Sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học Lịch sử Việt Nam lớp 12 ở trường trung học phổ thông tỉnh Thái Bình (chương trình chuẩn

Bên cạnh đó còn có những cuốn như “Lịch sử địa phương” xuất bản năm 1989, của tác giả Trương Hữu Quýnh, Phan Ngọc Liên, Nguyễn Phan Quang, Nguyễn Văn Am hay cuốn giáo trình “ Phương pháp

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

HỒ THỊ HỒNG THƠM

SỬ DỤNG TÀI LIỆU LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM LỚP 12 Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

TỈNH THÁI BÌNH (CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN)

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM LỊCH SỬ

HÀ NỘI – 2012

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

HỒ THỊ HỒNG THƠM

SỬ DỤNG TÀI LIỆU LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM LỚP 12 Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

TỈNH THÁI BÌNH (CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN)

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM LỊCH SỬ Chuyên ngành: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC (BỘ MÔN LỊCH SỬ)

Mã số: 60 14 10

Cán bộ hướng dẫn: GS.TS.Nguyễn Thị Côi

HÀ NỘI – 2012

Chương 1: VẤN ĐỀ SỬ DỤNG TÀI LIỆU LỊCH SỬ

ĐỊA PHƯƠNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT

NAM Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG LÍ LUẬN VÀ

THỰC TIỄN

11

1.1.Cơ sở lí luận của vấn đề sử dụng tài liệu lịch sử địa

phương trong dạy học lịch sử Việt Nam ở trường trung

học phổ thông

11

1.1.3 Vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng tài liệu lịch sử

địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam 21 1.2 Cơ sở thực tiễn của việc sử dụng tài liệu lịch sử địa

phương trong dạy học lịch sử Việt Nam lớp 12 ở trường

1.2.2.Thực trạng của việc sử dụng tài liệu lịch sử địa

phương trong dạy học lịch sử Việt Nam lớp 12 ở các

Trang

2.1 Vị trí, mục tiêu, nội dung cơ bản của khóa trình lịch

sử Việt Nam lớp 12 ở trường THPT

2.2 Nội dung lịch sử địa phương Thái Bình cần khai

thác để sử dụng trong dạy học lịch sử Việt Nam lớp 12 ở

các trường THPT tỉnh Thái Bình

49

2.2.1 Những yêu cầu khi xác định các tài liệu lịch sử

địa phương sử dụng trong dạy học lịch sử dân tộc

49

2.2.2 Các nguồn tài liệu lịch sử Thái Bình cần khai thác

sử dụng trong dạy học lịch sử Việt Nam

51

2.2.3 Nội dung lịch sử Thái Bình cần khai thác để sử

dụng trong dạy học lịch sử dân tộc lớp 12 từ năm 1919

đến năm 2000

53

2.3 Hình thức, biện pháp sử dụng tài liệu lịch sử địa

phương trong dạy học lịch sử Việt Nam lớp 12 (1919

đến 2000) ở trường THPT tỉnh Thái Bình

57

2.3.1 Những yêu cầu khi lựa chọn biện pháp sử dụng tài

liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam

lớp 12 ở trường THPT tỉnh Thái Bình

57

2.3.2 Hình thức, biện pháp sử dụng tài liệu lịch sử địa

phương trong dạy học lịch sử lớp 12 (giai đoạn từ 1919

đến năm 2000) ở trường THPT tỉnh Thái Bình

60

2.3.3 Tổ chức hiệu quả các hoạt động ngoại khóa thông

qua sử dụng tài liệu lịch sử địa phương lớp 12 ở trường

PTTH tỉnh Thái Bình

68

DANH MỤC BẢNG BIỂU

Bảng 1.1.Kết quả điều tra học sinh về kiến thức lịch sử địa phương

Bảng 1.2 Tổng hợp các câu hỏi đúng của học sinh về kiến thức lịch sử địa phương

Bảng 2.1 Kết quả thực nghiệm sư phạm

Bảng 2.2 Bảng đối chiếu thực nghiệm sư phạm

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Thế kỉ XXI là thế kỉ phát triển mạnh mẽ của khoa học, công nghệ và thông tin Việt Nam nếu không muốn tụt hậu thì không thể đứng ngoài sự phát triển như vũ bão của cuộc cách mạng khoa học công nghệ hiện nay Chúng ta cần chuẩn bị hành trang xây dựng đất nước theo con đường công nghiệp hoá, hiện đại hoá Để sánh vai với các cường quốc năm châu và bước vào thế kỉ XXI một cách vững vàng, tự tin, chúng ta cần phải xoá bỏ cái cũ, cái lạc hậu và vun đắp xây dựng cái mới, cái tiến bộ Vì vậy, hơn lúc nào hết, giáo dục và đào tạo được coi là quốc sách hàng đầu Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định: “Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu” Với nhãn quan sáng suốt được kết tinh bởi chủ nghĩa Mac- Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, Đảng đã chỉ ra mục đích của nền giáo dục nước ta là: “Nhằm xây dựng những con người tiếp thu gắn bó với lí tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, có đạo đức trong sáng, có ý chí kiên cường xây dựng và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa, công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, giữ gìn và phát huy các giá trị văn hoá dân tộc, có năng lực tiếp thu văn hoá nhân loại, phát triển tiềm năng dân tộc và con người Việt Nam, có ý thức cộng đồng và phát huy tính tích cực sáng tạo cá nhân, làm chủ tri thức và khoa học hiện đại, có tư duy sáng tạo, có năng lực thực hành giỏi, có tác phong công nghiệp, có tính tổ chức và kỉ luật,

có sức khoẻ, là những người thừa kế xây dựng chủ nghĩa xã hội vừa hồng vừa chuyên như lời căn dặn của Bác”[11, tr 33]

Muốn thúc đẩy sự nghiệp giáo dục trong việc đào tạo con người Việt Nam mới, xã hội chủ nghĩa, phù hợp yêu cầu của thời đại thì nội dung giáo dục phải toàn diện Không chỉ khoa học kĩ thuật, công nghệ thông tin, khoa học tự nhiên mà còn phải hiểu biết cả văn học nghệ thuật nhất là về lịch sử dân tộc Bởi vì dân tộc nào dù phát triển đến đâu cũng phải mang trong mình những giá trị vật chất và tinh thần của cha ông để lại Trong các môn học ở trường THPT thì môn lịch sử có ưu thế và ý nghĩa quan trọng trong việc giáo

dục thế hệ trẻ theo mục tiêu của Đảng Nguyên Tổng bí thư Ban chấp hành trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam Đỗ Mười đã chỉ rõ trong bài phát biểu tại Đại hội khoa học lịch sử lần thứ hai năm 1994: “Phải coi trọng giáo dục lịch sử dân tộc, phải coi lịch sử là tài liệu giáo khoa số 1 trong nhà trường, nếu không làm tốt giáo dục lịch sử, thanh thiếu niên sẽ chạy theo đồng tiền, chạy theo lợi ích khác, có hại cho sự nghiệp chung”

Coi trọng bộ môn lịch sử bởi lịch sử là phương tiện giáo dục tốt, làm cho mỗi chúng ta có ý thức trách nhiệm đối với sự tồn tại và phát triển xã hội, với chính quê hương của mình Để có ý thức trách nhiệm ấy, cần phải biết và hiểu lịch sử, văn hoá nơi mình sinh sống Do đó trong dạy học lịch sử dân tộc không thể không sử dụng tài liệu lịch sử địa phương Việc giáo dục truyền thống lịch sử nói chung, truyền thống yêu quê hương, đất nước, dám xả thân

vì sự nghiệp đấu tranh dựng nước và giữ nước nói riêng cho học sinh được đặt vào vị trí sống còn của dân tộc Nhà văn Nga I-li-a E-ren-bua đã từng nói;

“Lòng yêu nước bắt nguồn từ tình yêu những vật tầm thường, yêu cái cây trồng ở trước nhà, yêu cái phố nhỏ đổ ra bờ sông, yêu cái thơm chua mát của trái lê mùa thu hay mùi cỏ thảo nguyên có hơi rượu mạnh .”[10, tr 106] Điều đó suy rộng ra muốn giáo dục cho các em lòng yêu Tổ quốc, yêu đồng bào thì điểm xuất phát đầu tiên phải giáo dục tình cảm gia đình, làng xóm, quê hương có yêu quê hương mới yêu đất nước đó cũng chính là quy luật nhận thức cũng như quy luật tình cảm của mỗi con người

Trong chương trình lịch sử ở trường phổ thông, lịch sử địa phương có

vị trí quan trọng Nó là nguồn kiến thức vô cùng quý giá đối với học sinh Nguồn kiến thức lịch sử địa phương là biểu hiện cụ thể của lịch sử dân tộc

Nó chứng minh cho sự phát triển hợp quy luật của các địa phương trong sự phát triển chung của đất nước Nó ghi lại những thành quả lao động, những chiến công oanh liệt của nhân dân địa phương trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch

sử dân tộc có vai trò và ý nghĩa to lớn đối với học sinh Bởi nguồn tài liệu lịch

sử địa phương góp phần làm cụ thể phong phú và sinh động hơn các sự kiện lịch sử dân tộc, giúp học sinh nhận thức đúng về quá khứ của dân tộc.

