi trọng và quan tâm đến vấn đề bồi dưỡng và phát triển năng lực tự học cho học sinh

Nghiên cứu những quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin giúp chúng ta nhận thức đúng đắn về quá trình tự học Bản thân cuộc đời hoạt động cách mạng của các nhà kinh điển đã chứng tỏ ý nghĩa to lớn về khả năng tự thân vận động của con người Theo đó, việc tự học tất yếu đòi hỏi phải có sự nỗ lực, tích cực và tực điều chỉnh hành vi của bản thân, tự học chỉ đem lại hiệu

quả cao khi tính mục đích trở thành một phẩm chất độc lập của nhân cách gắn liền với việc xây dựng ý chí, niềm tin trong quá trình học tập của học sinh Tự học còn là quá trình tích cực, trong đó học sinh với niềm hăng say, khao khát chiếm lĩnh tri thức và kinh nghiệm của nhân loại được đúc kết qua nhiều thế

kỉ để biến thành tri thức của mình Lênin khẳng định: “cần phải trau dồi tri thức, cần thay thế lối học sách vở cũ, lối nhồi sọ cũ, lối giáo dục cũ bằng nghệ thuật biến toàn bộ kiến thức của nhân loại thành những kiến thức của chính chúng ta” [24, tr 13]

Ở nước ta, Đảng cũng rất quan tâm đến giáo dục đào tạo nói chung và vấn đề tự học của học sinh nói riêng

Chúng ta đang sống trong một thế giới sôi động, với đặc điểm nổi bật là cuộc cách mạng khoa học công nghệ phát triển với nhịp độ siêu tốc chưa từng thấy trong lịch sử, thời kì của toàn cầu hoá, hội nhập kinh tế quốc tế, thời kì của nền kinh tế tri thức… Để thích ứng với hoàn cảnh lịch sử mới đòi hỏi mọi người ở mọi quốc gia, dân tộc, trong mỗi ngành nghề, phải có kiến thức sâu rộng, tư duy khoa học phát triển, nhất là tư duy khái quát và năng lực tự học,

tự đào tạo Bởi vậy, Đảng ta rất coi trọng phát huy nhân tố con người Đảng ta

đã xác định mục tiêu cơ bản của giáo dục, đào tạo là đào tạo ra “người lao động có năng lực thực hành, tự chủ, năng động, sáng tạo”, nhấn mạnh “năng lực tự học sáng tạo của học sinh ”, “phát huy tính tích cực cá nhân làm chủ kiến thức khoa học và công nghệ hiện đại, có tư duy sáng tạo, có năng lực thực hành giỏi, có tác phong công nghiệp” Quán triệt đường lối của Đảng, trong giáo dục – đào tạo, cần thực hiện nhiệm vụ và mục tiêu là đào tạo những con người làm chủ tri thức khoa học và công nghệ hiện đại, những con người vừa “hồng” vừa “chuyên”

Không chỉ là người anh hùng giải phóng dân tộc, Chủ tịch Hồ Chí Minh còn là nhà giáo dục với nhiều tương tưởng đi cùng thời đại Người đã

có quan niệm rất khoa học, cụ thể về vấn đề tự học

Hồ Chủ tịch đã nói: “Tự học là học một cách tự động” tức là học tập một cách hoàn toàn tự giác, tự chủ, không đợi ai nhắc nhở, không chờ ai giao nhiệm vụ mà tự mình chủ động vạch kế hoạch học tập cho mình rồi tự mình triển khai, thực hiện kế hoạch đó một cách tự giác, tự mình làm chủ thời gian

để học và tự mình kiểm tra, đánh giá việc học của mình Để tự học và tự thành công, theo Hồ Chí Minh điều quan trọng hàng đầu là xác định rõ mục đích học tập và xây dựng động cơ học tập đúng đắn, tiếp đến là phải tận dụng mọi điều kiện, hoàn cảnh để tự học đạt hiệu quả, tự học có kế hoạch, có phương pháp, học ở nhiều lĩnh vực, học suốt đời Người còn nhấn mạnh: thế giới ngày nay càng đổi mới, nhân dân ta ngày càng tiến bộ, cho nên chúng ta phải tiếp tục học và hành để tiến bộ kịp nhân dân, còn sống thì còn phải học, học hỏi là một việc phải tiếp tục suốt đời Về nội dung học tập, Người cho rằng phải tự học mọi thứ, cả văn hoá, chính trị, khoa học, kỹ thuật, nghiệp vụ Thời gian tự học là mọi lúc, bất cứ lúc nào cũng có thể tự học Địa điểm tự học ở mọi nơi, ở thư viện, trong cuộc sống, học lẫn nhau, học nhân dân, học với mọi người Đối tượng tự học là bất kỳ ai Cách thức tự học là thống nhất nội lực với ngoại lực, lý luận với thực tiễn, đức với tài