Mặt khác các nguồn lịch sử địa phương sống động, giàu hình ảnh còn gợi dậy những cảm xúc lịch sử cho học sinh Đây chính là cơ sở để giáo dục cho các em, lòng yêu nước, yêu quê hương và tự hào về quê hương đất nước

Từ đó, các em có trách nhiệm công dân, tình yêu quê hương, yêu con người, yêu thiên nhiên nơi mình sinh ra và niềm tự hào về truyền thống và những chiến công hiển hách trên mảnh đất quê hương Mặt khác khi sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc còn có tác dụng đối với việc rèn luyện các kĩ năng nhận thức, đặc biệt là năng lực tư duy và các kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tế Đây chính là mục tiêu chung của giáo dục ở phổ thông

Thái Bình là một tỉnh đồng bằng trù phú duy nhất không có đồi núi nằm trong đồng bằng Bắc Bộ Nơi đây ba mặt giáp sông, một mặt giáp biển với những làng xóm dân cư đông đúc giàu truyền thống văn hoá Trong đó có truyền thống đấu tranh chống giặc giữ nước tiêu biểu là hai cuộc đấu tranh chống Pháp và chống Mỹ Tuy nhiên, trong giảng dạy lịch sử ở các trường trung học phổ thông trong tỉnh, hầu hết giáo viên chưa chú ý khai thác nguồn tài liệu lịch sử địa phương để phục vụ dạy học lịch sử dân tộc Bởi nhiều lí do như: quan niệm chưa đúng về việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương, ít sự quan tâm của các cấp lãnh đạo, thiếu kinh phí và sự giúp đỡ của cơ quan văn hoá, thiếu nguồn tài liệu để biên soạn và sử dụng, lúng túng trong hình thức tổ chức và phương pháp sử dụng các nguồn tài liệu lịch sử địa phương

Xuất phát từ những lí do trên, chúng tôi quyết định lựa chọn vấn đề:

“Sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc lớp 12 ở trường trung học phổ thông tỉnh Thái Bình” Với mong muốn công trình của mình sẽ bổ sung phần nào nguồn tư liệu và những gợi ý về biện pháp sử dụng cho giáo viên đang giảng dạy ở tỉnh nhà

2 Lịch sử vấn đề

Như đã trình bày ở trên, việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc có vai trò lớn Vấn đề này đã sớm được quan tâm nghiên cứu và thực hiện ở nhiều nước trên thế giới trong đó có Việt Nam

2.1 Tài liệu nước ngoài

Vấn đề sử dụng tài liệu nói chung, tài liệu lịch sử nói riêng (trong đó có lịch sử địa phương) đã được các nhà lý luận dạy học quan tâm

Ở Liên Xô, việc dạy lịch sử địa phương được quan tâm từ rất sớm Văn kiện giáo dục đầu tiên của chính quyền Xô Viết (1918) đã yêu cầu các trường phổ thông dạy học lịch sử địa phương trong giờ nội khóa

AA Vaghin trong cuốn “ Phương pháp dạy học lịch sử ở các trường phổ thông” đã khẳng định nguồn tài liệu lịch sử địa phương chiếm một ví trí quan trọng trong quá trình dạy học lịch sử ở trường phổ thông

Trong các hội nghị lịch sử quốc tế năm 1979 (tại cộng hòa dân chủ Đức) 1980 (tại Rumani), vấn đề nghiên cứu và giảng dạy lịch sử địa phương được thảo luận một cách nghiêm túc Năm 1994 tại hội nghị khoa học về giáo dục lịch sử đã đặt ra nhiều vấn đề liên quan đến phương pháp luận, phương pháp nghiên cứu lịch sử địa phương, nguồn tài liệu và phương pháp xử lí chúng

Tại Mĩ, vấn đề tài liệu lịch sử địa phương đã được sớm đưa vào chương trình các trường tiểu học được gọi là “Nhập môn xã hội học” môn này

có một số tiết nói về lịch sử, địa lý của địa phương

Tài liệu của UNESCO cũng nói về lịch sử địa phương Một số báo như

“Người đưa tin UNESCO” (tháng 6/1989 – bản Tiếng Việt) giới thiệu kinh nghiệm sử dụng các bảo tàng, di tích lịch sử ở địa phương để giảng dạy trong giờ học lịch sử

Nghị viện Châu Âu trong Khuyến nghị số 1283 (ngày 22/1/1996) đã đề cập đến lịch sử và việc học tập lịch sử Châu Âu đã nhấn mạnh: “ Nội dung các chương trình lịch sử phải rất mở rộng: phải bao gồm tất cả những bộ mặt của xã hội (lịch sử xã hội và văn hóa cũng như lịch sử chính trị)… Lịch sử địa

phương cũng như lịch sử dân tộc (nhưng không phải là lịch sử theo quan điểm dân tộc chủ nghĩa) phải được giảng dạy, cũng như lịch sử các tộc người thiểu số…” [22, tr 66]

Qua việc nghiên cứu về lịch sử địa phương của các tác giả nước ngoài, chúng tôi rút ra kết luận:

Thứ nhất các tác giả đều nhấn mạnh đến sự cần thiết phải sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông Nguồn tài liệu này nếu sử dụng hợp lý góp phần nâng cao kiến thức bồi dưỡng tư tưởng, tình cảm và phát huy năng lực nhận thức độc lập, sáng tạo cho học sinh

Thứ hai các công trình trên đã chỉ ra những cơ sở lý luận cho việc nghiên cứu sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc

ở trường phổ thông

2.2 Ở trong nước

Vấn đề lịch sử địa phương đã được nghiên cứu từ thời phong kiến, tuy nhiên mới dừng lại ở việc ghi chép địa lý vùng, tiểu sử nhân vật, hay ghi chép lại phong tục từng địa phương

Sau khi đất nước giành được độc lập năm 1945, rồi kháng chiến chống thực dân Pháp thắng lợi năm 1954, Đảng và nhà nước đã chú ý đến việc nghiên cứu, đưa lịch sử địa phương vào giảng dạy ở trường phổ thông Nhiều

Sở giáo dục đã tiến hành tổ chức biên soạn tài liệu lịch sử địa phương đưa vào giảng dạy ở các cấp học, thu được nhiều kết quả Nhiều nhà khoa học đã quan tâm nghiên cứu vấn đề này

Trong cuốn “Sơ thảo phương pháp giảng dạy lịch sử ở trường phổ thông cấp II, III” xuất bản năm 1961, các tác giả Lê Khắc Nhãn, Hoàng Triều, Hoàng Trọng Hanh đã giành chương VIII: “Ngoại khóa, thực hành trong bộ môn lịch sử” trong đó có nêu vấn đề giảng dạy lịch sử địa phương ở trường phổ thông Đồng thời các tác giả cũng nêu lên thực trạng và một số biện pháp thực hiện như thăm quan viện bảo tàng, du lịch, sưu tầm, thu thập và ghi chép tài liệu lịch sử địa phương

Trong cuốn “Phương pháp giảng dạy lịch sử” (Phần đại cương) tập 1, 2 xuất bản năm 1966 của Trần Văn Trị, Phan Ngọc Liên, Nguyễn Cao Lũy, Nguyễn Tiến Cường trong chương II (tập 2) “Các phương châm giảng dạy lịch sử ở trường phổ thông” Các tác giả một lần nữa khẳng định: Dạy lịch sử gắn liền với đời sống và cần phải liên hệ tri thức lịch sử trong sách vở với cuộc sống, liên hệ lịch sử toàn quốc với lịch sử địa phương

Bên cạnh đó còn có những cuốn như “Lịch sử địa phương” xuất bản năm 1989, của tác giả Trương Hữu Quýnh, Phan Ngọc Liên, Nguyễn Phan Quang, Nguyễn Văn Am hay cuốn giáo trình “ Phương pháp dạy học lịch sử” xuất bản năm 1976 (tập 1), 1980 (tập 2) cuốn giáo trình xuất bản năm 1992 sửa chữa, bổ sung, tái bản những năm sau đó do Phan Ngọc Liên, Trần Văn Trị chủ biên đặc biệt là giáo trình phương pháp dạy học lịch sử do NXB đại học sư phạm xuất bản 2002, tái bản sửa chữa bổ sung 2009 đều nhấn mạnh việc nghiên cứu và giảng dạy lịch sử địa phương ở các trường phổ thông, gắn việc học tập lịch sử với đời sống xã hội…

Các nhà lý luận về phương pháp dạy học bộ môn thông qua nhiều bài viết trên tạp chí nghiên cứu chuyên ngành nói riêng, các tạp chí khoa học nói chung đã đề cập đến phải đưa lịch sử địa phương vào giảng dạy trong nhà trường phổ thông cũng như nhấn mạnh sự cần thiết phải sử dụng tài liệu lịch

sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc như: GS.TS Phan Ngọc Liên, GS.TS Nguyễn Thị Côi, PGS TS Trịnh Đình Tùng, PGS TS Trần Đức Minh, PGS.TS Nguyễn Hữu Chí, PGS.TS Trần Vĩnh Tường, TS Nguyễn Anh Dũng

TS Đặng CôngLộng, TS Trần Viết Thụ

Một số luận án tiến sĩ đã khẳng định tính cấp thiết phải chọn nguồn tài liệu lịch sử địa phương và đưa vào giảng dạy trong nhà trường như “ Giáo dục lòng yêu quê hương cho học sinh PTTH qua dạy lịch sử địa phương ở Nghĩa Bình”, luận văn cao học của Trần Quốc Tuấn năm 1986, “ Tăng cường giáo dục truyền thống cho học sinh dân tộc thiểu số miền núi Hà Tuyên qua sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy khóa trình lịch sử Việt Nam (1930

– 1945)” của Đỗ Hồng Thái – 1986; “ Sử dụng tài liệu lịch sử địa phương nhằm nâng cao hiệu quả trong giờ học cho học sinh lớp 12 PTTH Hòa Bình” của Hoàng Minh Hảo – 1989; “ Sử dụng tài liệu về nghề thủ công truyền thống địa phương trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông Việt Nam góp phần giáo dục hướng nghiệp cho học sinh”, luận văn cao học của Trần Viết Thụ, “Nghiên cứu việc dạy học lịch sử ở trường phổ thông trung học”, luận văn thạc sĩ của Đặng Công Lộng – 1996; “Sử dụng tài liệu lịch sử địa phương Quảng Nam – Đà Nẵng”, luận văn của Nguyễn Hữu Giang – 1999; “

Sử dụng tài liệu lịch sử địa phương để giáo dục ý thức giữ gìn văn hóa dân tộc trong dạy học lịch sử ở trường THPT (qua ví dụ ở tỉnh Bắc Ninh)” luận văn cao học của Lê Thị Hải Yến – 2004; “ Một số biện pháp nâng cao hiệu quả bài học lịch sử địa phương ở trường THPT tỉnh Bắc Giang”, luận văn cao học của Ngọ Văn Giáp – 2005

Ở Thái Bình việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương vào dạy học bước đầu đã được nghiên cứu và sử dụng Năm 2009 dưới sự nỗ lực của thầy giáo Nguyễn Văn Đầm chuyên viên bộ môn lịch sử, cuốn tài liệu lịch sử địa phương phục vụ các tiết lịch sử địa phương Thái Bình đã ra đời

Tóm lại các công trình nghiên cứu trên đã nhấn mạnh việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử và đưa ra các hình thức, biện pháp sử dụng loại tài liệu này Những công trình nghiên cứu trên là cơ sở lí luận quý giá giúp chúng tôi nghiên cứu đề tài Tuy nhiên chưa có một công trình nào nghiên cứu về việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam cho học sinh THPT tỉnh Thái Bình

Vì vậy chúng tôi mạnh dạn chọn đề tài: “ Sử dụng tài liệu lịch sử địa

phương trong giảng dạy lịch sử Việt Nam lớp 12 ở trường THPT tỉnh Thái Bình” (chương trình chuẩn )

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của đề tài

- Đối tượng nghiên cứu của luận văn: Quá trình sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam lớp 12 (giai đoạn 1919 – 2000) ở các trường THPT tỉnh Thái Bình

- Phạm vi nghiên cứu: Do hạn chế về trình độ của bản thân và thời gian cũng như khó khăn trong công tác sưu tầm tài liệu, đề tài chỉ đi sâu sưu tầm, lựa chọn những tài liệu lịch sử thành văn ở địa phương có ưu thế về nguồn tư liệu ở Thái Bình để sử dụng trong dạy học một số bài nội khóa và hoạt động ngoại khóa thuộc chương trình lịch sử Việt Nam lớp 12 (giai đoạn 1919 - 2000) ở trường THPT (chương trình chuẩn ) ; điều tra thực tế, tiến hành thực nghiệm sư phạm một bài lịch sử cụ thể ở trường THPT

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

sử địa phương Thái Bình phù hợp để sử dụng trong dạy học lịch sử dân tộc từ

1919 đến 2000 và đề xuất hình thức, biện pháp sử dụng tài liệu lịch sử địa phương đã sưu tầm được trong dạy học giai đoạn lịch sử này

- Tìm hiểu tình hình sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam ở các trường THPT tỉnh Thái Bình

- Đề xuất hình thức, biện pháp sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam (chương trình chuẩn) ở các trường THPT Thái Bình

- Thực nghiệm sư phạm một bài học lịch sử trong chương trình THPT (chương trình chuẩn) để khẳng định tính khả thi của đề tài đồng thời làm cơ

sở cho việc rút ra kết luận khoa học góp phần nâng cao chất lượng bộ môn

5 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở phương pháp luận của đề tài: Là lý luận của chủ nghĩa Mác, LêNin, Đảng cộng sản Việt Nam và tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục đào tạo và giáo dục lịch sử

Phương pháp nghiên cứu:

- Nghiên cứu lý thuyết

+ Đọc, phân tích, tổng hợp các tài liệu giáo dục học, tâm lý học, giáo dục lịch

sử địa phương và nguồn tài liệu lịch sử liên quan đến đề tài

+ Nghiên cứu chương trình sách giáo khoa lịch sử lớp 12 THPT và nghiên cứu lựa chọn tài liệu lịch sử địa phương Thái Bình tương ứng với lịch sử dân tộc từ 1919 đến 2000

- Nghiên cứu thực tiễn:

+ Điều tra thực tiễn việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc nói chung lớp 12 nói riêng ở các trường THPT Thái Bình thông qua phiếu điều tra, dự giờ, phỏng vấn

+ Thực nghiêm sư phạm: Soạn bài, tiến hành thực nghiệm sư phạm một bài lịch sử cụ thể ở trường THPT

+ Sử dụng toán học thống kê để xử lí kết quả thực nghiệm sư phạm

6 Giả thuyết khoa học

Hiệu quả dạy học lịch sử dân tộc ở trường THPT sẽ được nâng cao nếu

sử dụng các hình thức, biện pháp sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc

7 Đóng góp của luận văn

- Tiếp tục khẳng định vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc

- Phác họa bức tranh về thực tiễn sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc ở các trường THPT tỉnh Thái Bình

- Xác định được các tài liệu lịch sử địa phương cần khai thác trong dạy học lịch sử Việt Nam từ 1919 đến 2000 ở trường THPT tỉnh Thái Bình

- Đề xuất các hình thức biện pháp sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam lớp 12 ở trường THPT tỉnh Thái Bình

8 Ý nghĩa của luận văn

Kết quả nghiên cứu đề tài có ý nghĩa quan trọng về lí luận và thực tiễn

*Về lí luận: Góp phần làm phong phú thêm lí luận về sử dụng tài liệu lịch sử

địa phương trong dạy học lịch sử nói chung và việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam nói riêng Đây là một trong những yêu cầu về mặt sư phạm cần thiết cho việc nâng cao chất lượng dạy học lịch

sử ở trường THPT

* Về thực tiễn: Kết quả nghiên cứu của luận văn giúp bản thân và đồng

nghiệp có thể vận dụng vào thực tiễn dạy học lịch sử để nâng cao chất lượng dạy học bộ môn

9 Cấu trúc luận văn

Ngoài mở đầu, kết luận, khuyến nghị, tài liệu tham khảo luận văn gồm hai chương

Chương 1: Vấn đề sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam ở trường THPT Lí luận và thực tiễn

Chương 2: Hình thức, biện pháp sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam lớp 12 ở trường THPT tỉnh Thái Bình

CHƯƠNG 1 VẤN ĐỀ SỬ DỤNG TÀI LIỆU LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG,

LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

1.1 Cơ sở lý luận của việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc ở trường trung học phổ thông

1.1.1 Quan niệm

1.1.1.1 Quan niệm về lịch sử địa phương

Để sử dụng tốt tài liệu lịch sử địa phương với mục đích nâng cao hiệu quả bài học lịch sử trước hết chúng ta cần hiểu đúng khái niệm “Địa phương”

Có rất nhiều quan niệm về thuật ngữ “địa phương”, tuy nhiên chúng ta có thể hiểu theo hai nghĩa:

Địa phương theo nghĩa cụ thể là đơn vị hành chính dưới cấp trung ương, từ tỉnh, thành phố đến huyện, xã, thôn, làng, buôn, mường…

Địa phương hiểu theo nghĩa khái quát trìu tượng là những vùng đất, khu vực nhất định được hình thành trong lịch sử, có ranh giới tự nhiên (không giống như địa giới hành chính, để phân biệt với các vùng đất khác )

Qua hai cách hiểu trên chúng ta có thể rút ra nhận định: Lịch sử địa phương chính là lịch sử của làng, xã, huyện, tỉnh, thành phố hay khu vực, vùng miền… Ngoài ra lịch sử địa phương còn bao hàm ý nghĩa là lịch sử của các đơn vị sản xuất, chiến đấu, các trường học, cơ quan, xí nghiệp, nhà máy…

1.1.1.2 Quan niệm về tài liệu lịch sử địa phương

Để hiểu về khái niệm tài liệu lịch sử địa phương chúng ta phải hiểu được khái niệm tài liệu Theo các tác giả Hoàng Phê (chủ biên) trong cuốn

“Từ điển Tiếng Việt”, nhà xuất bản Đà Nẵng (2002) thì tài liệu “là văn bản giúp cho việc tìm hiểu một vấn đề gì đó” còn trong “Từ điển Hán Việt”, nhà xuất bản thành phố Hồ chí Minh (2003) tác giả Phan Văn Cát định nghĩa:

“Tài liệu là vật phẩm cần thiết để xây dựng nên một vật phẩm khác”

Khái niệm tài liệu lịch sử địa phương: Tài liệu lịch sử địa phương phản ánh các mặt khác nhau trong đời sống quá khứ ở các khu vực, vùng miền Tài liệu lịch sử địa phương rất phong phú đa dạng Trong cuốn “ Lịch sử địa phương” các tác giả Trương Hữu Quýnh, Phan Ngọc Liên, Nguyễn Thái Hoàng, Nguyễn Văn Am cho rằng nguồn sử liệu địa phương gồm có: sử liệu hiện vật hay sử liệu vật chất, sử liệu thành văn hay sử liệu viết, sử liệu dân tộc học, sử liệu ngôn ngữ học, sử liệu truyền miệng

Theo các tác giả Phan Ngọc Liên, Nguyễn Thị Côi, Trịnh Đình Tùng trong cuốn “Phương pháp dạy học lịch sử” xuất bản năm 2010, nguồn tài liệu lịch sử địa phương được dùng trong dạy học lịch sử bao gồm tài liệu thành văn hay sử liệu viết, tài liệu hiện vật hay tài liệu vật chất, tài liệu ngôn ngữ học (địa danh, phương ngôn), tài liệu truyền miệng

1.1.1.3 Phân loại tài liệu lịch sử địa phương

Một là tài liệu thành văn: Đây là nguồn tài liệu hết sức phong phú, đa dạng và giữ vị trí quan trọng hàng đầu trong các nguồn tài liệu lịch sử địa phương Nguồn tài liệu này giúp chúng ta nghiên cứu hoàn chỉnh lịch sử cụ thể, phản ánh những nội dung khá toàn diện trên các mặt chính trị, văn hóa,

xã hội, tư tưởng, tôn giáo, quân sự… Ở các địa phương gồm địa phương chí, các bài văn bia, minh chuông, gia phả, hồi kí, đinh bạ, địa bạ, các văn bản của Đảng bộ, chính quyền địa phương

Hai là tài liệu hiện vật hay tài liệu vật chất: Bao gồm những di vật khảo

cổ học, những công trình kiến trúc, nghệ thuật, các di tích lịch sử, cách mạng

ở địa phương… Là những bằng chứng khách quan, chân thực của lịch sử Tài liệu hiện vật là những cứ liệu cụ thể giúp chúng ta có thể hình dung chân thực

về quá khứ

Ba là tài liệu dân tộc: :Loại tài liệu này miêu tả một cách sinh động nền văn hóa vật chất, tinh thần và sinh hoạt xã hội (phong tục, tập quán, quan hệ

xã hội, ăn, ở…)