Hồ Chí Minh là một tấm gương sáng ngời về tinh thần tự học, tự nghiên cứu, tự rèn luyện Người là hiện thân của ý chí học tập, tu dưỡng suốt đời nhằm phụng sự cho nền độc lập tự do của dân tộc Bản thân cuộc đời và

sự nghiệp hoạt động cách mạng của Người đã không ngừng tự học hỏi, tiếp thu chân lí vĩ đại của chủ nghĩa Mác – Lênin, vận dụng sáng tạo vào hoàn cảnh nước ta để đấu tranh giải phóng dân tộc Đó là kết quả của quá trình tự học bền bỉ, khổ công rèn luyện của Người Người đã tổng kết những kinh nghiêm quý báu về tự học suốt cả đời mình và đã để lại cho chúng ta những bài học vô giá, cho đến nay vẫn mang giá trị to lớn

Theo GS Nguyễn Cảnh Toàn: Tự học là tự mình động não, suy nghĩ, sử dụng các năng lực trí tuệ (quan sát, so sánh, phân tích, tổng hợp ) và có khi

cả cơ bắp (khi phải sử dụng công cụ) cùng các phẩm chất của mình, rồi cả động cơ, tình cảm, cả nhân sinh quan, thế giới quan (như trung thực, khách quan, có chí tiến thủ, không ngại gian khó, ngại khổ, kiên trì, nhẫn nại, lòng say mê khoa học ý muốn thi đỗ, biến khó khăn thành thuận lợi…) để chiếm lĩnh một lĩnh vực hiểu biết nào đó của nhân loại, biến lĩnh vực đó thành sở hữu của mình Tự học của học sinh thực chất là quá trình cá nhân nắm bắt kinh nghiệm của xã hội loài người gồm: Tri thức, kỹ năng, kỹ xảo, năng lực hoạt động sáng tạo và thái độ [9, tr 6]

Theo GS Đặng Vũ Hoạt thì “Tự học là một hình thức hoạt động nhận thức của cá nhân, nhằm nắm vững hệ thống tri thức và kỹ năng do chính bản thân người học tiến hành ở trên lớp hoặc ở ngoài lớp, hoặc không theo chương trình và sách giáo khoa đã được quy định Tự học có quan hệ chặt chẽ với quá trình dạy học, nhưng nó có tính độc lập cao và mang đậm nét sắc thái

cá nhân” [24, tr 27]

Đề cao vai trò của tự học, tác giả Nguyễn Văn Đạo khẳng định tự học phải là công việc tự giác của mỗi người do nhận thức được vai trò quyết định của nó đến sự tích luỹ kiến thức cho bản thân, cho chất lượng công việc mình đảm nhiệm, cho sự tiến bộ của xã hội

Đối với học sinh phổ thông, tự học trong nhà trường phổ thông là tự học có hướng dẫn Tự học cần được hiểu theo một khía cạnh nào đó là tích cực trong học tập Để phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo trong hoạt động nhận thức của bản thân, mỗi học sinh cần phải biết phát huy cao độ năng lực hiểu biết, tự tổ chức nghiên cứu, kết hợp với sự hướng dẫn của giáo viên nhằm biến kiến thức nhân loại thành của mình Khi hoạt động tự học không có giáo viên điều khiển trực tiếp, học sinh tự mình sắp xếp kế hoạch,

sử dụng các điều kiện vật chất và nhất là huy động năng lực bản thân để ôn tập, củng cố, đào sâu, mở rộng và hoàn chỉnh tri thức, hoàn thành nhiệm vụ học tập do giáo viên giao cho đồng thời lĩnh hội tri thức mới Tự học phản