Bốn là tài liệu ngôn ngữ: Loại tài liệu này gồm có địa danh học và phương ngôn cũng góp phần không nhỏ vào việc nghiên cứu lịch sử địa phương

Năm là tài liệu truyền miệng: Đây là một nguồn tư liệu vô cùng phong phú như các truyện cổ tích, ca dao, tục ngữ, hò vè, truyện kể của các cụ già, các cán bộ lão thành cách mạng… Nếu biết gạt bỏ yếu tố tiêu cực lạc hậu và cái

vỏ huyền bí thì đó là nguồn tài liệu lịch sử có giá trị, có tác dụng lớn trong việc nghiên cứu biên soạn và giảng dạy lịch sử địa phương

Do giới hạn của đề tài, chúng tôi chủ yếu sưu tầm khai thác và sử dụng nguồn tài liệu thành văn ở địa phương bao gồm: Lịch sử Đảng bộ, hồi ký cách mạng, lịch sử truyền thống các địa phương và các ngành, các văn bản gốc của chính quyền, Đảng bộ, các đoàn thể quần chúng ở các địa phương qua các thời kỳ lịch sử, các bài tham luận nói chuyện của các vị lão thành cách mạng, các bài viết đăng trên các báo, tạp chí có liên quan đến sự kiện lịch sử Thái Bình Nguồn tư liệu trên, nếu giáo viên làm tốt công tác sưu tầm, lựa chọn và

có biện pháp sử dụng hợp lí cho mỗi hình thức dạy học lịch sử sẽ góp phần vào việc thực hiện tốt mục tiêu giáo dục

1.1.2 Xuất phát điểm của vấn đề

1.1.2.1 Mục tiêu đào tạo

Bộ môn lịch sử cùng với các bộ môn khác ở trường phổ thông góp phần tích cực vào việc đào tạo thế hệ trẻ Trên cơ sở hoàn thiện kiến thức cơ bản đã học ở cấp THCS, môn lịch sử ở bậc THPT giúp học sinh đạt trình độ văn hóa phổ thông về lịch sử, hình thành hứng thú và khả năng học tập tốt bộ môn Trên cơ sở ấy giúp các em nắm vững thế giới quan khoa học giáo dục lòng yêu quê hương đất nước, truyền thống dân tộc, giáo dục niềm tin vào sự lãnh đạo của Đảng, sự tất thắng của chủ nghĩa xã hội Mặt khác học sinh còn được nâng cao kỹ năng học tập bộ môn các năng lực tư duy hành động, có thái độ ứng xử đúng trong đời sống, chuẩn bị bước vào cuộc sống tự lập, chuẩn bị

tiềm lực để tiếp tục học tập ở bậc cao hơn thuộc các ngành khoa học xã hội, nhân văn

Công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước hiện nay đang đặt ra nhiệm vụ nặng nề đối với toàn xã hội, trong đó có giáo dục Vì vậy mục tiêu giáo dục được xây dựng dựa trên cơ sở cụ thể, đường lối giáo dục chung của Đảng gắn liền với thực tiễn đất nước Mục tiêu này được nghị quyết trung ương 2 khóa VIII của Đảng nhấn mạnh: “ Tăng cường giáo dục công dân, giáo dục tư tưởng, đạo đức, lòng yêu nước, chủ nghĩa Mác – Lênin và đưa việc giảng dạy tư tưởng Hồ Chí Minh vào nhà trường phù hợp với lứa tuổi và từng bậc học Coi trọng hơn nữa các môn khoa học xã hội nhân văn, Tiếng Việt và lịch sử dân tộc…” [24, tr 14]

Những văn kiện có tính chất pháp lí trên đây đã đặt cho giáo dục phổ thông nhiệm vụ đào tạo con người toàn diện, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của xã hội Trong quá trình dạy học người giáo viên lịch sử cần hình thành cho các em niềm tin, trung thành với lí tưởng mà Đảng và Bác Hồ đã lựa chọn Trong giai đoạn hiện nay, sau khi chế độ XHCN ở Liên Xô và các nước Đông Âu sụp đổ, các thế lực đế quốc và bọn phản động quốc tế đang tìm mọi cách phá hoại công cuộc xây dựng và đổi mới của đất nước ta Vì vậy, bồi dưỡng cho các em niềm tin vào thắng lợi của công cuộc đổi mới, lí tưởng độc lập dân tộc và CNXH là việc làm cần thiết trong dạy học lịch sử nhằm giáo dục tư tưởng chính trị và những phẩm chất tốt đẹp cho học sinh THPT

Từ thực tiễn cho thấy, tất cả các môn học ở trường phổ thông, trong đó

có môn lịch sử phải đổi mới nhằm góp phần đào tạo thế hệ trẻ theo nguyên lí giáo dục của Đảng ta Để làm được điều đó cần phải đổi mới phương pháp dạy học nhằm phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động từ phía người học đồng thời, thông qua các biện pháp sư phạm để giáo dục tư tưởng, tình cảm đem lại niềm vui, sự say mê, hứng thú, đối với việc học, giúp các em vượt qua khó khăn, trở ngại, để hoàn thành việc học của mình

Trong dạy học lịch sử cùng với việc đổi mới phương pháp dạy học, hiệu quả bài học còn phụ thuộc vào việc sử dụng nguồn tài liệu bổ trợ (tài liệu trực quan, tài liệu thành văn) trong đó sử dụng có hiệu quả nguồn tài liệu lịch

sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc góp phần không nhỏ vào việc thực hiện mục tiêu giáo dục đã đề ra Học tập và nghiên cứu lịch sử là nhằm nhận thức đúng đắn quá khứ đã qua, từ nguồn gốc cho đến hiện tại Để khôi phục bức tranh quá khứ liên quan đến các lĩnh vực hoạt động của con người, nhất thiết phải dựa vào hệ thống tài liệu và các ngành khoa học có liên quan trong đó có tài liệu lịch sử địa phương

1.1.2.2 Đặc điểm của kiến thức lịch sử địa phương

Như ở trên đã trình bày lịch sử địa phương là sự cụ thể hóa của lịch sử dân tộc, vì vậy kiến thức lịch sử địa phương cũng mang những đặc điểm của kiến thức lịch sử nói chung

Trong dạy học lịch sử sách giáo khoa là tài liệu cơ bản cho học sinh tự học nhưng sách giáo khoa thường trình bày cô đọng, súc tích và tĩnh hơn sự phát triển nhanh chóng của khoa học lịch sử Với nội dung trình bày trong sách giáo khoa học sinh chưa hình dung đầy đủ sự phát triển phong phú đa dạng của lịch sử từng địa phương trong dòng chảy lịch sử dân tộc Vì vậy trong dạy học lịch sử, nguồn tài liệu lịch sử địa phương góp phần rất lớn giúp các em hiểu lịch sử Việt Nam trong tính đầy đủ toàn diện của nó Tài liệu lịch

sử địa phương rất đa dạng phản ánh những gì đã và đang diễn ra xung quanh các em, học sinh sẽ hứng thú tìm hiểu mảnh đất và con người quê hương, qua

đó sẽ khơi dậy trong các em niềm tự hào, lòng biết ơn và tình yêu quê hương đất nước được nảy nở

Mặt khác sử dụng tài liệu lịch sử địa phương giúp học sinh thấy được mối liên hệ ràng buộc gắn bó tác động qua lại lẫn nhau giữa lịch sử địa phương với lịch sử dân tộc, hiểu được sự đóng góp, hi sinh của các thế hệ cha anh để đổi lấy độc lập tự do cho dân tộc Từ đó xác định bổn phận của mình đối với quê hương đất nước trong giai đoạn hiện tại cũng như tương lai

Xuất phát từ đặc trưng của kiến thức lịch sử địa phương, việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc ở trường THPT sẽ giúp học sinh trực quan sinh động những sự kiện lịch sử trong quá khứ đồng thời xác định được không gian, thời gian sự kiện lịch sử đã xảy ra trên mảnh đất quê hương mình, thấy được mối liên hệ giữa lịch sử địa phương và lịch sử dân tộc Từ đó học sinh tìm ra được bản chất của sự kiện, hiện tượng lịch sử

đã diễn ra Nói cách khác việc dạy học lịch sử ở trường THPT phải cụ thể sinh động Sự kiện lịch sử càng cụ thể sinh động bao nhiêu thì càng tốt bấy nhiêu Từ đặc trưng đó cho thấy việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc sẽ góp phần thực hiện mục tiêu trên

1.1.2.3 Đặc điểm tâm lí, nhận thức của học sinh trung học phổ thông

Giới hạn của đề tài luận văn là nghiên cứu và sử dụng tài liệu lịch sử địa phương Thái Bình trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1919- 2000 ở trường THPT Giai đoạn lịch sử dân tộc này được phân phối trong chương trình lịch sử lớp 12 – lớp cuối cấp của THPT Ở lớp này học sinh chủ yếu đang độ tuổi thanh niên, nội dung, tính chất học tập yêu cầu có khác nhiều so với độ tuổi thiếu niên Sự khác nhau cơ bản không phải chỉ ở chỗ nội dung học ngày càng phong phú mà ở chỗ hoạt động học tập ở độ tuổi thanh niên, học sinh đòi hỏi nhiều hơn tính năng động, sáng tạo và độc lập, ý thức của các

em đối với việc học tập ngày càng phát triển Ở lứa tuổi này, việc học của học sinh gắn liền với khuynh hướng nghề nghiệp, các em đã xác định cho mình hứng thú học tập ổn định đối với một việc nào đó có liên quan đến lựa chọn nghề nghiệp “ Thái độ học tập có ý thức đã làm thúc đẩy sự phát triển có tính chủ định của quá trình nhận thức và tăng năng lực điều khiển bản thân của thanh niên học sinh trong hoạt động học tập” [15, tr 59]

Tính chủ định trong quá trình nhận thức ở lứa tuổi này đã phát triển mạnh, thể hiện ở việc tự giác có mục đích, có hệ thống và toàn diện hơn sự ghi nhớ có chủ định, đóng vai trò chủ đạo trong hoạt động trí tuệ “ Các em có khả năng tư duy lý luận, tư duy trừu tượng một cách độc lập, sáng tạo trong

những đối tượng quen biết đã học hoặc chưa được học trong nhà trường” [15,

tr 60], tư duy các em đã tỏ ra nhất quán, chặt chẽ có căn cứ Nhờ đó, các em

có thể thực hiện các thao tác tư duy phức tạp, để hiểu các khái niệm trừu tượng, các mối liên hệ nhân quả giữa các sự kiện, hiện tượng lịch sử Với mong muốn khẳng định mình, các em thường độc lập khám phá về cuộc sống xung quanh Các em ở lứa tuổi này thường chưa tiếp cận với thế giới bên ngoài, các em sống trong gia đình gắn với xóm làng cụ thể của mình nên với các em tình cảm đó rất thiêng liêng Các em yêu từ bãi mía, bờ dâu, yêu những đặc điểm cụ thể của quê hương mình và luôn luôn thường trực trong các em là lòng tự tôn, tự hào về quê hương, muốn đề cao những chiến công của con người, đề cao những giá trị lịch sử và văn hóa của quê hương Cho nên, khi được học những bài lịch sử về quê hương, nhắc đến những con người bằng xương bằng thịt mà các em nhìn thấy hằng ngày, nhắc đến những địa danh cụ thể xung quanh các em sẽ tạo ra những xúc cảm, khơi dậy trong các

em lòng tự hào, thôi thúc các em cố gắng học tập phấn đấu để cống hiến cho quê hương đất nước…Nắm bắt được đặc điểm tâm lí và nhận thức của học sinh ở lứa tuổi này, trong quá trình dạy học lịch sử giáo viên cần sử dụng tài liệu lịch sử địa phương với nhiều nguồn và nội dung phong phú để làm giàu tri thức cho các em Khơi dậy lòng mong muốn tìm hiểu về lịch sử văn hóa quê hương mình, niềm tự hào về nơi mình sinh sống, ước mơ sẽ góp sức mình xây dựng quê hương giàu đẹp Đồng thời qua đó tạo động cơ học tập cho học sinh, định hướng nghề nghiệp trong tương lai phù hợp với thực tế địa phương

để khi bước ra ngoài đời các em không bị bỡ ngỡ

1.1.2.4 Yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học

Trước đây, việc dạy học lấy giáo viên làm trung tâm là muốn nói đến vai trò chủ thể, độc quyền cung cấp tri thức, đánh giá học sinh của giáo viên Học sinh chỉ thụ động ghi chép, học thuộc lòng và lặp lại những điều đã nghe giảng hoặc học lại nội dung trong sách giáo khoa Điều đó dẫn đến lối dạy học, truyền thụ một chiều, nhồi nhét kiến thức, làm thui chột khả năng sư

phạm, không phát huy được năng lực trí tuệ sáng tạo của học sinh Cách dạy này vẫn còn tồn tại phổ biến, đây là lực cản, cần phải thay đổi trong xu thế đổi mới phương pháp dạy học hiện nay

Hình thành và phát triển tư duy học sinh, thông qua hoạt động tích cực

là nhiệm vụ đặt ra đối với ngành giáo dục nhằm tạo những con người năng động, sáng tạo thích ứng với sự phát triển của thời đại Lí luận dạy học hiện đại chỉ ra rằng trong dạy học cần phải chú trọng phát huy tính tích cực trong nhận thức của học sinh

Theo IF.Kharlamốp “Tính tích cực là trạng thái hoạt động của học sinh đặc trưng bởi khát vọng học tập, cố gắng trí tuệ và nghị lực cao trong quá trình nắm vững kiến thức” [16, tr 43]

Theo Thái Duy Tuyên : “Tích cực hóa là một tập hợp các hoạt động nhằm làm chuyển biến vị trí của người học từ thụ động sang chủ động, từ đối tượng tiếp nhận tri thức sang chủ thể tìm kiếm tri thức để nâng cao hiệu quả học tập “ [25, tr 281]

Gần đây đã xuất hiện nhiều phương pháp dạy học mới lấy học sinh làm trung tâm với nhiều quan niệm và cách diễn đạt khác nhau như: “ Dạy học theo tình huống”, “Dạy học giải quyết vấn đề”, “Dạy học phát hiện”, “ Dạy học theo lý thuyết kiến tạo”, “ Dạy học lấy học sinh làm trung tâm” thực chất là trong quá trình dạy học này thầy giáo phải đóng vai trò hướng dẫn, tổ chức điều khiển quá trình dạy học của học sinh Học sinh được xem là trung tâm của quá trình dạy học, các em cần phát huy năng lực nhận thức, chủ động, sáng tạo trong việc chiếm lĩnh tri thức Là chủ thể của quá trình giáo dục, các

em không thể thụ động tiếp nhận kiến thức bằng việc chỉ nghe thầy giảng và ngồi chép kiến thức mà phải hoạt động tích cực, chiếm lĩnh tri thức nhằm mục đích học để hành, học phải đi đôi với hành cho nên cách tốt nhất để hiểu là làm, trò phải biết tự giải quyết những tình huống, những vấn đề đang mâu thuẫn trong nhận thức của mình Làm được như vậy, học sinh mới biến quá trình đào tạo thành quá trình tự đào tạo Như vậy, dạy học “lấy học sinh làm

trung tâm” không có nghĩa là xem nhẹ vai trò của giáo viên Việc tích cực hóa người học giúp học sinh đi từ biết đến hiểu và biết vận dụng tri thức vào thực tiễn cuộc sống Nhằm thực hiện mục tiêu đặt ra, vấn đề đổi mới phương pháp dạy học lịch sử nói chung, phương pháp sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam theo hướng tích cực hóa hoạt động nhận thức cho học sinh càng trở nên cấp thiết “Tích cực hóa hoạt động nhận thức là một trong những phương hướng cơ bản của việc cải tiến phương pháp dạy học lịch sử” [17, tr 45] Để tích cực hóa hoạt động nhận thức học sinh, tạo hứng thú học tập là vấn đề cần được thầy giáo quan tâm vì “ Nó có thể hình thành ở học sinh một cách nhanh chóng và bất cứ lúc nào trong quá trình dạy học, có thể gây hứng thú với mọi độ tuổi, điều quan trọng hơn cả là nó nằm trong tầm tay của người thầy…” [25, tr 284] Muốn kích thích hứng thú, điều quan trọng nhất là phải nắm được khả năng, nhu cầu nguyện vọng và định hướng giá trị của học sinh Có nhiều cách để tạo hứng thú, phát huy nhận thức tích cực của học sinh dạy học nêu vấn đề, sử dụng đồ dùng trực quan, xây dựng hệ thống bài tập nhận thức… Trong đó việc sưu tầm và lựa chọn sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam có thể đáp ứng được yêu cầu đặt ra Giáo viên sử dụng có hiệu quả các nguồn tài liệu lịch sử địa phương sẽ tạo điều kiện cho học sinh tiếp xúc với những cuộc đời thật, nhân vật thực, sự kiện có thực, gắn bó, gần gũi, điều đó có thể gúp các

em tích cực hơn và tạo được hứng thú học tập với bộ môn

1.1.2.5 Mối quan hệ lịch sử địa phương với lịch sử dân tộc

Có thể hiểu địa phương là một bộ phận của cả nước mà lịch sử dân tộc

là sự khái quát của lịch sử địa phương do đó lịch sử địa phương vừa đóng góp sử liệu cho việc xây dựng lịch sử dân tộc vừa làm nổi bật tính riêng lẻ của địa phương, tính đa dạng, phong phú của lịch sử dân tộc Lịch sử địa phương làm rõ mối quan hệ mật thiết qua lại giữa các địa phương và tôn vinh sự đóng góp của nhân dân vào sự nghiệp chung của dân tộc

Trong chương trình dạy học lịch sử ở trường THPT và các khoa lịch sử của các trường Đại học khoa học xã hội nhân văn và Đại học sư phạm, lịch sử địa phương là một nội dung quan trọng bởi nó cung cấp kiến thức giúp các nhà nghiên cứu và sinh viên hiểu rõ về từng địa phương Đối với các trường THPT việc dạy lịch sử địa phương sẽ làm phong phú tri thức của học sinh về quê hương, từ đó giáo dục lòng yêu quê hương đất nước và ý thức trách nhiệm với quê hương đất nước, giúp các em nhận thức được mối quan hệ giữa lịch sử địa phương với lịch sử dân tộc

Ở các trường phổ thông, nội dung lịch sử địa phương được đưa vào giảng dạy bao gồm:

- Lịch sử các đơn vị hành chính (xã, phường, huyện, thành phố…) nghiên cứu

về quá trình hình thành, ổn định và phát triển của lịch sử địa phương trên tất

cả các lĩnh vực kinh tế, chính trị, quân sự, văn hóa, giáo dục… Trong dòng chảy của lịch sử, bên cạnh những điểm chung của truyền thống dân tộc, truyền thống địa phương có những đặc thù… Lịch sử địa phương giúp học sinh hiểu rõ hơn về lịch sử dân tộc, nắm được các quy luật trong sự phát triển của dân tộc và đặc điểm của từng địa phương

Lịch sử địa phương và lịch sử dân tộc là mối quan hệ biện chứng nằm trong cặp phạm trù “Cái chung và cái riêng”, “Cái riêng chỉ tồn tại trong mối quan hệ với cái chung, cái chung chỉ tồn tại trong cái riêng và thông qua cái riêng” Như vậy lịch sử địa phương là biểu hiện sinh động của lịch sử dân tộc

là bộ phận cấu thành lịch sử dân tộc Nói như vậy, không có nghĩa là lịch sử dân tộc là phép cộng lại của lịch sử địa phương Hiểu một cách đúng đắn khách quan lịch sử dân tộc được hình thành trên nền tảng khối lượng lịch sử địa phương đã được khái quát và tổng hợp ở mức độ cao

Chính vì thế lịch sử dân tộc luôn được bổ sung bằng sự nghiên cứu sâu sắc toàn diện từ lịch sử địa phương Mỗi sự kiện, hiện tượng lịch sử cần được phản ánh đúng đắn, khách quan và toàn diện Muốn vậy phải đặt nó đúng trong hoàn cảnh lịch sử, đúng không gian, thời gian nó diễn ra Bất cứ sự

kiện, hiện tượng lịch sử nào cũng đều xảy ra ở một địa phương nhất định Tuy nhiên những sự kiện, hiện tượng lịch sử đó có quy mô mức độ ảnh hưởng, tác dụng khác nhau…

Như vậy, một số tài liệu lịch sử địa phương có ý nghĩa tài liệu lịch sử dân tộc Do đó, sự thông hiểu về tài liệu lịch sử dân tộc còn bao hàm cả sự cần thiết phải hiểu về lịch sử địa phương từ sự hiểu biết lịch sử địa phương thì

sự hiểu biết lịch sử dân tộc sâu sắc hơn, toàn diện hơn

1.1.3 Vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam

sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc” [23, tr 8], bộ môn lịch sử cùng với các

bộ môn khác ở nhà trường phổ thông phải góp phần vào đào tạo thế hệ trẻ

Mục tiêu, nguyên lí, nguyên tắc giáo dục của Đảng đã được thể chế hóa, làm rõ trong luật giáo dục (2005): “Đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, tri thức, sức khỏe, thẩm mĩ và nghề nghiệp, trung thành với lí tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, hình thành, bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất và năng lực công dân đáp ứng yêu cầu xây dựng và bảo

vệ tổ quốc.” [23, tr 8]

Từ mục tiêu nguyên lí, phương pháp giáo dục chung nêu trên ở nhà trường phổ thông… Học tập lịch sử trong đó có sử dụng hiệu quả nguồn tài liệu lịch sử địa phương sẽ góp phần không nhỏ vào việc thực hiện mục tiêu giáo dục đã đề ra

Thứ hai sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc là sử dụng một nguồn tài liệu ngoài sách giáo khoa, góp phần cụ thể hóa những kiến thức cơ bản của bài học… Như đã nói, đặc trưng của việc dạy học lịch sử ở trường phổ thông là “học sinh không thể trực quan sinh động được các sự kiện (kể cả sự kiện đang xảy ra ngoài tầm mắt các em) không thể tái diễn lại lịch sử trong phòng thí nghiệm (dù trong điều kiện khoa học kỹ thuật phát triển, các nhà nghiên cứu cũng chỉ dựng lại một phần của sự kiện)” [17 tr 127] Do đó trong dạy học lịch sử, giáo viên phải dựa trên cơ sở tài liệu- sự kiện trong đó có tài liệu lịch sử địa phương bằng lời nói sinh động để khôi phục quá khứ Trong dạy học lịch sử sách giáo khoa là tài liệu cơ bản cho học sinh tự học nhưng sách giáo khoa thường trình bày cô đọng, súc tích và tĩnh hơn sự phát triển nhanh chóng của khoa học lịch sử Với nội dung trình bày trong sách giáo khoa học sinh chưa hình dung đầy đủ sự phát triển phong phú

đa dạng của lịch sử từng địa phương trong dòng chảy lịch sử dân tộc Vì vậy, dạy học lịch sử, nguồn tài liệu lịch sử địa phương góp phần rất lớn giúp các

em hiểu lịch sử Việt Nam trong tính đầy đủ toàn diện của nó Tài liệu lịch sử địa phương rất đa dạng lại phản ánh những gì đã và đang diễn ra xung quanh các em Học sinh sẽ hứng thú tìm hiểu về lịch sử, về mảnh đất con người quê hương trong quá khứ, qua đó khơi dậy niềm tự hào, lòng biết ơn và tình yêu quê hương đất nước được nảy nở trong trái tim học sinh

Thứ ba sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc còn là một biện pháp để nâng cao chất lượng dạy học bộ môn Việc đưa tài liệu lịch sử địa phương vào dạy học lịch sử dân tộc giúp học sinh ghi nhớ lâu các sự kiện lịch sử, hứng thú, tự hào với những sự kiện lịch sử địa phương mà giáo viên sử dụng trong bài học Mặt khác sử dụng tài liệu lịch sử địa phương giúp hoc sinh thấy được mối liên hệ ràng buộc gắn bó, tác động qua lại giữa lịch sử địa phương với lịch sử dân tộc, hiểu được sự đóng góp, hi sinh của các thế hệ cha anh để đổi lấy độc lập tự do cho dân tộc Từ đó các em xác định được bổn phận của mình đối với quê hương đất nước Các em sẽ nỗ

lực hơn trong học tập, có khát vọng vươn lên để cống hiến sức mình cho quê hương đất nước

sử của học sinh giúp học sinh hiểu sâu sắc lịch sử dân tộc Ví dụ khi dạy bài

14 “phong trào cách mạng 1930 – 1935” chương trình lịch sử lớp 12, giáo viên sử dụng tài liệu lịch sử địa phương đưa vào bài học ở phần 1 trong phần II: “ Phong trào cách mạng 1930 – 1931 với đỉnh cao Xô Viết – Nghệ Tĩnh”:

“Hưởng ứng lời kêu gọi của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc nhân dịp thành lập Đảng Cộng Sản Việt Nam, một làn sóng đấu tranh cuồn cuộn dâng lên chưa từng có trong lịch sử đấu tranh chống áp bức, chống ngoại xâm của nhân dân Thái Bình Tiêu biểu là ngày 1-5-1930 của hơn 1000 nông dân Tiên Hưng, Duyên Hà với các khẩu hiệu “ Đảng Cộng Sản Việt Nam muôn năm”, “Ngày 1-5 vạn tuế”, “Ngày 14-10-1930 hơn 700 nông dân ở Tiền Hải biểu tình phản đối thực dân Pháp, đàn áp Xô Viết – Nghệ Tĩnh, ủng hộ Liên bang Xô Viết và đòi một số yêu sách kinh tế ở địa phương” Dưới sự lãnh đạo của tỉnh ủy, phong trào đấu tranh cách mạng ở Thái Bình phát triển cả về hình thức lẫn nội dung, với một quy mô rộng lớn mang tính chất quyết liệt, triệt để được trung ương đánh giá là tỉnh có phong trào mạnh nhất ở Bắc Kỳ Những tư liệu lịch

sử địa phương đưa vào sẽ giúp học sinh có kiến thức phong phú hơn về lịch

sử dân tộc và những hiểu biết nhất định về lịch sử địa phương

Thứ hai, việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc giúp học sinh hiểu sâu sắc bản chất của lịch sử dân tộc và lịch sử địa phương Ví dụ khi dạy học bài 16 “ Phong trào giải phóng dân tộc và tổng

khởi nghĩa tháng Tám (1939 – 1945) Nước Việt Nam Dân Chủ Cộng Hòa ra đời” Từ những kiến thức chung về cách mạng tháng Tám, giáo viên có thể

sử dụng tài liệu lịch sử địa phương để cụ thể thể hóa về cách mạng tháng Tám trong toàn quốc Từ đó học sinh hiểu sâu sắc bản chất sự kiện lịch sử và làm phong phú tri thức học sinh, các em sẽ rõ hơn khái niệm khởi nghĩa, khởi nghĩa từng phần, tổng khởi nghĩa trong cách mạng tháng Tám, hiểu những nguyên nhân dẫn đến thắng lợi của cách mạng tháng Tám là do khối sức mạnh đoàn kết của dân tộc trong đó có sự đóng góp của Đảng bộ và của nhân dân địa phương

Thứ ba, việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc, giúp học sinh nhớ lâu, hiểu sâu kiến thức lịch sử địa phương và lịch

Như vậy, sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc tạo nên một trạng thái tâm lí đặc biệt, giúp học sinh hiểu một cách tự nhiên, sinh động quá khứ lịch sử, khắc sâu kiến thức cơ bản của bài học giúp các em nhớ lâu kiến thức, nâng cao hiểu biết lịch sử Sử dụng loại tài liệu này giúp các em nhận thức được mối quan hệ giữa lịch sử địa phương và lịch sử dân tộc

Sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc đã tạo điều kiện để gắn nhà trường với xã hội, học đi đôi với hành, lí luận gắn với thực tiễn Việc đưa tài liệu lịch sử địa phương vào dạy lịch sử dân tộc đã

tạo điều kiện cho học sinh tiếp cận với thực tế hơn nữa Chính những tài liệu lịch sử địa phương mà giáo viên đưa vào trong quá trình dạy lịch sử dân tộc, buộc các em phải suy nghĩ, phải liên hệ giữa cái chung và cái riêng, phải đối chiếu, so sánh giữa cái gần gũi thân thiết của địa phương với cái khái quát của lịch sử dân tộc Từ đó các em sẽ thấy được giá trị của lịch sử địa phương

và có thái độ đúng đắn đối với giá trị đó

• Về giáo dục

So với các bộ môn khác trong trường phổ thông, môn lịch sử có ưu thế trong việc giáo dục tư tưởng đạo đức cho học sinh Trong giai đoạn hiện nay, nền kinh tế thị trường với những mặt tích cực đã đem lại kết quả khả quan trong bước đường đổi mới toàn diện của đất nước Tuy nhiên do tác động của mặt trái của nền kinh tế thị trường nên phải tăng cường hơn nữa việc giáo dục

tư tưởng đạo đức, hình thành nhân cách và bồi dưỡng niềm tin cho các em trong dạy học lịch sử Để làm được điều đó, giáo viên không chỉ chú trọng cung cấp tư liệu – sự kiện mà phải thông qua sự hiểu biết lịch sử để dạy người Phần lớn học sinh phổ thông đều sinh ra, lớn lên và được học tập tại nơi chôn nhau, cắt rốn của mình, ít nhiều có nhu cầu tìm hiểu về những gì đã

và đang xảy ra xung quanh mình

Thứ nhất, việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc có ý nghĩa giáo dục tư tưởng, tình cảm, đạo đức tốt đẹp cho học sinh, đặc biệt là giáo dục lòng yêu quê hương đất nước Ở lứa tuổi này, tình cảm của các em rất gắn bó với những gì gần gũi, thân thiết Do đó, việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc sẽ là phương tiện làm phong phú sự hiểu biết của học sinh về quê hương, giáo dục cho các em lòng yêu quê hương… Điều này có vai trò không nhỏ trong giáo dục tư tưởng, chính trị, đạo đức cho học sinh, góp phần hình thành lòng yêu nước chân chính cho thế hệ trẻ Ví dụ khi dạy bài 22: “Nhân dân hai miền trực tiếp chiến đấu chống đế quốc Mĩ xâm lược Nhân dân Miền Bắc vừa chiến đấu vừa sản xuất” (1965 – 1973), phần II: “Miền Bắc vừa chiến đấu chống chiến tranh phá

hoại lần thứ nhất của Mĩ, vừa sản xuất và làm nghĩa vụ hậu phương” (1965 – 1968), cùng với kiến thức lịch sử dân tộc được ghi trong sách giáo khoa giáo viên sử dụng thêm tài liệu lịch sử địa phương để mở rộng liên hệ kiến thức về đóng góp của quân và dân Thái Bình trong cuộc kháng chiến chống Mĩ : Từ năm 1960 đến năm 1975 Thái Bình đã huấn luyện và gửi ra chiến trường hàng vạn thanh niên trực tiếp chiến đấu và phục vụ chiến đấu Lực lượng bổ sung cho bộ đội chiếm tỉ lệ 13,07% trung bình dân số Hàng năm đóng góp cho nhà nước để gửi ra chiến trường hàng vạn tấn lương thực, thực phẩm, các loại hàng hóa thiết yếu phục vụ đời sống chiến sĩ và đồng bào miền Nam Trong cuộc chiến tranh chống Mĩ xâm lược thì những đóng góp và thắng lợi của nhân dân Thái Bình giữ vai trò đặc biệt quan trọng Thái Bình đã động viên 180.000 thanh niên nam nữ tòng quân vào các chiến trường miền Nam, Lào, Campuchia để trực tiếp chiến đấu cùng với 35.000 thanh niên xung phong, dân công hỏa tuyến phục vụ chiến đấu, đưa Thái Bình trở thành một tỉnh có tỉ

lệ huy động sức người cao nhất trong cả nước cho cuộc kháng chiến chống Mĩ xâm lược Việc giáo viên đưa ra những con số về đóng góp của quân và dân Thái Bình, học sinh sẽ có ý thức về quê hương, yêu và tự hào về quê hương, kính trọng về những đóng góp của ông cha đối với tổ quốc

Thứ hai, sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc có ý nghĩa khơi dậy niềm tự hào về truyền thống tốt đẹp của địa phương mình, ví dụ khi dạy bài 26: “Đất nước trên con đường đổi mới đi lên chủ nghĩa xã hội (1986 – 2000)” sách giáo khoa lịch sử lớp 12 (chương trình chuẩn ) giáo viên có thể đưa ra những số liệu về các thành tựu trong công cuộc đổi mới ở Thái Bình vào bài học như: Thái Bình tiếp tục là tỉnh đứng đầu cả nước về năng suất lúa Từ năm 1994 trở đi năng suất lúa của Thái Bình luôn đạt 11 tấn/ha Năm 1994 tổng lương thực quy thóc toàn tỉnh đạt 875,169 tấn Chỉ số lương thực tính theo đầu người đạt xấp xỉ 560kg… Thái Bình đã xây dựng hệ thống điện, đường, trường, trạm ở tất cả các xã phường trong tỉnh làm thay đổi cơ bản cơ sở hạ tầng và bộ mặt nông thôn… Khi đưa nội

dung, các thành tựu của nhân dân Thái Bình vào bài học giúp các em thấy quê hương đang đổi mới từng ngày làm cho đời sống nhân dân đang dần khá lên đóng góp vào sự phát triển đất nước… Rõ ràng nhân dân ở mọi miền của tổ quốc Việt Nam nói chung và nhân dân Thái Bình nói riêng từ bao đời nay có truyền thống yêu nước, anh hùng trong chiến đấu, cần cù trong lao động, tinh thần nhân ái, yêu quê hương, đùm bọc lẫn nhau…Bởi vậy khi sử dụng tài liệu lịch sử địa phương Thái Bình trong dạy học lịch sử dân tộc giáo viên đã tạo điều kiện cho học sinh được tiếp xúc với những tài liệu, những sự kiện lịch sử

cụ thể liên quan đến mảnh đất con người cụ thể nơi các em đang sống, học tập Điều đó tác động to lớn đến tư tưởng, tình cảm của học sinh, nuôi dưỡng lòng tự hào, biết ơn và yêu quý hơn nơi chôn nhau cắt rốn của mình, đây cũng

là cội nguồn của lòng yêu nước Từ đó giúp các em hình thành thái độ đúng đắn và xác định nghĩa vụ của mình đối với quê hương đất nước

●Về phát triển toàn diện học sinh

Thứ nhất, việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương vào trong dạy học lịch sử dân tộc góp phần phát triển cho học sinh các năng lực như tri giác, hình dung, tưởng tượng và các thao tác tư duy như phân tích, tổng hợp, so sánh, khái quát hóa, trừu tượng hóa

Thứ hai việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc góp phần phát triển cho học sinh kỹ năng, kỹ xảo bộ môn Từ đó biết đánh giá chân thực sự kiện, hiện tượng lịch sử đã diễn ra, thấy được mối liên

hệ giữa các sự kiện lịch sử địa phương và lịch sử dân tộc, từ đó rút ra bài học, quy luật lịch sử

Thứ ba, sử dụng tài liệu lịch sử địa phương vào trong dạy học lịch sử dân tộc còn góp phần phát triển các em các thành phần nhân cách và các năng lực hành động, hoạt động thực tiễn như khả năng tham gia thiết kế, xây dựng các đồ dùng trực quan phục vụ cho việc học lịch sử địa phương, học lịch sử dân tộc, khả năng miêu tả, giải thích hiện tượng lịch sử địa phương, tham gia hoạt động công ích xã hội như sưu tầm một số tài liệu lịch sử địa phương, tích

cực tuyên truyền, có hành động cụ thể, thiết thực bảo vệ các di tích văn hóa, các giá trị của địa phương Ví dụ khi dạy bài 14: “Phong trào cách mạng 1930 – 1935” trong phần III: Giáo viên đưa tư liệu để nói về sự khủng bố dã man của thực dân Pháp đối với nhân dân Thái Bình: “Do Thái Bình là tỉnh có phong trào mạnh, hoảng sợ trước sự lớn mạnh của cách mạng từ năm 1931 thực dân Pháp tăng cường khủng bố đàn áp Nhiều cơ sở Đảng ở Thái Bình cũng như trong toàn quốc bị vỡ Nhiều đồng chí lãnh đạo của Đảng bị bắt, bị giết hại như đồng chí Nguyễn Chí Hiền, đồng chí Nguyễn Văn Phúc… Đến tháng tư năm 1931 toàn ban lãnh đạo tỉnh ủy Thái Bình bị địch bắt hết, tỉnh không còn ban lãnh đạo…Đây là thời kỳ cách mạng Việt Nam nói chung và lực lượng cách mạng Thái Bình gặp tổn thất lớn nhất…” Học sinh nghe để thấy được tội ác của thực dân Pháp đối với cách mạng Qua đó tạo trong các

em lòng căm thù đối với bọn cướp nước và sự khâm phục đối với những đồng chí cán bộ cách mạng kiên trung

Tóm lại như đã phân tích ở trên, việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc có ý nghĩa trên cả ba mặt: giáo dưỡng, giáo dục và phát triển toàn diện Việc lựa chọn tài liệu chính xác phong phú hấp dẫn góp phần tạo biểu tượng về lịch sử dân tộc một cách vững chắc, hiểu được bản chất, mối liên hệ xuyên suốt gắn bó giữa lịch sử địa phương với lịch

sử dân tộc Trên cơ sở đó bồi dưỡng cho các em tư tưởng tình cảm lòng yêu quê hương và trách nhiệm đối với cộng đồng

1.2 Cơ sở thực tiễn của việc sử sụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy lịch sử Việt Nam ở trường THPT tỉnh Thái Bình

Trên thế giới, công tác lịch sử địa phương rất được chú ý Địa phương học là ngành chuyên nghiên cứu lịch sử địa phương , thu hút đông đảo lực lượng trong xã hội Sự nghiên cứu của ngành địa phương học đã đem lại những kết quả chính xác, là cơ sở đáng tin cậy cho việc hoạch định và thực thi những nhiệm vụ kinh tế, xã hội của từng địa phương trong chiến lược tổng thể của quốc gia Công tác lịch sử địa phương không chỉ là hoạt động riêng của

nhà khoa học thuộc chuyên ngành mà còn thu hút đông đảo giáo viên, học sinh và những người yêu thích, tin tưởng về địa phương tham gia Những hội nghị khoa học về công tác lịch sử địa phương đều chú ý đến phương pháp vận dụng có hiệu quả tài liệu lịch sử địa phương

1.2.1 Vấn đề sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc nói chung

1.2.1.1 Khái quát về chương trình lịch sử địa phương ở trường THPT

Năm 1951 – 1953 chương trình cải cách giáo dục, tuy không có giờ dành riêng cho lịch sử địa phương Nhưng lại nói rõ giáo viên phải tìm hiểu tài liệu lịch sử địa phương để bổ sung cho khóa trình lịch sử dân tộc, hoặc để liên hệ kiến thức đang học với thực tế địa phương

Từ năm 1978 – 1979 các tiết lịch sử địa phương được quy định cụ thể: hai tiết lịch sử địa phương dành cho chương trình cấp III (tiết 49 ở lớp 9 và tiết 23 ở lớp 10) Trong chương trình năm học 1992 – 1993 ở THPT có 2 tiết lịch sử địa phương : 1 tiết lớp 10 (tiết 32), 1 tiết lớp 11 (tiết 32)

Phân phối chương trình năm học 2008 – 2009 ghi rõ tiết lịch sử địa phương ở lớp 10 theo phân phối chương trình mới ở tiết 33, tiết 34 sau bài 28

“ Truyền thống yêu nước của dân tộc Việt Nam thời phong kiến” Lớp 11 tiết lịch sử địa phương được học tiết 33, 34 sau bài sơ kết lịch sử Việt Nam (1958 – 1959) Lớp 12 tiết lịch sử địa phương được học ở tiết 43, 44 Phân phối chương trình từ 2010 – 2012 cũng giống với phân phối chương trình của 2008 – 2009

Qua nghiên cứu phân phối chương trình một số năm cho thấy việc dạy học lịch sử địa phương ngày càng được chú ý hơn nhằm minh họa cho lịch sử dân tộc Song với một số tiết nhất định giáo viên chưa thể giúp học sinh hiểu hết những vấn đề cần thiết của lịch sử địa phương mình, vì vậy việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc là rất cần thiết

1.2.1.2 Thực tiễn việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch

sử dân tộc ở trường phổ thông

Tìm hiểu thực tế chung cho thấy, giáo viên ở các trường phổ thông hiện nay mới chỉ tập trung trình bày kiến thức chủ yếu ở SGK, chưa khai thác, sử dụng tài liệu lịch sử địa phương vào trong dạy học lịch sử dân tộc Thậm chí các tiết lịch sử địa phương theo phân phối chương trình của Bộ Giáo dục và Đào tạo có nơi, có trường vẫn chưa thực hiện Việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương vào dạy học lịch sử dân tộc chưa được chú trọng Một số trường có thực hiện nhưng chưa thường xuyên, đều đặn và đúng mức Tình trạng này có nhiều nguyên nhân: chưa có nguồn tài liệu lịch sử địa phương có hệ thống đáng tin cậy, điều kiện để sử dụng nguồn tài liệu gặp nhiều khó khăn, đội ngũ giáo viên còn hạn chế nhiều về năng lực, phương pháp và khả năng nghiên cứu, sử dụng Tất cả những điều nay đòi hỏi công tác nghiên cứu, biên soạn nguồn tài liệu lịch sử địa phương có hệ thống và bồi dưỡng năng lực chuyên môn, phương pháp cho giáo viên để việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong nhà trường có hiệu quả tốt hơn

1.2.2 Thực trạng của việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam ở các trường THPT tỉnh Thái Bình

Đối với học sinh THPT tỉnh Thái Bình, đặc điểm tâm lí học sinh ở đây nói chung cũng không nằm ngoài đặc điểm tâm lí chung của lứa tuổi 15 – 16 Các em cũng thích tìm tòi khám phá, thích khẳng định mình, cũng có tính độc lập trong suy nghĩ Trong quá trình nhận thức, các em đều đã hình thành hứng thú học tập gắn liền với khuynh hướng nghề nghiệp và tính chủ động được phát triển mạnh Ở lứa tuổi này các em đã nhận thức được các vấn đề tương đối phức tạp, khả năng tư duy lí luận, tư duy trừu tượng một cách độc lập đã phát triển Qua quan sát thực tế học sinh THPT tỉnh Thái Bình nhìn chung do điều kiện Thái Bình là một tỉnh đồng bằng đông dân, phong trào giáo dục tương đối phát triển, trình độ học sinh tương đối đồng đều so với các nơi khác chẳng hạn như vùng núi trung du phía Bắc Trong khoảng 10 năm trở lại đây

tỉ lệ tốt nghiệp và tỉ lệ thi đỗ đại học của Thái Bình luôn đứng ở vị trí tương đối cao so với cả nước Học sinh Thái Bình có truyền thống hiếu học và học

giỏi các môn văn hóa cơ bản đặc biệt là bộ môn lịch sử (Kết luận này rút ra từ kết quả các kì thi tuyển sinh vào đại học, thi học sinh giỏi cấp tỉnh và cấp quốc gia) nhưng có một điều đáng tiếc là các em chưa hiểu nhiều về lịch sử quê hương mình, nếu hỏi một câu đại loại như: Ai là tổng thống đầu tiên của hợp chủng quốc Hoa Kì? Ai là người đứng đầu nước Nga- Xô Viết? Ai là tổng bí thư đầu tiên của Đảng ta?… Các em từ học sinh lớp 9 trở lên đều có thể trả lời vanh vách nhưng nếu hỏi Ai là bí thư tỉnh ủy Thái Bình đầu tiên thì

có thể rất ít em có câu trả lời đúng… Chính vì vậy khi dạy học giáo viên sử dụng những nguồn tư liệu về lịch sử địa phương sẽ trang bị cho các em những hiểu biết về lịch sử quê hương mình, khơi dậy cho các em ý thức về dân tộc mình và ý thức trách nhiệm đối với quê hương

Ngoài những đặc điểm chung đã trình bày ở trên, học sinh THPT Thái Bình cũng có những nét riêng: Là tỉnh đồng bằng duy nhất không có núi, Thái Bình có hệ thống giao thông tương đối thuận tiện, hơn nữa do đặc điểm

là một tỉnh nông nghiệp, kinh tế thuần nông nguồn thu nhập thấp cho nên con

em Thái Bình luôn nỗ lực thoát nghèo bằng con đường học vấn bởi vậy trình

độ của học sinh Thái Bình tương đối cao và đồng đều, mặc dù vậy vẫn có sự chênh lệch, có thể chia ra như sau:

Tốp 1 là trường nằm trong nội thị thành phố Thái Bình như THPT chuyên, THPT Nguyễn Đức Cảnh, THPT Lê Quý Đôn

Tốp 2 là các trường ở trung tâm các thị trấn như THPT Tây Tiền Hải, THPT Nguyễn Du, THPT Nguyễn Trãi, THPT Bắc Đông Quan, THPT Hưng Nhân, THPT Quỳnh Côi, THPT Tây Thụy Anh

Tốp 3 là các trường vùng nông thôn như THPT Vũ Tiên, THPT Chu Văn An, THPT Nam Tiền Hải, THPT Tiên Hưng, THPT Đông Hưng Hà

Tốp 4 là các trường vùng sâu, vùng xa, nơi kinh tế còn nhiều khó khăn như THPT Bình Thanh, THPT Đông Tiền Hải, THPT Đông Thụy Anh, THPT Nam Duyên Hà, THPT Phạm Quang Thẩm…

Nói như vậy để thấy rằng rõ ràng trình độ của học sinh THPT tỉnh Thái Bình dù tương đối đồng đều hơn một số nơi khác song vẫn có độ chênh lệch giữa các tốp trường Đặc điểm nhận thức của học sinh như vậy đòi hỏi giáo viên phải có những biện pháp sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc cho phù hợp

Để tìm hiểu thực tế chung, chúng tôi tiến hành điều tra thực trạng việc

sử dụng tài liệu lịch sử địa phương vào trong dạy học lịch sử dân tộc ở trong một số trường THPT tỉnh Thái Bình

* Về phía giáo viên

Để hiểu thực trạng giáo viên lịch sử ở các trường THPT tỉnh Thái Bình

đã sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc như thế nào chúng tôi đã tiến hành điều tra, trao đổi với giáo viên ở các trường (gồm THPT Vũ Tiên THPT Nguyễn Trãi, THPT Chu Văn An, THPT Phạm Quang Thẩm, THPT Lê Quý Đôn) qua trao đổi thàm thoại, bằng phiếu điều tra Cụ thể:

THPT Phạm Quang Thẩm – Vũ Thư – Thái Bình 2

THPT Chu Văn An – Kiến Xương – Thái Bình 4

Nội dung thứ hai: Tìm hiểu xem thực tế giáo viên đã sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc như thế nào? Việc sử dụng

có thường xuyên không?

Nội dung thứ ba: Tìm hiểu những thuận lợi, khó khăn khi sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc ở tỉnh Thái Bình

Nội dung thứ tư: Thông qua hai nội dung trên, tìm hiểu xem nội dung tài liệu lịch sử địa phương và phương pháp sử dụng của giáo viên có phù hợp với nội dung chương trình và đặc trưng của địa phương không?

Tìm hiểu những ý kiến đề xuất của giáo viên về việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc và hướng dẫn sử dụng các nguồn tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc

Kết quả cho thấy hầu hết các giáo viên bộ môn thấy cần thiết phải sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc ở trường trung học phổ thông Tuy nhiên nhận thức ấy chưa sâu sắc đầy đủ và toàn diện Nhiều giáo viên sử dụng tài liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc chưa được đều đặn hoặc nói cách khác là rất ít Lý do chủ yếu là thiếu nguồn tài liệu để sử dụng trong dạy học, trình độ chuyên môn các giáo viên còn nhiều hạn chế, chưa linh hoạt trong xử lí kiến thức hoặc còn ôm đồm kiến thức nên không còn thời gian để sử dụng tài liệu lịch sử địa phương vào dạy học

Câu 1: Theo các thầy (cô) có cần thiết sử dụng tài

liệu lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc

ở các trường THPT Thái Bình không?

tài liệu lịch sử địa phương Thái Bình trong các bài

Nội dung câu hỏi Số câu trả lời %

lịch sử dân tộc có liên quan chưa?

phương trong dạy học lịch sử Việt Nam theo những

hình thức dạy học nào dưới đây:

- Trong bài học lịch sử nội khóa

- Trong hoạt động ngoại khóa lịch sử

Bình trong dạy học lịch sử Việt Nam Thầy (cô) gặp

những trở ngại nào?

- Thời gian tiết học ít, học sinh không hứng thú học tập

- Tài liệu tham khảo thiếu lâu nay chưa được chú trọng

- Lúng túng trong việc vận dụng phương pháp dạy học

trong dạy học lịch sử Việt Nam, theo thầy (cô) có

những tác dụng?

- Tạo được sự hứng thú cho học sinh

- Hệ thống tài liệu tham khảo phong phú

- Có thể sử dụng linh hoạt với phương pháp dạy học khác

phương ; Thầy (cô) chú ý đến mục đích nào?

- Minh họa, cụ thể hóa cho lịch sử dân tộc

- Gây hứng thú học tập cho học sinh

6

2

33,3% 11,1%